"Wij Willem bij de gratie Gods Prins van Orange en Nassau, Graaf van Catzenellenbogen, Vianden, Dietz, Spiegelberg, Buren, Leerdam en Culemborg, Markies van Veere en Vlissingen, Baron van Breda, Diest, Beilstein, die stad Grave en het land van Cuijk, IJsselstein, Cranendonk, Eindhoven en Liesveld, onafhankelijk Heer van de vrije en soevereine erfheerlijkheid Ameland, Heer van Borculo, Bredevoort, Lichtenvoorde, Het Loo, Geertruidenberg, Klundert, Zevenbergen, de Hooge en Lage Zwaluwe, Naaldwijk, Polanen, St. Maartensdijk, Soest, Baarn en Ter Eem, Willemstad, Steenbergen, Montfort, St. Vith, Bütgenbach en Dasburg, Erfburggraaf van Antwerpen etc. etc." Zo begint een van de vele oorkondes van Willem V waaruit blijkt hoe omvangrijk, hoe verscheiden en hoe verspreid het goederenbezit van de Oranjes aan het einde van de achttiende eeuw was. Dit bezit was vanaf de vijftiende eeuw door vererving, schenking of koop in de familie gekomen, hoewel er tussentijds ook gedeelten weer verloren gingen (zie tabel 1). De grondslag voor dit goederenbezit werd gelegd door Engelbrecht van Nassau (ca. 1370-1442) die als eerste graaf van Nassau zijn intrede deed in de Nederlanden. Hij trouwde in 1403 met Johanna, erfdochter van het rijke bezit der Polanens. De belangrijkste goederen van dit geslacht lagen in het westen van de huidige provincie Noord-Brabant.
Een andere grondlegger van de bezittingen van de Nassaus was graaf René van Chalon (1519-1544). In 1528 erfde hij alle bezittingen en rechten van het huis van Oranje en Chalon, met de titel 'prins van Oranje'. René van Chalon stierf reeds op 25-jarige leeftijd. Erfgenaam van zijn omvangrijke bezit was zijn neef, die aldus -elf jaar oud- prins van Oranje mocht noemen. Willem van Oranje huwde tot vier maal toe, maar voor zijn goederenbezit was vooral zijn huwelijk met Anna gravin van Buren in 1551 van belang. Door dit huwelijk werd zijn bezit nog eens aanzienlijk vergroot.
Na de moord op prins Willem in 1584 ontstond er onenigheid over de erfenis tussen zijn drie zonen Philips Willem, Maurits en Frederik Hendrik. De erfeniskwestie speelde zich af in een tijd dat het gebied in Brabant, waarin de belangrijkste bezittingen van de Nassaus lagen, frontgebied in de oorlog tegen Spanje was. Mede daardoor was het bezit van en de controle over de nalatenschap niet alleen een particuliere kwestie, maar speelden politieke belangen een rol. De goederen in het door Spanje gecontroleerde gebied waren geconfisqueerd door de Spaanse overheid.
De geschillen over de erfenis spitsten zich vooral toe op de goederen in Brabant, met name Breda en Steenbergen. Samen met Maria, de oudste dochter van Willem van Oranje uit zijn eerste huwelijk met Anna van Egmond, had Philips Willem, oudste zoon van Willem, de krachtigste aanspraken op (delen uit) de erfenis als gevolg van het devolutierecht. Dit recht bevoordeelde bij erfenis de kinderen uit een eerste huwelijk boven de kinderen uit volgende huwelijken en gold met name in het Brabantse erfrecht. Het had tot gevolg dat Philips Willem, naast de goederen van zijn moeder afkomstig, recht had op Diest, Breda, Grimbergen en Cranendonk, zonder deze te hoeven delen met de 'nakinderen' Dr. P. Scherft, 'Philips Willem, een displaced person' in: Jaarboek vereniging 'Oranje-Nassau Museum' (1980), p. 36.
Na de inname van Breda in 1590 beheerde Maurits, met toestemming van de Staten-Generaal en tegen de zin van Maria, de bezittingen van Philips Willem C.M. van der Kemp, Maurits van Nassau, prins van Oranje, in zijn leven, waardigheden en verdiensten (Rotterdam, 1843), pp. 120 e.v.
Na het overlijden in 1601 van Pijll, de nog in functie zijnde curator van het sterfhuis, trok Maurits ook de administratie van de nog ongedeelde boedel uit de nalatenschap van zijn vader naar zich toe, met uitzondering dus van de goederen afkomstig van Anna van Buren en Orange. Uit de opbrengsten betaalde hij de rechthebbenden, onder wie Louise de Coligny, de weduwe van Willem I, hun toelagen.
In 1603 wees Philips Willem zijn halfbroer Maurits aan tot zijn universeel erfgenaam, waarschijnlijk in het kader van de onderhandelingen met de Franse koning over het Prinsdom Orange. J.P. van den Cappelle, Philips Willem, prins van Oranje (Haarlem, 1828), pp. 75
In 1606 sloot Maria een overeenkomst met Philips Willem, die inmiddels uit de Spaanse gijzeling was bevrijd. Hierin stond zij aan hem alle goederen afkomstig van hun moeder Anna van Egmond af tegen een jaarrente van 10.000 gulden. In datzelfde jaar besloten de Staten-Generaal om Philips Willem in het vrije bezit van zijn goederen in Brabant: Breda, Oosterhout en Steenbergen te stellen. Tot een ongestoorde uitvoering van deze resolutie kwam het niet, omdat Maurits Philips Willem in de uitoefening van zijn rechten dwarsboomde. P. Scherft, Het sterfhuis van Willem van Oranje (Leiden, 1966) pp. 249 e.v. en C.M. van der Kemp, Maurits van Nassau III, p. 56.
Dit werd in 1609 met een 'Tractaat van Partage' opgelost. Hoewel ook de dochters van Willem I aanspraken maakten op de erfenis, waren zij geen deelnemers in de uiteindelijke verdeling van de boedel. Hun aanspraken werden via hun broers geregeld. Ieder van de broers had de verplichting een zeker deel van de jaargelden aan zijn zussen en/of moeder te voldoen. De dochters van Charlotte de Bourbon ontvingen de bezittingen in Bourgondië.
Philips Willem werd erkend als eigenaar van Orange, alle goederen in Franche-Comté en Vlaanderen. Ook kreeg hij alle bezittingen onder de Franse kroon, behalve dus de goederen in Bourgondië, en in Brabant, behalve Grave en Cuijk. Maurits verkreeg het markiezaat van Veere, de heerlijkheden Niervaart en de Lek en Grave en het land van Cuijk. Frederik Hendrik behield Geertruidenberg, de Hooge en Laage Zwaluwe en de visserijen in de Grote Waard. P. Scheft, Het Sterfhuis, p. 272 e.v.
Uiteindelijk kreeg Frederik Hendrik na de dood van Maurits in 1625 alle goederen in zijn bezit.
Na de dood van koning-stadhouder Willem III in 1702 dreigde het bezit van het huis Oranje-Nassau voor een groot deel in handen van de koning van Pruisen te komen. Frederik I, koning van Pruisen, maakte aanspraak op de erfenis van Willem III op grond van het testament van Frederik Hendrik. Hij was via zijn moeder, de oudste dochter van Frederik Hendrik, verwant aan het huis van Oranje. Willem III had echter zijn neef, de Friese stadhouder Johan Willem Friso, tot universeel erfgenaam benoemd. Zie hierover: W.A. Ridder van Rappard, 'De aanspraken van Frederik I van Pruisen op de erfenis van de koning-stadhouder Willem III' in Tijdschrift voor Geschiedenis 79/2 (1966); G.J. Rive, Schets der staatkundige betrekkingen tusschen de republiek der Vereenigde Nederlanden en het koningrijk Pruissen, tot het huwelijk van Prins Willem V (1701-1967) (Amsterdam, 1873)
De eerste daad van de koning van Pruisen was de bezetting van de graafschappen Lingen en Meurs, die daarmee voorgoed voor de Oranjes verloren gingen. De aanspraken van de koning waren echter niet onomstreden. Totdat er een regeling tussen de koning van Pruisen en Johan Willem Friso van Nassau over de verdeling van de nalatenschap was vastgesteld, behielden de Staten-Generaal het executeurschap-testamentair.
Geen van de betrokken partijen wilde de geschillen over de nalatenschap voor de rechter brengen. Er werd dus onderhandeld. Deze onderhandelingen werden abrupt afgebroken toen Johan Willem Friso, die onderweg was naar Den Haag voor een definitieve regeling van het geschil, in 1711 bij een ongeluk in het Hollands Diep verdronk. De Staten-Generaal besloten kort daarna, mede met het oog op het voortslepen van de onderhandelingen, aan beide partijen het genot van een bepaald inkomen toe te kennen, deels bestaande uit inkomsten toe te kennen, deels bestaande uit inkomsten uit specifieke, door de Staten-Generaal aan te wijzen goederen, deels bestaande uit een geldbedrag afkomstig uit alle door de Generaliteitsvergadering beheerde goederen te zamen. De bezittingen werden voorlopig 'geëxtraheerd' (onttrokken) onder uitdrukkelijk beding dat geen van de partijen rechten kon ontlenen op grond van deze regeling. De goederen die aldus aan de koning van Pruisen werden toegewezen waren Naaldwijk, Honselersdijk, het huis in het Noordeinde, Wateringen, het Opstal, het Hondertland, de Oranjepolder, 's-Gravenzande, het huis Nieuwburg en Hooge en Lage Zwaluwe. De nog minderjarige zoon en dochter van Johan Willem Friso en diens weduwe Maria Louisa van Hessen-Kassel ('Marijke-Meu') ontvingen de volgende bezittingen: Steenbergen, Oosterhout en Dongen, Willem- en Mariapolder, Prinsenland, Hulsterambacht, Ijsselstein, Granendonk en Eindhoven, Bredevoort en de Burense tienden, Diest en Zichem, het huis te Brussel en Noord-Beveland. NDR inv.nr. 300; Algemeen Rijksarchief, Resoluties van de Staten-Generaal d.d. 28 Juli, 24 Augustus en 24 oktober 1711, 5 september en 1 oktober 1712.
Uiteindelijk werd in 1732 een akkoord bereikt over de erfenis. Dit kwam er op neer dat de koning van Pruisen over het algemeen de bezittingen die buiten het grondgebied van de huidige Benelux lagen, kreeg en de prins van Oranje de goederen daarbinnen. Ook behield de koning de domeinen die in 1711 door de Staten-Generaal voorlopig aan hem waren toegewezen. Deze goederen -waaronder het Haagse paleis Noordeinde en Honselersdijk- werden door koning Frederik II van Pruisen in 1754 tegen een vergoeding van 700.000 gulden weer aan het huis Oranje-Nassau afgestaan. N. Japikse, De geschiedenis van het huis van Oranje-Nassau (Den Haag, 1938), 2 dln; deel II, p. 131
Op 1 april 1734 werden de Staten-Generaal door de prins gedéchargeerd als executeurs testamentair. NDR inv.nr. 300
In 1795, toen de Fransen de Republiek binnentrokken en de stadhouderlijke familie overhaast naar Groot-Brittannië vluchtte, werden de Nassause goederen door de Fransen in bezit genomen.
Met het huis Oranje-Nassau werd reeds op 16 mei 1795, bij het Haagse Verdrag tussen Frankrijk en de Bataafse Republiek, een officiële regeling getroffen. Daarbij verkreeg de laatstgenoemde het eigendom over de Nassause domeinen, die door Frankrijk in bezit waren genomen. Dit verdrag werd bevestigd door de afspraken in het vredesverdrag van Amiens van 1802 tussen Groot-Brittannië en Frankrijk, waarin tevens de afstand van en de schadeloosstelling voor de domeinen, goederen en waardigheden van het Oranjehuis werden geregeld. Deze afspraken werden vervolgens bevestigd in een overeenkomst tussen de Bataafse Republiek en het huis Oranje-Nassau van 1804, waarin de hoogte van de schadeloosstelling was vastgesteld. Deze overeenkomst werd echter nooit uitgevoerd, omdat het Wetgevend Lichaam van de Bataafse Republiek haar nooit zou ratificeren.
Intussen werden met ingang van november 1796 de domeinen genationaliseerd door de toenmalige Nationale Vergadering.
Tijdens het koningschap van Lodewijk Napoleon werd een gedeelte van de voormalige Nassause domeinen aan hem afgestaan. De aan de koning afgestane domeinen dienden een bedrag van 500.000 gulden op te brengen. Als de inkomsten minder zouden bedragen, dan zouden er meer domeinen aan de domeinen van de Kroon worden toegevoegd. Aan de koning werden de volgende domeinen afgestaan: Oosterhout, Dongen en Ter Brake, Breda, Grave en Cuijk, Oploo, Cranendonk en Eindhoven, Steenbergen, Roosendaal en Nispen, Het Loo, Dieren, Borculo, Bredevoort en Lichtenvoorde. Voorts werden de domeinen, geadministreerd door de Commissie van Breda aan de koning afgestaan. De Commissie van Breda beheerde domeinen gelegen in het grondgebied van Staats-Brabant die in buitenlandse handen waren en in gebieden afhankelijk van buiten de voormalige Republiek gelegen abdijen en kapittels.
Na terugkeer van de toekomstige koning Willem I in 1813 en zijn aanvaarding van de soevereiniteit, bleven de voormalige Nassause domeinen in bezit van de staat. Willem I maakte geen aanspraken op het bezit van zijn voormalige domeinen. Hij ontving een jaarlijks inkomen, waarvan een gedeelte moest worden opgebracht door de zogeheten Kroondomeinen. Het eigendom van deze domeinen kwam bij de Domeinwet van 1822 aan de Kroon. Koning Willem II zou het eigendom van deze domeinen vervolgens weer overdragen aan de staat. De inkomsten bleven bestemd voor de Kroon. Naast dit inkomen ontving de koning jaarlijks een bedrag voor het onderhoud van de hem ter beschikking gestelde paleizen, te weten paleis Noordeinde, paleis Het Loo, het paleis op de Dam in Amsterdam en Huis ten Bosch. Het Prinsenhof in Leeuwarden kwam door aankoop weer in het bezit van het Oranjehuis. Het paleis en domein Soestdijk werd door de staat aan de prins van Oranje, de latere koning Willem II, in eigendom gegeven als dank voor zijn krijgsverrichtingen tijdens de veldtocht van 1815. Japikse, Geschiedenis, pp. 214, e.v.
Met de oprichting van het Amortisatiesyndicaat in 1824 werd het beheer en de administratie van de voormalige Nassause domeinen bij deze instelling ondergebracht. Uit de opbrengsten van de verkoop van de domeinen zou een deel van de staatsschuld worden afgelost. Ook het archief kwam onder het beheer van het Amortisatiesyndicaat.
De heerlijkheden van de Nassaus werden in hun naam beheerd door een vaste 'Raad en Rekenkamer', later Nassause Domeinraad geheten. Deze Raad bestond uit deskundigen op rechtskundig en financieel terrein.
De instelling van een Raad en Rekenkamer heeft hoogstwaarschijnlijk onder graaf Engelbrecht II van Nassau (1475-1504) plaats gevonden. Drossaers I, I, p. VI. Aldus H.M. Brokken, 'De heren van Breda en hun archief' in: Noordbrabants Historisch Jaarboek 1 (1984) pp. 17-18. Zie verder: A.P. van Schilfgaarde, Het archief der Heeren en Graven van Culemborg. Eerste stuk. Inleiding, inventaris, lijst van kaarten en tekeningen (Den Haag, 1949); W.A. van Ham, Inventaris van de archieven van de Raad en Rekenkamer van de Markiezen van Bergen op Zoom. Eerste stuk: Algemene inleiding (Den Bosch, 1980)
Tot aan de Spaanse inname van Breda in 1581 was de Domeinraad gevestigd in het kasteel aldaar. De prins benoemde na de Spaanse bezetting nieuwe leden, waarop de nieuw gekozen Raad zich in Delft gevestigde. Het archief van de Domeinraad zou overigens in Breda achterblijven totdat in 1637 Breda werd bevrijd en een groot deel van het archief naar Den Haag werd gezonden.
In de geschiedenis van de Domeinraad zijn er behalve het vertrek uit Breda in 1581 nog enkele andere precaire momenten aan te wijzen, als gevolg van conflicten over de bezittingen van het Oranjehuis, die hiervoor al werden genoemd.
Allereerst was daar het conflict rondom de afwikkeling van de nalatenschap van Willem van Oranje.
De goederen uit zijn sterfhuis werden tussen 1584, het jaar waarin hij vermoord werd, en 1609, toen zijn nalatenschap definitief verdeeld werd tussen zijn zoons Philips Willem, Maurits en Fredrik Hendrik, door verschillende administraties beheerd. De goederen afkomstig van Anna van Egmond en de 'vaderlijke' goederen in Brabant, bestemd voor Maria en Philips Willem, werden beheerd door Anna en haar Raad. Deze goederen omvatten Buren, Leerdam, IJsselstein, St. Maartensdijk, Breda, Oosterhout en Steenbergen. Breda, Oosterhout en Steenbergen waren bezet en geconfisqueerd door Spanje en leverden bijgevolg nauwelijks iets op. Scherft, Het sterfhuis, pp. 96 e.v.
De nog onverdeelde boedel werd beheerd door de curatoren van het sterfhuis. In deze Raad hadden Van Steelant en Nicolaas Pijll zitting. Onder de onverdeelde boedel vielen de Hooge en de Lage Zwaluwe, de heerlijkheden in het Westland, Lek en Polanen, Niervaart, Geertruidenberg, Veere en Vlissingen en de visserij in de Grote Waard. Ook hier gold dat de goederen die in door Spanje bezet gebied lagen weinig opleverden voor de boedel van Willem I. Maurits liet zich bij het beheer van de aan hem toekomende goederen bijstaan door een Raad. Na het overlijden van Nicolaas Pijll in 1601, trok Maurits de gehele administratie van de onverdeelde boedel in het sterfhuis aan zich. Na de definitieve regeling van de boedel van Willem I waren er drie domeinraden werkzaam: die van Philips Willem in Breda, die van Maurits in Den Haag bij de Zuidpoort van het Binnenhof en die van Frederik Hendrik eveneens in Den Haag, in het paleis Noordeinde. Na de dood van Maurits in 1625 werd de nalatenschap van Willem van Oranje onder Frederik Hendrik weer in één hand herenigd en beheerd door één Raad. Deze Nassause Domeinraad bleef sindsdien tot 1767 gehuisvest in een pand rechts van de Zuidpoort van het Binnenhof. Het archief van de Domeinraad kreeg een plaats in de charterkamer van de prins boven de raadkamer van het Hof van Holland op het Binnenhof. Het ging hier om afgesloten archief, waarschijnlijk het archief dat uit Breda naar 's-Gravenhage was verhuisd. Deze raadkamer bevond zich boven de Rolzaal, een van de oudste gedeeltes van het Binnenhof. De thesaurie was gevestigd in een pand direct grenzend aan de zuidzijde van de Grote Zaal (Ridderzaal). In 1767 werd het huis bij de Zuidpoort ontruimd ten behoeve van de bouwplannen voor de uitbreiding van het Stadhouderlijk kwartier op het Binnenhof. De Domeinraad verhuisde naar het gebouw, waar voorheen de kastelenij was gevestigd, grenzend aan de Grenadierspoort van het Binnenhof. Het huis was door Willem IV ten behoeve van de Raad aangekocht. A. Ising, Het Hof te 's-Gravenhage. De prinsen van Oranje op het Stadhouderlijk Kwartier ('s-Gravenhage, 1898), p. 40-41 en 44 e.v.; J. de Riemer, Beschrijving van 's Graven-Hage (' Gravenhage 1730), pp. 125 en 161; Joh. P.M. Goudeau, Van Kwartier van Hun Hoogmogenden tot Ministerie van Algemene Zaken, Kabinet van de Minister-President (Den Haag, 1980), pp. 48-49.
