De diplomatieke carrière en de verdere levensloop van Coenraad van Heemskerck (1646-1702) hebben tot nu toe weinig aandacht gekregen. Dit gebrek aan belangstelling wordt niet gerechtvaardigd door de betekenis van de periode waarin Van Heemskerck zijn ambassades vervulde in de diplomatieke geschiedenis van de Republiek, door het belang van de diplomatieke activiteiten van de gezant zelf of door de hoeveelheid archiefmateriaal die voorhanden is.
In deze periode, die samenvalt met het optreden van stadhouder-koning Willem III, speelden Nederlandse gezanten een hoofdrol in de Europese diplomatie en werd de definitieve inrichting van de diplomatieke dienst van de Republiek bepaald. De `bravourediplomaat' Van Heemskerck D.J. Roorda, `De Republiek in de tijd van stadhouder Willem III 1672-1702' in: AGN 8 (Haarlem 1979) 288.
Het schuil gaan van die gezantschapsarchieven eerst in de archieven van de Staten-Generaal en later in verschillende legatiearchieven kan nu ook geen excuus meer zijn voor het gebrek aan aandacht voor deze gezant: in deze inventaris zijn ze voor het eerst als zelfstandige archieven in hun oorspronkelijk verband beschreven. Een vrij uitvoerig overzicht van de diplomatieke loopbaan van Van Heemskerck, dat elders niet te vinden is en van belang lijkt voor een goed begrip van de samenhang van de beschreven stukken, gaat aan de inventaris vooraf. De uitvoerigheid van de hierop volgende beschouwing over de aard van de inventarisaties van de door hem gevormde archieven is het gevolg van hun ingewikkelde structuur, hun belang voor een goed begrip van de inrichting van een gezantschapssecretaris en van de ingrijpende veranderingen die ik in de aangetroffen ordening heb aangebracht.
Coenraad van Heemskerck werd geboren in 1646 als zoon van de Amsterdamse raadsheer in de Hoge Raad van Holland en Zeeland Jan van Heemskerck en Alida van Beuningen, zus van Coenraad van Beuningen, de bekende gezant en burgemeester van Amsterdam. Na zijn studie in de letteren en de geschiedenis in Leiden Johan E. Elias, De vroedschap van Amsterdam I (Haarlem 1903) 76. Gerard Brandt, Het leven en bedrijf van den Heere Michiel de Ruiter etc. (Amsterdam 1687) 668; Arch. Coenraad van Heemskerck 1. Elias II (Haarlem 1905) 590.
In 1673 werd hij voor het eerst met een diplomatieke missie belast. De Staten-Generaal stuurden hem naar Wenen om het standpunt van de keizer te vernemen over de sluiting van een nieuwe conventie, die door de separate vrede tussen Brandenburg en Frankrijk noodzakelijk was geworden. Secr. res. SG 11 juni 1673. Arch. Teding van Berkhout inv. nr. 1 pp. 53-57; secr. ress. SG 12 en 14 juli 1673.
Tijdens die onderhandelingen die hij voerde in samenwerking met de 30 jaar oudere, maar in rang onder hem geplaatste vaste gezant in Wenen, Gerard Hamel Bruynincx, ontpopte Van Heemskerck zich naar het oordeel van De Pater als een bazige persoonlijkheid, die sterk overtuigd was van zijn eigen kunnen en eigen belangrijkheid en in zijn brieven een nogal heftige toon durfde aanslaan. Hij hechtte veel belang aan het ophouden van zijn waardigheid (en daarmee die van de Republiek) en duldde geen achteruitzetting. Zo daagde hij graaf Von Serau van het keizerlijk hof na een incident om de voorrang in maart 1674 in zijn `jeugdige onbezonnenheid' eerst uit tot een duel, om uiteindelijk met een openbaar excuus genoegen te nemen. J.C.H. de Pater, `De eerste gezant der Nederlandsche Republiek te Weenen', Bijdragen voor Vad. Gesch. en Oudheidk. 6e reeks III (1926) 97-100; Van Heemskerck aan Willem III, 15 mrt. 1674, Arch. SG 12584.167 II.
Van Heemskercks optreden in Wenen werd politiek gezien een succes. Vooral door zijn doortastendheid kwam al op 30 augustus 1673 het Haags Verbond tot stand en wierpen ook de onderhandelingen over uitbreiding van deze alliantie snel hun vruchten af. De Pater 101. Van Heemskerck aan de Staten-Generaal 18 okt., rec. 9 nov. 1674. Secr. ress. SG 18 en 24 dec. 1674; Hamel Bruynincx aan de griffier 21 mrt. rec. 1 apr. 1675.
Voor de opstelling van dit plan de campagne was overleg vereist met de prins van Oranje en de hertog Villa Hermosa, de nieuwe gouverneur van de Spaanse Nederlanden. Zoals voor de hand lag werd Van Heemskerck, die op 30 maart in Den Haag was teruggekeerd, op 20 mei door de Staten-Generaal aangewezen om dit overleg in het hoofdkwartier te velde en aan het hof in Brussel bij te wonen. Van Heemskerck aan de griffier 26 mei rec. 28 mei 1675; res. SG 1 mei 1675; secr. ress. SG 20 en 21 mei 1675. Arch. TVB 2, p. 135; Van Heemskerck aan de griffier 26 mei rec. 28 mei en 3 juni, rec. 7 juni 1675, Arch. SG 11673; id. 19 en 28 aug. 1675, Arch. SG 8584; res. SG 4 juni 1675; secr. res. SG 20 juni 1675. Het langlopende geschil met de gravin betrof o.m. de goederen van de prins in de Spaanse Nederlanden. Zie hierover o.a. Abraham de Wicquefort, Histoire des Provinces Unies des Païs Bas etc., III (Amsterdam 1866) 115, 116. Secr. ress. SG 9 en 14 aug. 1675.
Van Heemskerck, die op 7 november 1675 aan de Staten-Generaal rapport uitbracht, kreeg wel een ander gezantschap te vervullen. Op 25 november werd hij aangesteld tot buitengewoon gezant naar Spanje, als opvolger van de op 20 oktober overleden Valckenier. Res. SG 25 nov. 1675. Verbaal van zijn gezantschap naar de hertog van Villa Hermosa, SG 8584; secr. ress. SG 25 nov. 1675 en 28 feb. 1676. Secr. ress. SG 25 nov. 1675 en 7 jan. 1676; res. Holland 15 juli 1676.
Op 8 april kon hij de prins melden dat zijn verblijf in Spanje in dit geschil "geen het minste goet" meer kon doen waarbij hij tevens de hoop uitsprak "dat Uwe Hoocheyt, d'andere principale poincten van mijne commissie gebracht zijnde in een staat, dat mijn langer verblijf hier geen verder dienst can doen, des halven niet qualijk zal nemen, dat ik, difficulteyt makende, om hier langer sonder vrucht van Haar Ho. Mo. ende Uwe Hoocheyt tot grote costen van den Staat te verblijven, geresolveert heb, ingevolge van de aan mij daartoe gegeven permissie, weder te keeren". Van Heemskerck aan Willem III, 8 apr. 1676, kopie, verbaal van zijn gezantschap naar de koning van Spanje, SG 8585; relaas, ibid.; res. SG 25 nov. 1675. Secr. res. SG 20 mei 1676; res. SG 23 juli 1676.
Nu vatte Van Heemskerck, die op 12 juli met Cornelia Pauw in het huwelijk was getreden, weer zijn werkzaamheden op als pensionaris van Amsterdam, in welke funktie hij in 1679 met Willem III in aanvaring kwam. Over het voorstel van de prins om Naarden te versterken (door de Amsterdamse regenten als een tegen hun stad gerichte maatregel beschouwd) zou hij hebben gezegd "dat de fortificatie van Naarden maar soude kosten drie hondert duysent guldens, edoch dat den tijdt toch soude kunnen komen dat Amsterdam om drie millioenen wel soude wenschen dat die noyt gemaackt was geweest". Deze uitspraak was aan de prins overgebracht, die vervolgens bij de magistraat genoegdoening eiste. Deze verdedigde zijn "zeker geen staatsgezinde" Roorda 288. Res. Amsterdam 8 mrt. 1679 in secr. res. Holland 10 mrt. 1679. Elias I 76.
Intussen was in 1678 de vrede van Nijmegen gesloten die de Europese politieke verhoudingen niet werkelijk had gestabiliseerd. De koning van Spanje had afstand gedaan van Franche Comté, maar bleef de graventitel voeren.
Frankrijk wilde geen haast maken met de ontruiming van gebieden in de Spaanse Nederlanden die bij de vrede aan Spanje waren gebleven. Omdat opnieuw een gewapend conflict dreigde, werd Van Heemskerck op 18 mei 1680 door de Staten-Generaal als buitengewoon gezant naar Spanje gestuurd. Ress. SG 16 en 18 mei 1680. Instructie, res. SG 18 mei 1680.
Na zijn vertrek uit Den Haag op 28 mei 1680 besprak Van Heemskerck eerst met de hertog van Villa Hermosa in Brussel de Frans-Spaanse geschillen en de noodzaak om de legers in de Zuidelijk Nederlanden op volle sterkte te brengen. Vervolgens stelde hij zich bij de Nederlandse gezanten in Parijs op de hoogte van de politieke stand van zaken in Frankrijk. Relaas, SG 8616; res. SG 27 mei 1630. Van Heemskerck aan de griffier 7 aug. 1680 in SG 8616, bijl. 13.
