Het legatiearchief Duitse Keizer omvat de gezantschapspapieren van de Nederlandse gezanten in Wenen tussen 1700 en 1810. Rijksarchivaris Bakhuizen van den Brink beschouwde het als het uitvoerigste en meest zorgvuldig bewaarde legatiearchief dat hij in dat jaar van het ministerie ontving. "De verbalen dier legatie", zo rapporteerde hij in 1854, "loopen door van de jaren 1699 tot 1807, slechts afgebroken door de korte tijdperken, waarop wij met den Keizer in vijandschap waren, zoo als het tijdvak der verschillen met Josef II vóór het traktaat van Fontainebleau en het tijdvak der terugroeping van Van Haeften tot op den vrede van Amiens". R. Fruin, De gestie van dr. R.C. Bakhuizen van den Brink als archivaris des Rijks, 1854-1865 ('s-Gravenhage 1927), p. 10.
De eerste twee verbalen uit de serie dateren uit de jaren 1699 en 1700 en hebben merkwaardig genoeg niet betrekking op de ambassade in Wenen, maar op een buitengewoon gezantschap naar Polen en Pruisen. Ze zijn vervaardigd door Jacob Jan Hamel Bruynincx, die vóór zijn komst naar Wenen in 1700 geaccrediteerd was geweest in Berlijn, eerst als de secretaris van de buitengewone gezant Van Wassenaer van Obdam en na diens vertrek als zaakgelastigde ad interim. Het concept-verbaal dat hij voor Van Wassenaer maakte vulde hij aan met het verbaal van zijn eigen verrichtingen als zaakgelastigde ad interim, dat hij nog in hetzelfde deel vervolgde met zijn verbaal over zijn verrichtingen als gezant in Wenen. De geëxhibeerde verbalen van Van Wassenaer van Obdam in archief Staten-Generaal, inv. nrs. 8649-8650.
Hamel Bruijnincx overleed in Wenen (1739), evenals zijn opvolgers Van Burmania (1766) en Van Degenfeld (1781). De gezantschapssecretarissen droegen er op last van de Staten-Generaal zorg voor dat de archieven van de overledenen aan hun opvolgers werden overgedragen. Van Wassenaer (1782-1786) keerde wel naar Den Haag terug, met medeneming van het archief van zijn eigen gezantschap. Het geëxhibeerde verbaal van Carel George van Wassenaer in archief Staten-Generaal, inv. nr. 8844. Zie verder: ARA, Tweede Afdeling, familiearchief Van Hogendorp.
Het legatiearchief Duitse Keizer is een belangrijk legatiearchief door zijn omvang en volledigheid en door het belang van de standplaats. Wenen was één van de centra van de Europese diplomatie en fungeerde als trait-d'union tussen de Christenheid en het Osmaanse Rijk. Bovendien hadden de Nederlandse gezanten aldaar goede contacten met het Middellandse Zeegebied via de Nederlandse consul in Triëst.
In 1810 werden de archieven overgedragen aan de Franse ambasadeur in Wenen. Deze liet ze vijf jaar later weer op de Nederlandse ambassade terugbezorgen. Vandaar werd het naar het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag gezonden: de stukken uit de periode 1699-1780 in 1841 en die uit de periode 1786-1842 een jaar later. In 1854 droeg Buitenlandse Zaken de stukken van vóór 1811 over aan het Rijksarchief. De inventaris van 1810 (exh. 20 nov.) in collectie oude inventarissen van de Tweede Afdeling. Zie verder brieven aan Buitenlandse Zaken van Van Spaen 10 mei en 22 nov. 1815: ARA, Tweede Afdeling, archief Buitenlandse Zaken 1813-1870, inv. nr. 58 exh. 10 mei no. 844 en inv. nr. 20 exh.5 dec. no. 1272; Mollerus 14 mei 1841, ibid. inv. nr. 1228, exh. 21 mei no. 9; Van Heeckeren 19 aug. en 17 okt. 1842, ibid., inv. nr. 2977, retroacta litt. B no. 204.
Op het Rijksarchief werd het legatiearchief samengevoegd met archieven van andere gezanten die aan het hof van de keizer geaccrediteerd waren geweest en die afkomstig waren uit de archieven van de Staten-Generaal, de collectie Pabst van Bingerden, het familiearchief Bisdom en de collectie losse aanwinsten: gezantschapspapieren van onder anderen Gerard Hamel Bruijnincx, de vader van Jacob Jan, Coenraad van Heemskerck, bij wie Jacob Jan zowel in Wenen als in Parijs gezantschapssecretaris was geweest, Jacob Hop, Carel George van Wassenaer en Reinier Van Haeften.