Een tweede periode waarin meer dan een Domeinraad functioneerde was ten tijde van het geschil met de koning van Pruisen over de nalatenschap van koning-stadhouder Willem III.
De Staten-Generaal als executeurs-testamentair belastten de Domeinraad met de administratie van de bezittingen in de nalatenschap. Toen in 1711 aan de minderjarige kinderen van Johan Willem Friso en hun moeder Maria Louise van Hessen-Kassel goederen uit de boedel werden geëxtraheerd, werd de administratie van deze goederen aan het reguliere beheer van de overige domeinen door de domeinraad onttrokken.
De voogden over de kinderen van Johan Willem Friso benoemden een Raad en Rekenmeesters der geëxtraheerde goederen, die een administratie voerden welke strikt gescheiden was van die van de 'gewone' Domeinraad. NDR inv.nr. 1528.
Tot raden en rekenmeesters werden benoemd: Johan Reinhard van Dalwigh, envoyé van de landgraaf; Jacob Wiers, Johan van Essen en Johan van Schuylenburch. Als griffier werd aangesteld Johan van Schuylenburch, als thesaurier Willem van Assendelft en als auditeurs Dirk Swart en Jacob Pesters. De laatste legde pas in 1718 zijn eed af en trad vanaf dat moment in functie.
Naast de geëxtraheerde goederen administreerde deze Raad ook Soest, Baarn en Ter Eem. Deze goederen waren na de dood van prins Willem III aan de Staten van Utrecht toebedeeld. In 1714 werden deze goederen door prinses Maria Louise van Hessen-Kassel, moeder van Johan Willem Friso, weer van de Staten van Utrecht teruggekocht. NDR inv.nr. 768, folio 1517 e.v.
In 1795 met de confiscatie en de inbezitneming van de Nassause domeinen door de gewestelijke besturen, werd de Domeinraad ontslagen. Het beheer van de voormalige Nassause domeinen werd 'provisioneel' opgedragen aan de verschillende gewestelijk besturen. Deze besturen benoemden ieder een commissie om de goederen te beheren. In Holland werden administrateuren van de goederen van de prins van Oranje, gelegen in Holland, benoemd. Goederen buiten de Republiek, zoals bv. Montfort, werden beheerd door de Franse Representanten. De domeinen in de Generaliteitslanden werden beheerd door het Comité tot de algemene Zaken van het Bondgenootschap te Lande.
Het zwaartepunt van de administratie bleef in Holland liggen. De Hollandse administratie had de beschikking over het archief van de Domeinraad, wat in Den Haag bleef. De administratie in Holland bleef gevestigd in de ruimte van de voormalige Nassause Domeinraad. Het was ook de Vergadering van de Provisionele Representanten van het Volk van Holland die de Nassause Domeinraad bij decreet van 5 Maart 1795 ontsloeg. De daaropvolgende dag, 6 maart, beëindigde de Nassause Domeinraad officieel haar werkzaamheden. NDR inv.nr. 183.
Vanuit Holland en door het Comité tot de Algemene Zaken van de Staten-Generaal werd er geijverd voor het onderbrengen van het beheer van de goederen in één administratie. Het Comité van Algemeen Welzijn, dat de supervisie over de Hollandse administratie had, stelde in een rapport van 25 maart 1795 dat de domeinen als een geheel zouden moeten worden beheerd, en niet per 'landschap' gesplitst. NDR iv.nr. 805.
De administrateuren van de domeinen, gelegen in Holland kregen van hun superieuren de uitdrukkelijke oekaze geen archiefstukken over te dragen. Dit verbod was mede ingegeven door de problemen die het splitsen van het archief met zich mee zou brengen. Bovendien had Holland daarmee een wapen in het streven naar een gecentraliseerd beheer.
Geregeld adviseerde het Comité van Algemeen Welzijn en de administrateuren met klem het beheer van de goederen van de stadhouder in de Republiek centraal te regelen. ARA, Archieven van de gewestelijke besturen in de Bataafs-Franse tijd, 1795-1798 en hiermee samenhangende commissies, 1782-1802, dl I, (Archief van het Comité van Algemene Welzijn), inv.nr. 124, 23 juni 1795.
Toch duurde het tot in 1796, tot de totstandkoming van de Nationale Vergadering, voordat deze kwestie definitief werd geregeld. Toen plaatste de Nationale Vergadering het beheer en de administratie weer onder centraal gezag. De Nationale Vergadering benoemde een Commissie van Superintendentie over de domeinen van de gewezen stadhouder. NDR inv.nr. 200. Het archief van de Commissie van Superintendentie bevindt zich in het archief van de Nationale Vergadering. Decreten van de Nationale Vergadering, juli 1796 (Deel 5) p. 78.
Een uitzondering vormde de aan koning Lodewijk Napoleon afgestane domeinen. In 1808 ging de administratie van deze domeinen over naar de intendant-generaal van het Koningshuis. Toch bleef een gedeelte van de administratie achter bij het departement van Financiën. De rekeningen werden door de administratie van de voormalige Nassause domeinen afgehoord. Rentmeesters wendden zich af tot de minister, of tot de intendant-generaal. In de praktijk kwam het voor dat stukken door de minister aan de intendant-generaal werden doorgezonden voor verdere afhandeling. Voor de domeinen, die niet aan de Kroon waren gecedeerd, bleef de administratie hetzelfde. Deze bleven apart geadministreerd binnen het departement van Financiën. Algemeen Rijksarchief, archief Ministerie van Financiën 1798-1813, inv.nr. 1127, folio 222 recto. Algemeen Rijksarchief, Tweede Afdeling, archief Kroondomeinen en hofhouding van koning Lodewijk Napoleon en de Franse keizer, toegang 2.01.25, inv.nrs. 114, 115, 119, 123. NDR inv.nr. 676, Broculo, Bredevoort en Lichtenvoorde, 25 mei 1808.
Na de inlijving bij het koninkrijk Frankrijk werd op 31 december 1811 de administratie van de voormalige Nassause domeinen overgegeven aan het Enregistrement der domeinen, die in de verschillende provincies werd gevestigd. De ambtenaar Verbeek werd belast met de liquidatie van zaken tot eind 1811, onder toezicht van de intendant-generaal van Financiën. Algemeen Rijksarchief, Stukken van de administratie van de Nationale Domeinen en Geestelijke goederen, mei 1809 - april 1814, toegang 2.01.23, inv.nr. 32, 31 december 1811, nr. 23. Henny van Schie, Aantekeningen omtrent de organisatie van het Ministerie van Financiën over de periode 1798-1944 (uittreksel) (Den Haag 1992)
De Domeinraad moest zorgen voor een ordentelijk beheer van de Nassause domeinen en de hofhouding opdat de vorstelijk levensstijl van de Oranjes kon worden bekostigd. Steeds weer bleken de inkomsten uit de domeinen ontoereikend om de schulden van de Oranjes te delgen. Misbruiken in de administratie waren onder meer de oorzaken voor de tegenvallende inkomsten. Met behulp van strenge instructies voor de Domeinraad en zijn functionarissen probeerden de prinsen van Oranje hier paal en perk aan te stellen. Over het algemeen bleven echter de schulden van de Oranjes hoger dan de inkomsten uit hun domeinen.
Prins Willem van Oranje gaf als eerste een aanzet tot een instructie voor de Domeinraad. De prins ging niet alleen gebukt onder een enorme schuldenlast, maar werd ook geconfronteerd met ernstige onregelmatigheden gepleegd door enige rentmeesters in zijn domeinen. Na een onderzoek vaardigde de prins in 1558 een ordonnantie uit, waarbij alle rentmeesters voortaan aan een strenge controle van zijn Raad zouden worden onderworpen. Deze ordonnantie zou de grondslag vormen voor de eerste, echte instructie uit 1563. P.J. Veeze, De Raad van de Prinsen van Oranje tijdens de minderjarigheid van Willem III, 1650-1668 (Assen, 1932), pp. 19-20. Zie Drossaers I, I, pp. VII-X, en P.J. Veeze, De Raad, p. 20. Voor een transcriptie van deze instructie zie Drossaers I, I, pp. XIX-XXXIX.
Constantijn Huygens, secretaris van Frederik Hendrik, stelde in 1631 een nieuwe instructie op, die een jaar later werd aangevuld naar aanleiding van het financiële wanbeheer van de toenmalige rentmeester-generaal. NDR inv.nr. 780 en 786.
Uit de instructies blijkt dat het beheer en het bestuur van de domeinen en de hofhouding van de prins tot de belangrijkste taken van de domeinraad behoorden. Daarnaast had de Raad een rechtsprekende bevoegdheid.
Het beheer viel grosso modo uiteen in drie deeltaken, namelijk het afhoren en sluiten van de rekeningen van de rentmeesters, de hofhouding en de rentmeester-generaal; het houden van verpachtingen en de jaarlijkse inspectie van de domeinen.
Ieder jaar dienden rentmeesters en hoofdambtenaren van de hofhouding rekening en verantwoording af te leggen van hun inkomsten en uitgaven. In de zestiende eeuw reisden leden van de Domeinraad hiervoor naar de verschillende domeinen. Drossaers I, I, p. X. In Staats-Brabant had de Domeinraad niet alleen rentmeesters voor de domeinen in dienst, maar vanaf 1648 ook rentmeesters voor de geestelijke goederen die met de vrede van Munster van de prins van Oranje waren gekomen. In het archief van de Domeinraad vormen deze rekeningen aparte series.
Het houden van verpachtingen in de verschillende domeinen was een andere belangrijke taak van de Domeinraad. Pachtgelden vormden de grootste bron van inkomsten voor de prins van Oranje. Ieder lid van de Domeinraad kreeg voor zijn pachtreis een speciale commissie en instructie, waarin de Raad de condities en termijnen van de verpachtingen omschreef. Na afloop van de doorgaans openbare verpachting leverde de commissaris een verbaal over het verloop der verpachtingen in. Verpacht werden onder andere landerijen, tienden, visgronden (waarvan de belangrijkste in Geertruidenberg, Hondertland, Hooge en Lage Zwaluwe en Wartenon gelegen waren), tollen (te Lith en Cuijk), molens, bier- en wijnaccijnzen en gemene middelen (Willemstad). De verpachtingen namen meestal een paar dagen in geslag. Veeze, De Raad, pp. 51-52.
Het houden van verpachtingen werd vaak gecombineerd met een inspectiereis. Om ervoor te zorgen dat de raadsleden bij hun bezoeken ter plaatse hun taak onpartijdig zouden uitoefenen, dienden zij zich aan verscheidene voorschriften te houden. De instructie uit 1631 schreef bijvoorbeeld voor dat ieder jaar een andere gecommitteerde naar een bepaald domein moest worden gezonden. De raadsleden mochten niet in pachtzaken bemiddelen alvorens met de verantwoordelijke rentmeester te hebben overlegd. Ook was het niet toegestaan op dienstreis bij de rentmeesters te logeren. Velerlei zaken waren tijdens deze reizen voorwerp van inspectie. Zo werden de leenboeken van de griffier van het Leenhof en rekeningen van lokale autoriteiten gecontroleerd. De commissaris van de Domeinraad die in 1774 het domein Breda inspecteerde moest bijvoorbeeld in totaal 112 rekeningen van allerlei plaatselijke autoriteiten nalopen. Van sommige van die rekeningen zijn ook kopieën in het archief aanwezig. Verder werd tijdens zo'n jaarlijkse inspectie nagegaan welke reparaties en aanplantingen verricht moesten worden. Er werd gekeken of instructies en ordonnanties werden nageleefd en de rechten van de leenheer door de beambten werden gehandhaafd. Binnen zes weken na terugkomst in Den Haag dienden de raadsleden een verbaal in te leveren, waarbij een duidelijke borderel (beknopt overzicht) van de gecontroleerde rekeningen moest zijn gevoegd. Deze verbalen geven een goed beeld van de dagelijkse gang van zaken in het desbetreffende domein. Na 1795 bleef het beheer grosso modo op dezelfde leest geschoeid.
De Nassause Domeinraad was tevens belast met een bepaalde vorm van bestuur. De prins van Oranje was in een groot deel van zijn domeinen leenroerig aan een andere heer, maar er waren ook vrije heerlijkheden zoals de graafschappen van Lingen, Meurs, Leerdam, Buren en IJsselstein en het prinsdom Orange. Zijn bestuursmacht evenaarde in veel domeinen die van een soeverein heerser. In sommige domeinen trad op zijn beurt de prins zelf op als leenheer door gedeeltes van zijn heerlijkheid in leen uit te geven. Hiervoor werden zogeheten stadhouders van de lenen aangesteld. In het archief zijn hiervan leenboeken en rekeningen aan de rentmeester en de griffier van de lenen bewaard gebleven.
In al zijn gebieden bezat de prins heerlijke rechten, variërend van bijvoorbeeld het recht van de wind, wat inhield dat de heer zijn toestemming diende te geven bij de bouw van een molen, tot het belangrijke en lucratieve benoemingsrecht van lokale ambtenaren. Functionarissen als schouten, schepenen, dijkgraven en heemraden ontvingen aldus vaak hun aanstelling van de prins. In de gebieden die onder de jurisdictie van Oranje vielen werd in zijn naam -in geval van lage jurisdictie- recht gesproken door een schout, of -wanneer er sprake was van hoge jurisdictie- door een baljuw of drost. Bij geschillen met personen of lichamen waarover de prins geen zeggenschap had, was het Hof van Holland of de Raad van Brabant doorgaans de bevoegde rechtsinstantie.
Het recht van benoeming van lokale functionarissen strekte zich soms ook uit tot het geven van adviezen door de Raad bij het maken van nieuwe keuren en het afhoren van de stadsrekeningen. Drossaers I, I,p. X.
Tenslotte waren er natuurlijk nog functionarissen die gewoon in dienst waren van de Oranjes, zoals jachtopzieners, tuinmannen, architecten, de rentmeester. Het toezicht op deze functionarissen berustte bij de Raad. Deze bekeek of deze mensen zich wel aan de aan hen opgedragen ordonnanties en instructies hielden.
De Domeinraad had een rechtsprekende bevoegdheid in geschillen tussen bestuursambtenaren der domeinen onderling of tussen bestuursambtenaren en ingezetenen der domeinen. Zie voor judiciële rollen, NDR inv.nrs. 862-868.
Na 1795 verviel deze taak van de administratie van de voormalige Nassause domeinen.
De voltallige Raad bestond blijkens de instructie van 1563 uit vijf leden. In de daarop volgende jaren wisselde het aantal leden van de Raad: soms vijf, dan weer zes of zeven. Daarnaast had de Raad een drietal ambtenaren in dienst: de rentmeester-generaal, de auditeur van de rekeningen en de griffier of secretaris. Er werd bijna iedere dag vergaderd. Tot aan het vertrek van de Domeinraad uit Breda in 1581 maakte de drossaard van Breda hiervan deel uit. Hij vervulde dan de rol van voorzitter. Hij legde de Raad overigens alleen zaken betreffende de jurisdictie en hoge heerlijkheid van stad en land van Breda voor. Na het vertrek van de Raad uit Breda moest de drossaard deze uitzonderlijke positie binnen de Raad zeer waarschijnlijk opgeven.
Formeel oefende de Domeinraad zijn taken uit door het verstrekken van adviezen aan de prins (of de voogden). Deze adviezen betroffen in principe alle zaken met betrekking tot het bestuur en beheer van de domeinen en de hofhouding. Ze kwamen bij meerderheid van stemmen tot stand. Wanneer de prins of de voogden een besluit hadden genomen, diende de Raad dat vervolgens uit te voeren. In hoeverre de prins altijd bij de daadwerkelijke besluitvorming in de Domeinraad was betrokken, is niet duidelijk.
Met name prins Willem Karel Hendrik Friso, de latere stadhouder Willem IV, was in dit opzicht initiatiefrijk. Reeds op jeugdige leeftijd belegde hij geregeld zogenaamde conferenties met de raden der geëxtraheerde domeinen, vaak in tegenwoordigheid van zijn opperhofmeester, opperstalmeester en opperkamerheer. Tijdens deze conferenties werden niet alleen concept-besluiten met betrekking tot de Nassause domeinen aan de prins ter goedkeuring voorgelegd, maar kwam de prins zelf ook met voorstellen ter verbetering van het beheer. NRD inv.nrs. 191-192, notulen van de conferenties over de periode 26 november 1731 - 26 januari 1736.
Vanaf 1751 werden door de Domeinraad wekelijks een aantal zaken ('poincten') aan de voogden van de toekomstige Willem V, Anna van Hannover en de hertog van Brunswijk en naderhand aan Willem V zelf voorgelegd, waarvoor men zijn instemming behoefde. Voor de 'poincten': NDR inv.nrs. 700-737. Zie in het algemeen over dit onderwerp, naast de notulen van de Domeinraad, NDR inv.nrs. 721-722 en 16535-16556.
De leden van de Domeinraad werden bij hun werkzaamheden geassisteerd door een aantal vaste ambtenaren. Veeze, De Raad, pp. 57-58 en Drossaers, deel 1, pp. VII-X.
De griffier had als taak het registreren en bewaren van de notulen, besluiten, commissies en ordonnanties. Verder handelde hij de ingekomen en uitgaande stukken af en droeg hij zorg voor hun bewaring. Leden van de Raad leverden na een inspectiereis hun verbaal in bij de griffier. Deze stelde ook de afgehoorde rekeningen aan de rentmeester-generaal ter hand. Hij bewaarde het grootzegel en andere cachetten van de Raad waarmee depeches werden bezegeld. Tenslotte droeg hij zorg voor het archief.
De belangrijkste zorg van de thesaurier en rentmeester-generaal gold de generale rekening van de domeinen en de hofhouding, die ieder jaar voor de eerste december van het daarop volgende jaar moest worden ingeleverd. Evenals de rentmeesters diende de rentmeester-generaal voor het aanvaarden van zijn ambt een aanzienlijke borg te stellen. Naast de verantwoording voor de inkomsten en uitgaven van de hofhouding en de domeinen, oefende hij samen met de Raad toezicht uit op de rentmeesters en controleerde hij de soliditeit en de liquiditeit van hun borgstelling. Ook leverde hij net als de rentmeesters maandstaten van zijn inkomsten en uitgaven in. Tenslotte trad de thesaurier en rentmeester-generaal in veel gevallen op financieel terrein op als een belangrijk adviseur van prins (en voogden). Behalve de griffier en de thesaurier dient hier de auditeur genoemd te worden, die de rekeningen afhoorde, apostilleerde, calculeerde en sloot.
Zoals reeds opgemerkt, probeerde de Domeinraad machtsmisbruik bij het bestuur en beheer van de domeinen te voorkomen door de verschillende taken op deze terreinen steeds aan andere raadsleden toe te vertrouwen. De verdeling van de commissies (opdrachten) voor de inspectiereizen werd elk jaar opnieuw in de vergadering gebracht. Omstreeks het midden van de 18e eeuw kwam hierin verandering, toen met het blijkbaar efficiënter achtte de domeinen in vaste 'departementen' te verdelen. Ieder departement omvatte gelijksoortige domeinen met een zelfde soort bestuur en beheer. Ook een gelijke verdeling van de 'emolumenten' voor de raadsleden bij het doen van verpachtingen, het afhoren van de rekeningen e.d. speelde een rol bij de verdeling in departementen. Het roulerend systeem voor inspectiereizen bleef overigens gewoon gehandhaafd.