Kort na zijn aankomst kwam de koning van Spanje in conflict met de keurvorst van Brandenburg, die wegens het uitblijven van achterstallige subsidiegelden op de rede van Oostende een Spaans oorlogsschip had laten kapen. Van Heemskerck moest aan het Spaanse hof bemiddelen; de Republiek en Engeland wisten het uitbreken van een oorlog nog net te voorkomen. Res. SG 24 sep. 1680; Jan Wagenaar, Vaderlandsche Historie, XV (Amsterdam 1756) 51-53.
De bemiddeling tussen Spanje en Frankrijk verliep minder succesvol. Frankrijk eiste steeds meer gebieden in de Spaanse Nederlanden op. Ondanks de sluiting door de keizer, Spanje, Zweden en de Republiek van het Viervoudig Verbond in 1681, waarbij o.m. de nakoming van de in 1678 gemaakte afspraken over de Spaanse Nederlanden werd gegarandeerd, bezette Frankrijk een groot deel van deze gebieden. Op 30 november 1683 verklaarde Spanje Frankrijk de oorlog. Formeel tot het zenden van hulptroepen verplicht, volstonden de Staten-Generaal met bemiddelings- en arbitragepogingen. In 1684 werd in Regensburg een wapenstilstand gesloten waarbij Spanje, alle mooie beloften ten spijt, "tijdelijk" afstand moest doen van verscheidene gereünieerde gebieden.
Intussen zat Van Heemskerck in Madrid op hete kolen. In de verwachting dat zijn missie niet langer dan een jaar zou duren, hadden de Staten-Generaal bij zijn vertrek het moment van zijn terugkeer aan zijn eigen oordeel overgelaten. Res. SG 23 mei 1680. Spaans verbaal, SG 8617 nr. 196; SG 8618 nrs. 78, 85-87, 152-155 en 197. Res. SG 16 okt. 1683. De op 27 juli 1683 door Holland op een eerder verzoek genomen resolutie, die neerkwam op een afwijzing van zijn revocaties of dismissie was minder diplomatiek geformuleerd. Van Heemskerck aan de Staten-Generaal 11 nov. 1683 in SG 8618 nr. 227.
In 1685 kreeg Van Heemskerck toestemming om te vertrekken zodra de betalingen door de Spaanse Kroon aan Willem III en de Admiraliteitscolleges zouden zijn geregeld. Op 1 maart 1686 meldde de gezant (na zes jaar lang de chicanes van de Spaanse regering te hebben aangezien) "dat men dienaengaende hier van daen niets goets te wagten heeft". Id. 1 mrt. 1686 in SG 8621 nr. 33. Ress. SG 5 mrt. en 18 juli 1686. Van Heemskerck aan de SG 12 sep. 1686, SG 8621 bijl. 166. Res. SG 29 nov. 1686.
Na zich twee en een half jaar weer met het stadsbestuur van Amsterdam en zijn `particuliere affaires' te hebben beziggehouden, kreeg Van Heemskerck op 28 april 1689 opdracht om als buitengewoon gezant naar Altona te gaan. Res. SG 28 apr. 1689.
De Staten-Generaal stelden veel belang in de beëindiging van het conflict. In 1688 was de oorlog tussen Frankrijk, waarmee Denemarken zich had verbonden, en de anti-Franse coalitie waarvan Zweden deel uitmaakte, opnieuw uitgebroken. Zweden had de beloofde troepenleveranties afhankelijk gesteld van het bereiken van een gunstig onderhandelingsresultaat Van Heemskerck aan de griffier 15 juli 1689 in SG 8627 bijl. LXIII. Deductie van de Brandenburgse gezant in Altona, Fuchs, in SG 8627 bijl. VI.
Van Heemskerck kreeg dan ook de opdracht de koning en de hertog tot een minnelijke schikking te bewegen. Mocht dat niet lukken, dan moest hij er in ieder geval voor zorgen dat het conflict niet verder op de spits werd gedreven en dat Zweden zoveel mogelijk werd tegemoetgekomen Instructie Van Heemskerck, secr. res. SG 2 mei 1689. SG 8627 bijll. XXIII en XXVI. Relaas Van Heemskerck in SG 8627 p. 21
Hoewel het geschil met de sluiting van het traktaat nog niet uit de wereld was (na afloop van de Negenjarige Oorlog zou het weer in volle hevigheid losbarsten), kon Van Heemskerck de afloop van zijn bemiddeling "seer glorieus" noemen; "dat (ik) in het groote deel, dat (ik) in het Holsteynse accommodement heb gehad, aan d'eene syde de con. van Sweden, het huis Lüneburg, ende de hertog van Holstein heb contentement gedaan, sodanig, dat deselve sich ter hoogsten van den con. van Groot Bretaigne ende der Staat beloven, ende mijne conduite bij publique officien so in Engeland, als in Den Haag hebben geroemt, en (ik) wederom aan d'andere kant het geluk heb gehad van mij t'eenemaal de bienveullance van den con. van Deenemarken ende de goede wille van desselfs ministers te doen behouden ende vermeerderen". SG 8627, pp. 21 en 22.
Op 2 maart 1690 bracht hij rapport uit in Den Haag. Res. SG 2 mrt. 1690.
Van Heemskerck had graag ook aan Willem III, inmiddels koning van Engeland, rapport uitgebracht Als boven. Res. SG 23 mrt. 1690. De Pater 125.
Van Heemskerck vertrok op 3 mei 1690 SG 8635 I, fo. 1. Secr. ress. SG 6 mrt., 10 en 15 mei 1690; SG 8627 bijll. CX en CXI; SG 8635 I bijll. 25-31; Arch. CVH 38 en 69.
Op 14 juni 1690 kwam Van Heemskerck in Wenen aan SG 8635 I bijl. 34.
Hij moest zien te bereiken dat de keizer Zweden en Denemarken zou overhalen de handel op Frankrijk te verbieden, wat de keizer zelf op grond van de conventie met de Republiek van 1689 al had gedaan. Als Hamburg of andere rijkssteden zouden klagen over het opbrengen van hun schepen wegens contrabande, moest hij hen de rechtmatigheid van dergelijke door keizerlijke proclamaties gesanctioneerde maatregelen onder ogen brengen.
Hij moest medewerking van de keizer zien te verkrijgen bij de uitbreiding van het Groot Verbond met Zweden, Denemarken, Spanje en het hele Duitse Rijk. Hij moest de keizer, die ook in een oorlog met de Turken was gewikkeld, houden aan zijn in 1689 gedane toezegging om niet minder dan de helft van zijn legers tegen Frankrijk in te zetten. Het tot stand brengen van een vrede tussen de keizer en het Turkse Rijk had de hoogste prioriteit: eerst dan zou de keizer zijn totale oorlogsinspanning op Frankrijk kunnen richten. Instructie van Van Heemskerck, secr. res. SG 4 apr. 1690.
De versterking van de coalitie en de oorlogvoering tegen Frankrijk hadden uiteraard Van Heemskercks grootste aandacht. De toetreding van Spanje tot het Groot Verbond van Wenen leverde weinig problemen op. Zweden liet zich weliswaar tot het verlenen van aktieve militaire steun overhalen, maar nam in de praktijk, mede door Franse machinaties aan het Zweedse hof, een min of meer neutrale positie in. Het wierp zich eind oktober 1690 op als bemiddelaar tussen de keizer en Frankrijk en zou deze rol tot de vrede van Rijswijk blijven spelen. Denemarken wilde niet verder gaan dan de levering van 3000 man hulptroepen. In ruil hiervoor zou de keizer aan de koning het recht van tolheffing op de Elbe bij Glückstadt moeten verlenen. De Staten-Generaal wilden op dit punt, zij het met grote tegenzin, wel concessies doen. Maar het verzet hiertegen van vooral Lüneburg, Zweden en Engeland was te groot om met Denemarken zaken te kunnen doen. Van Heemskerck aan de griffier 16 juli 1690, SG 8635 I nr. 58; secr. res. SG 4 aug. 1690.
Van Heemskerck probeerde onophoudelijk Duitse vorstendommen als Hessen-Kassel, Württemberg, Brandenburg, Saksen-Gotha, Keursaksen, Hannover, Cell en Wolffenbüttel ertoe te bewegen met zoveel mogelijk troepen aan de oorlog tegen Frankrijk deel te nemen. Enkele klippen die hij daarbij moest omzeilen zijn al genoemd: de problemen rond de uitvoering van het traktaat van Altona, de erfopvolging in Saksen-Lauenburg en de tolheffing bij Glückstadt.
Daarnaast had de hertog van Hannover, die bij al deze problemen was betrokken en tot de neutrale partij behoorde, zijn zinnen gezet op de keurvorstentitel. Mede op aansporing van een wegens de afgunst van de hertog van Brunswijk-Wolffenbüttel discreet opererende Van Heemskerck, verleende de keizer hem eind 1692 het negende electoraat, o.m. in ruil voor zijn toetreding tot de coalitie. Hierdoor en door bemoeienissen met andere geschillen wist Van Heemskerck de huizen van Brunswijk-Lüneburg en Brunswijk-Wolffenbüttel ook persoonlijk aan zich te verplichten. Van Heemskerck aan de griffier, 4 feb. 1692, SG 8635 III nr. 30; Arch. CVH 230-232.
