Nationaal Archief (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)

Archiefbestel in Nederland

Nederland zorgt voor zijn archieven door een stelsel van openbare en bijzondere (of categoriale) archiefdiensten in stand te houden. De openbare archieven zijn volgens de Archiefwet 1995 te onderscheiden in rijks-, gemeentelijke en waterschapsarchiefbewaarplaatsen.

De Archiefwet 1995 beschrijft een formeel kader voor de zorg voor en het beheer van de archiefbescheiden van de overheidsorganen. Voor die taak is de Rijksarchiefdienst aangewezen. De algemene rijksarchivaris staat aan het hoofd van de Rijksarchiefdienst. Hij is tevens beheerder van de algemene rijksarchiefbewaarplaats in Den Haag, ofwel het Nationaal Archief. (Dit is de naam die de algemene rijksarchiefbewaarplaats (het algemeen rijksarchief) sinds 2002 draagt.)

Wettelijke bestel- en beheertaken

De taken van de Rijksarchiefdienst richten zich primair op de overheidsorganen en het Nederlandse archiefbestel. Dit zijn de zogenoemde besteltaken. De taken van het Nationaal Archief zijn wat de Archiefwet de beheertaken noemt. Wij spreken liever van beheer- en publiekstaken.

Rijksarchieven in de provincie

In het Nationaal Archief bevinden zich de overgebrachte archieven van die overheidsorganen waarvan de functies zich uitstrekken over het hele koninkrijk, zoals Hoge Colleges van Staat, het Kabinet van de Koningin, de ministeries en de daartoe behorende organen, en tot slot nog een aantal in artikel 41 van de Archiefwet 1995 genoemde openbare organen, voor zover hun functies zich over heel Nederland uitstrekken.

Er zijn daarnaast in totaal elf rijksarchieven in de provincie. Het Nationaal Archief doet tevens dienst als rijksarchiefbewaarplaats voor de provincie Zuid-Holland. Aan het hoofd van een rijksarchief in de provincie staat een rijksarchivaris, die in het bezit moet zijn van het diploma archivistiek.

Regionale Historische Centra

Inmiddels zijn deze in de Archiefwet genoemde rijksarchiefbewaarplaatsen in de provincie vanaf de jaren negentig van de twintigste eeuw alle omgevormd tot Regionale Historische Centra. Dit zijn gemeenschappelijke regelingen waarin een rijksarchief in de provincie samen met andere instellingen is onderbracht in een openbaar lichaam voor het beheer van archiefbescheiden en andere collecties.
Het bestaan van deze regelingen laten overigens de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (door tussenkomst van de Rijksarchiefdienst) voor de zorg van de rijksarchieven onaangetast. De RHC’s maken echter formeel geen deel meer uit van de Rijksarchiefdienst.

De RHC’s (voormalige rijksarchieven in de provincie) beheren de archieven van:

  • de rijksdiensten in de provincie (bijvoorbeeld: Rijkswaterstaat directie Overijssel, de arrondissementsrechtbank te Breda of Het Kadaster van Utrecht);
  • van de in artikel 41 van de Archiefwet genoemde openbare organen, als de functies daarvan zich ten minste niet over heel Nederland uitstrekken;
  • de archiefbescheiden van de provincie.

Rol Nationaal Archief

De wettelijke taken van de algemene rijksarchivaris, de Rijksarchiefdienst en het Nationaal Archief (als de algemene rijksarchiefbewaarplaats in Den Haag) worden uitgevoerd door één organisatie: het Nationaal Archief. Het Nationaal Archief is een baten-lastendienst van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.