Elk departement viel onder het éénjaarlijkse toezicht van een (ordinaris) (raad-)commissaris. Een uitzondering hierop vormde een aantal bezittingen in het derde departement: 'De Domeijnen geleegen in Oostenrijks Braband reeds door een Raed geadministreert werdende zoude geen jaerlijks opzigt nodig hebben, en genoeg zijn die om de drie jaeren eens na te gaen.'
Voor deze goederen was door de prins van Oranje een functionaris, meestal jurist, aangesteld met de titel van intendant(-generaal). Deze functionaris maakte dus niet direct deel uit van de Domeinraad in Den Haag maar viel wel onder het driejaarlijkse toezicht van de raad-commissaris van het derde departement. NDR inv.nr. 687. Over een corrupte intendant-generaal handelt het artikel van R. Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho, raad voor de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden (1749-1761)' in: Nederlands Archievenblad (maart 1988), pp. 43-59.
De indeling in vier departementen was als volgt:
Deze indeling in vier departementen paste in een algemeen streven van de Domeinraad tijdens het laatste kwart van de 18e eeuw om meer greep en controle te krijgen op de gang van zaken in de domeinen. Sinds de 16e eeuw waren rentmeesters verplicht via rekeningen verantwoording af te leggen van het door hen gevoerde beheer. In de jaren zeventig van de 18e eeuw werd dit niet langer voldoende geacht en dienden zij ook zogeheten generale rapporten en memories wegens ontvangen resoluties en orders in te leveren. Een generaal rapport bestond uit een standaard vragenlijst over het domeinbeheer, die ieder jaar door de rentmeester moest worden beantwoord. De memories vormden een instrument voor de Domeinraad om te controleren of en zo ja hoe aan zijn resoluties en orders was voldaan.
Na 1795 veranderde er niet veel aan de werkwijze van de administrateuren van de voormalige Nassause domeinen. De indeling in de departementen verviel, omdat een deel van de bezittingen niet was overgegaan in handen van de Bataafse Republiek.
In elk domein werd een rentmeester (en ontvanger) benoemd. De rentmeesters waren veelal van plaatselijke herkomst. Maar ook leden van de domeinraad en ambtenaren van de Domeinraad kregen wel een aanstelling als rentmeester in een domein. Het kwam regelmatig voor dat het rentmeesterambt een familieaangelegenheid werd. De zoon volgde de vader op als rentmeester. Het ambt van rentmeester werd ook vaak gecombineerd met andere ambten in een domein, zoals dat van jachtopziener, ontvanger van verpondingen, e.d. De rentmeester was vaak een belangrijk figuur in het domein.
De taak van de rentmeester bestond uit het innen en beheren van de leen- en pachtgelden, het controleren op naleving van regels, instructies en voorwaarden door de pachters, het (laten) administreren van de gang van zaken in het domein. De instructie voor de rentmeesters bevatte voornamelijk aanwijzingen voor zijn financiële administratie. NDR inv.nr. 780.
De rentmeester diende elke zes jaar een borg te stellen. Wat betreft de financiën was de rentmeester rechtstreeks verantwoording schuldig aan de Domeinraad. De wijze waarop die verantwoording diende te geschieden, was nauwkeurig vastgelegd in de instructies voor de rentmeesters. Zo moesten de rentmeesters ook elke maand staten inleveren van de inkomsten en uitgaven en een manuaal van inkomsten en uitgaven bijhouden. Geregeld werden de rentmeesters door de domeinraad gemaand hun maandstaten in te leveren.
[De data van de zittingsperioden van de raden zijn met behulp van de in het ARA aanwezige bronnen en literatuur niet altijd meer te achterhalen. Gegevens zijn ontleend aan de repertoria op de notulen, NDR inv.nrs. 638-679; het 'Ambtboek, inv.nr. 685-687; registers 'Gemengd domestique', NDR inv.nrs. 562-569, andere literatuur en bronnen waaraan gegevens zijn ontleend staan vermeld in de noten.]
Van de Domeinraad van Willem I werd na de instelling in 1584 van een college van administratie voor het sterfhuis van Willem I weinig meer vernomen. De Raad functioneerde niet meer en hield op te bestaan. Scherft, Het Sterfhuis, p. 35.
[Zie Scherft, Het sterfhuis, pp. 29, 74-79 en 113.]
[Zie Het Sterfhuis, pp. 66 en 148.]
[Zie Het Sterfhuis, pp. 60-61, 150, 185, 228, 231, 234, 255.]
[Decreten van de Nationale Vergadering, oktober 1796 (deel 8) p. 362.]
[NDR inv.nr. 748, missive nr. 2.]
[Besluit Staatsbewind 3 december 1801, nr. 88.]
[Ontleend uit: het Ambtboek, NDR inv.nr. 685-687 en Veeze, De Raad, p, 18 e.v.; Scherft, het Sterfhuis, pp. 30, 61, 100, 228.224.]
De domeinen zijn naar jaar van verwerving in het schema opgenomen
Gebaseerd op het overzicht van leengoederen, opgesteld in 1766 (Zie NDR inv.nr. 1543, bijlage nr. 36). Schuingedrukt zijn de namen van leenheer en/of leenkamer. De nummers tussen {} zijn volgnummers van het leenregister van Holland.
Het archief van de Raad en Rekenkamer van de graaf van Nassau berustte te Breda onder het beheer van de rentmeester. Na 1518 kwam het beheer van het archief in handen van de griffier van de Raad. In 1563 vaardigde prins Willem I een instructie uit voor de Raad en Rekenkamer. In deze instructie worden ook enige aanwijzingen gegeven inzake het beheer van het archief.
Na de inname van Breda door de Spanjaarden in 1581 werd de Domeinraad in Breda opgeheven. Prins Willem I installeerde buiten Breda een nieuwe Domeinraad. Het archief van de Domeinraad tot 1581 bleef echter in Breda achter. Na het overlijden van Willem I in 1584 werden, na een langdurig geschil, in 1609 de domeinen in drieën gesplitst tussen Philips Willem, Maurits en Frederik Hendrik. J.H. Hora Siccama, 'Geschiedenis der Domeinen' in: Je Maintiendrai, red. prof. dr. F.J.L. Krämer, E.W. Moes en dr. P. Wagner, (II) Leiden, 2 dln, z.d.
De goederen komen na de dood van Philips Willem (1618) en Maurits (1625) weer in één hand, die van Frederik Hendrik. De Domeinraad was in 's-Gravenhage gevestigd. Het archief tot 1581 bevond zich nog in Breda. Na de bevrijding van Breda in 1637 werd een groot deel van het archief naar Den Haag gezonden. Er waren nog wel stukken achtergebleven op het kasteel van Breda, maar dat lijken uitzonderingen. Het archief kwam te berusten in de charterkamer van de prins boven de raadkamer van het Hof van Holland. De prinsen van Oranje gaven meermalen instructies voor het in goede orde bewaren van het archief. Het archief vormde immers het bewijsmateriaal voor de rechten op de goederen. Aanwijzingen voor het bewaren van de stukken staan ondermeer in de instructies uit 1631, 1677 en 1758 voor de Nassause Domeinraad. NDR inv.nr. 686, 771.
In Den Haag werd in de 17e eeuw het archief geïnventariseerd in 44 inventarissen en werden de charters in regestvorm beschreven. In 1682 werden deze laatste inventarissen door griffier Tollius gecollationeerd met de stukken. NDR inv.nr. 835-840 en 823.
Elk deel van de inventaris Tollius/Ferrand is ingedeeld naar domein, in aansluiting op de ordening van het archief. Iedere rubriek beschrijft de stukken betreffende een domein, met een verwijzing naar de kast en het loket waarin de stukken zich bevonden. Enkele rubrieken betreffende een domein zijn onderverdeeld in subrubrieken. De rubrieken zijn genummerd van 1-200. Het zesde en laatste deel betreft de stukken van het 'Doorluchtige Huis'. De hoofdstukken in dit deel zijn niet genummerd. Het betref hier stukken, die voor het merendeel zijn overgebracht naar het Koninklijk Huisarchief (huwelijken, scheidingen, erfkwesties, testamenten, opvoeding, commissies etc.). De inventaris van Tollius/Ferrand, met uitzondering van het zesde deel, functioneerde tot in 1997 als toegang op een deel van het archief van de Nassause Domeinraad. Bij het opmaken van een lijst van de in het archief aanwezige registers in 1763, werd de verdwijning van registers van voor 1637 aangetekend, zonder dat bekend was sinds wanneer de registers verdwenen zouden zijn. NDR inv.nr. 768, folio 1383.
In 1758 werden er twee commissarissen aangesteld om orde te brengen in het archief en inventarissen van het aanwezige op te maken. Hun instructie geeft gedetailleerde aanwijzingen hoe het archief van de Domeinraad geïnventariseerd diende te worden. Daaruit blijkt dat naast de stukken betreffende het 'Doorluchtige Huis' en de goederen, zich ook stukken betreffende de politieke rechten, het stadhouderschap, de Oost- en West-Indische Compagnie bij het archief van de Domeinraad bevonden. De stukken moesten per domein worden opgeborgen in loketkasten. Waren er van een domein veel stukken dan diende de stukken te worden geordend in subrubrieken. De stukken betreffende meerdere domeinen tezamen kwamen te liggen bij het domein wat als eerste genoemd werd. In de archieven van de overige in het betreffende stuk genoemde domeinen werd een simpel afschrift van het betreffende stuk geborgen. Generale stukken werden apart onder een rubriek opgeborgen in de loketkasten. Van de stukken dienden per domein een inventaris gemaakt te worden, of een bestaande gereviseerd, die bij de betreffende stukken kwam te liggen. Ook moest er een generale inventaris worden opgemaakt, die volgens de ordening van het archief moest worden ingedeeld. Dat desondanks de stukken niet altijd zorgvuldig werden opgeborgen mag blijken uit een ontwerp voor de inrichting van de griffie van de domeinraad door de griffier Ardesch uit 1786. Daarin schrijft hij: ' ... dewijl de ondervinding meer dan eens heeft geleert, dat wanneer, dan door de een, dan door de ander de bij den Raad gerequireert wordende stukken van de liassen zijn afgenomen de een het dikwils op den ander laat aankomen, om die naderhand wederom aan de liassen en wel onder de vereijschte datums, te rijgen, waardoor die stukken dan hier en daer komen te slingeren en lichtelijk in 't ongereede konnen geraaken ... '.
In 1767 verhuisde de Domeinraad naar het gebouw van de gewezen kastelenij bij de Grenadierspoort. In die tijd werd ook een repertorium op de rekeningen in het archief van de Domeinraad vervaardigd. NDR inv.nr. 827
Na het vertrek van Willem V naar Engeland in 1795 werden de Nassause domeinen geconfisqueerd door de provinciale overheden. Het archief bleef vooralsnog op zijn plaats. De ambtenaren van de Hollandse administratie werd uitdrukkelijk verboden enig archiefstuk af te staan aan de gewestelijke rechtsopvolgers van de Domeinraad. In 1796 werd het beheer en de administratie weer onder centraal gezag geplaatst. De bedreiging dat het archief zou worden opgesplitst was hiermee van de baan.
In 1798 werden de domeinen tot nationaal eigendom verklaard. In dat jaar werd een klerk door de Agent van Financiën gemachtigd om alle stukken 'van geen belang' of door ouderdom onleesbaar te vernietigen. NDR inv.nr.210, resolutie van 1 augustus 1798, nr. 10.
Voor de overdracht van het archief naar het departement van Financiën werd er in 1808 een inventaris van de overblijvende stukken opgemaakt door Albert Verbeek, secretaris. In 1822 kwam het archief, tezamen met het archief van de secretarie van de Friese stadhouders onder beheer van het Amortisatiesyndicaat in Amsterdam.
Het archief van de Nassause Domeinraad is chronologisch en naar onderwerp geordend. De ruggengraat van het archief wordt gevormd door de chronologisch geordende notulen/besluiten van de Raad en zijn opvolgers.
De ingekomen stukken bij de domeinraad werden naar domein aan liassen geborgen bij de rekeningen van de rentmeesters. Op de stukken werd een verwijzing naar de datum van behandeling in de vergadering aangebracht. Deze liassen zijn waarschijnlijk voor het grootste gedeelte vernietigd aan het eind van de 18e eeuw. De ingekomen stukken betreffende het reilen en zeilen van de administratie van de Raad, het in 's-Gravenhage aangestelde personeel en raden en betreffende financiële zaken werden geliasseerd bewaard onder de noemer 'Gemengd' of 'Administratie'. Daarnaast was er een rubriek 'Het Doorluchtige Huis', waarbij de stukken betreffende de familieaangelegenheden en particuliere zaken van de leden van het huis van Oranje werden geborden.
Vanaf 1798 werden de ingekomen stukken in één serie samengebracht, geordend op de datum van de eerste behandeling van een ingekomen stuk in de vergadering en voorzien van een doorlopend nummer. Ingekomen stukken van later datum werden bij het eerste stuk gevoegd en kregen het nummer van dat stuk. In de notulen wordt bij de behandeling van de stukken verwezen naar het nummer van de stukken. Uitgaande stukken werden afbeschreven in verschillende registers, die werden ingedeeld naar domein. De onderwerpen, behandeld in die stukken, zijn ook terug te vinden in de notulen, op of rond de datum van het stuk. De stukken in de registers zijn vaak opgenomen op datum van expeditie, terwijl de behandeling in de Domeinraad een dag of meer vroeger plaatshad. Iedere serie registers betrof een deel van het goederencomplex van de Oranje-Nassaus.
De eigentijdse toegangen op de registers van notulen en uitgaande stukken worden gevormd door repertoria. In de repertoria zijn korte samenvattingen van de stukken en notulen opgenomen, ook weer ingedeeld naar domein en 'Gemengd'. Deze repertoria vormen een redelijk bruikbare toegang op de registers, zij het dat de stukken per domein chronologisch staan beschreven en niet verder zijn onderverdeeld in rubrieken. De repertoria zijn waarschijnlijk in de tweede helft van de 18e eeuw opgemaakt.
Daarnaast werd er in die periode een soort index op de notulen en registers van uitgaande stukken betreffende de daarin voorkomende benoemingen en commissies van functionarissen gemaakt, het zogeheten Ambtboek. De stukken betreffende de zaken die aan de prins werden voorgelegd vindt men in de registers 'Poincten'. Naast deze 'Poincten' vindt men in het archief brieven, die de Domeinraad heeft verzonden aan de prinsen van Oranje betreffende de afdoening van zaken, waarvoor een goedkeuring van de prins was vereist. Na afdoening werden deze brieven opgeborgen in het archief van de Raad. Ook brieven, gericht aan de prins van Oranje, waarvoor de Domeinraad door de prins om advies werd gevraagd zijn in het archief opgeborgen.
De stukken betreffende de afzonderlijke domeinen en goederen werden per domein opgeborgen. Rekeningen van de rentmeesters en de verbalen van de leden van de raad van hun inspectietochten werden apart in serie bewaard. Bij de rekeningen behoorden ook de bijlagen. Deze zijn voor een groot deel versnipperd geraakt in het archief. Zo waren de condities van verpachtingen oorspronkelijk bijlagen bij de rekeningen.
Naast de rekeningen en de bijlagen dienden de rentmeesters ook andere stukken, zoals b.v. registers van cijnzen, van leven en brievenboeken aan de domein over te geven. De rentmeesters dienden meermalen een inventaris te maken van hun archief. Van overleden rentmeesters werd er vaak een inventaris van de boedel gemaakt. Vanaf de tweede helft van de 18e eeuw dienden de rentmeesters ook rapporten en memories over de leveren aan de Domeinraad. Deze werden in een register gebonden bewaard. Door de thesaurier werden aparte registers bijgehouden van de ingekomen en uitgaande stukken en van de ordonnanties (betalingsopdrachten van de Domeinraad aan de thesaurier). Deze ordonnanties zijn geïndiceerd op leverancier.
Het archief van de Domeinraad verhuisde in 1808, tezamen met het archief van de secretarie van de Friese stadhouders, van 's-Gravenhage naar Amsterdam, waar het departement van Financiën werd gevestigd. In 1822 kwam het archief onder beheer van het Amortisatiesyndicaat dat in dat jaar was opgericht. Een deel van deze archieven werd in 1826-1828 overgedragen aan het Rijksarchief. Het betrof het archief van de stadhouderlijke secretarie en stukken van de Nassause Domeinraad betreffende bezittingen buiten Nederland, zoals prinsdom Orange, Diest, burggraafschap Antwerpen. In deze periode ontstond er ook een dispuut tussen het Koninklijk Huis enerzijds en het Rijksarchief anderzijds over de uiteindelijke bestemming van de archieven van de vorsten van Oranje-Nassau en hun familie als privépersonen, als stadhouders en als heren en bezitters van goederen in Nederland en daarbuiten. Het geschil werd beslecht met een voorstel van de minister van Binnenlandse Zaken waarbij de stukken die 'dadelijk betrekking hadden tot het geslacht van Oranje-Nassau of die voor dat geslacht van meerder belang waren dan voor 's Lands algemene geschiedenis dan voor het geslacht van Oranje-Nassau waren, het eigendom van 's Rijksarchief zouden blijven.' Koning Willem I kon zich met dit voorstel verenigen. R.C. Bakhuizen van den Brink, Overzigt van het Nederlandsche Rijksarchief ('s Gravenhage 1854), p. 42. Bakhuizen van den Brink, Overzigt, pp. 44 e.v.
Volgens de lijst kwamen de volgende stukken bij het Koninklijk Huisarchief terecht Archief van het ARA, inv.nr. 10, 11 september 1834 en doos 3.4.
Het Rijksarchief behield:
Het betrof vooral stukken, afkomstig van de Friese tak van het huis van Oranje-Nassau, die rond 1770 naar Den Haag waren overgebracht. Een groot deel van het archief van de Nassause Domeinraad berustte nog in Amsterdam. Toen het Amortisatiesyndicaat in 1840 werd opgeheven kwamen de archieven van de Nassause Domeinraad te berusten bij de afdeling Domeinen van het ministerie van Financiën. In 1844 stelde de commies Van der Jagt een rapport op over de archieven in beheer bij het departement van Financiën en opgeslagen in Amsterdam. ARA, Archief Amortisatie Syndicaat, inv.nr. 1608 [L]. Zie inventarissen van Van Geijt, commies bij de Permanente Commissie van het Amortisatiesyndicaat, Collectie oude inventarissen, Nassause Domeinraad, Doos 1, 40.1 en 40.2.
Het departement van Financiën droeg in 1860, 1861 en 1863 stukken, aanwezig in het St. Jorishof te Amsterdam, aan het Rijksarchief over. Archief ARA, inv.nr. 24, 4 september 1860 en inv.nr. 29, 2 mei 1863.
Daarna zijn met een zekere regelmaat stukken afkomstig van de Nassause Domeinraad door het ARA verworven. Hieronder waren stukken in de collectie van Nispen, die in 1941 door het Algemeen Rijksarchief werd verworven.
Toch is niet het gehele archief van de Nassause Domeinraad aan het Rijksarchief overgedragen. In het Koninklijk Huisarchief bevinden zich stukken, die deel uitmaakten van het archief. Deze zijn op een andere wijze dan via het ministerie van Financiën aan het Huisarchief gekomen. Met name de stukken, beschreven in de inventaris van Tollius onder de kop 'Het Doorluchtige Huis' berusten in het Koninklijk Huisarchief. Deze stukken maakten onderdeel uit van het archief van de Nassause Domeinraad, wegens hun belang voor het beheer van de goederen van het huis van Oranje Nassau.
Het archiefblok bevat archiefstukken onder verschillende rechtstitels verworven.
In 1882 voltooide Hingman zijn inventaris van de archieven van de Nassause Domeinraad, die zich bevonden in het Rijksarchief. Staatscourant 1883, 212 en VROA 1868.