Het centrale probleem waar Van Heemskerck zich voor gesteld zag was echter de twee-frontenoorlog die de keizer moest voeren en die ernstig afbreuk deed aan de kracht en de effectiviteit van de militaire campagnes tegen Frankrijk. Herhaaldelijk drong de gezant er bij de keizer op aan minder troepen in Hongarije en meer troepen aan de Rijn in te zetten, maar de keizer kwam zijn toezeggingen niet altijd of niet steeds op tijd na. Ook de door Engeland en de Republiek aan de hoven van Wenen en Constantinopel ondernomen bemiddelingspogingen hadden weinig succes. De keizer beschouwde Engeland en de Republiek aanvankelijk niet als officiële bemiddelaars.
Nadat hem in 1690 was gemeld dat Frankrijk en de Porte een of- en defensief traktaat hadden gesloten, waarbij zou zijn bepaald dat de een niet zonder de ander vrede zou sluiten met de keizer, besloot hij bovendien de sultan geen vredesvoorstellen meer te doen, omdat dit in deze omstandigheden als een teken van zwakte zou kunnen worden uitgelegd. Ook nu gaf hij de zaak niet in handen van Nederlandse ambassadeurs in Wenen en Constantinopel, wat Van Heemskerck zo graag had gewild. Pas op 30 december 1691 aanvaardde hij officieel de Engels-Nederlandse bemiddeling. Van Heemskerck aan de griffier 25 juni 1690, SG 8635 I bijl. 41; Von Stratmann aan Van Heemskerck, 30 dec. 1691, bij Van Heemskerck aan de griffier 30 dec. 1691, rec. 11 jan. 1692; Arch. SG 11690.
Toen de Engelse bemiddelaar Harbord op 10 augustus 1692 in navolging van zijn voorganger Hussey in Turkije was overleden, kreeg Van Heemskerck van de Staten-Generaal en van Willem III als koning van Engeland opdracht zich naar Belgrado te begeven. Daar moest hij tot de komst van Harbords opvolger, Paget, en de Nederlandse gezant in Constantinopel, Colyer, de vredesbemiddeling voortzetten. Secr. ress. SG 1 sep. 1692 en 16 apr. 1693; credentialen van de SG en Willem III, 1 en 4 sep. 1692, Arch. CVH 96, nrs. 36 en 2. De onderhandelingen zijn hieronder niet zoals gebruikelijk vanuit de Engelse of de Turkse visie beschreven (verg. Joseph von Hammer, Geschichte des Osmanischen Reiches, VI 1656-1699, Pest 1830, 1571-573 en 587), maar vanuit het Nederlandse gezichtspunt.
Op 26 september 1692 vertrok Van Heemskerck uit Wenen. Turks verbaal, Arch. CVH 94, p. 10. G. von Antal en J.C.H. de Pater, Weensche gezantschapsberichten van 1670 tot 1720, I ('s-Gravenhage 1929) 521. Arch. CVH 61. De eerste vier verzen luiden: "hic locus est, parteis ubi se via findit in ambas; dextera, quae ditis magni sub moenia tendit hac iter elysium nobis; at laeva malorum exercet poenas et ad impia Tartara mittit" (Vergilius, Aeneis VI 540-543). Van Heemskerck zag zich uiteraard linksaf slaan.
Optimistisch daarentegen waren zijn lastgevers en hijzelf over de duur van de missie. De Staten-Generaal verwachtten hem zo snel in Wenen terug dat ze het niet nodig vonden gezantschapssecretaris Jacob van Hamel Bruynincx (de zoon van de vroegere gezant), die tijdens de afwezigheid van Van Heemskerck in Wenen op de winkel zou passen, van instructies en credentialen te voorzien. Secr. res. SG 16 apr. 1693. Von Antal en De Pater I, XXVIII. Van Heemskerck aan Beintema, 18 jan. 1693, Arch. CVH 133; Van Heemskerck aan de grootvizier, 7 juni 1693, Arch. CVH 94, eerste katern p. 12; Van Heemskerck aan de SG, 8 okt., rec. 29 okt. 1692, Arch. SG 11198. Turks verbaal, Arch. CVH 94, eerste katern p. 12; Van Heemskerck aan de SG, 8 okt., rec. 29 okto. 1692.
Maar de Turken hadden geen haast. Zij wachtten liever met het openen van de onderhandelingen tot Paget, die naar hun verwachting gunstiger voorwaarden te bieden had, in Turkije aangekomen was. Evenmin kreeg Van Heemskerck na de ontvangst van het bericht dat Paget op doorreis naar Belgrado in Wenen was aangekomen, toestemming naar Wenen terug te keren. Integendeel, de grootvizier gaf hem opdracht naar Adrianopel te komen: het was in Turkije niet gebruikelijk een gezant met de staat en de functie van Van Heemskerck met lege handen weg te sturen en bovendien was Paget nog niet op de plaats van de onderhandelingen gearriveerd. Van Heemskerck zag in dat het weinig zin had tegen dit `irregulier gedrag' te protesteren. In de overtuiging dat men in ieder geval tot vrede genegen was vertrok hij op 3 november 1692 naar Adrianopel, waar hij op 4 december aankwam. Arch. CVH 122; Van Heemskerck aan Willem III, 23 mrt. 1693, Arch. CVH 96 nr. 141; aan de griffier, 2 nov. 1692, ibid. nr. 69; aan de grootvizier, 1 nov. 1692, ibid. nr. 63; ibid. nr. 64; Turks verbaal, Arch. CVH 94, eerste katern pp. 20, 21, 24, 25.
De Turkse vredeswil viel echter tegen. De grootvizier hield Van Heemskerck in Turkije vast om het bij de hand te hebben als de vredespargij de overhand kreeg en om hem tegen Paget uit te spelen. In feite kon Van Heemskerck, toen hem een audiëntie met de grootvizier was geweigerd, toen hem alle briefwisseling was verboden en toen hij ook na de aankomst in Adrianopel van Colyer en Paget op resp. 16 januari en 10 februari 1693 geen toestemming kreeg om te vertrekken, zich als gevangene van de Porte beschouwen. Turks verbaal, Arch. CVH 94, 1e katern pp. 28, 29, 31; J.H. Hora Siccama, `De vrede van Carlowitz en wat daaraan voorafging', Bijdr. Vad. Gesch. 4e reeks VIII, 104-106.
Op 24 maart 1693 kregen de drie ambassadeurs gezamenlijk eindelijk hun officiële audiëntie bij de grootvizier, waar de door Van Heemskerck ingediende vredesvoorwaarden als onaanvaardbaar van de hand werden gewezen. Paget deed hierop onverwachts, zonder overleg met Colyer en Van Heemskerck (die in de onderhandelingen vooralsnog alle mogelijkheden open wilde houden), aan de grootvizier het voorstel vrede te sluiten op basis van een absoluut uti possidetis, ook m.b.t. Kaminiëk, dat tegen de uitdrukkelijke wil van de keizer aan Turken zou blijven. De grootvizier kreeg overigens niet de gelegenheid op dit voorstel te antwoorden: drie dagen later kwam hij ten val. Van Heemskerck aan Willem III en de griffier, 23 mrt. 1693, Arch. CVH 96 nrs. 141 en 142; aan de griffier, 12 apr. 1693, ibid. nr. 146; Arch. CVH 126.
De aanvaring van Van Heemskerck en Paget, die van het eigenmachtig optreden van de laatste het gevolg was, vormde slechts een hoogtepunt in een reeks van conflicten tussen beide ambassadeurs. Paget was te trots om te dulden dat de Nederlanders in de onderhandelingen de hoofdrol speelden; Van Heemskerck was te fier om de provocaties van Paget over zijn kant te laten gaan. P. Bosscha, De geschiedenis van oostelijk en noordelijk Europa gedurende het merkwaardige tijdvak 1687-1716, (Zaltbommel 1860) 29. Als boven, 358-359; Arch. CVH 126. Colyer aan Cuper, 27 mrt. en 15 juni 1693, bij Bosscha 25 en 29.
De voortdurende verzoeken van Van Heemskerck om het te laten gaan bleven zonder succes. De op 16 april 1693 door de Staten-Generaal opgestelde brieven van rappel, de door de Staten-Generaal aan de sultan en de grootvizier geschreven brieven waarin in diplomatieke termen van schending van het volkenrecht werd gesproken en besprekingen met de grootvizier en andere hoogwaardigheidsbekleders konden de grootvizier, die Van Heemskerck inmiddels als afgezant en spion van de keizer was gaan beschouwen, niet tot een andere houding bewegen. Van Heemskerck moest na het vertrek uit Adrianopel van Paget, Colyer en de grootvizier lijdelijk afwachten tot de militaire campagne van 1693 zou zijn beëindigd. Secr. ress. SG 16 apr. en 3 sep. 1693; brieven van rappel, Arch. CVH 96 nrs. 220 en 221; SG aan sultan en grootvizier, 16 juli 1693, ibid. nr. 198; Van Heemskerck aan de griffier, 17 okt. 1693, ibid. nr. 203; Turks verbaal, ibid. 94 2e katern pp. 10-13, 15, 16, 21, 22, 25, 29; Hora Siccama 109. Van Heemskerck aan de griffier, 4 juni 1693; Arch. CVH 96 nr. 168.