Er werden ook stukken uit het legatiearchief verwijderd. Bij de overdracht in 1854 werden ingekomen kopie- en extractresoluties buiten de inventaris gehouden. Ze werden met soortgelijke stukken uit andere legatiearchieven op één hoop gegooid en kwamen later terecht in de collecties "Staten-Generaal dubbelen" en "Legatiearchief vervolg". In laatstgenoemde collectie kwam ook een dossier uit het legatiearchief inzake de capitulatie van Bonn terecht. De stukken van het gezantschap van Van Spaen naar Lissabon werd overgebracht naar het legatiearchief Portugal, de Pruisische verbalen van Hamel Bruijnincx naar het zogenaamde legatiearchief Pruisen en de stukken die gezant Van Burmania naar Wenen had meegenomen toen hij daar naartoe vanuit Mannheim was overgeplaatst, naar het legatiearchief Opper- en Nederrijns-Westfaalse Kreitsen en de keurvorsten van Keulen, Mainz, Trier, de Palts, Beieren en Hessen-Kassel. De correspondentie van Van Burmania met de griffiers Fagel bevond zich in 1866 bij de inventarisatie De Jonge nog op het Rijksarchief, maar moet kort daarna zijn verdwenen: het Rijksarchief moest de stukken in 1873 weer aankopen, "door bemiddeling van de minister van Buitenlandse Zaken".
Bij de verdeling van de legatiearchieven over de Eerste en Tweede Afdeling in 1922, tenslotte, werden de stukken van Van Haeften (1786-1800) en zijn opvolgers naar de Tweede Afdeling overgebracht.
Het legatiearchief Duitse Keizer werd in 1854 door het ministerie van Buitenlandse Zaken aan het Rijksarchief overgedragen.
De rechtstitel is (nog) onbekend
Het archief is bij Koninklijk Besluit of ministeriële beschikking overgebracht.
De volledigheid van het archief komt ondermeer tot uitdrukking in de vrijwel ononderbroken serie verbalen en in de series van algemene correspondentie. Dat deze stukken zo'n groot deel van het archief uitmaken, betekent tegelijkertijd dat het onderzoek bewerkelijk kan zijn en veelal de beschikbaarheid van data en correspondentennamen veronderstelt.
Nadat de gezantschapspapieren van Hop, Hamel Bruynincx en Van Heemskerck successievelijk naar elders waren overgebracht, nam Thomassen in 1986 de inventarisatie van het eigenlijke legatiearchief ter hand. Aanleiding was het tweehonderdjarig jubileum van het ontzet van Boedapest, dat de verfilming meebracht van het oudste deel van de serie verbalen. Bij deze inventarisatie maakte hij alle eerder genoemde aanpassingen weer ongedaan. Stukken die in het archief niet thuis hoorden werden naar hun plaats van herkomst teruggebracht; stukken die er wel in thuis hoorden maar waren afgedwaald naar de legatiearchieven Pruisen en Opper- en Nederrijns-Westfaalse Kreitsen, of in de collecties "Staten-Generaal dubbelen" en "Legatiearchief vervolg" werden weer in het legatiearchief ingevoegd. Nadat in 1987 de inventarisatie van het gedeelte tot 1786 was voltooid, bewerkten Pennings en Thomassen, met medewerking van Zaaijer en Schreuder, de rest van het archief.
Een aantal nummers uit de inventaris Schutte wordt inmiddels vermist. Hun beschrijvingen zijn wel in de inventaris opgenomen, om eventuele latere terugplaatsingen te vergemakkelijken.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Legatie Duitse Keizer, nummer toegang 1.02.05, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Legatie Duitse Keizer, 1.02.05, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Een deel van het archief van Jacob Jan Hamel Bruijnincx is ook op microfilm beschikbaar.
Veel brieven uit het legatiearchief zijn gepubliceerd in: G. von Antal en J.C.H. de Pater ed., Weensche Gezantschapsberichten van 1679 tot 1720 ('s-Gravenhage 1929-1934).