In de uit 1682 stammende inventaris 'Nassause Domeinraad Folio' van de hand van griffier Tollius stonden de charters en losse stukken betreffende verwerving en het beheer van de domeinen beschreven. Het betrof bijvoorbeeld koopaktes, rentebrieven en stukken betreffende grensgeschillen. Ter gelegenheid van de verhuizing van het Rijksarchief van het Plein naar het Bleijenburg werden de collecties, die door het gebouw verspreid waren geraakt, door Bondam beschreven in een plaatsingslijst. VROA 1903, pp. 6-7.
In 1941 verkreeg het ARA de collectie Van Nispen, waarin veel stukken, afkomstig van de Nassause Domeinraad. Een deel van deze stukken is door Drossaers beschreven in haar inventaris. R. Spork en W. van den Berg beschreven in 1989/90 de stukken betreffende de Zuidelijke Nederlanden uit de diverse archiefblokken en het bestand 'Zolder' in een inventaris. In de loop der jaren werden de aanwinsten van delen van het archief van de Nassause Domeinraad beschreven in verschillende lijsten. Al deze inventarisaties en aanwinsten resulteerden anno 1992 in een totaal aantal van 16 toegangen op het niet door Drossaers beschreven deel van het archief. Deze waren an sterk wisselende kwaliteit. In 1992 werd besloten alle stukken, die niet door Drossaers waren beschreven, in één inventaris samen te brengen. De totale omvang van het huidige archief, dat zich in het Algemeen Rijksarchief bevindt, bedraagt 635 strekkende meter.
Bij de inventarisatie van de verschillende bestanden in het archief van de Nassause Domeinraad is zoveel mogelijk de oude ordening gevolgd. De stukken zijn geordend naar domeinen en 'algemeen'. De notulen, series ingekomen en uitgaande stukken, repertoria en indices zijn ondergebracht onder de rubriek Stukken van algemene aard. Voor de stukken die niet aan één domein konden worden toegeschreven zijn nieuwe rubrieken gecreëerd. De stukken afkomstig van de thesaurie en van de Raad van de geëxtraheerde domeinen zijn in een aparte rubriek ondergebracht. Deze rubrieken zijn voor zover ze niet geografisch te ordenen stukken betreffen, samen met de stukken van algemene aard ondergebracht in deel 1 van deze inventaris. De stukken betreffende meer dan één domein die geografisch niet nader te ordenen waren zijn ondergebracht in deel 2. De delen 3-11 bevatten stukken in geografische ordening. Deel 12 gevat enkele gedeponeerde archiefbestanden, terwijl deel 13 stukken bevat die in het archief werden aangetroffen, maar waarvan niet een duidelijk verband met het archief van de domeinraad of met ander archiefbestanden kon worden vastgesteld.
De hoofdindeling in de delen 3-11 is als volgt:
De delen 3-11 bestaan elk uit afzonderlijke bestanden voor ieder domein. Voor zover er stukken zijn die niet op afzonderlijke domeinen te splitsen waren, zijn deze in een apart hoofdstuk aan het begin van het deel opgenomen. Zoveel mogelijk is getracht een uniforme ordening in alle domeinrubrieken te volgen met een rubriek 'algemeen' -niet naar afzonderlijke onderwerpen te ordenen stukken- en rubrieken met afzonderlijke onderwerpen. De rubriek algemeen bevat bijvoorbeeld de verbalen van de leden van de Raad van hun inspectiereizen naar het domein, memories en rapporten van de rentmeester en ingekomen en uitgaande brieven bij de Domeinraad. De stukken betreffende de verwerving en vervreemding van de goederen, rechten en bevoegdheden in een domein zijn ook ondergebracht in een aparte rubriek. Voor het bestuur en beheer zijn twee aparte rubrieken gecreëerd. De rubriek Bestuur bevat de stukken betreffende de activiteiten van de Raad gericht op een ordelijke gang van zaken in het domein, zoals regelgeving, de bevoegdheden en het functioneren van de lokale bestuurders en de uitvoering van regelgeving van hogere bestuurslagen zoals de Provinciale Staten en de Generaliteit.
Onder de rubriek Beheer zijn de stukken betreffende de economische exploitatie van de goederen en rechten ondergebracht. Deze rubriek is onderverdeeld in subrubrieken betreffende uitgaven: bouw en onderhoud van onroerende goederen. Daarna volgen de subrubrieken die zowel op inkomsten als uitgaven betrekking hebben: schulden, vorderingen en de financiën, waarvan de rekeningen van de rentmeesters het grootste deel uitmaken.
Elk hoofdstuk betreffende een domein wordt voorafgegaan door een inleiding. Daarin wordt beschreven hoe en wanneer het domein is verworven en vervreemd; een korte omschrijving van het gebied; een beschrijving van de goederen, rechten en bevoegdheden van de prinsen van Oranje in het domein; een beschrijving van het beheer door de rentmeester -alleen als dat van het gebruikelijke beheer door de rentmeester afweek- en aanwijzingen voor de gebruiker met verwijzingen naar archieven betreffende het gebied die in ander archiefbewaarplaatsen berusten. Bij een groot deel van de inleidingen zijn literatuurlijsten gevoegd. Deze zijn niet uitputtend, maar geven een overzicht van de literatuur die bij het onderzoek ten behoeve van deze inventaris is gebruikt. Verschillen per hoofdstuk in de indeling, de titels van de rubrieken, de redactionele vorm, de spelling van eigennamen e.d. die het gevolg zijn van het feit dat een groot aantal auteurs van deze inventaris heeft meegewerkt, zijn -voor zover zij geen afbreuk doen aan de opzet van de inventaris- gehandhaafd. De spelling van de persoonsnamen kan variëren. Zo zijn in de inleidingen de namen van bijvoorbeeld de rentmeesters vaak letterlijk overgenomen uit het Ambtboek. In het inventarisgedeelte is gekozen voor modernisering van deze namen.
Bij deze inventaris zijn een Lijst van kaarten (Aanhangsel 1), een zoekwijzer Centraal Register Particuliere Archieven (Aanhangsel 2), een verklarende woordenlijst (Aanhangsel 3), een index en een concordans gevoegd. De Lijst van kaarten die betrekking hebben op de Nassause domeinen geeft een (niet volledig) overzicht van de kaarten, die zijn aangetroffen bij de bestanddelen in dit archief en in de verzamelingen kaarten die bij het algemeen Rijksarchief berusten. De zoekwijzer Centraal Register Particuliere Archieven, geeft de gebruiker van deze inventaris een handleiding bij onderzoek naar stukken betreffende een (of meer domeinen) die mogelijkerwijs berusten in archieven van particulieren (natuurlijke personen, families, stichtingen/verenigingen). De Verklarende woordenlijst is samengesteld uit termen die naar het oordeel van de bewerkers van het archief een verklaring behoefden. De woordenlijst is dus niet uitputtend. De verklaring die wordt gegeven bij de termen in de woordenlijst is gericht op een beter begrip van de term bij het onderzoek in deze inventaris. Andere mogelijke verklaringen van een term zijn niet opgenomen. De index bevat namen van instellingen en geografische en persoonsnamen, die in de inventaris voorkomen. De stukken zelf zijn dus niet geïndiceerd!
Veel series (gelijkvormige stukken over een aaneengesloten periode) in het archief zijn niet meer compleet. Uit het archief zijn, zoals al eerder vermeld, veel stukken verdwenen. Voor een deel is nog te reconstrueren wat verloren is geraakt. Dat zijn dus de liassen met ingekomen stukken en registers van uitgaande stukken. Daarnaast zijn de verbalen van de inspectiereizen van de leden van de Raad fragmentarisch bewaard gebleven. Vrijwel alle verbalen van voor het midden van de 18e eeuw zijn niet meer in het archief aanwezig.
Ook zijn veel bijlagen bij de rekeningen van de rentmeesters en de thesaurier verloren gegaan. Registers van voor 1637 zijn niet meer in het archief aanwezig. Ook van de rekeningen van de rentmeesters van voor 1637 nog maar een enkel exemplaar aanwezig. De series staan beschreven in de volgorde waarin zij in de inventaris voorkomen.
Het grootste deel van deze series is te vinden in de rubriek Stukken van algemene aard.
Als eerste dient hier de serie notulen te worden genoemd. In de notulen is de behandeling van alle zaken die bij de Domeinraad binnenkwamen, hetzij schriftelijk, hetzij mondeling door leden van de Raad of door belanghebbenden zelf, genotuleerd. Genotuleerd werd een omschrijving van het onderwerp, het genomen besluit en de eventuele tekst van het uit te vaardigen stuk. Ook zijn er teksten van ingekomen stukken in de notulen opgenomen. Ook is vermeld wanneer onderwerpen zijn aangehouden, in commissie gegeven of aan de prins van Oranje gepresenteerd.
De series 'Heerlijkheden in de Provincien', 'Graafschappen' en de registers betreffende Buren, Breda, Oosterhout, Dongen en de heerlijkheden in het Westland NDR inv.nrs. 583-595 en 598-628
In de registers betreffende geestelijke zaken NDR inv.nrs. 560-561, 570-577, 596-597
De registers 'Gemengd Domestique' NDR inv.nrs. 562-569 Onderzoek in deze registers levert gegevens op over de staat en grootte van de hofhouding, de uitgaven aan salarissen en leveranciers en de wijze waarop de uitgaven ten behoeve van het voeren van de hofhouding werden gedekt.
Ook vindt men in deze registers stukken betreffende de thesaurie: de afbetaling van de schulden van de Oranjes, stukken waarbij de afbetaling van een uitgave wordt toebedeeld aan de rentmeesters van bepaalde domeinen, stukken betreffende de betaling van gelden door de rentmeesters aan de thesaurier-generaal, als voorschot op het slot van de rekening, stukken betreffende voorschotten en aangegane schulden in de vorm van obligaties. In het laatste register van deze serie zijn ook stukken afgeschreven betreffende de huwelijken van de erfprins van Oranje met Wilhelmina van Pruisen en van de erfprins Carel van Brunswijk met prinses Frederika Louisa Wilhelmina.
Er zijn in het archief verschillende eigentijdse toegangen te vinden: de toegangen naar onderwerp en de toegangen op soort stukken zoals notulen en uitgaande en ingekomen stukken. De repertoria geven toegang tot de notulen en registers van uitgaande stukken van de Domeinraad. In de repertoria zijn samenvattingen van notulen en uitgaande stukken opgenomen. De repertoria van de notulen en besluiten beslaan de periode 1679-1811. Soms worden ze ook indices genoemd. Zij zijn ingedeeld naar domein en naar 'Gemengd'.
In de rubriek 'Gemengd' zijn alle zaken samengebracht die niet aan een andere rubriek toegekend konden worden. Het betref de zaken die ook te vinden zijn in de registers van uitgaande stukken 'Domestique'. Verder heeft deze rubriek onderwerpen als onderhandelingen in verband met geschillen met het huis Isenghien, circulaires aan functionarissen in alle domeinen, verbalen van de inspecties van de leden van de Raad, regeling van de uitvaart van prinses Anna, beheer van de stukken betreffende huwelijk, overlijden, testamenten, e.d., de aankoop van goederen, bijvoorbeeld Westland en Montfort van de koning van Pruisen, beheer van het graf te Delft. In de andere rubrieken zijn alleen onderwerpen binnen het terrein van het domein opgenomen. Een andere 'algemene' serie zijn de agenda's op ingekomen stukken, mei 1809-1811.
Naast de hierboven genoemde toegangen, zijn er nog de repertoria en indices op uitgaande stukken betreffende bepaalde onderwerpen. Dat zijn het 'Ambtboek', de repertoria betreffende wet- en regelgeving en betreffende geestelijk goederen en functionarissen. De indices geven naar onderwerp toegang tot de registers van uitgaande stukken en de notulen. Het 'Ambtboek' NDR inv.nrs. 685-687
Dit zijn registers met aantekeningen en opmerkingen NDR inv.nrs. 764-769
De ordonnantieboeken bevatten afschriften van betalingsopdrachten van de prins en de Domeinraad aan de thesaurier en rentmeester-generaal. Op een deel van deze ordonnantieboeken (NDR inv.nrs. 992-1020) en de rekeningen van de rentmeesters-generaal NDR inv.nrs. 1044-1185
De Raden en Rekenmeesters der geëxtraheerde domeinen hielden eenzelfde ordening van het archief erop na als de gewone Domeinraad. Onder deze rubriek staan de notulen van de raden beschreven, met een eigentijds repertorium. De stukken per domein zijn opgenomen onder de desbetreffende rubrieken in deze inventaris. De repertoria op de uitgaande stukken en de indices geven toegang tot de registers van de Raden en Rekenmeesters der geëxtraheerde domeinen.
Een aantal series staat beschreven onder het betreffende domein. Het gaat om de rekeningen, de condities van verpachtingen en verkoop, de registers van cijnzen, de registers van de lenen, de verbalen van de inspectiereizen, de memories en de rapporten van de rentmeesters.
De rentmeesters dienden elk jaar hun rekening in te leveren bij de auditiekamer van de Domeinraad. In de rekeningen werden alle inkomsten uit de goederen en rechten per jaar verantwoord. De rentmeester maakte van zijn jaarrekening meerdere exemplaren op. Hij maakte tenminste een exemplaar voor de auditiekamer, en een exemplaar voor hemzelf, het rendantsexemplaar genoemd (rendant=rekeningplichtige). Na afhoring zond de Raad het rendantsexemplaar ondertekend terug naar de rentmeester. Soms zijn rendantsexemplaren bij de auditiekamer achtergebleven. Van de rekeningen van de rentmeesters is bij vrijwel elk hoofdstuk van deze inventaris een inhoudsopgave van de rekening uit een bepaald jaar opgenomen. Daaraan is te zien hoe de rekening is opgebouwd en welk posten voorkomen. In de rekeningen zijn voorin de commissies voor de rentmeester opgenomen. De bijlagen bij de rekeningen zijn meestal verdwenen. Wel zijn de rekeningen nog vaak voorzien van een borderel -een korte samenvatting van de rekening- en een loquatur, een stuk met aantekeningen aan de Domeinraad op de rekening. Ook in de rekeningen zelf vindt men vaak aantekeningen aan de Domeinraad op de gepresenteerde posten. In de rekeningen worden in veel gevallen de betaalplichtigen of ontvangers genoemd. Sommige posten zijn verzamelposten, de gegevens van de individuele betaalplichtigen staan ergens anders geregistreerd. Alleen bij de eerste betaling staat dan de naam van een (nieuwe) betaalplichtige.
De condities van verpachtingen vormden oorspronkelijk bijlagen bij de rekening van de rentmeesters. Onroerende goederen, zoals molens, boerderijen, landerijen en veerponten, maar ook goederen, zoals visrechten, jachtrecht, de inning van tienden, e.d. werden door de prinsen van Oranje verpacht. De goederen werden op een openbare veilig verpacht. De condities van verpachtingen zijn een soort pachtovereenkomsten. In de condities staan de voorwaarden waaraan een pachter zich diende te houden en een omschrijving van de goederen, vaak met geografische aanduidingen (percelen, huizen). De condities werden tot slot ondertekend door de pachters. De series condities van verpachtingen zijn helaas verre van compleet.
In de registers van cijnzen en/of renten werden de vaste heffingen op onroerende of roerende goederen in een domein afgeschreven. De registers zijn vaak topografisch ingedeeld, bijvoorbeeld naar het dorp waar de landerijen waarop een cijns geheven werd lagen, of de straat waarin de cijnsplichtige huizen staan. Elk goed waarop een heffing rustte, vormt een post in het register. Bij elke post staat de naam van de cijnsplichtige, meestal een eigenaar of pachter van het goed aangetekend. De registers betreffen vaak een lange periode, waarin aantekening werd gehouden van de betaling van de heffingen. Daarom staan per post vaak alle namen van de opeenvolgende eigenaren of pachters in die periode. De registers hebben vaak ook een verwijzing naar een vorig register, of een volgend register. Per post staat dan het folionummer vermeld waarop de post verschijnt in dat vorig of volgend register. Op die manier zijn over een lange reeks van jaren alle eigenaren en/of pachters van een goed te achterhalen. Omdat de series registers van cijnzen en van renten vaak niet compleet zijn, is terugzoeken een moeizaam en geduldig karwei.
Heffingen zoals cijnzen en renten werden niet in alle domeinen geheven. Het recht om deze heffingen op te leggen komt vooral voor in de domeinen in Brabant, Limburg en de Oostenrijkse Nederlanden.
In de domeinen waar de prins van Oranje leenheer was, had hij een administratie van de lenen, de Leenkamer genoemd en een griffier, vaak griffier van de lenen of Leenkamer genoemd. Bij verandering van rechthebbende op een leen, diende de nieuwe rechtshebbende, de leenman, het leen te verheffen. Dat hield in het doen van hulde en manschap en het betalen van hofrechten en heergewaad. De belofte van hulde en manschap werd gedaan in handen van de leenheer, of diens plaatsvervanger (stadhouder) en leenmannen, in de Leenkamer van de leenheer. Van de leenverheffing (door leenman) en het voorzien van het leen door de leenheer aan de leenman werd een verleibrief opgemaakt. Daarin werd het leen omschreven, met alle 'gevolgen' en vastgelegd dat hulde en manschap waren gedaan, hofrechten en heergewaad waren betaald. De verleibrief werd opgemaakt door de leenheer of zijn stadhouder. Elke verandering van eigenaar werd in het leenboek, of register van de lenen ingeschreven. Daarin werden in chronologische volgorde de akten die werden uitgegeven afgeschreven. De registers behoorden in het archief van de Leenkamer, de leenheer dus. Van deze leenregisters zijn repertoria gemaakt, zowel in de periode dat de administratie nog functioneerde, als daarna door archivarissen en onderzoekers. In de repertoria vindt men de lenen omschreven, (ligging, grootte, begrenzing) met een opgave van opeenvolgende leenmannen. Deze repertoria zijn vaak gepubliceerd.
De verbalen (verslagen) van de inspectiereizen naar een of meerdere domeinen werden door de leden van de Domeinraad opgemaakt. Meestal staat voorin een extract uit de notulen van de Domeinraad met de commissie (opdracht) aan een raad zich naar bepaalde domeinen te begeven. In het verslag staan vrij nauwkeurig de wederwaardigheden van een raad tijdens zijn inspectie beschreven. Achterin het verbaal zijn de bijlagen opgenomen. In het verbaal zijn de bijlagen opgenomen. In het verbaal staan verwijzingen naar die bijlagen. De verbalen van voor c. 1750 zijn niet bewaard gebleven.
Vanaf 1776 werden de rentmeesters verplicht een memorie bij te houden: een '... bijsonder boeck ten halve plicq [op de linkerhelft van een in de lengterichting in dubbelgevouwen bladzijde] aentekening te houden van alle ontfangen resolutien en ordres en in de margine wanneer en in hoeverre aan deselve is voldaan ...' NDR inv.nr. 661, 8 februari 1776.
Ook vanaf 1776 dienden de rentmeesters een rapport op te maken, volgens een vaste formule over een aantal voorgeschreven onderwerpen.
Voor het zoeken in het archief van de Nassause Domeinraad bestaat er een aantal hulpmiddelen. Er zijn nadere toegangen die zijn vervaardigd bij de bewerking van het archief door medewerkers van het Algemeen Rijksarchief en er zijn de eigentijdse toegangen, gemaakt door de Domeinraad.