Op 19 december 1693 kreeg Van Heemskerck van de grootvizier drie weken na diens terugkeer van het front, de toezegging dat er maatregelen zouden worden genomen om hem, met het Turkse antwoord op de vredesvoorstellen van de keizer naar Wenen terug te laten gaan. Turks verbaal, Arch. CVH 94 2e katern pp. 31 en 32; Van Heemskerck aan de griffier, 30 dec. 1693, ibid. 96 nr. 224. Turks verbaal, als boven 94 2e katern pp. 33 en 38. Ondanks dit huisarrest kwam Van Heemskerck toch met de Pool in kontakt; ibid. p. 39.
Op 1 maart 1694 kreeg Van Heemskerck eindelijk zijn afscheidsaudiëntie bij de grootvizier, waar hem zijn recredentialen en het negatieve antwoord op de vredesvoorstellen werden overhandigd. Als boven pp. 46, 47.
Hij vertrok op 12 maart uit Adrianopel en kwam op 7 april in Belgrado aan. Van Heemskerck aan Paget, 12 apr. 1694; als boven 138. Als boven, 138 en 139. Hora Siccama 116-117; Von Hammer VI 570. Inderdaad berichtte Van Heemskerck aan Willem III dat Turkije zo zwak was geworden dat de keizer het gemakkelijk in bedwang kon houden zonder noemenswaardige afbreuk te doen aan de geallieerde krijgsmacht in het westen, Arch. CVH 99.
Van Heemskerck besteedde de eerste weken na zijn terugkomst in Wenen aan zijn rapportage van de Staten-Generaal, Willem III en de keizer, en nam op 12 januari 1695 de taken van zijn `ordinaris commissie' weer op zich. Vanaf het begin werkte hij hierbij nauw samen met de Engelse gezant Lexington die tijdens zijn afwezigheid zijn diplomatieke taken had waargenomen en met wie hij het zeer goed kon vinden. Van Heemskerck aan de raadpensionaris, 8 jan. 1695, Arch. CVH 169; aan de SG 15 dec. 1694, en aan de griffier, 22 dec. 1694, Arch. CVH 139.
Ook nu bleef hij zich beijveren voor de beëindiging van de Turkenoorlog in het algemeen en de regeling van de Zevenburgse kwestie in het bijzonder. De Nederlandse gezanten in Wenen hadden voor de Zevenburgse protestanten, die door de keizer om hun geloof werden vervolgd, regelmatig bij de keizer geïntervenieerd. Hamel Bruynincx had er zelfs zijn positie aan het hof voor in de waagschaal gesteld. De Pater 124, 125. Arch. CVH 224-228.
Maar de oorlog met Frankrijk kreeg van de Nederlandse gezant nu weer de meeste aandacht. Hierbij ging het deels zoals voorheen om de coördinatie van de militaire operaties en het opvoeren van de militaire en financiële inspanningen van de keizer en de Duitse vorsten, waartoe o.m. het Groot Verbond van 1689 werd vernieuwd. Als boven, 197-213. Arch. CVH 216-218; Von Antal en De Prater I, XXVIII.
In het vooruitzicht van het sluiten van de vrede en daarmee van zijn vertrek uit Wenen liet Van Heemskerck, die zich inmiddels beschouwde "als een vergetene ende bynae een vreemdeling in mijn eijgen vaderland", aan Heinsius, zijn "protecteur ende vriend", weten dat hij in aanmerking wilde komen voor "de ordinaris ambassade in Frankrijk voor drie jaren, mits dat ik de eere had van vooraf in de extraordinaris ambassade gebruijckt te werden ende daertoe van hier werde thuijs geroepen". Hij vroeg de raadpensionaris bij de eerste gelegenheid de koning hierover te onderhouden omdat hij het ervan zag komen "dat ijmand uijt Gelderland het hooft van voirs. extraordinaris ambassade wel mocht sijn ende dat er uijt Holland sig kunnen opdoen die meer appuy ende credit hebben als ik". Van Heemskerck aan Heinsius 14 aug. 1697, Arch. Heinsius, inv. nr. 513. In een Gelders-Hollands gezantschap zou de gezant uit Gelderland en niet Van Heemskerck de eerste in rang zijn. Id., 7 dec. 1697, als boven. Elias I 76; res. SG 12 feb. 1698. Res. Holland 17 dec. 1697; res. SG 28 dec. 1697. Een typische illustratie van de feitelijke besluitvorming in de Republiek.
Van Heemskerck vertrok kort voor de jaarwisseling uit Wenen, kwam op 25 januari 1698 in Den Haag aan en bracht door een "opgekoomen sieckte" pas op 12 februari repport uit. Op 3 maart kreeg hij voor Holland zitting in de Staten-Generaal, op 8 maart nam hij met Van Odijk (die door Zeeland was genomineerd en Van Heemskerck dus de voorrang moest geven) afscheid en op 24 maart vertrok hij, opgehouden door het slechte weer, uit Den Haag. Arch. TVB 2, pp. 383, 385, 386, 421; ress. SG 25 jan., 12 feb., 8 en 21 mrt. 1698.
De door Holland voor het gezantschap ontworpen instructie werd op 21 maart door de Staten-Generaal vastgesteld. In de eerste plaats moesten de gezanten aan Lodewijk XIV de dank en de gelukwensen van de Staten-Generaal overbrengen vanwege zijn bereidheid de vriendschappelijke betrekkingen met de Republiek te herstellen. Vervolgens moesten zij met de Franse regering overleggen over daadwerkelijk herstel van die vriendschappelijk betrekkingen, met name die op handelsgebied. De vaststelling van een nieuw tarief van inkomende en uitgaande rechten, waarover de Nederlandse commissarissen Nieuwpoort en Van Rosmalen in Parijs onderhandelden, was hierbij van het grootste belang. Voorts moesten zij de publikatie in Frankrijk bespoedigen van de in Rijswijk gesloten traktaten, protesteren tegen iedere inbreuk op de hierin vervatte bepalingen en genoegdoening verkrijgen voor door overtreding van die bepalingen benadeelde onderdanen van de staat. Tenslotte moesten zij in overleg met de ambassadeur van Engeland (Portland) en de andere geallieerden er alles aan doen om de generale vrede in Europa te handhaven. Res. Holl. 19 mrt. 1698; secr. res. SG 21 mrt. 1698.
Bij de voorbereiding van hun officiële intrede in Parijs spaarden de ambassadeurs kosten noch tijd. Met de pracht en praal die van hun gevolg en hun karossen moest afstralen wilden zij diepe indruk maken op de Parijzenaars en zelfs de schitterende intrede van Portland in de schaduw stellen. Hoewel zij al in april 1698 in Parijs waren aangekomen en op 6 mei hun eerste audiëntie hadden gehad, duurde het dan ook tot 24 augustus voor zij hun intrede konden doen. Arch. TVB 2, p. 443; Van Heemskerck aan de griffier, 2 mei 1698, Arch. CVH 285 en 337-340.
De Parijse bevolking, die en masse naar het spektakel was komen kijken, moet inderdaad zeer enthousiast zij geweest. Bij de aanblik van het eerste Nederlandse gezantschap sinds tien jaar schijnen sommigen zelfs hun ogen niet droog hebben kunnen houden. Nederlandse waarnemers waren van mening dat de magnifieke entree die van Portland verre te boven ging, maar madame De la Bazinière schreef aan Marlot: "les ambassadeurs d'Hollande ont à la fin fair leurs entrée; les carosses estoient magnifique, mais le reste n'aprochoit point de celle de Milord". Van Heemskerck aan de SG, 29 aug. 1698, Arch. CVH 342; De Veneroni, Entrée de leurs excellences, Messeigneurs Heemskerck et D'Odijk enz., Arch. TVB 12; Europesche Mercurius 1698, 148 vlg; Madame De la Bazinière aan Marlot, 3 sep. 1698, in: Willem III en Portland, N. Japikse ed., 1e ged. II, RGP kl. serie 24 ('s-Gravenhage 1928) 691.
Toen Van Odijk, wiens aanwezigheid in Parijs voornamelijk een ceremoniële betekenis had, een maand na de intrede alweer afscheid van de koning had genomen Arch. TVB 2, p. 464.
Van Heemskerck werd op 27 december 1698 voorlopig in zijn post gecontinueerd als extraordinaris ambassadeur en zou in 1701 in dezelfde rang uit Frankrijk vertrekken. Van Heemskerck aan de griffier, 26 mrt. 1700, arch. CVH 287; res. SG 27 dec. 1698.
De taken van Van Heemskerck als ambassadeur in Parijs hadden een ander karakter dan zijn eerdere taken in Wenen. Daar in het centrum van de internationale politiek vroegen vooral zaken van oorlog en vrede zoals de versterking van de coalitie de opvoering en coördinatie van de oorlogsinspanning en de voorbereiding van het vredescongres zijn aandacht. Hier stond het herstel van de politieke en commerciële betrekkingen tussen twee landen voorop en moest hij de belangen behartigen van al die ingezetenen van de staat die door de oorlog waren benadeeld.
De uitvoering van de in Rijswijk gesloten vredes- en handelstraktaten hield de vaststelling in van een nieuw douanetarief, de afschaffing van aan Nederlandse kooplieden opgelegde discriminerende belastingen, de teruggave van in de oorlog geconfisceerde bezittingen van Hugenootse refugiées en van door Frankrijk opgebrachte koopvaardijschepen en de vrijlating van krijgsgevangenen op de Franse galeien. Bovendien had de vrede veel Nederlandse onderdanen nieuwe hoop gegeven op de afdoening van hun civiele vorderingen op Franse burgers.