Extraordinaris envoyé, 1700-1739
De verbalen over de periode 1699-1700 dec. 31 zijn de minuten van de verbalen van Van Wassenaer van Obdam in archief Staten-Generaal inv. nrs. 8649-8650. Van de andere verbalen (eig.: protocollen) zijn geen afschriften aan de Staten-Generaal overgeleverd.
Niet raadpleegbaar
De afschriften van deze brieven zijn opgenomen in het verbaal over 1729.
- brief van de gedeputeerden van de protestanten in Transsylvanië aan de keizer over hun grieven, z.d..
- retroacta van de Staten-Generaal betreffende de terugvordering van aan Denemarken geleende kapitalen, 1654.
Uit het verbaal van 1703.
- preliminairen overeengekomen in Wenen door vertegenwoordigers van de keizer, Frankrijk, Engeland en de Republiek i.v.m. de te sluiten overeenkomst inzake de handel van Oostende op Indië, 1727.
- verslag van een geschil tussen Cornelis Calkoen, ambassadeur in Turkije, en Aurelio Bartolini, secretaris van de Venetiaanse ambassade aldaar, over de bekering tot de roomse religie van een kind van wijlen Pierre de la Fontaine, voormalig secretaris van ambassadeur Colyer, 1730.
Extraordinaris envoyé en gevolmachtigd minister, 1739-1767
Een deel van de stukken ontbreekt.
Ontvangen door Van Burmania en zijn voorgangers Hendrick en Frederik van Bilderbeek als gezanten in Keulen.
Met een toelichting van De Jonge, 1874. Zie inleiding p. ...
Deels ontvangen door Van Burmania als gezant in Keulen.
- van Thomas Payne te Constantinopel, 1752.
- van J. van Lasalet, firmant van een handelshuis in Constantinopel, te Marseille, 1752.
Stukken zijn afkomstig van Hendrick en Frederik Hendrick van Bilderbeeck, voorgangers van Van Burmania als gezant te Keulen.
In het Italiaans en het Duits.
Extraordinaris envoyé en minister plenipotentiaris, 1767-1782
- ingekomen nota's en afschriften daarvan, 1768-1779;
- afschriften van uitgaande nota's, 1767-1778;
- registers van gewisselde nota's, 1767-1771, 1771-1779.
- van Andrzej vorst Oginsky, Polen. 1772;
- van Alvise Contarini, Venetië. 1777.
- handels- en scheepvaartverdrag tussen de beide Siciliën en de Republiek, 1753.
- conventie tussen de keizer en Frankrijk tot garantie van het Genuees bestuur over Corsica, z.d.
- verzoek om keizerlijke goedkeuring van ruil van land tussen Frankrijk en Nassau-Saarbrücken, gedaan op de Rijksdag door de keurvorst van Mainz, 1768.
- kopie van een brief van keizer Joseph II aan Papini, 1770.
- verslag inzake geschillen betreffende de godsdienst bij de opvoeding van de kinderen van graaf Bánffy en gravin Bánffy geboren Barcsay in Transsylvanië, 1767.
- memorie betreffende een schuld van Kaspar Adam Erhard von Geyso aan Leonard Stephan baron von Creutznach, luitenant-generaal der infanterie, [1776].
- verklaring omtrent de bepalingen van de Staten-Generaal van 1738 m.b.t. de godsdienst van officieren in Staatse dienst.
In 1766 door baron Van der Duijn van Maasdam toegestuurd aan Van Degenfeld Schomburg. "No 11"
Extraordinaris envoyé, minister plenipotentiaris en gedeputeerde, 1782-1786
Verbaal in het archief van de Staten-Generaal inv. nr. 8844.
Extraordinaris envoyé en minister plenipotentiaris, 1786-1800
Bevat uitvoerige analyses.
- van Wenzel Anton Dominik von Kaunitz-Rietberg, hof- en staatskanselier, 1789-1790;
- van Johann Ludwig Joseph graaf von Cobenzl, vice- hof- en staatskanselier, 1788-1792;
- van en aan Johann Amadeus Franz de Paula, baron von Thugut, minister van Buitenlandse Zaken, 1794-1795.
- Constantino graaf Balbi, Genuees gevolmachtigd minister, 1794.
- Thomas Grenville en Lord Spencer, Brits gezant en buitengewoon gezant, 1794.
- J. Blauw, benoemd door de Nationale Vergadering als extraordinaris envoyé te Wenen, 1798.