Op deze inventaris is een index gemaakt van geografische namen, persoonsnamen en namen van instellingen die in de beschrijvingen van de bestanddelen van het archief voorkomen (dus niet op namen die voorkomen in de stukken zelf). Bijlage 1 bij deze inventaris geeft een overzicht van de kaarten met betrekking tot dit archief. In de inleidingen per domein staat aangegeven of er kaarten betreffende het domein berusten in de verzameling Kaarten Hingman. Ook staan in de inleidingen verwijzingen naar archieven uit de periode 1581-1811, die elders berusten. Van het 'Ambtboek' staat de onderzoeker een toegang beschikbaar op naam van de functionaris, op functie en op domein. Ook van de registers van historische aantekeningen staat de onderzoeker een nadere toegang tot beschikking.
Bij onderzoek in dit archief is het raadzaam om naast de stukken per domein ook de notulen te raadplegen. Deze zijn toegankelijk met de eigentijdse toegangen. Eigentijdse toegangen zijn hulpmiddelen die een organisatie maakt om gericht te kunnen zoeken in het eigen archief. De eigentijdse toegangen in het archief van de Nassause Domeinraad werden gemaakt in de 17e tot 19e eeuw, en ze verwijzen vooral naar de series van algemene aard: de notulen en de registers met ingekomen of uitgaande stukken. Deze eigentijdse toegangen bestaan uit repertoria, indices en agenda's. Een index noemt alleen de onderwerpen die voorkomen in de registers waarnaar die index verwijst. Een repertorium noemt niet alleen de onderwerpen, maar geeft bovendien per onderwerp samenvattingen van de inhoud van de notulen of brieven waarnaar verwezen wordt. Een agenda ten slotte houdt aantekening van het inkomen, afdoen en uitgaan van stukken.
Tenslotte verwijzen wij naar drie tabellen hierboven
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Een klein aantal stukken van dit archief is in een slechte materiële staat, wat tot gevolg heeft dat deze niet aangevraagd kunnen worden. Een opgave van de desbetreffende inventarisnummers op deze plaats is nagelaten, aangezien de materiële staat en de bijbehorende raadpleegmogelijkheden niet een permanente situatie vormen (restauraie, verfilming etc.). Bij het aanvragen met de terminal krijgt u mededeling ter zake.
In de
Op de leenregisters van de Heren van Polanen en de Lek (inventarisummers 7318 - 7321) is een
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Nassause Domeinraad, nummer toegang 1.08.11, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Nassause Domeinraad vanaf 1581, 1.08.11, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn in kopievorm beschikbaar
Behalve het archief van de Domeinraad in Den Haag (1.08.01 - Nassause Domeinraad: Raad en Rekenkamer te Breda, 1170-1580 (1582)) zijn soms op lokaal niveau archieven van rentmeesters of andere functionarissen bewaard gebleven. Voor de Nassause domeinen in Noord-Brabant zie: Rijksarchief in Noord-Brabant (ed.), Onderzoeksgids voor domeinarchieven betreffende Noord-Brabant, ca. 1300-1981 ('s-Hertogenbosch, 1993). Verder worden er (delen van) rentmeesterarchieven bewaard in de rijksarchieven in Zuid-Holland, Gelderland, Zeeland en Overijssel.
Deze kaartenlijst dient ter verkrijging van een beter overzicht van kaarten in het Algemeen Rijksarchief die op de Nassause Domeinen betrekking hebben. Verreweg het merendeel van de kaarten uit de Domeinraad is te vinden in de collectie Hingman. Dit is een collectie die in 1871 samengesteld werd uit kaarten van onder meer de Generaliteit, de Rekenkamer van Holland en de Nassause Domeinraad. Helaas zijn deze kaarten door J.H. Hingman niet naar herkomst gerangschikt waardoor het niet altijd mogelijk of, in het kader van de inventarisatie, te tijdrovend was om een kaart tot het domeinarchief te herleiden. Besloten is daarom om niet alleen kaarten op te nemen die in opdracht van de Domeinraad zijn vervaardigd maar ook kaarten, van een andere opdrachtgever die betrekking hebben op de in deze inventaris vermelde domeinen.
Niet alle kaarten zijn door Hingman uit de archieven van de Nassause Domeinraad verwijderd. Veel kaarten zitten vastgehecht of werden meegebonden in banden. Andere zag men over het hoofd. Ook deze kaarten zijn in de bijlage opgenomen. Van volledigheid kan echter geen sprake zijn omdat vooral in banden nog kaarten verborgen kunnen zitten die bij de inventarisatie onopgemerkt zijn gebleven.
Tot de bezittingen van het huis Oranje Nassau behoorden veel vestingsteden zoals Geertruidenberg, Hulst en Bergen op Zoom. Kaarten van vestingen zijn, naast Hingman, te vinden in de archieven van de Genie en het ministerie van Oorlog.
De voornaamste collectie met relevante kaarten is de Collectie Aanwinsten, waarin mogelijk kaarten berusten die in opdracht van de Domeinraad zijn gemaakt. De overige collecties zijn door particulieren aangelegd. Zij bevatten alle kaarten die voor onderzoek van belang kunnen zijn.
In het onderstaande overzicht zijn alleen kaarten opgenomen die dateren van voor 1813. In het Algemeen Rijksarchief berusten zeker meer domeinkaarten dan hier vermeld kunnen worden. Te noemen valt het in het Algemeen Rijksarchief berustende Archief van Stadhouderlijke Secretarie.
Domeinkaarten zijn eveneens te vinden in de Rijksarchieven in die provincies waar domeinen gelegen waren, bijvoorbeeld in de Rijksarchieven in Utrecht en in Zeeland. Ook in voormalige domeinsteden met een eigen archiefbewaarplaats, bijvoorbeeld Bergen op Zoom, berusten kaarten van de domeinraad.
Vermeld onder Hingman:
J.H. Hingman
Vermeld onder Inventaris:
Kaarten die zich bevinden in de onderhavige inventaris.
Vermeld onder Situatiekaarten:
K. Zandvliet
Vermeld onder Situatieplans:
R.M. Haubourdin en V. van den Bergh
Vermeld onder Plans gebouwen:
V. van den Bergh, R.M. Haubourdin, F.E. Hoste, E.R. Ooijevaar:
Vermeld onder Domeinkaarten Fin:
K. Zandvliet
Vermeld onder Aanwinsten:
R.M. Haubourdin
Vermeld onder Bergsma:
E.J.M. Glas
Vermeld onder Janssens:
R.M. Haubourdin
Vermeld onder Van Marle:
De domeinen in het Westland bestonden uit de volgende heerlijkheden en goederen:
In de kaartenverzameling van het Algemeen Rijksarchief berusten nog meer kaarten afkomstig uit het bestand NDRO folio. Deze zijn bekend onder hun oude folionummer (van de inventaris Ferrand) 1190-1198
Ter Brake: Zie bij Oosterhout, Dongen en de Commanderij Ter Brake
Bij onderzoek naar een persoon en/of onderwerp gerelateerd aan de Nassause Domeinraad zoals bijvoorbeeld een rentmeester of koster, een molen, polder of graanprijzen kan ook materiaal aanwezig zijn in andere archieven dan alleen in het archief van de Nassause Domeinraad. Met name archieven van particulieren (families en personen) kunnen nog gegevens bevatten. In dit aanhangsel bij de inventaris wordt een voorbeeld gegeven van een onderzoek naar archieven van die particulieren.
Worden archieven van de overheid altijd bewaard in een bewaarplaats van de overheid, archieven van personen en families berusten in verschillende bewaarplaatsen, zoals bij speciale stichtingen, bij de familie zelf en ook in openbare archiefbewaarplaatsen. Het Centraal Register van Particuliere Archieven (CRPA), onderdeel van het Algemeen Rijksarchief, houdt gegevens bij over de verblijfplaats van particuliere archieven. Ook worden gegevens over de inhoud en de mate van openbaarheid bijgehouden. Doel van deze registratie is om bij te dragen aan het behoud en het beheer van particuliere archieven in Nederland.
Deze gegevens over particuliere archieven worden beschikbaargesteld aan onderzoekers. Dit register is het uitgangspunt bij het voorbeeld van een onderzoek naar archieven van particulieren gerelateerd aan de Nassause Domeinraad.
De opbouw van de collecties van het CRPA is als volgt:
alfabetisch op naam, per categorie: families en personen, huizen en heerlijkheden, kerken, instellingen, bedrijven; als er in archieven nog andere archieven of archivalia zijn gedeponeerd dan worden deze apart geregistreerd.
chronologisch op onderwerp: particuliere archieven of delen daarvan zijn extra ontsloten op de meest uiteenlopende terreinen, zoals Molens en Waterbeheer. Een trefwoordenindex geeft een overzicht van de onderwerpen.
In de indices kunnen verwijzingen staan naar de CRPA-dossiers en inventarissen. Deze CRPA-dossiers en inventarissen geven een overzicht van het geheel van de stukken en de samenhang tussen de stukken onderling. De CRPA-dossiers en inventarissen zijn met behulp van de terminal in de studiezaal van het Algemeen Rijksarchief op te vragen.
Hieronder volgt een uitwerking van een onderzoek in het CRPA-bestand naar bescheiden gerelateerd aan een Nassaus domein. Gekozen is voor het domein Buren. Het domein Buren wordt beschouwd als een representatief voorbeeld van een domein onder beheer van de Nassause Domeinraad, als uitgangspunt is gekozen voor de rentmeesters. Dit betekent dat een zelfde onderzoek naar stukken afkomstig van rentmeesters en andere functionarissen van alle andere domeinen op ongeveer dezelfde wijze kan worden uitgevoerd.
De onderstaande overzichten bevatten een omschrijving van de stukken en hun herkomst; de archiefbewaarplaats waar deze stukken berusten en de benaming van het archiefbestand waar de stukken deel van uitmaken; een opgave van het al dan niet aanwezig zijn van een toegang (inventaris of plaatsingslijst) op het betreffende bestand en tot slot onder de kop Opmerkingen nog enige gegevens die voor het onderzoek van belang kunnen zijn.
(opgesteld op basis van het hoofdstuk Buren in deze inventaris)
Stukken niet vermeld in deze concordans zijn naar andere archieven overgebracht.
De minuten van notulen, verbalen, resoluties en besluiten van de Domeinraad en haar opvolgers over verschillende jaren bevinden zich in het Rijksarchief in Den Bosch. Zie inventaris van de collectie Nassause Domeinen (1545-1810), inv.nrs. 1-181.
In de NDR inv.nrs. 72-87 ontbreken de meeste resoluties over Diest en Zichem. Zie hiervoor NDR inv.nrs.151G-1517.
'Cohier buiten de notulen van de griffier'. Deels: gelijkluidend aan NDR inv.nrs. 7, 9 en 10.
Niet compleet.
Zie ook NDR inv.nrs. 2, 4, en 5.
met index
met index
Deze conferenties zijn ook in de gewone notulen opgenomen.
Dubbel van NDR inv.nrs. 191-192.
De particuliere raad van prins Willem IV bestond ten tijde van de bovengenoemde conferenties uit: opperhofmeester baron Van Lynden van de Parck, opperstalmeester baron Van Aylva, opperkamerheer baron van Burmania, raad en rekestmeester Duncan, raad en secretaris Arnoldi, en bij de bespreking van financiële zaken, raad en thesaurier Guerre. De particuliere raad werd door de prins ingesteld om hem te dienen van advies in en uitvoering te geven aan het beheer van de zaken 'van ons huis' en particuliere zaken. De prins zelf zat de raad voor (resoluties van 14 maart 1732, vaststelling van het reglement voor de particuliere raad). Kennelijk functioneerde deze raad naast de Domeinraad en de Raad voor de geëxtraheerde goederen. De raad vergaderde te Leeuwarden.
Aanwinsten: 1949 IV 08
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1804
De voorstellen van de minister zijn vervat in de adviezen en rapporten aan de koning, inv. 244, 760 en 761.
Vanaf juli 1806 hoorden de rekeruneesters de rekeningen af. Zie ook de inleiding.
Vanaf 19 december 1810 betreft het resoluties van de directeur der Staatsdomeinen.
Zie inv.nr. 268
Minuut van: Archief van Kroondomein en hofhouding van koning Lodewijk Napoleon, 1806-1813, toegang 2.01.25, inv.nr. 193.
Afschrift
De stukken zijn per jaar geordend op nummer. Op de stukken staan eveneens de datum van de vergadering waarin het stuk werd behandeld en het nummer van het agendapunt aangetekend. Vanaf 1809 werden de agendapunten niet meer per vergadering, maar doorlopend genummerd. Ingekomen stukken betreffende zaken, die meermalen in een vergadering werden behandeld, zijn gevoegd bij het stuk waarmee een zaak voor het eerst in de vergadering aanhangig is gemaakt. Op de oorspronkelijke plaats van het stuk is een verwijzing naar de plaats in de serie opgenomen. In de notulen zijn verwijzingen opgenomen naar de nummers van de behandelde stukken.
Deze stukken hoorden oorspronkelijk in de hierboven beschreven serie.
Enkele stukken betreffen Niervaart, Zevenbergen en Het Loo.
Met aantekening van afdoening van de stukken. Het nummer waaronder de stukken werden ingeschreven diende tevens als nummer van het agendapunt waarbij het stuk in de vergadering werd behandeld.
Onder deze rubriek zijn ook de uitgaande stukken van de prinsen van Oranje geplaatst, welke door tussenkomst van de Domeinraad aan belanghebbenden zijn verstuurd. Voor repertoria zie de rubriek Repertoria en indices.
Aanwinsten: 1912 XXVIII
In deze registers zijn zowel de stukken betreffende de beroeping van predikanten en andere kerkelijke functionarissen, als de stukken betreffende de inkomsten van de kerkelijke goederen afgeschreven.
Vanaf 1647 zijn deze registers gesplitst in twee series. Zie NDR inv.nrs. 571·577 en 596-597.
Gelijkluidend aan een groot gedeelte van de inhoud van NDR inv.nr. 561. De afgeschreven stukken van de maand mei 1637 zijn deels gelijkluidend aan de stukken in NDR inv.nr. 561, gedateerd mei 1637.
Zonder inhoudsopgave.
De stukken betreffen alleen de periode dat de betreffende graafschappen in het bezit van het huis van Oranje waren
Ieder kopieboek bevat een index op naam van de domeinen en steden, alfabetisch gerangschikt onder de provincies waarin zij liggen. In de index is een korte omschrijving van de stukken met een verwijzing naar het folio- of paginanummer opgenomen. De index wordt door een inhoudsopgave voorafgegegaan.
Van 1678 tot 1702 zijn de stukken betreffende Bentheim opgenomen onder het hoofdstuk Lingen, daarna onder een eigen hoofdstuk.
Vanaf NDR inv.nr. 599 zijn de stukken betreffende Breda, Oosterhout, Dongen niet meer in deze registers opgenomen. De stukken betreffende deze domeinen zijn dan opgenomen in de registers onder NDR inv.nrs. 626-628. Vanaf NDR inv.nr, 601 zijn deze heerlijkheden weer opgenomen in de registers 'Heerlijkheden in de provinciën'. De heerlijkheden in het Westland zijn in deze registers opgenomen vanaf NDR inv.nr. 600.
Ieder kopieboek bevat een index op naam van de domeinen en steden, alfabetisch gerangschikt onder de provincies waarin zij liggen. In de index is een korte omschrijving van de stukken met een verwijzing naar het folio- of paginanummer opgenomen. De index wordt door een inhoudsopgave voorafgegegaan.
Tot 1657 zijn stukken betreffende het Westland opgenomen in de registers onder NDR inv.nrs.626-627.
Zie voor oudere stukken NDR inv.nr, 913.
Stukken betreffende Zevenbergen zijn vanaf 1679 opgenomen in dit register.,
Zie voor oudere stukken NDR inv.nr. 913.
Stukken betreffende Turnhout zijn vanaf 1688 opgenomen in dit register, stukken betreffende het Huis ten Bosch vanaf 1687.
Breda, Oosterhout, Dongen en de heerlijkheden in het Westland komen daarna voor in de kopieboeken 'Heerlijkheden in de Provinciën', Buren in de kopieboeken 'Graafschappen'. Stukken betreffende Buren zijn zowel opgenomen in de kopieboeken 'Graafschappen' als in onderstaande kopieboeken.
Aanwinsten: 1920 XXXV 02
Geordend naar domein en 'administratie'.
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1383
De repertoria over de jaren 1709-1729 (NDR inv.nrs. 645-648) betreffen i.t.t. de desbetreffende resoluties ook Diest en Zichem. NDR inv.nrs, 645-650 sluiten ook aan op NDR inv.nrs, 1510-1525. De griffie, auditiekamer en thesaurie staan onder de kop 'Gemengd' of 'Holland, Gemengd'. Tot NDR inv.nr. 648 zijn in deze repertoria ook verwijzingen opgenomen naar de rollen van civiele en criminele zaken van de Domeinraad.
Rubriek Montfort verwijst ook naar de ingekomen stukken betreffende Montfort, onder de letters A-K, NDR inv.nrs. 11052-11061.
Rubriek Montfort verwijst ook naar de ingekomen stukken betreffende Montfort, onder de letters A-K, NOR inv.nrs. 11052-11061.
Rubriek Montfort verwijst ook naar de ingekomen stukken betreffende Montfort, onder de letters A-K, NDR inv.nrs. 11052-1106l.
Gelijkluidend aan NDR inv.nrs. 650-654.
Lingen en Meurs komen hierin niet voor. De verwijzingen naar de notulen en uitgaande stukken worden in verkorte vorm opgegeven: notulen als 'not',(NDR inv.nrs. 1-183) en uitgaande stukken als 'Rg. Prov' of 'F ('Heerlijkheden in de provincie', NDR inv.nrs. 598-625), 'Rg.Gr.' ('Graafschappen', NDR inv.nrs. 583-595), 'Reg. Vic' (Vicarieën', NDR inv.nrs, 560-561, 570-577), 'R.Gem' ('Gemengd domestiquen', NDR inv.nrs, 562-569) en 'Gextr. R' (registers geëxtraheerde goederen, NDR inv.nrs, 1528-1530).
Zie voor de inhoud van dit deel ook de
Zie voor de inhoud van dit deel ook de
Gelijkluidend aan het gedeelte van NDR inv.nrs. 685 en 686 tot ca. 1760.
Het betreft hier een beperkt aantal besluiten van de Domeinraad. De verwijzingen naar de notulen en uitgaande stukken zijn in verkorte vorm opgenomen Zie het bij NDR inv.nrs. 685-687. Er zijn ook rechtszaken in deze repertoria opgenomen.
Over de periode 1637-1772 gelijkluidend aan NDR inv.nr. 688.
Bij folio 62 een stamboom Van Lanschot gevonden.
Deels gelijkluidend aan NDR inv.nr. 690.
De verwijzingen naar de notulen en de uitgaande stukken zijn in verkorte vorm opgenomen. Zie het bij NDR inv.nrs. 685-687.
Chronologisch ingedeeld op datum van vaststelling van de stukken, met vermelding van domein , of 'Gemengd'.
Dit repertorium verwijst naar diverse bestanddelen van het archief. Een aantal bestanddelen, zoals de liassen, is uit hun verband geraakt, of vernietigd. De notulen en de registers 'Heerlijkheden in de provinciën' en 'Graafschappen', waar dit repertorium naar verwijst, zijn nog intact.
Zie bij onder NDR inv.nr. 693.
Als de correspondent een institutie is, is deze meestal opgenomen onder de naam van de plaats van herkomst, bv. Gemeentebestuur van Eindhoven onder de E.
Chronologisch geordend op datum van het advies van de Domeinraad.
Dubbel van NDR inv.nr. 707 voor de jaren 1782-1783.
Dubbel van NDR inv.nr. 707 voor het jaar 1784.
Dubbel van NDR inv.nr. 710 van 30 januari 1789 5 tot 23 juli 1793.
Met kaart van het Mastbos.