Maar terwijl Van Heemskerck en zijn secretarie hun handen vol hadden aan de publieke en particuliere gevolgen van de voorbije oorlog, Arch. TVB 2, p. 458. Arch. CVH 359.
Intussen was Van Heemskerck al weer lang en breed in de Republiek teruggekeerd. Al in juni 1699 had hij een conceptbrief aan Willem III geschreven waarin hij terugblikte op een diplomatieke loopbaan van 28 jaar, bekroond met de belangrijkste ambassade die de Republiek te vergeven had. Hij vroeg de koning naar de Republiek te mogen worden teruggeroepen als hij die post drie jaar zou hebben bekleed, "pour vivre le peu de jours qui me restent dans une honnette oisiveté". Van Heemskerck aan Willem III, juni 1699, concept, Arch. CVH 347. Arch. TVB 2, p. 700. Res. SG 10 okt. 1701. Ress. SG 10 okt. en 19 dec. 1701; Arch. TVB 2, pp. 704, 711, 727, 728; Elias I 76.
Vorm in inhoud van de gezantschapsarchieven van Van Heemskerck zijn bepaald door zijn onderscheiden taken als gezant. Van Heemskerck had zoals de meeste van zijn collega's te maken met aangelegenheden van de staat en aangelegenheden van particulieren. De `publieke' taak en daarmee het voeren van de politieke correspondentie was bij uitstek zijn eigen terrein. Aangelegenheden van particulieren daarentegen, delegeerde hij grotendeels aan de gezantschapssecretarissen die het contact met de Nederlandse consuls onderhielden, Verg. Arch. SG 8620 nr. 136.
De aard en duur van het gezantschap waren bepalend voor de relatieve omvang van het publieke en het particuliere deel van het gezantschapsarchief. In het archief van zijn Turkse gezantschap, dat een kortstondige bemiddeling tussen de keizer en de sultan tot doel had, hebben maar weinig stukken op de belangen van particulieren betrekking. Het archief van zijn gezantschap naar Frankrijk, waar de behartiging van de belangen van door de voorbije oorlog benadeelde onderdanen van de staat blijkens zijn instructie tot zijn belangrijkste taken behoorde, bestaat daarentegen voor tweederde uit dit soort stukken.
Naast stukken betreffende publieke en particuliere zaken treft men in zijn gezantschapsarchieven ook stukken aan die op andere ambtelijke aangelegenheden en met name op de personele en financiële zaken van het gezantschap betrekking hebben alsmede stukken met een zuiver privé-karakter.
Na beëindiging van hun gezantschap moesten de Nederlandse gezanten een verbaal, d.w.z. het rapport van hun missie, met de relatieven, d.w.z. de belangrijkste stukken die zij bij de uitoefening van hun taken hadden opgemaakt en ontvangen, aan de Staten-Generaal overleveren. Res. SG 16 dec. 1656. Verg. Arch. SG 8635 en Arch. CVH 5-7. De term `verbaal' gebruikte men niet allen voor het eigenlijke rapport, maar ook voor het rapport met de bijlagen of (als geen rapport werd bijgevoegd) voor de bijlagen alleen. Waar in het vervolg van verbaal sprake is, wordt verbaal in de ruimste zin bedoeld. Onder minuutverbaal worden bijgevolg meestal nog in het net te schrijven relatieven verstaan. Hiermee wordt de verwarrende term `minuutrelatieven' vermeden.
De meeste stukken die de gezanten bij de samenstelling van hun verbalen als relatieven uit hun archieven selecteerden waren van publieke aard: akten van commissie, instructie (eventueel met retroacta), credentie en appel; de diplomatieke correspondentie met lastgevers, voornamelijk bestaande uit brieven aan en resoluties van de Staten-Generaal; stukken die als bijlage hierbij hadden gediend, zoals nota's van en aan de regering van de staat waarbij zij waren geaccrediteerd. De term `nota', die niet in de archivistische terminologie is opgenomen, verdient de voorkeur boven de destijds gebruikte, maar nu enigszins vage en verwarrende term `memorie'.
Uit dossiers over `particuliere zaken' werden bij het samenstellen van het verbaal hoogstens de belangrijkste stukken gelicht, zoals bij de gezant zelf ingekomen `brieven van voorschrijven' (aanbevelingsbrieven) van de Staten-Generaal en regeringsnota's. Van de stukken over de financiële zaken van het gezantschap (waaronder zaken met betrekking tot het personeel dat door de gezant zelf werd betaald) werden hoogstens de resoluties van de Staten-Generaal waarbij het doen van bijzondere uitgaven werd toegestaan, als relatieven in het verbaal opgenomen. Andere onkosten werden door de gezant gewoontegetrouw of krachtens het reglement op de buitenlandse ambassades zonder voorafgaande toestemming bij de Staten-Generaal gedeclareerd of uit het traktement bestreden. Stukken die op deze uitgaven betrekking hebben, zoals de halfjaarlijkse declaraties en de door de gezant meestal vasthoudend en enthousiast gevoerde correspondentie over hierin door de Rekenkamer geroyeerde posten, werden, evenals de privé-papieren, niet in het verbaal, maar in het persoonlijk archief van de gezant opgenomen. Die van Van Heemskerck in Arch. TVB 2.
Van Heemskerck heeft over een aantal van zijn gezantschappen een verbaal ingeleverd bij de Staten-Generaal. Een verbaal over zijn eerste gezantschap naar de keizer (1673-1675) ontbreekt. Wel is onder de Van Heemskerck afkomstige stukken in het familiearchief Teding van Berkhout een kopieregister van in 1674 bij Hamel Bruynincx en Van Heemskerck in Wenen ingekomen brieven bewaard gebleven waarvan het origineel zich in het archief van Hamel Bruynincx bevindt. Resp. Arch. TVB 1 en Arch. Gerard Hamel Bruynincx 2. Een overzicht van de geëxhibeerde verbalen in aanhangsel 2, p. 80.
Aan de voltooiing van zijn verbalen over de jaren 1690-1701 is Van Heemskerck niet meer toegekomen. Bij de Staten-Generaal leverde hij alleen de kopierelatieven in over de jaren 1690-1692. Arch. SG 8635. Het hierin opgenomen incomplete relaas hoort m.i. bij de relatieven in het gezantschapsarchief. Van Heemskerck aan de SG, 12 jan. 1695, Arch. CVH 98. Over die teleurstelling Consbruck aan Van Heemskerck, 31 mei 1698, als boven 322. Op de overbrenging naar Parijs wijzen de herkomst van Arch. CVH 317 en 318 en de beschrijving van inv. nr. 1275 van het vroegere `Legatiearchief vervolg supplement', alsmede de brief van Colyer van 15 juli 1697 (Arch. CVH 337), die door Van Heemskerck op 15 augustus van dat jaar in Wenen werd ontvangen (brief van Colyer, 17 aug. 1697, Arch. CVH 180) en waarop hij in 1698 in Parijs aantekeningen maakte m.b.t. zijn intrede aan het Franse hof. In zijn brief aan de SG van 29 aug. 1698 (Arch. CVH 285) meldt Van Heemskerck nog optimistisch: "wij doen 't zelve na vragen ende sullen dat nevens 't geheele ceremonieel op zijn plaats in het verbaal insereren".
In 1701 toen de oorlog met Frankrijk al op uitbreken stond, moet Van Heemskerck zijn Franse archief (waarin latere stukken van zijn als zaakgelastigde achtergebleven secretaris Vroesen ontbreken) met zijn Weens-Turkse gezantschapspapieren hebben meegenomen naar Den Haag. Kennelijk zijn al deze bouwstoffen van verbalen die nooit gereed kwamen door zijn nabestaanden ter griffie van de Staten-Generaal gedeponeerd. Over een dergelijke overdracht heb ik geen resolutie gevonden. De archieven worden, in tegenstelling tot die van D'Ancillon (inmiddels spoorloos), Schonenberg en Van Kinschot niet genoemd in de inventarissen van de archieven van de SG van Van Goor uit 1765 en Nieuwenhuizen uit 1793 (Arch. Fagel inv. nr. 605), die overigens ook de overgedragen archieven van Rumpf en Van der Meer niet vermelden. Wel meldt Bakhuizen in 1858 dat ze destijds naar de griffie van de SG werden overgebracht (R.C. Bakhuizen van den Brink, Conceptverslag 1858, R. Fruin ed., VROA 1926 I, 80).
De gezantschapsarchieven van Van Heemskerck moeten met de archieven van de Staten-Generaal aan het Rijksarchief zijn overgedragen, al wordt het enige bewijs dat ze zich daar bevonden vóór de verhuizing naar het Plein in 1854 geleverd door de registratietekens die op sommige van de Weense en Parijse gezantschapspapieren zijn gesteld. Het gaat om de volgende aanduidingen: `zolder 8, 10980' (Arch. CVH 497); `8' (526); `zolder 10, 10982' (312); `zolder 15' (126); `zolder 16, 10988' (498); `zolder 24.1, 10996' (313) en `zolder 24.2a' (472). `Zolder' duidt op de bergplaats in het oude gebouw; de hoge nummers zijn verhuisnummers.
Die tekens lijken er overigens ook op te wijzen dat de verschillende gezantschapsarchieven van Van Heemskerck in de eerste helft van de 19e eeuw nog niet van elkaar waren gescheiden. `Zolder 15' heeft betrekking op de Turkse ambassade; de overige nummers op de ambassade naar Frankrijk.