- Jean Baptiste Bernadotte, Frans ambassadeur, 1798.
- Anton von Krauss, Deens legatiesecretaris, 1799.
De brieven van Von Krauss ontbreken.
- [..] Blumendorf te Wenen, 1795.
- George Redlich te Wenen, 1795.
- firma Th. Gülcher & Mülder te Amsterdam, 1797.
- Johan David Herstatt te Keulen, 1797.
Ontbreekt.
Zaakgelastigde, 1800-1802
Extraordinaris envoyé en minister plenipotentiaris, 1802-1808
Ontbreekt deels.
- Johann Ludwig Joseph graaf von Cobenzl, geheimraad, conferentieminister en vice- hof- en staatskanselier, 1802-1805.
- Philips, graaf von Stadion, minister van Buitenlandse Zaken, 1806-1807.
- Josef von Hudelist, geheimraad van de Oostenrijkse hof- en staatskanselarij, 1807.
- Karl graaf Zichy zu Zich und Vásonykëo, Oostenrijks geheimraad en president van de Hofkamer, z.d.
- Johann Ludwig Joseph graaf von Cobenzl, geheimraad, conferentieminister en vice- hof- en staatskanselier, 1802-1805.
- Franz de Paula Karl graaf von Colloredo-Waldsee, geheim kabinets- en conferentieminister, 1803.
- Andr. Gaudin, hofagent en secretaris te Boekarest, 1803.
- Philips graaf von Stadion, minister van Buitenlandse Zaken, 1807.
- Josef von Hudelist, geheimraad van de Oostenrijkse hof- en staatskanselarij, 1807.
- Anton Gotthard graaf von Schafgotsch, Oostenrijks werkelijk geheimraad en opperhofmeester van Ferdinand aartshertog van Oostenrijk, z.d.
- Karl Franz Xavier Joseph prins Albani, Oostenrijks werkelijk geheimraad en oppermeester van Ferdinand aartshertog van Oostenrijk, z.d.
- Oostenrijks "Hofkammer in Münz- und Bergwesen", 1806.
De stukken van de drie laatste correspondenten ontbreken.
- Joachim Ernst Mulert tot de Leemcule te Zwolle, 1803.
- mr. Cornelis Backer te Amsterdam, 1804.
- François Schraud, protomedicus van Hongarije, z.d.
- oomzegger H. Berkhoff, 1803.
- Josephus Stantwisch, houtvester te Schemnitz, 1804.
- P. Chomel te Parijs, 1804-1805.
- J.W. van Doorn - van Oudemullen, te Ringenberg bij Wezel, 1805.
Het overzicht van uitgaven ontbreekt.
Ontbreekt.
Extraordinaris envoyé en minister plenipotentiaris, 1808-1809
Zie ook Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief, het archief van de familie Van Hogendorp, inv. nrs. 29-36.
De hieronder beschreven gedrukte nouvelles zijn afkomstig van Otto Bosch, die achtereenvolgens in een aantal plaatsen de functie van secretaris bekleedde. Van 1720 tot 1725 was hij secretaris te Parijs; in 1727 te Mainz; van 1730 tot 1737 in Berlijn en Dresden en tenslotte van 1739 tot 1770 in Frankfurt, waar hij tevens zaakgelastigde was.
Deze nouvelles berusten in de collectie nouvelles in het archief van de Staten Generaal en omvatten over de periode 1725 1767 niet de complete verzameling, maar alleen die pagina's waarop de brieven staan afgedrukt die O. Bosch eerst als secretaris van twee Nederlandse gezanten, later als gezantschaps secretaris aan de Staten Generaal en de griffier heeft geschreven. Elke van de drie pakken is voorzien van een kartonnen etiket, waarop in het handschrift van Bosch zelf de inhoud staat vermeld. Bosch overleed als secretaris in Frankfurt op 27 mei 1770. Kort daarna werd zijn archief ter griffie gesepo¬neerd. Van de andere archiefbestanddelen is tot dusver geen spoor teruggevonden.
>Aangezien de stukken zich in het archief van de Staten-Generaal bevinden dienen ze via toegangsnummer 1.01.06 te worden aangevraagd.
Zie archief Staten-Generaal, 1.01.06, inv. nr. 12144.
Zie archief Staten-Generaal, 1.01.06., inv. nr. 12144.
Zie archief Staten-Generaal, 1.01.06, inv. nr. 12145.