Het betreft bijlagen bij de "poincten' betreffende een aantal domeinen, waaronder Bredevoort. Breda, Buren, Ameland en Culemborg.
Verwijst naar de stukken beschreven onder.NDR inv.nr, 738-739.
Gelijkluidend aan een deel van de registers van adviezen. Niet alle adviezen, met beschikkingen, zijn opgenomen. De beschikkingen van de Commissie der Superintendentie zijn deels in de vorm van brieven, deels geschreven in de kantlijn van de adviezen.
Het betreft hier voor een deel dezelfde adviezen en beschikkingen als in NDR inv.nrs. 738-742. In deze inv.nrs. zijn alleen de adviezen en beschikkingen betreffende een domein te vinden. In NDR inv.nrs. 738-742 zijn, naast de adviezen betreffende een bepaald domein ook de adviezen betreffende meerdere domeinen, functionarissen e.d. te vinden.
Alfabetisch geordend op naam van de domeinen.
Zie, inv.nr. 244
Gelijkluidend aan NDR inv.nr. 760
Zie index Joyce Pennings en Marco Brummer
Zie inv.nrs. 562-569
Deze zaken staan in de registers van notulen en indices onder de rubriek 'Gemengd' of 'Administratie'
Deels gelijkluidend aan NDR inv.nrs. 774-776. Met inhoudsopgave van april 1795 - oktober 1796.
Aanwinsten: 1949 IV 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1801
Fragment
Deze instructie werd vastgesteld op 30 januari 1652
Aanwinsten: 1923 XIV 31
Voorheen: 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1424
Aanwinsten: 1990 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2146
Betreft overheden in Buren, Culemborg, lJsselstein, Prinsenland, Steenbergen, Acquoy en Cranendonk en Eindhoven.
Aanwinsten: 1949 IV 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1799
Het betreft hier meerdere exemplaren van dezelfde instructie, waarvan een aantal was bestemd voor rentmeesters.
Aanwinsten: 1949 IV 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1801
De index verwijst naar de datum van de beschikkingen door de Domeinraad. Deze beschikkingen zijn ook terug te vinden in de notulen van de Domeinraad. De akten werden blijkens de beschikkingen van de Domeinraad ter griffie geseponeerd bij de andere akten van cautie.
De delen werden in 2017 aangetroffen in het archief van de afdeling Kaarten en Tekeningen van het Algemeen Rijksarchief, als ondereel van objectdossier VTH/VTHR.
Met in potlood de inventarisnummers van de met de beschrijvingen overeenkomende kaarten in de collecties Hingman (4.VTH) en Hingman Supplement (4.VTHR).
Met summiere aantekeningen over de aanwezigheid van de kaarten.
Deze stukken zijn grotendeels overgebracht naar het Koninklijk Huisarchief.
Deze inventaris is een dubbelexemplaar van de inventaris bekend onder de naam inventaris Folio.
Opgemaakt ten behoeve van de overdracht van het archief aan de Provisionele Representanten in Holland.
Gemerkt A-H.
Aanwinsten: 1949 IV 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1797
Aan te vragen als Administratie der Nationale Domeinen en Geestelijke Goederen, 2.01.23 inv.nr. 355
De bijlagen betreffen zes lijsten van de in 1825-1829 door het Amortisatiesyndicaat aan het Rijksarchief overgedragen archiefstukken.
Een van de arbiters was raad van Anna van Hannover, voogdes van de latere Willem V.
Enkele bijlagen ontbreken. In deze bijlagen vindt men gegevens over schulden en vorderingen, opbrengsten en lasten en inventarissen van roerende en onroerende goederen van de Oranjes in collecties en in de huizen en kastelen
Aanwinsten: 1912 I 22
Aanwinsten: 1910 XVII 46
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1194
Deze stukken zijn afkomstig van hertog van Brunswijk, als voogd van Willem V.
Afschriften
Aanwinsten: 1949 IV 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1798
Zie NDR inv. nrs. 862-863.
Zie inv.nrs 638-679, rubriek Repertoria en indices.
De repertoria over de jaren 1709-1729 (NDR inv. nrs. 645-648) betreffen i.t.t. de desbetreffende resoluties ook Diest en Zichem. NDR inv. nrs. 645-650 verwijzen naar NDR inv. nrs. 1510-1525 (notulen van de Raad en Rekenmeesters van de geëxtraheerde domeinen). De griffe, auditiekamer en thesaurie staan onder de kop 'Gemengd'. Tot NDR inv. nr. 648 zijn in deze indices ook verwijzingen opgenomen naar de rollen van civiele en criminele zaken van de Domeinraad
Zie inv.nr. 900 in de rubriek Familieaangelegenheden
In de rubriek Gemengd betreft het ook functionarissen in 'eigen dienst'.
Er ontbreken twee bladen aan, nl. een blad van de inhoudsopgave en folio 50
Aanwinsten: 1928 XV 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1546
Een catalogus is gemerkt: 'Donné à Mons. de Verschuer par ordre de Son Altesse'.
Aanwinsten: 1937 III
Voorheen: 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1701
Zie inv.nr. 770 (rubriek Samenstelling en inrichting van de Domeinraad en de administratie)
Zevenbergen en Turnhout waren bij het vredesverdrag van Minister door de koning van Spanje afgestaan ten behoeve van Amalia van Solms. Het Huis ten Bosch diende Amalia als zomerverblijf.
Aanwinsten: 1893 20i
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 620
Hierin meerdere exemplaren van de brieven.
Vanaf 1 november 1714 opereert alleen A. Breuer alsgemachtigde.
Johan Willem Friso van Oranje Nassau:
- van Du Tour te 's-Gravenhage, 1709-1711,
- van Hamel Bruijninx, gezant te Wenen, 7 maart 1711,
- van Van Schuylenburch te 's-Gravenhage, 21 maart 1711,
- van E. Pesters, 22 maart 1711,
- van S L. Gockinga te 's-Gravenhage, 28 maart 1711.
bij Maria Louise van Hessen-Kassel:
- van Van Dalwich, minister van de landgraaf van Hessen bij de Staten-Generaal, 1711,1716. Met bijlagen,
- van Du Tour, 1712,
- van Van Dam te Arnhem, 1714-1715,
- van J.B. de Wilde te Brussel, 28 januari 1715.
bij C. de Hertoghe:
- van Van Hemmema, 1710-1714,
- van C La Porte, 1711-1715,
- van Van Dam te Arnhem, 1714-1715,
- van C. Hannarius te 's-Gravenhage, 26 december 1716.
Zie voor de financiële aangelegenheden die door de Domeinraad als geheel werden behandeld NDR inv. nrs. 772-776, rubriek Samenstelling en inrichting van de Domeinraad en de administratie.
Zie inv.nr. 1349, rubriek Financiële administratie van de geëxtraheerde goederen
Stukken uit de verzameling A. baron Schimmelpenninck van der Oye van de Pol en Nijenbeek.
Aanwinsten: 1942 I 39
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1761
Het betreft hier alleen de rekening van ontvangsten
In deze rekeningen wordt verantwoording gedaan over 2 verschillende jaren.
Niet getekend door de kamer.
Overgebracht naar inv.nr. 1117
Het betreft hier enkele losse bijlagen bij verschillende rekeningen over de penode 1755-1772.
De bijlagen bij de rekening zijn genummerd en onderverdeeld in hoofdstukken (Kap.) De nummering van de bijlagen is ononderbroken. Elk hoofdstuk vertegenwoordigt een nieuwe 'post' van de rekening. In het geval van omvangrijke posten zijn de nummers weer onderverdeeld in folio's: zie het hoofdstuk Pensioenen, nr. 28.
De omslag vermeldt nr. 28, 3e kapittel van uitgaven, 5e pakket.
Betreft alleen Dieren en Het Loo.
De totalen van deze rekening verschillen met die van NDR inv. Nr. 1357.
Enkele posten betreffen uitgaven voor het domein Turnhout en uitgaven voor het domein Diest
Aanwinsten: 1896 XCVI
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 726
De stukken zitten in deze rubriek wegens obligaties die de kolonel t.b.v. de prinses-douarière genegotieerd heeft.
Aanwinsten: 1942 I 41 (deels)
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1763 (deels)
Aanwinsten: 1971 V
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2019
Het batig slot van deze rekening is in de eerste rekening van het 'Zinkend Fonds' verantwoord.
De obligaties zijn niet uitgegeven.
De administratie van dit fonds werd gevoerd door de ontvanger van de annalen, eerst mr. Gijsbert Craaijvanger, later mr. Joan Gideon Loten. Deze rentmeester werd door de prins benoemd (NDR inv.nr. 882, Utrecht, R ) De rekening werd afgehoord door de Surintendenten van de geestelijke goederen en vervolgens goedgekeurd door prins Willem V.
De nummering waarmee de obligaties in de registers zijn ingeschreven is per penode met gelijk De nummers in de rechter kolommen van NDR inv. Nrs, 1473-1474 verwijzen naar het folionummer en obligatienummer waaronder de obligaties staan ingescheven in de registers NDR inv. nrs. 1475-1476.
Niet-gebruikte exemplaren.
Aanwinsten: 1889 08a
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 451
Zie notulen van 1808.
Zie proces-verbaal, inv.nr. 1507, van de ontzegeling van de boedel van J. C. Reigersman
Aanwinsten: 1913 I 36
Stukken bevinden zich in pakketten, gemerkt A tot V, waarvan Q en T ontbreken.
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1247
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nrs. 191-192
Niet raadpleegbaar
(Is geweest Holland Leenkamer no. 339). In dit stuk zijn uitgebreide en gedetailleerde gegevens te vinden over de goederen die de prins van Oranje in leen hield, aan wie leenroerig, omvang, toebehoren, bijbehorende leenbrieven, etc. Deze gegevens zijn te ontlenen aan het rapport van de griffier Ardesch over 1767 en 1768.
Het betreft hier het exemplaar voor de prins. Deels identiek met NDR inv.nr. 1543. Dit exemplaar heeft geen bijlagen.
De verzameling is zeker niet compleet. Zo ontbreken bijvoorbeeld bijna alle Luxemburgse leenbrieven en de leenbrieven van de Staten van Zeeland voor Willem III en Willem IV. Vaak is ook niet duidelijk of een leen wel verheven is of dat dit nagelaten is.
De beschrijving van de akten is zo compact mogelijk gehouden. Zo wordt b.v. in de beschrijving de naam van de leenheer weggelaten deze wordt immers al in de kop van de deelrubriek genoemd slechts de naam van de leenman wordt vermeld. De omvang van de goederen wordt niet aangegeven. Roeden, morgens, gemeten, hoeven etc. worden omschreven als stukken land. Voor specifieke gegevens kunt u het originele overzicht raadplegen (NDR inv.nr. 1538). Waar mogelijk is de plaatsbepaling gehandhaafd met vermelding van oude namen tussen aanhalingstekens.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 1538 fol. 10-11.
Maurits is door hen ook beleend met Westkapelle maar deze akte is niet bewaard gebleven.
Met memorie.
Het bezit was gedeeld.
Ontbreekt
De ambachtsheerlijkheden Capelle, Nieuw Lekkerland, Gijbelandt, Brandwijk, Bleskensgraaf en Streveland waren in 1627 naar de tak Nassau-La Lecq gegaan
Volgens NDR inv. nr. 1543, bijlage nr 16 zijn door de Friese secretarie in 1766 twee leenbrieven, dd. 18-3-1659, één betreffende tienden en één betreffende Kortgene, naar de Domeinraad gezonden.
De Staten-Generaal besloten, bij resoluties van 30 mei en 29 augustus 1702, dat zij als executeurs-testamentair van de nalatenschappen van Frederik Hendrik en Willem III op hun naam de lenen zouden verheffen 'ten behoeve van diegenen die bevonden zouden worden daartoe gerechtigd te zijn net alsof die partijen zelf met de goederen waren beleend'. De Staten van Holland gingen, bij resolutie van 11 april 1703, met deze regeling akkoord. De griffier Schuylenburg werd door de Domeinraad gecommitteerd om de voornaamste lenen te verheffen Op 27 maart 1703 werden de lenen van de Staten van Holland verheven (de beleningen werden op 18 april verleend)
Al in 1703 had men de Brabantse lenen willen verheffen. De commissie van Schuylenburg dienaangaande werd echter vernietigd en een nieuwe eerst op 27 oktober opgesteld. Op dezelfde datum in 1707 werden de leengoederen van het Leenhof van Brabant in Den Haag verheven, met uitzondenng van Wernhout dat op 29 november 1707 verheven werd.De charters hiervan waren reeds in de 18e eeuw niet meer te vinden
De kleinere leengoederen werden door lagere functionarissen behandeld. De Saal Bogaerts tienden zijn door de commies Drijfhout [14 oktober 1709] vernieuwd. De Raaphorsttienden door de klerk Bos op 14 april 1703.
De Zeeuwse lenen werden door de advocaat Vincentius, bij autorisatie van 26 januari 1703, verheven. Op 27 juli 1712 werd hij nogmaals door de voogden van Willem IV geautoriseerd om alle Zeeuwse lenen te verheffen. Hij beperkte zich echter tot het markiezaat van Veere en Vlissingen. De andere leengoederen werden niet verheven.
De Gelderse lenen werden, bij commissie en procuratie, verheven door de raad Van Essen, op 3 maart 1703 Men maakte daarbij de fout door zijn naam op te nemen in de aktes alsof hij de leenman was. Het goed Middeldorp, in leen gehouden van de baron van Bahr en Lathum werd op 6 december 1710 door Coenraad van Munster verheven. De Utrechtse lenen werden verheven voor Nicolaas Pesters, die op 23 december 1704 gecommitteerd werd. Voor de Overijsselse lenen werd Philip van Essen op 12 april 1703 gecommitteerd. Voor de verheffing van het Vlaamse leen Warneton werden Dominique de la Haye de Potterie, groot-baljuw en rentmeester Guillaume del Bare op 15 december 1715 door de Domeinraad gecommitteerd. De Leenkamer te Gent weigerde echter de verheffing te laten geschieden, de vazal moest in persoon verschijnen. Over het recht op de heerlijkheid werd een proces gevoerd. De heerlijkheid werd door de Grote Raad van Mechelen op 16maart 1720 toegewezen aan de prins van Isenghien. Deze Isenghien had zich ook in het bezit gesteld van de Luxemburgse leengoederen. Op 4 april 1713 en 20 december 1714 heeft de Domeinraad Hendrik Pester gecommitteerd om de lenen te verheffen Dit is echter niet geschied.
Niet alleen de Staten-Generaal traden op als plaatsvervanger van de erfgenamen van Willem III, ook de Domeinraad vervulde in een aantal gevallen die rol. Waarschijnlijk gold dit alleen voor de erfpachten van de kapittels van Utrecht.
In 1766 is door de Friese secretarie de leenbrief van de leengoederen in Zeeland, dd. 4 maart 1703, naar de Domeinraad gezonden (NDR inv. nr. 1543, bijlagenr 16).
Erfleen van zijn vader Hendrik Casimir van Nassau
Volgens het leenrecht zouden de nagelaten lenen van Willem III eerst op de vader van Willem IV zijn overgegaan en daarna pas op hemzelf. Daarvoor zou dan tweemaal voor de hofrechten betaald moeten worden. Juridisch onderzoek wees echter uit dat de Staten-Generaal plaatsvervangend voor de erfgenamen van Willem III de lenen hadden verheven.
Zie 1e pagina van NDR inv. nr. 1543.
Zonder Turnhout en met protest betreffende de omschrijving van het leen van Diest.
Het transport van de molen vond eerst in 1764 plaats, daarop is de leenverheffing geschied (NDR inv. nr. 1543, p 14).
Zie NDR inv. nr. 1692
De verbalen van die inspectiereizen zijn te vinden onder het betreffende domein. In sommige domeinen zijn alleen de rekeningen afgehoord, die als bijlagen bij het verbaal zijn gevoegd.
Deze inspectiereizen vonden plaats op 'vroegcommissie', d.w.z. vroeg in het jaar. Daarnaast werden de domeinen apart eens per jaar geïnspecteerd.
Alleen de brieven uit Buren, Culemborg, IJsselstein, Steenbergen, Acquoy, Prinsenland en Cranendonk en Eindhoven zijn aanwezig. Zie de resoluties Van de Domeinraad van 7 april en 10 augustus 1772.
Opgeborgen onder 800.
Aanwinsten: 1920 XXXV 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1381
Het net-exemplaar is niet volledig.
Voor de Zwaluwen, zie folio 128 v. van de minuut van het verbaal, Z Z; Geertruidenberg, zie folio 145 van de minuut van het verbaal; Grave en Cuijk, zie folio 153 v. van de minuut van het verbaal.
Voor Montfort, zie folio 157 van de minuut van het verbaal; Cranendonk en Eindhoven, folio 161 van de minuut; Oostenrijks Brabant, folio 168 van de minuut.
Aanwinsten: 1920 XXXV 01a
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1382
Een aantal stukken is niet ingebonden en zit los in de band.
Een inventaris van brieven van en aan André Rivet is te vinden in: Paul Dibon,
Eeuwenlang waren de Cammingha's heren van Ameland, tot deze Amelander tak in 1680 uitstierf. Ameland behoorde toen korte tijd toe aan de Schwartzenbergs. Goslinga en Burmania Schwartzenberg verkochten de vrije heerlijkheid Ameland in 1704 aan prinses Henriette Amalia van Anhalt-Dessau. NDR inv. Nr. 764, folio 54r Jan Houwink, De Staatkundige en Rechtsgeschiedenis van Ameland tot deze eeuw (Leiden, 1899), pp 91 e v.
Het eiland Ameland was een vrije heerlijkheid. Dat hield in dat Ameland rechtstreeks in leen werd gehouden van de keizer. Deze leenverhouding was nog slechts in naam, in de praktijk was er geen bemoeienis van of met de keizer. Ameland behoorde formeel niet tot de Republiek. Wel stond Ameland onder beschermheerschap van de Staten-Generaal en van de Staten van Friesland. De heren van Ameland waren als persoon overigens wel onderdanen van de Republiek.
In een opzicht was Ameland de Republiek, en dus ook Friesland, ver vooruit: er was geen discriminatie op basis van kerkelijke gezindheid. De hervormden, de doopsgezinden, de rooms-katholieken: ze hadden dezelfde vrijheden en rechten.
De drie belangrijkste dorpen op Ameland waren Nes, Hollum, Ballum. De bevolking op Ameland voorzag in het levensonderhoud door de visserij, zeevaart, veeteelt. Ook werd op Ameland de veefokkerij beoefend. Ameland stond ook bekend om de paardenfokkerij. Deze bedrijvigheid werd gestimuleerd door de vestiging van een prinselijke stoeterij op het eiland. F. Allan, Het eiland Ameland en zijne bewoners (Amsterdam, 1857), pp 12 e v
Als vrije en soevereine heer van Ameland hadden de Nassaus de hoge en de lage jurisdictie. De heer van Ameland had benoemingsrecht van alle functionarissen. De vroedschappen werden door hem benoemd uit een dubbelgetal van 12 personen.
Omdat Ameland een vrije heerlijkheid was, was beroep op vonnissen alleen mogelijk bij de heer. Bij de behandeling van belangrijke zaken in de criminele justitie diende het advies van een pensionaris te worden ingewonnen. Deze werd benoemd door de heer. Ook werd wel het advies van Friese rechtsgeleerden ingewonnen. In de rechtsbedeling gold het in Friesland gangbare recht; krachtens een besluit der Staten-Generaal van 1620 werden tevens de Friese statuten - in eigen redactie dan - overgenomen. Houwink, De Staatkundige en Rechtsgeschiedenis, pp. 110 e.v.