Rond de eeuwwisseling werd deze collectie door Hingman en Telting geherinventariseerd. In 1897 splitste Hingman het door Van Heemskerck in Wenen gevormde archief verder uit naar correspondent. Ook de minuutverbalen vielen aan deze correspondentsgewijze herordening ten prooi. In 1900 en 1901 voltooide Telting de herinventarisatie van de afdelingen Frankrijk en Turkije. Zijn beschrijvingen van de van Van Heemskerck afkomstige stukken weken van die van De Jonge niet wezenlijk af. Inventaris Hingman/Telting 98-109 (Wenen), 644-648 (Frankrijk) en 1070-1071 (Turkije).
Nadat een aantal stukken uit de verspreide collecties in de archieven van Van Heemskerck was ingevoegd, De akte van garantie uit Kamer 3 nr. 88 kk, nu Arch. CVH 297; decreten van de koning van Frankrijk uit Kamer 14, 1e lijst nr. 14, nu Arch. CVH 433; kladverslag van een conferentie van 15 sep. 1696 uit Kamer 43 nr. 25, nu Arch. CVH 199. Stukken betreffende het geheime verdrag tussen Frankrijk en Savoye uit Arch. SG vervolg 22, alsmede stukken betreffende de ambassade naar Turkije uit Arch. SG vervolg 164 naar inv. nr. 1236; een stuk betreffende het congres van Altona (wsch. uit Arch. SG vervolg) naar inv. nr. 1259; particuliere correspondentie over de jaren 1690-1700 uit Verspr. Coll. Kamer 43 nr. 62 naar inv. nr. 1275.
Japikse, die met zijn in 1953 begonnen herinventarisatie een poging deed de gezantschapspapieren niet als een collectie, maar als een fonds van secretarie-archieven te ordenen, liet de Franse en Turkse archieven van Van Heemskerck buiten de inventarisatie. Het in Wenen gevormde archief, Inclusief de hierboven genoemde stukken betreffende Savoye (leg. 1236). Inventaris Japikse nrs. 4-60 en 196-207.
Van Zoeren voegde bij de door hem rond 1959 gedeeltelijk uitgevoerde doornummering van de inventaris van Japikse de portefeuilles met het door Van Heemskerck in Frankrijk gevormde archief weer in het legatiearchief Frankrijk, Onder de inv. nrs. 534-539. Leg. vervolg supplement inv. nr. 1259 werd Japikse/Van Zoeren 540A, terwijl inv. nr. 1275 over verschillende nummers werd verdeeld. Zie noot 112. Stukken m.b.t. de zaak Van Stralen uit Arch. SG vervolg 274; werd inv. Japikse/Van Zoeren nr. 540B. Inv. Japikse/Van Zoeren nrs. 124A en 124B.
Het geëhibeerde verbaal van het gezantschap van Van Heemskerck naar de keizer over de periode 1690-1692 dat destijds door commies-chartermeester De Zwaan "op den zolder onder de pannen" was gevonden en door De Jonge ten onrechte aan het gezantschapsarchief was toegevoegd, Als boven, nrs. 121-124. Arch. SG inv. nr. 8635.
Bij zijn herinventarisatie van 1967 splitste Schutte ook de Turkse stukken uit naar correspondent waarbij hij niet met Van Heemskerck corresponderende auteurs als correspondent behandelde. Voortgaande op de door Japikse ingeslagen weg voegde hij die stukken uit de Weense en Turkse bestanddelen van het archief bij elkaar die door of aan dezelfde correspondent geschreven waren, met uitzondering van de stukken in het Turkse verbaal en een aantal dossiers. Het grootste deel van het Weens-Turkse archief van Van Heemskerck kreeg zo het aanzien van een alfabetisch op naam van de correspondent geordende brievenverzameling. Overigens voegde ook hij enkele losse stukken in. Een brief van Apafi (Aanw. 1880 A XV 5) onder inv. nr. 4671 en een cijfercode (Arch. SG vervolg 70) onder inv. nr. 4164.
Het archief is bij Koninklijk Besluit of ministeriële beschikking overgebracht.
Bij de door mij in 1981 begonnen herinventarisatie van het legatiearchief Duitse Keizer kwam al gauw aan het licht dat de door Van Heemskerck in Wenen en Turkije gevormde archieven niet tot dit legatiearchief konden worden gerekend, maar verband hielden met zijn Franse gezantschapsarchief, dat (eveneens ten onrechte) aan het legatiearchief Frankrijk was toegevoegd. Legatiearchieven immers zijn `standplaatsarchieven' en meestal ook secretariearchieven. Ze ontstonden in de 18e eeuw in enkele landen waar de Staten-Generaal een vaste diplomatieke vertegenwoordiging hadden. Als een gezant overleed of naar een andere standplaats vertrok, droeg de gezantschapssecretaris, die meestal als zaakgelastigde ad interim achterbleef, het archief over aan zijn opvolger. Nood brak wet en bovendien had men bij de afhandeling van lopende zaken behoefte aan retroacta, een behoefte die bij een toenemende diplomatieke continuïteit steeds sterker werd gevoeld. Zo ontstonden er in sommige hoofdsteden depots van gezantschapsarchieven.
Van Heemskerck kon zijn gezantschapsarchieven niet aan opvolgers overdragen, omdat hij in Turkije, Wenen en Parijs geen directe opvolgers had. Zoals al eerder is uiteengezet, nam hij zijn archieven zelf mee naar huis. Vóór de overdracht door Buitenlandse Zaken van de legatiearchieven in 1854 bevonden ze zich al op het Rijksarchief en in de inventaris die bij die overdracht werd opgemaakt worden ze dan ook niet vermeld. Evenmin komen stukken van Van Heemskerck voor in de in 1810 vervaardigde inventaris van het legatiearchief Duitse Keizer.
De archieven van Van Heemskerck zijn ook geen secretariearchieven. Gezantschapssecretaris Jacob Jan Hamel Bruynincx bleef tijdens Van Heemskercks verblijf in Turkije en Wenen zijn normale werkzaamheden verrichten, maar het archief dat hij daarbij vormde maakt van de hier beschreven archieven geen deel uit. Hetzelfde geldt voor het archief dat secretaris Vroesen na het vertrek van Van Heemskerck uit Parijs als zaakgelastigde moet hebben gevormd.
De gezantschapsarchieven van Van Heemskerck die zich in de legatiearchieven Duitse Keizer en Frankrijk bevonden, moesten daarvan dus worden afgescheiden en als een zelfstandige eenheid beschreven worden. De van hem afkomstige diplomatieke stukken uit het voormalige familiearchief Teding van Berkhout werden bij deze herinventarisatie niet betrokken. Zij zijn door Van Heemskerck kennelijk in zijn persoonlijk archief opgenomen en tot de overdracht aan het Rijksarchief in 1889 in het bezit van de familie gebleven. Wel is een lijst van deze stukken aan de inventaris toegevoegd. Zie p. 58. Nu Arch. GHB 8. Theo Thomassen, Inventaris van stukken afkomstig van Gerard Hamel Bruynincx, gezant in Duitsland 1659-1690. Xerokopie, Den Haag 1982.
De herinventarisatie was voor een deel gericht op de reconstructie van de minuutverbalen en het herstel van de dossiers. Bij eerdere inventarisatie waren de minuutverbalen over de perioden 1690-1692 en 1694-1697 gesloopt. De stukken waren, evenals veel brieven die uit de dossiers afkomstig waren, over de algemene correspondentie verspreid. Het minuutverbaal over de jaren 1690-1692 kon ik zonder veel problemen reconstrueren doordat de stukken genummerd waren en zich in de archieven van de Staten-Generaal een geëxhibeerd exemplaar bevond. Bij gebrek aan deze hulpmiddelen bleek een reconstructie van het minuutverbaal over de jaren 1694-1697 niet mogelijk. Wel is over deze jaren weer een soort rompverbaal ontstaan doordat veel brieven uit deze periode, aan verschillende lastgevers en collega's gezamenlijk gericht, werden samengevoegd. Op dezelfde manier is ook in het Franse gezantschapsarchief een dergelijk rompverbaal tot stand gekomen. Het minuutverbaal van het Turkse gezantschapsarchief was nog ongerept. De brieven die blijkens aard, inhoud, nummering, dorsale aantekeningen enz. tot de dossiers hebben behoord, werden zo mogelijk naar hun oorspronkelijke plaats teruggebracht.
De Weens-Turkse gezantschapsarchieven heb ik weer zoals vanouds Zie de inventarissen van De Jonge en Hingman.
De Turkse gezantschapspapieren vormen inhoudelijk en archivistisch gezien een afzonderlijke eenheid, ook al bevinden zich onder die papieren brieven van en aan personen met wie Van Heemskerck ook in Wenen heeft gecorrespondeerd. De plaatsing van het Turkse minuutverbaal en enkele dossiers uit de jaren 1692-1694 in een afzonderlijke rubriek en de verspreiding van de overige, door Van Heemskerck niet voor zijn Turkse minuutverbaal geselecteerde stukken over de algemene correspondentie over de jaren 1690-1697, Zie de inventarissen van Schutte.