Op Ameland werden noch generaliteits-, noch gewestelijke lasten geheven. Wel stonden de dorpsgemeenschappen de heer middelen ter dekking van de onkosten van het Landschap toe.
De heer van Ameland had o.m. het recht op de jacht op konijnen. Aangezien deze dieren in grote aantallen op het eiland leefden, vormde de verpachting van dit recht (duinpacht genoemd) een aardige inkomstenbron. Een van de belangrijkste rechten van de heer was het strand- en zeevondrecht: het recht op een belangrijk aandeel in zee- en strandvond. Bij de uitoefening van dit recht wilde er nog wel eens het een en ander mis gaan. Goederen werden door de bergers niet aangegeven, er ontstonden geschillen over het aandeel van de heer in de vondsten, en ook de lading van schepen die (nog) niet gestrand waren werd door de bevolking aan land gebracht. Houwink, De Staatkundige en Rechtsgeschiedenis, pp.115 e.v.
Overzicht van door de prins van Oranje te begeven ambten in de heerlijkheid Ameland. NDR inv.nr. 685, folio 4.
Ter plaatse werd Ameland beheerd door de rentmeester. De functie werd veelal in personele unie uitgeoefend met die van baljuw, schout, secretaris, executeur, fiscaal, etc. Deze persoon fungeerde als hoofd van de regering van Ameland.
Het beheer van Ameland stond onder toezicht van de raad en secretaris van de prins in Leeuwarden. In 1748 werd het beheer overgedragen aan de Domeinraad te 's-Gravenhage, zij het dat de raad en secretaris de kleinere zaken zou blijven behandelen.
Al vanaf 1745 worden er inspectiereizen gemaakt door leden van de Domeinraad. NDR inv.nr. 1787, folio 1 v.
Beheer Ter plaatse werd Ameland beheerd door de rentmeester. De functie werd veelal in personele unie uitgeoefend met die van baljuw, schout, secretaris, executeur, fiscaal, etc. Deze persoon fungeerde als hoofd van de regering van Ameland.
Het beheer van Ameland stond onder toezicht van de raad en secretaris van de prins in Leeuwarden. In 1748 werd het beheer overgedragen aan de Domeinraad te 's-Gravenhage, zij het dat de raad en secretaris de kleinere zaken zou blijven behandelen.
Al vanaf 1745 worden er inspectiereizen gemaakt door leden van de Domeinraad. NDR inv.nr. 1787, folio 1 v.
Van de heerlijkheid Ameland zijn complete series rekeningen bewaard gebleven (1705-1811), waardoor de sociaal-economische ontwikkeling van het eiland gedurende lange tijd gevolgd kan worden. Opvallend is de aanwezigheid van diverse retroacta bij de archiefstukken betreffende de vrije heerlijkheid Ameland. Een groot deel van deze stukken is getranscribeerd. De transcripties bevinden zich in de Collectie Handschriften van de Provinciale Bibliotheek van Friesland. Deze collectie berust in het Rijksarchief in Friesland.
Het archief bevat ook informatie over onderwerpen van meer bestuurlijke aard, die je niet direct in een domeinarchief zou verwachten. Zo is in het archief informatie te vinden over de bewapening van Amelanders tegen de dagelijks voorbijvarende zeerovers; de neutraliteit van het eiland; de diverse geloofsgemeenschappen die naast elkaar woonden en werkten en de kortstondige onlusten die van roomse zijde hierdoor ontstonden; strandrecht en strandvonderij; en verschillende ordonnanties, al dan niet in boekvorm vastgelegd. Van Ameland zijn in dit archief slechts een paar condities van verhuur en verpachting bewaard gebleven.
Omdat de Domeinraad pas vanaf 1748 het beheer over Ameland voerde, zijn er in de algemene series (notulen, registers van uitgaande stukken, etc.) alleen stukken van na die datum te vinden.
Andere archieven betreffende Ameland uit deze periode berusten in het Rijksarchief in Friesland en bij de gemeente Ameland. Het gaat om de volgende archieven:
Rijksarchief in Friesland:
Gemeente Ameland
Het rapport over 1770 betreft alleen de goederen in Friesland.
Het betreft hier stukken die waarschijnlijk door de hertog van Brunswijk aan prins Willem V zijn overgedragen; zie aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Sinds 1771 was er geen commissaris in loco op Ameland geweest.
Deels in slechte materiele staat.
Deels getranscribeerd in: Collectie Handschriften Provinciale Bibliotheek, inv.nr. 1195; en in transcripties bij de stukken zelf geborgen.
Met inhoudsopgave
Met transcriptie.
Met transcriptie.
Met transcriptie.
Met transcriptie.
Met afhangende zegels.
Met uithangende zegels.
Met transcriptie van een gedeelte van de tekst. Transcriptie in Collectie Handschriften Prov. Bibliotheek, inv. nr. 1195.
Transcriptie in Collectie Handschriften inv.nr. 1195, nr XXIV.
De naam van de te benoemen procureur/advocaat was nog opengelaten.
Met transcriptie.
Ook transcriptie in Collectie Handschriften Provinciale Bibliotheek, inv. nr. 1195, nr XXVII.
Met transcriptie.
Ook transcriptie in Collectie Provinciale Bibliotheek, inv. nr. 1195, nr XIV.
Deels getranscribeerd in Collectie Handschriften Provinciale Bibliotheek, inv. nr. 1195.
Deels gedrukt
Aanwinsten: 1949 IV 10
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1806
In tweevoud.
Niet raadpleegbaar
Het boekjaar loopt van mei tot mei.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr 1905.
Het boekjaar loopt van mei tot mei.
Het boekjaar loopt van mei tot mei.
Het boekjaar loopt van mei tot mei.
Aanwinsten: 1949 IV 09
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1805
Zie betreffende deze zaak ook de volgende resoluties van de minister van Financiën betreffende de voormalige Nassause domeinen: 9 maart 1808, nr. 9; 6mei 1808, nr. 91; 24 oktober 1808, nr. 24; 23 december 1808, nr. 19; 8 maart 1809, nr. 15; 10 mei 1809, nr. 2; 13 juni 1809, nr. 61.
In Friesland werd, na de dood van Willem I van Oranje, op 16 oktober 1584 graaf Willem Lodewijk van Nassau als stadhouder benoemd. Zo werd de grondslag gelegd voor het Friese stadhouderlijke geslacht, de graven, later vorsten van Nassau-Dietz In 1654 schonk keizer Ferdinand III de graven van Nassau de rang van 'vorst'. Ontleend aan: A.A. Kleijn De stadhouders van Friesland (Nijkerk, 1904), p.105.
De goederen in Friesland omvatten het hof en de Prinsentuin te Leeuwarden, het jacht van de prins, het huis en landerijen Oranjewoud, een huis en landerijen in De Bildt, alsmede het jachtrecht aldaar. Het eiland Ameland behoorde formeel niet tot Friesland.
In 1587 kochten de Staten van Friesland het aanzienlijke gebouw van de rentmeester-generaal van Friesland, Boudewijn van Loo, in het centrum van Leeuwarden. Dit gebouw werd aan de toenmalige stadhouder Willem Lodewijk, graaf van Nassau-Dietz, aangeboden als residentie, ter vervanging van een eerdere behuizing van hem. Tot aan het vertrek van Willem IV naar 's-Gravenhage fungeerde dit gebouw als stadhouderlijk hof van de Friese stadhouder. Het gebouw bleef het eigendom van Friesland. Verbouwingen en onderhoud werden door de Staten van Friesland betaald. G.P.Karstkarel, 'Nassause sporen in Leeuwarden. Hofstad Leeuwarden van cl587-1765' in: jaarboek Oranje-Nassau Museum, (1985/1986), p. 59.
De Staten kochten er in 1603 het westelijk gelegen Dekemahuis bij. Dit werd de woning van de hofmeester en bood ook onderdak aan de secretarie. Tezamen bevatten de huizen, bekend staand onder de naam het hof van Leeuwarden, 37 vertrekken.
In 1795 werd stadhouder Willem V door de Staten van Friesland van zijn waardigheden vervallen verklaard. Het hof werd gebruikt voor andere bestemmingen dan de huisvesting van de stadhouder. Het huis diende achtereenvolgens tot weeshuis, school en hospitaal, waarna het aan particulieren werd verkocht en verbouwd. Koning Willem I kocht het in 1814 terug. W. Eekhoff, Geschiedkundige beschrijving van Leeuwarden (Leeuwarden, 1846), II, p. 295. Karstkarel, 'Nassause sporen', pp. 61 e.v.
In 1648 ontving Willem Frederik van de stad Leeuwarden het gebruik van grond gelegen in de Doelendwinger, te gebruiken als tuin. In de loop van de tijd werd deze tuin, nu bekend onder de naam 'Prinsentuin', uitgebreid en verfraaid.
Na 1795 meende de stad Leeuwarden eigenaar van de tuin te zijn. De tuin werd echter beheerd als nationaal eigendom door de administratie van de domeinen, de opvolgers van de Nassause Domeinraad. Na 1813 bleef de Prinsentuin in beheer van het rijk. Toen de tuin verkocht dreigde te worden, verzocht het gemeentebestuur aan koning Willem I de tuin te behouden. Bij Koninklijk Besluit van 21 mei 1819 werd Leeuwarden in het bezit van de Prinsentuin gesteld. Eekhoff, Geschiedkundige beschrijving, pp. 309 e.v. Drs. G.P. Karstkarel, 'Nassause sporen in Leeuwarden III. De grafkapel, gestoeltes, gedenkstenen, de Prinsentuin en Mariënburg' in: Jaarboek Oranje-Nassau Museum (1989), p 63-88.
De buitenplaats Oranjewoud kwam door vererving in het bezit van het huis van Oranje-Nassau, toen Johan Willem Friso bij zijn meerderjarigheid het beheer van Oranjewoud overnam van zijn moeder prinses Henriette Amalia van Anhalt-Dessau. Drs. R.L P. Mulder-Radetzky en B H de Vries, Geschiedenis van het Oranjewoud: van vorstelijk lustslot tot voorname buitenplaatsen (Alphen aan de Rijn, 1989), p.17.
Het bezit was afkomstig van Albertina Agnes, prinses van Oranje en weduwe van de Friese stadhouder Willem Frederik van Nassau. Deze kocht in 1676 nabij Heerenveen van Barent Sevenaer een 'huizinge' annex boerenbedrijf aan dat sedert 1681 bekend zou staan als het buitenverblijf Oranjewoud. Zie A.L. Heerma van Voss, 'De Friese stadhouders uit het huis Nassau en hun residentieverblijven' in: De Vrije Fries, 44 (1960), p. 86. Mulder-Radetzky, Geschiedenis van het Oranjewoud, p. 13.
In 1795 kwam Oranjewoud eerst onder beheer van de Provisionele Representanten in Friesland. Vanaf 1796 kwam het onder beheer van de centrale overheid. Tot 1812 werden delen van het landgoed verkocht, waaronder ook het lustslot (de oostvleugel in 1803, de westvleugel in 1805). Het slot werd afgebroken. In 1813 volgde de finale verkoop.
Op dit gebied en in de omgeving ontstonden in de 19e eeuw nieuwe buitens, waarvan enkele nog steeds te bewonderen zijn. Mulder-Radetzky, Geschiedenis van het Oranjewoud, pp. 47-48.
In Groningen bezat de stadhouder een residentie, die hem ter beschikking was gesteld door de Staten van Groningen. Alleen de meubelen in het hof waren het eigendom van de prins van Oranje. Deze werden 'beheerd' door de secretaris in Leeuwarden, onder toezicht van de Domeinraad.
Hof te Leeuwarden
Graaf Willem Lodewijk van Nassau-Dietz vestigde zich na zijn huwelijk in november 1587 met prinses Anna van Oranje, dochter van Willem I in het hof. Ook zijn opvolgers, zijn broer Ernst Casimir, diens zoon Hendrik Casimir, Willem Frederik, Hendrik Casimir II bewoonden met hun gezinnen het hof te Leeuwarden.
Met het oog op het aanstaande huwelijk van Johan Willem Friso (1687-1711) werd in 1708 het stadhouderlijk hof in Leeuwarden gemoderniseerd. De plannen werden gemaakt door de architect Daniël Marot, die ook werkzaam was als hofarchitect voor stadhouder-koning Willem III van Oranje. Het verbouwingsplan uit 1709 voor het stadhouderlijk hof te Leeuwarden werd echter niet geheel uitgevoerd. De uitvoering van de verbouwingsplannen was ook afhankelijk van de financiële middelen die Friesland daarvoor ter beschikking wilde stellen.
De volgende verbouwing vond plaats ter gelegenheid van Willem Karel Hendrik Friso's huwelijk met Anna van Hannover in Londen op 25 maart 1734. Na zijn verheffing tot algemeen erfstadhouder der Verenigde Nederlanden verruilde prins Willem IV Leeuwarden als woonplaats voor Den Haag. Het stadhouderlijk hof bleef wel fungeren als logeeradres voor de stadhouderiijke familie. Nog aan het einde van het stadhouderlijke tijdperk onderging het hof te Leeuwarden een ingrijpende verbouwing, waardoor de voorgevels het uiterlijk kregen, dat in grote trekken overeenkomt met de huidige toestand. Eekhoff, Geschiedkundige beschrijving, pp. 295 e.v.; Karstkarel, 'Hofstad Leeuwarden', pp 30-63.
Het Oranjewoud bestond uit een aantal boerderijen en landerijen. Prinses Albertina Agnes bracht enkele wijzigingen aan het voormalige huis van Van Sevenaer aan. Ook liet zij tuinen aanleggen.
Prinses Henriette Amalia van Anhalt-Dessau, regentes voor Johan Willem Friso, liet op het landgoed een nieuw lustslot bouwen, naar een ontwerp van Daniël Marot. Het oude huis bleef staan, het nieuwe zou uit een hoofdgebouw met twee vleugels bestaan. De bouw nam een aanvang in 1703. De beide vleugels kwamen tot stand, maar het hoofdgebouw is nooit afgebouwd. Onduidelijk is of de oorzaak hiervoor gevonden moet worden in de plotselinge verdrinkingsdood van Johan Willem Friso, of in de beschikbaarheid van de finandele middelen. NDR inv.nr. 1108, folio 31. Mulder-Radetzky, Geschiedenis van het Oranjewoud, p 20.
Ook werden, waarschijnlijk naar het ontwerp van Daniël Marot, tuinen aangelegd.
Voor 1747 verbleven Willem Karel Hendrik Friso en Anna van Hannover 's-zomers op Oranjewoud of Het Loo. Toen in 1747 deze Friese stadhouder als Willem IV tot algemeen stadhouder werd verkozen, werd de Friese hofhouding aanmerkelijk gereduceerd. Na hun vestiging in Den Haag kwamen zij zelden meer in Friesland. 'De verheffing van Willem IV werd daarmee de val van Oranjewoud'. J. Hepkema, 'Het Oranjewoud als voormalig vorstelijk buitenverblijf in: De Friesche Volksalmanak (1896), p. 28.
Het beheer over de verblijven in Friesland, tot 1754, werd gevoerd door de hofmeester van de Friese Nassaus en door de raad en secretaris.
Prinses Albertina Agnes, eigenaresse van Oranjewoud, stelde een opziender en controleur aan voor het beheer over Oranjewoud en de bijbehorende boerderijen. De prinses werd bij het beheer geadviseerd door de hofmeester van de Nassaus, Philips Ernst Vegelin van Claerbergen. Mulder-Radetzky, Geschiedenis van het Oranjewoud, p. 10.
In de 18e eeuw werd Oranjewoud beheerd door een administrateur, tevens tuinman. Deze stond eveneens onder toezicht van de hofmeester, nu Dirk van Lynden van der Parck. Na diens vertrek nam raad en secretaris Arnoldi deze taak over. Als gevolg van de verhuizing naar 's-Gravenhage in 1747, werd de Friese hofhouding aanmerkelijk gereduceerd en volgde een deel van het personeel zijn werkgever naar Den Haag. De administratie en het beheer over de goederen in Friesland werden in 1754 aan de Domeinraad overgedragen. Raad en secretaris Arnoldi bleef in Leeuwarden achter en adviseerde de Domeinraad over het beheer van de Friese goederen. R. Bijlsma en E. Hoogendijk, 'Beschrijving eener verzameling stukken, behorende tot het Friesche Stadhouderlijk Archief in: IRA (1928), p. 38; Mulder-Radetzky, Geschiedenis van het Oranjewoud, pp 10, 41-43.
Na de dood van Arnoldi in 1777 werd er geen nieuwe secretaris meer aangesteld. Er was nog te weinig te doen om de aanstelling van een secretaris te rechtvaardigen. NDR inv.nr. 1787, verbaal van 1759, p 17. NDR inv.nr. 1999.
In 1777 werd het archief van de stadhouder vanuit Leeuwarden overgebracht naar Den Haag.
De inkomsten van De Bildt werden beheerd door de secretaris van de grietenij Het Bildt, die om de 2 à 3 jaren de inkomsten en uitgaven verrekende met de secretaris Arnoldi. NDR inv.nr. 1787, p. 27. Verbaal over het jaar 1759.
Functionarissen NDR inv. nr. 685 folio 80.
De functionarissen in Friesland waren allen functionarissen in dienst van de Friese Nassaus.
Aanwijzingen voor de gebruiker In deze rubriek staan de stukken betreffende de goederen in Friesland beschreven. Het merendeel van deze stukken betreffen Oranjewoud. De stadhouder had als gebruiker van het hof te Leeuwarden slechts in beperkte mate van doen met het onderhoud, financiering, e.d.
Wat het domein Oranjewoud betreft is een aantal condities van verpachting en verkoop uit het einde van de 18e eeuw bewaard gebleven die een zeer globaal inzicht verschaffen in het beheer van dit buitenverbiijf met zijn talloze landerijen. Verder zijn er weinig series in dit archief bewaard gebleven.
De stukken betreffende de Friese goederen in het archief van de Domeinraad zijn voor het grootste deel van na 1754, toen de Domeinraad het beheer over de goederen verkreeg. Stukken van eerder datum zijn o.m. te vinden in:
Inventarissen van boedels in de verblijven van de Oranjes, ook de verblijven in Friesland, zijn gepubliceerd in de volgende publikaties: Inventarissen van de inboedels in de verblijven van de Oranjes en daarmee gelijk te stellen stukken. S.W.A. Drossaers en Th. H. Lunsingh Scheurleer, ed. (Rijks geschiedkundige Publicatiën Grote Serie 147-149 (3 dln) 's-Gravenhage 1974/1976). Zie voorts:
Zie hoofdstuk Ameland, NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 1781.
Zie Hoofdstuk Ameland, NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 1787.
Het rapport over 1770 betreft alleen de goederen in Friesland
Met plattegrond van een deel van het Hof te Leeuwarden en het ernaast gelegen, door de prins van Oranje gekocht, huis.
De brieven zijn geordend volgens de eigentijdse opschriften.
Anders, A Ardesch, Van der Borch, Durauret, Ellens, Ferrand, Van Heeckeren, Heimbach, Van de Meij, Nauta, Van Riel, P.W. Schonk, J. J. Schmolck, Semler, Du Tour.
Volgens dit verbaal zijn de verbalen betreffende Friesland vanaf 1771 niet aanwezig.
In tweevoud.
In tweevoud.
Zie inv.nr. 2004
Zie inv.nr. 2004
-1806-1808 Afgehoord 1811
-1809-1810 Afgehoord 1813
-1811 Afgehoord 1813 .
Het archief van de heerlijkheid Bredevoort is om die reden als een zelfstandige eenheid c.q. domeinarchief behandeld.
Uit het archief Hingman werden de inv.nrs. 5414, 5434 deels, 5445-5449, 5491-5496 in 1953 aan het Rijksarchief in Gelderland afgestaan.