Samenvoeging van stukken uit de perioden 1690-1692 en 1694-1697 (gezantschap naar Wenen) suggereerden een continuïteit in de diplomatieke werkzaamheden en de archiefvorming die in werkelijkheid niet heeft bestaan. Van Heemskercks gezantschap naar Turkije veroorzaakte in zijn Weense archief een chronologische en inhoudelijke breuk. Een chronologische breuk omdat het archief in zijn afwezigheid door secretaris Jacob Jan Hamel Bruynincx niet werd aangevuld. Een inhoudelijke breuk omdat de activiteiten van de gezant in de periode 1690-1692 voornamelijk gericht waren op de politieke en materiële versterking van de anti-franse coalitie en in de periode 1695-1697, waarin hij veel nauwer samenwerkte met de Engelse gezant, voor een belangrijk deel op het voorbereiden van een Europese vrede. Een archivistische breuk was het logisch gevolg.
Deze archivistische breuk, door Japikse en Schutte naadloos gelijmd, kwam door de samenbrenging van de Turkse gezantschapspapieren, de reconstructie van de minuutverbalen en de overbrenging van brieven uit de algemene correspondentie naar de dossiers waardoor de in een aantal briefwisselingen geconstrueerde continuïteit werd doorbroken, weer duidelijk aan het licht. Bovendien bleken de briefwisselingen met bepaalde correspondenten in de periode 1690-1692 een ander karakter te hebben dan de briefwisselingen met dezelfde correspondenten uit de periode 1695-1697. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de correspondentie met lastgevers, het Weense hof en het Engelse gezantschap.
Van Heemskerck voerde die correspondentie in de jaren 1690-1692 uitsluitend onder zijn eigen naam. In de jaren 1695-1697 daarentegen werkte hij nauw samen met de Engelse gezant Lexington en werden veel uitgaande stukken door beide gezanten ondertekend, terwijl veel ingekomen stukken aan beide gezanten waren gericht. Verslagen van diplomatieke conferenties (die overigens over de periode 1690-1692 ontbreken), waren vaak een uitvloeisel van gezamenlijke nota's en werden onder beider verantwoordelijkheid opgesteld. Ook bezorgden Van Heemskerck en Lexington afschriften van stukken die de gemeenschappelijke zaak betroffen.
Jacob Colyer, de Nederlandse gezant in Turkije was, naast de hierboven genoemde correspondentie eigenlijk de enige met wie Van Heemskerck een regelmatige, door zijn gezantschap naar Turkije niet onderbroken correspondentie onderhield.
Ook de dossiers bestrijken in het algemeen niet meer dan één van de beide perioden. Hierop zijn slechts twee uitzonderingen: de stukken met betrekking tot de Zevenburgse kwestie en het dossier inzake de erfopvolging in Bentheim. Opgenomen in afd. IV, resp. onder de inv. nrs. 230-233 en 234. In de andere afdelingen zijn verwijzingen geplaatst.
Het lag voor de hand als scheidingsdata van de drie genoemde afdelingen de data van het vertrek van Van Heemskerck naar Turkije (26 september 1692) en van zijn terugkomst in Wenen (12 december 1694) aan te houden. Slechts in een paar gevallen ben ik hiervan afgeweken. In afdeling III (Turkije) heb ik ook opgenomen de retroacta die in afschrift ook in het Turkse minuutverbaal voorkomen, Zie onderafdeling III B. Inv. nr. 98. Zie resp. de inv. nrs. 224-228 en 230-233. In afdeling III wordt naar deze nummers verwezen.
In de archieven van Van Heemskerck werd tenslotte nog een aantal afgedwaalde stukken ingevoegd, terwijl twee stukken die er niet in thuishoorden naar hun plaats van herkomst werden teruggebracht.
De brief van Gabriel Florisz. uit Collectie 1902 inv. nr. 199 Voordien Verspr. Coll. Kamer 3 nr. 88 kk. Voordien Verspr. Coll. uitbouw Kamer 43 nr. 5.
In de loketkas van de Staten-Generaal bevond zich onder inv. nr. 12574.142.2. een rapport over het ceremonieel bij de intrede van Portland in Parijs in 1698. Het was daarin ingevoegd door Japikse na de opheffing van de collectie Staten-Generaal vervolg waarin het onder inv. nr.23 was opgenomen geweest. In de oude inventaris van de loketkas komt het stuk echter niet voor; bovendien ontbreken de registratuurkenmerken van de griffie van de Staten-Generaal. In het griffiersarchief van de Fagels bevindt zich al een exemplaar van het verslag. Arch. Fagel 1269. Deze stukken werden al eerder in de gezantschapsarchieven van Van Heemskerck ingevoegd. Inv. nr. 340.
De kopiebrief van Apafi uit 1698, door Schutte onder inv. nr. 4671 uit Aanw. 1880 A XV 5 naar het legatiearchief Frankrijk overgebracht, behoort blijkens kanttekeningen tot het archief van Jacob Hop, en wel, gezien de nummering (`N.18') tot een van zijn verbalen. Het is weer ingevoegd in Coll. Pabst van Bingerden inv. nr. 11B. Onder de retroacta met betrekking tot de Zevenburgse kwestie bevond zich een kopiedecreet van Ferdinand III uit 1646 (inv. Schutte nr. 124.22). Dit stuke is afkomstig van Gerard Hamel Bruynincx en onder inv. nr. 8 in diens archief opgenomen.
De onderscheiden taakonderdelen van de gezant kwamen tot uitdrukking in de vorming van het gezantschapsarchief. Het kostte niet veel moeite dit onderscheid in de ordening van de stukken weer tot uitdrukking te brengen, als is tussen publieke en particuliere zaken geen exacte scheidslijn te trekken. In publieke zaken speelt de politiek en dus de gezant zelf de hoofdrol. Particuliere zaken zijn politiek van minder belang en grotendeels aan de gezantschapssecretaris toevertrouwd. Het publiek - dan wel privaatrechtelijke karakter levert geen bruikbaar ordeningscriterium op. Zaken die men tegenwoordig tot de publieke sector rekent, werden destijds als civiele zaken behandeld. Verg. de plaatsing van de dossiers inzake nalatenschappen in de inv. nrs. 234, 237, 240 en 243 enerzijds en 399-432 anderzijds.
Zoals al eerder is opgemerkt werd de met name in de briefwisselingen geconstrueerde continuïteit doorbroken door de samenbrenging van de Turkse gezantschapspapieren, de reconstructie van de minuutverbalen en de overbrenging van brieven uit de algemene correspondentie naar de dossiers. Het aanbrengen van een functionele onderverdeling en de verwijdering van kopiebrieven en -nota's die door hun auteurs niet in de hoedanigheid van correspondent waren geschreven, hadden soortgelijke gevolgen. Voor een groot aantal losse brieven en uit de correspondentie afgescheiden stukken uit de Weense, Turkse en Franse gezantschapsarchieven moest een andere ordening worden gevonden. Vooral bij stukken over particuliere belangen lag een zaaks- of onderwerpsgewijze ordening voor de hand. Bij het aanbrengen van deze ordening is rekening gehouden met dorsale aantekeningen en de samenstelling van ongerepte dossiers. De term dossier is overigens alleen gebruikt wanneer de stukken zaaksgewijs geordend werden aangetroffen of wanneer kon worden vastgesteld dat de stukken oorspronkelijk zaaksgewijs geordend waren geweest.
De ordening in deze inventaris van de ingekomen resoluties van de Staten-Generaal en de met de verschillende regeringen gewisselde nota's is niet helemaal consequent. Deels is dit te wijten aan de omstandigheid dat elke secretaris er zijn eigen ordeningsprincipes op nahield. Dit geldt met name voor het Franse archief. De oorspronkelijke ordening hiervan is voornamelijk bepaald door de laatste secretaris, Vroesen, die het onder zijn voorgangers gevormde archief herordende, maar daarbij uiteraard niet de afgelegde dossiers betrok. Voor een ander deel zijn deze inconsequenties het gevolg van de omstandigheid dat de minuutverbalen over de jaren 1694-1697 en 1698-1701 respectievelijk niet kon worden gereconstrueerd en niet kon worden gevormd.
In het algemeen bevinden de resoluties zich in de minuutverbalen en in de dossiers en bundels. In afdeling IV zijn de meeste resoluties in een afzonderlijke serie samengebracht, Inv. nr. 172. Inv. nr. 289.
T.a.v. de nota's geldt in grote lijnen hetzelfde. Vroesen voegde de nota's bij zijn dossiers; in het Franse archief heb ik me door zijn ordening laten leiden. De weinige met de Franse regering gewisselde nota's die op meer dan één zaak betrekking hebben, heb ik tot een afzonderlijke serie verenigd. Inv. nr. 312.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Coenraad van Heemskerck, nummer toegang 1.02.01, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Heemskerck, 1.02.01, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Een aantal persoonlijke stukken van Van Heemskerck bevindt zich in de Collectie Teding van Berkhout, 1633-1701 (toegang 1.10.79).
Een aantal stukken Van Heemskerk bevindt zich in het archief van de Staten-Generaal (toegang 1.01.02).
Voor stukken over het Weense gezantschap uit de periode 1673-1690 zie ook de Inventaris van het archief van Gerard Hamel Bruijnincx, 1616-1691 (toegang 1.02.02).
In de eerste concordanties zijn de nummers van de voorlopige (fiches-) inventaris van Schutte (1967) beginpunt. Van deze nummers maakten 127+a - 177.85 en 313 - 324 deel uit van het legatiearchief Duitse Keizer en 534. 1 - 540 B van het legatiearchief Frankrijk. Van de uit vier cijfers bestaande nummers is de herkomst onbekend, met uitzondering van nr. 4164 (voordien Arch. St.-Gen. vervolg 70).
De nummers 124a - 124b, 124a - 124b1, 125 - 174, 313 - 324 en 540 A zijn door Schutte ontleend aan de in 1959 door Van Zoeren doorgenummerde inventaris van Japikse. Onder de nummers 124.1 - 124,49 en 174.1 - 174.85 daarentegen zijn voor het merendeel stukken beschreven die uit andere nummers van inventaris Japikse - Van Zoeren dan de nummers 124 en 174 afkomstig zijn; en van de door Schutte onder de nummers 534. 1 - 535.114 beschreven stukken kan alleen worden vastgesteld dat ze (met uitzondering van 534+.143, voordien 540B) door Japikse - Van Zoeren onder de nummers 534 - 540 beschreven waren.
Gevolg van deze onduidelijkheid is, dat de concordantie niet met een vroegere inventarisatie dan die van 1967 kan beginnen en mede omwille van de overzichtelijkheid tot twee kolommen beperkt is gebleven.
In de concordantie betekent een liggend streepje in de met het jaartal 1982 / 1994 aangeduide kolom dat het ermee corresponderende Schutte-nummer bij deze inventarisatie niet is aangetroffen. In de meeste gevallen kon worden vastgesteld, dat Schutte zelf deze nummers tijdens zijn inventarisatie heeft laten vervallen. 'HB' is een verwijzing naar het archief van de gezant Gerard Hamel Bruynincx en 'SG vv' staat voor Arch. St.-Gen. vervolg.
De toegang van Theo Thomassen uit 1983 is in 1994 met een bewerkte inleiding in boekvorm uitgegeven in: Pennings, J.C.M. en Thomassen, Theo H.P.M. (red):
In onderstaande concordantie betekent 'SG dubb' Archief St.-Gen. dubbelen en 'Div. doos 1' verwijst naar een doos met stukken die bij eerdere inventarisatie uit één van de legatiearchieven werden verwijderd. 'Coll(ectie) 1902' is een ver zameling van op het rijksarchief afgedwaalde stukken. Dat geldt ook voor 'V.C.' dat verspreide collecties betekent; het hier vermelde inv. nr. 51 uit deze collectie is afkomstig uit 'kamer 43 uitbouw, uit no. 5'. 'ZW' staat voor legatiearchief Zweden.
Gegevens over de herkomst van door Schutte wél aan Japikse - Van Zoeren ontleende nummers zijn in onderstaande concordantie verwerkt. Met de Schutte-nummers uit onderstaande concordantie kan men concordanties vinden in de eerste concordantie.
Van Heemskerck maakte de zeeslag mee als vrijwilliger aan het hoofd van 50 op eigen kosten uitgeruste matrozen op het schip van luitenant-admiraal Van Gendt. Achterop staat in het hs. van zijn vrouw Cornelia Pauw: "Mijn mans bijwooning van de zeë.
Genummerd 1-191.
Genummerd 1-198.
Genummerd 1-196.
Fragment.
Zie ook inv. nrs. 11, 19, 20 en 22.
Tijdens de afwezigheid van de Engelse gezant in Wenen, Paget, nam Van Heemskerck diens diplomatieke taken waar.
In tweevoud.
"Den 25 Jan. aen Waldeck gesonden".
Zie ook inv. nrs. 116-121.
Door Van Heemskerck op 11 augustus 1692 aan Harbord toegestuurd. Verg. inv. nr. 53.
Zie ook inv. nr. 38.
O.m. bewaard met het oog op in het minuutverbaal niet opgenomen inserties.
Vervaardigd door O. Schutte in 1967. Verwezen wordt naar de nummers van de bijlagen.
Instructies en bijlagen werden in eerste instantie door Van Heemskerck in Wenen aan Colyer in Constantinopel toegezonden. Tijdens zijn missie naar Turkije gebruikte Van Heemskerck de afschriften ter eigen informatie over de standpunten van de verschillende partijen. Ze zijn dan ook in zijn Turkse verbaal opgenomen. Een aantal retroacta bij de instructie voor Harbord waren gelijkluidend aan die bij de instructie voor Hussey en Colyer zodat ze bij de afschriften ontbreken.
Het vredesvoorstel zelf in inv. nr. 216.
"Als men hier te landen met leege handen een droge mond bij de ministers comt (vindt men) d'ooren gesloten. (...) De wagen (moet) altijt gesmeert (...) wordë. Colyer aan Van Heemskerck, 28 januari 1693.
Terug in Wenen werkte Van Heemskerck nauw samen met de Engelse gezant Robert Sutton lord Lexington die de eind 1694 naar Turkije vertrokken Paget als gezant in Wenen was komen vervangen en tot Van Heemskercks terugkomst ook de Nederlandse belangen in Wenen had behartigd. Een deel van hun correspondentie met hun lastgevers en het keizerlijkhof voerden zij gemeenschappelijk.
De brief van 9 maart ook aan Johan Ham, Nederlands gezant in Brandenburg.
Zie ook inv. nr. 198.
De brieven van 26 januari en 6 juli ook aan Walraven baron van Heeckeren, Nederlands gezant in Zweden. De brief van 5 juli ook aan Petrus Valckenier, Nederlands gezant bij de Zwitserse kantons, en aan Jacob Hop, Nederlands gezant naar de conferentie in Pinnenburg (Denemarken).
Twee brieven ongenummerd; de overige genummerd 3-17. De brief van 2 april 1695 ook aan Paget. Voor de brief van 15 juli 1697: zie inv. nr. 337.
Voor van Heemskerck aan Hop: zie inv. nr. 171.
Niet raadpleegbaar
Niet verzonden.
Zie inv. nr. 244.
In 1692 verleende de keizer de hertog van Brunswijk-Lüneburg de keurvorstelijke waardigheid in ruil voor toetreding tot de alliantie van 1689. Tegen dit besluit bestond in het Duitse Rijk jarenlang veel oppositie, ook van de hertog van Brunswijk-Wolffenbüttel. Van Heemskerck bracht in 1696 een verzoening tussen beide huizen tot stand.
Zie ook inv. nr. 294.
De tweede brief is misschien afkomstig van een andere Magalotti: deze wordt door Van Heemskerck namelijk gouverneur van Valenciennes genoemd (Van Heemskerck aan Hulft 2 nov. 1699).
Genummerd 18-34.
`Nr. 5'.
De minuut in inv. nr. 285.
Fragment.
Verg. Arch. S.G. 8640 no. 108.
Zie ook onder de rubrieken betreffende krijgsgevangenen en geconfisceerde nalatenschappen.
Van de sinds 1698 gereclameerde galeislaven was op zijn minst discutabel of ze wel onder de bepalingen van het Tractaat van Rijswijk of binnen de voorwaarden van de door de koning aan deserteurs verleende algemene amnestie vielen. Vrijlating van een aantal van hen werd ook door Van Heemskerck als onverplichte welwillendheid beschouwd. Na de vrijlating van een groep van 21 man werden door Van Heemskerck vrijwel geen galeislaven meer gereclameerd, ondanks verschillende verzoeken hiertoe. Het enige resultaat dat hij van nieuwe verzoeken om vrijlating verwachtte was een verzwakking van zijn positie aan het Franse hof.
De hieronder beschreven stukken hebben voornamelijk betrekking op bezittingen en erfdelen van in de Republiek genaturaliseerde Franse réfugiees die tijdens de oorlog door de Franse Staat geconfisceerd waren en aan Franse onderdanen toegewezen.
Hieraan enkele stukken toegevoegd uit de Verspreide Collecties, no. 858.
De eerste vier inventarisnummers hebben betrekking op schepen die tijdens de oorlog door de vijand werden buitgemaakt. De overige stukken hebben betrekking op schepen die werden buitgemaakt kort na het sluiten van de vrede.
Van de charters ontbreken de zegels.
Over de vaststelling van het nieuwe tarief: zie de inv. nrs. 360 en 361.
In tweevoud.
Zie ook inv. nr. 510.
Correspondenten:
Gerard Backer, neef.
J. Barchman Wuytiers, genealoog.
De Beringhen, ex. test.(?) van Coenraad van Beuningen.
Coenraad Burgh, neef, schepen van Amsterdam.
Cornelis Burgh, neef, raad van Amsterdam.
J. Geelvinck, raad van Amsterdam.
baron Van Gersdorf, Pools gezant in de Republiek, neef.
Pieter van Heemskerck, neef.
Joannes Hudde, neef, burgemeester van Amsterdam.
Van Lockhorst, nichten.
A.P. baron de Raet van de Voort, genealoog, neefzegger.
Storm, nicht.
Wierts, neef, raadsheer van Willem III.
Correspondenten:
graaf Camillo Balliani, gezant van Mantua in Frankrijk.
Van Beuningen.
Pierre en Pieter Henriques.
Adriaan van Borssele van der Hooghe, Nederlands gezant in Engeland, neef.
Denis Dutry, bankier in Londen.
Emmialardi, Wenen.
Machado y Pereira, Den Haag.
Dirk Mels, Amsterdam.
Obin(?), Parijs.
L. Saldenus, Den Haag.
Theodorus Sonnevelt, zijn page, Parijs.
Snouckaert van Schauburg.
Correspondenten:
Daniël de Bary, Amsterdam.
Elisabeth van Wassenaer, Den Haag.
ontbreekt (voorheen bekend onder inv.nr. 531)