De domeinen Borculo en Lichtenvoorde zijn op 27 december 1776 door prins Willem V aangekocht voor 600.000 gulden; het transport vond plaats in januari 1777 tussen gevolmachtigden van de prins en die van prins en prinses Czartoriski. NDR inv. nrs. 2058-2081
Borculo en Lichtenvoorde waren gedurende een groot deel van hun geschiedenis eenherig en deelden vele lotgevallen. Meerdere malen werd het bezit van de heerlijkheden met de daarbij behorende heerlijke rechten betwist. H.A. Weststrate, 'Een Geldersche heerlijkheid in de 18e eeuw' in Bijdragen voor Vaderlandse Geschiedenis en Oudheidkunde, 4e reeks, deel V, ('s-Cravenhage, 1906), pp. 426-475.
De graaf van Bronkhorst, die door zijn huwelijk heer van Borculo en Lichtenvoorde werd in 1385, droeg de leengerechtigheid in het geheim op aan de bisschop van Munster, terwijl het 'sinds onheugelijke tijd' aan de hertog van Gelder toebehoorde. Zodra de mannelijke lijn van Bronkhorst in 1553 was uitgestorven, ontstond de strijd om de aanspraken tussen de bisschop van Munster en de Staten van Gelderland. In 1615 deed het Hof van Gelderland een uitspraak ten gunste van de Staten, die Borculo als Zutphens leen schonken aan graaf Georg van Limburg-Stirum, gehuwd met een nicht van de laatste graaf van Bronkhorst. Lichtenvoorde was reeds door Munster in bezit genomen, maar in 1616 volgde de inname van Lichtenvoorde door de Staten en werd graaf Van Limburg-Stirum ook heer van Lichtenvoorde. Tot tweemaal toe, in 1665 en 1672, probeerde de bisschop van Munster de heerlijkheid Borculo met wapengeweld in bezit te krijgen, maar Van Limburg-Stirum behield het leen dat hij in 1641 gekocht had. NDR inv. nr 2048.
In 1701 verkocht Marie Magdalena van Limburg-Stirum, weduwe van Hendrik van Nassau-Siegen, de heerlijkheid Lichtenvoorde aan gouverneur-generaal Van Wesel, vrijheer van Heiden. Ruim een halve eeuw lang had Lichtenvoorde nu een andere heer dan Borculo.
Door schulden van het geslacht Van Limburg-Stirum moest de heerlijkheid Borculo in 1727 verkocht worden. Graaf Von Flodrof-Wartensleben aanvaardde het domein met alle goederen en rechten, als gevolmachtigde van graaf Von Fleming. Vervolgens betwistte hij zijn opdrachtgever de koop. De moeilijkheden bleven voortduren tot in 1742 Borculo in handen kwam van de zoon Georg Detlof, rijksgraaf von Fleming. NDR inv. nr. 2055. A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden (Gorinchem, 1840); J.W. Staats Evers, Gelderland's voormalige steden (Arnhem, 1891), pp. 216-221.
NDR inv.nrs. 2082-2083
Borculo ligt aan het riviertje de Berkel in het graafschap Zutphen in de provincie Gelderland. Tot deze heerlijkheid behoorden de stad Borculo, het stadje Eibergen en de vier kerspelen of kerkdorpen Geesteren, Gelselaar, Neede en Rekken. Op het gebied van bestuur en rechtspraak was de heerlijkheid verdeeld in stad en schependom Borculo en nog vier voogdijen:
Een voogdij was een gebied bestaande uit verschillende kleine dorpen en boerschappen waar bestuurlijk-juridisch gezag werd uitgeoefend en een eenheid vormde. Aan het hoofd stond de voogd, de beschermheer voor het betreffende ambtsgebied, met eventueel een ondervoogd naast zich. Het gezag in een voogdij was naar zijn aard een opgelegd gezag, niet voortkomend uit de bevolking, zoals dit bij een buurtschap of boerschap het geval was.
Een rot was een wijk binnen een voogdij. Aan het hoofd van een rot stond een afzonderlijke rotmeester, die verantwoording aan de voogd verschuldigd was.
Een kerspel vormde aanvankelijk een eenheid op kerkelijk gebied, maar geleidelijk verdween het verschil tussen wereldlijk en kerkelijk bestuur.
Stad en hof van Borculo, watermolen met sluis, oliemolen, erven met goederen, catersteden Catersteden, dit zijn boerenhofsteden, beperkt van omvang, van zg. keuterboeren.
Vele personen,benoemd door vorst Czartoriski, werden bij de overdracht in 1777 door de prins van Oranje in hun functie gehandhaafd.
De drost was de representant van de heer; in Borculo mocht er tevens een substituut of stadhouder worden aangesteld.
Op 30 april 1778 vonden herbenoemingen plaats: verschillende functies werden in een persoon verenigd. NDR inv.nr. 2030.
Naast de drost bestonden er voor politie-, financie- en justitiezaken vier colleges:
Een breukengerecht is de rechtbank die civiele geschillen behandelt.
De rekeningen van de stadsrentmeesters en de provisoriemeesters van de stad werden afgehoord door de drost en de magistraat van de stad.
De rekeningen van kerkmeesters en provisoriemeesters van de kerk werden afgehoord door de drost, de predikant en de magistraat van stad of dorp in aanwezigheid van de rentmeester van het domein.
De administrate van de domaniale goederen en inkomsten werd gevoerd door de rentmeester. In 1777 werd Frederik Ernst Spancker gecontinueerd in zijn functie als rentmeester van Borculo.
Rentmeesters:
Lichtenvoorde ligt ten zuiden van de heerlijkheid Borculo in het graafschap Zutphen in de provincie Gelderland.
De heerlijkheid bestond uit de stad en het schependom Lichtenvoorde en drie boerschappen en marken: Zuijvent, Lievelde en Vragender.
De stad was verdeeld in zes rotten of wijken met aan het hoofd van ieder rot een rotmeester. In het boerschap Zuijvent ligt het landgoed Harreveld: de kring Harreveld vormde geen markt op zichzelf, maar behoorde tot de markt van Zuijvent.
De ingezetenen van de drie markten hadden ieder in hun eigen mark het recht van heide en weide alsmede van turfen plaggensteken, maar de inwoners van de stad en kring van Lichtenvoorde hadden dit recht in de gehele heerlijkheid. NDR inv.nr. 2121.
Een mark of markt was een stuk gemeengrond, meestal woeste grond, waarvan gemeenschappelijk gebruik kon worden gemaakt. De rechthebbende inwoners vormden tesamen een markgenootschap, waarbinnen eigen afspraken en rechtsregels golden.
De drie markten vielen onder een erfmarkenrichter. NDR inv.nr. 2082, pp. 142-148.
De havezate Marhulsen is gelegen in het schependom van de stad Groenlo, een vrije stad sinds 1236 binnen de heerlijkheid Lichtenvoorde. Een havezate is een ridderlijke hofstede met bijbehorende erven, goederen, rechten en inkomsten. NDR inv.nr 2082, pp. 169-172.
Middelbare en lage jurisdictie, tiendrecht en pachten. Voor de havezate Marhulsen jachtrecht.
Huis Lichtenvoorde met meubels, erven met goederen, hooilanden, bouwlanden, huizen en percelen grond ook gelegen bij Bredevoort. Van de havezate en het goed Marhulsen: behuizing, stallen, vijvers, landerijen, houtgewassen en erven met bijbehorende rechten.
Ook in Lichtenvoorde werden vele personen door de prins van Oranje gehandhaafd in hun functie.
De administratie van de domaniale goederen en inkomsten werd beheerd door een rentmeester. In 1777 werd Severijn Huijnink in zijn functie van rentmeester gecontinueerd.
Rekeningen van de rentmeester van het domein werden afgehoord door de Raad- en Rekenkamer van de Nassause Domeinraad, de zg. 'auditiekamer', later door de directie van de Staatsdomeinen.
Rentmeesters waren:
Omdat Borculo en Lichtenvoorde bij aankoop door de prins van Oranje aan een heer toebehoorden, zijn de betreffende archieven samengevoegd door de Nassause Domeinraad. NDR inv. nr.s 2025-2030.
De rekeningen en de condities van verpachting zijn gescheiden series omdat er zowel in Borculo als in Lichtenvoorde een rentmeester werd aangesteld, hoewel dit vaak dezelfde persoon was.
De serie rekeningen van de rentmeesters van de domeinen in Borculo is onvolledig. Daarentegen is er een groot aanral condities van verkoop en verpachting betreffende eigendommen en goederen horend onder Borculo.
De serie rekeningen van de rentmeesters van de domeinen in Lichtenvoorde is vrijwel volledig. Er is echter een beperkt aantal condities van verkoop en verpachting betreffende eigendommen en goederen horend onder Lichtenvoorde aanwezig.
In dit archief bevinden zich vele stukken van voor de aankoopdatum: de prins van Oranje continueerde immers de meeste functies waardoorde archiefzorg bleef doorgaan. Dit wordt o.a. duidelijk uit de rekeningen van het domein, een inventaris (register) van Borculo, de rekeningen van kerkmeesters en provisoriemeesters en lijsten van inwoners.
Terwijl de domeinen van Borculo en Lichtenvoorde gelijktijdig zijn aangekocht en de betreffende archieven als een geheel zijn beschouwd, is het archief van het domein Bredevoort door de Nassause Domeinraad pas rond 1790 bij dat van Borculo en Lichtenvoorde gevoegd. Dit blijkt uit o.a. de ingekomen stukken NDR inv.nrs 2043-2044 en NDR inv. nrs, 2206-2210, 2219 en 2282 onder Lichtenvoorde. NDR inv. nrs 2153, 2156 onder Borculo.
Archieven betreffende de domeinen Borculo en Lichtenvoorde berusten niet alleen in het archief van de Nassause Domeinraad in het Algemeen Rijksarchief, maar zijn ook te vinden in:
Betreft Borculo, Bredevoort, Buren, Dieren, Lichtenvoorde en Het Loo.
het Rijksarchief in Gelderland:
het Koninklijk Huisarchief:
het stadsarchief Zutphen:
Archief stukken betreffende het gebied van de heerlijkheden Borculo en Lichtenvoorde bevinden zich in:
het Rijksarchief in Gelderland:
het streekarchivariaat Regio Achterhoek:
het Staatsarchiv Munster:
ARA,Collectie Hingman (VTHR), nr 1886.
K. Zandvliet, Inventaris van domeinkaarten, afkomstig van het ministerie van Financiën 1873-1935. (Den Haag, 1979), nrs 401a, b, 402.
J. Kuyper, Gemeenteatlas van de provincie Gelderland. (Leeuwarden, 1868).
Topografische Dienst, Grote provinciale atlas, Gelderland, Achterhoek. (Groningen, 1991).
Met grondtekening van het hof te Borculo, [1792]. En met besluiten van prins Willm van Oranje-Nassau betreffende de benoeming van functionarissen in Borculo en Lichtenvoorde, gedaan te 's-Gravenhage, 30 april 1778.
Met in extract-resolutie nr. 11 van 1784 lijsten van Joodse huisgezinnen in Borculo, Eibergen, Geesteren, Gelselaar en Neede.
Met een tekening van de scheiding tussen Gelderland, Overijssel en Munsterland.
3 exemplaren.
Aanwinsten: 1913 I 35
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1246
Met tekeningen van huizen en eigendommen en met plattegrond van de ligging der Lebbenbrug.
De rekeningen lopen over een jaar, beginnend 22 februari.
De rekening loopt over een jaar, beginnend 22 februari.
Met hiaten 1682-1689, 1725-1738
Met knipselwerk op de kaft.
Zie Beheer van Borculo, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 2141.
Zie ook onder Beheer van Borculo de inv. nrs. 2153, 2156 en 2160.
Al deze rekeningen lopen over een jaar, beginnend 22 februari.
Wel aanwezig.
Rekening ten behoeve van de Amortisatiekas.
Rekening ten behoeve van het Rijk.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 2174 onder Beheer van Borculo.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 2175 onder Beheer van Borculo.
Zie ook de gelijknamige rubriek onder Bredevoort
- een lijst van stukken, waaronder pachtcedulen,betreffende het domein Borculo, door rentmeester Fredrik Ernst Spancker overgedragen aan zijn opvolger, Bernard Andreas Roelvink,
- lijsten van resoluties, brieven en appointementen ingekomen bij de rentmeester, van de Nassause Domeinraad,
- lijsten van remonstranties en berichten op de resoluties van de Domeinraad, en extracten van brieven,
- aantekening van ontvangsten en jaarlijkse afrekening van de rentmeester met de thesaurier, 1782-1786.
- een lijst van stukken, waaronder pachtcedulen, betreffende het domein Lichtenvoorde, door rentmeester Severijn Huijnink overgedragen aan zijn opvolger, Bernard Andreas Roelvink,
- een lijst van overgedragen boeken en rekeningen,
- lijsten van resoluties, brieven en appointementen ingekomen bij de rentmeester, van de Nassause Dorneinraad,
- aantekening van ontvangsten en jaarlijkse afrekening van de rentmeester met de thesaurier, 1782-1786.
- verpachting van een weide onder Didam gelegen, 1803;
- verkoop van de erve Immenhuizen, 1808, 1814;
- verpachting van grasland en visserij, 1811;
- verkoop van garfzaden en tienden, 1812;
- verpachting van garfzaden en tienden, 1815. Grosse, voor G.J. de Leeuw van Coolwijk, rentmeester van de domeinen van Zutphen;
- verpachting van vloglanden, 1815.
Zie ook NDR inv.nr. 2141 onder beheer Borculo.
De stukken vermeld in de oude inventaris Folio betreffende Duffel, Nergena en Goch behoren niet tot dit archief, en zijn in een apart hoofdstuk IV in deel 11 van deze inventaris ondergebracht. Uit de oude inventaris Hingman werden de inv. nrs. 5583-5588 in 1953 aan het Rijksarchief in. Gelderland afgestaan.
Graaf Maurits van Nassau werd in 1612 pandheer van de heerlijkheid Bredevooort met slot, ambt en stad, nadat hij de stad in 1597 veroverd had op de Spanjaarden ten gunste van de Staten van Gelderland. Pas in 1697 werden heerlijkheid en rechten het eigendom van prins Willem III van Oranje. H.A. Weststrate, 'De heerlijkheid Bredevoort onder de Oranjes' in Je Maintiendrai, II, Leiden, 1905
Bredevoort behoorde vanaf 1150 aan de graven van Loon. Na het uitsterven van dat geslacht maakten zowel de bisschop van Munster als de hertog van Gelre aanspraken op de heerlijkheid. Uiteindelijk bleef Bredevoort Gelders domein.
De hertog van Gelderland heeft uit geldgebrek vanaf het midden der veertiende eeuw deze heerlijkheid verpand. Pandheren waren de heren van Gemen, Maarten van Rossum en de graaf van Bronkhorst. Tijdens de opstand tegen Spanje ontnamen de Staten van Gelderland het pandschap aan Bronkhorst, omdat deze de zijde van de Spanjaarden koos en droegen het over aan prins Maurits voor de som van 50 000 gulden voor de duur van 31 jaar. Later werd het pandschap verlengd met telkens 50 jaar. NDR inv. nr. 2307. NDR inv. nr. 3217.
Vanaf 1616 kreeg de prins van Oranje tevens de Burense tienden, horend onder Bredevoort in bezit. NDR inv. nrs. 2451-2453.
De voormalige vestingstad Bredevoort ligt in het graafschap Zutphen, in het grensgebied van Gelderland en Munster. De heerlijkheid Bredevoort omvatte de stad, het slot en het ambt Bredevoort, de kerspelen Aalten, Dinxperlo en Winterswijk, en het dorp Boekhout.
Onder Winterswijk behoorden negen buurschappen, Aalten omvatte zes buurschappen en Dinxperlo slechts drie. NDR inv. nr. 2321.
De stad Bredevoort kende geen buurschappen, maar bezat een ruim gebied rond de vestingwerken. Deze fortificatiewerken hadden de vorm van een ster, een ontwerp van de pandheer Maarten van Rossum. NDR inv. nr. 2298.
De Burense tienden betroffen landerijen, ontstaan uit woeste grond, maar waarover de heer toestemmmg moest geven tot ontginning en gebruik. De gebruiker diende een tiende deel van de schattmg aan de heer af te staan.
De bezittingen van de heer bestonden uit stad en slot (in 1646 door buskruit ontploft en nooit meer herbouwd), bossen, weilanden, heidegrond, landerijen met erven en hoven, het hof Miste te Winterswijk en het hof Ahove te Aalten.
Het souvereine recht was in Bredevoort steeds voorbehouden aan de Staten van Gelderland, dit in tegenstelling tot Borculo, waar de heer van Borculo in 1742 het souvereine recht verwierf. Souverein recht betekent o a het recht op heffing van gemene landsmiddelen, het recht op heerbaan en de hoge junsdictie NDR inv. nr. 2280, nummer 19.
In Bredevoort bezat de heer tot 1795 hofhorige lieden en goederen. Aantekeningen over 'Diensten der huysluiden onder Bredevoort', NDR inv. nr. 765, folio 350-351, 416-417. NDR inv. nrs. 2318 en 2320.
Nijhoff, I.A, 'Heerlijke regten van Bredevoort' in Bijdragen voor de Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde, 8 (Arnhem, 1852), pp 181-185.
Als pandheer en later als heer van Bredevoort had de prins van Oranje het recht functionarissen te benoemen, zowel op wereldlijk als op kerkelijk gebied.
De drost was namens de heer verantwoordelijk voor bestuur en rechtspraak. Samen met de rechter, de landschrijver, de stadhouder of vervanger van de drost en de advocaat-fiscaal zorgde de drost voor politie- en justitiezaken. In de stad Bredevoort werd hij bestuurlijk bijgestaan door twee burgemeesters en vijf rotmeesters: een rot was een wijk of buurt van de stad. Bij de civiele rechtspraak werd hij geassisteerd door twee keurnoten of assessoren, bij de criminele rechtspraak door de advocaat-fiscaal. inv. nr. 318.
De heer benoemde de volgende functionarissen: De jaartallen geven alle de begindata van de benoemingen, gebaseerd op inv. Nr. 576, 'Ambtboek', deel 1: samen met deel 2 (inv. nr. 577) geeft dit de meest uitgebreide informatie betreffende benoemingen in de domemen. 'Ambtboek', inv. Nr. 578 geeft gelijksoortige informatie, maar minder volledig.
De rentmeester of admodiateur was verantwoordelijk voor het algemeen beheer van het domein en voor de domeinrekening. De rekening van het domein Bredevoort werd verdeeld in drieën, te weten:
Het rentmeesterschap van deze drie rekeningen werd door dezelfde persoon uitgevoerd. Wat betreft de Burense tienden werd de pacht door de rentmeester in ontvangst genomen op speciale hofdagen. De rechter werd weer uit deze inkomsten betaald. inv. nr. 5515-5582, de domeinrekeningen.
Het archief van het domein Bredevoort heeft een omvang van 4,5 meter en bestaat voor een groot gedeelte uit domeinrekeningen. Het archief bevat enige retroacta uit de periode voorafgaand aan de Nassaus.
In bijlagen 1 en 2 bij dit hoofdstuk zijn de inhoudsopgaven weergegeven.
Met als bijlage bij het verbaal van 1781 een plattegrond van de fortificatiewerken van de stad Bredevoort.
Zie het hoofdstuk Borculo, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 2043-2044.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 2118.
Met lijst van inwonende Joden, 1783.
Zie ook onder Borculo en Lichtenvoorde.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 2141.
Zie ook onder Borculo.
Deze rekeningen lopen over een jaar, beginnend, 22 februari.
Met inliggende borderel.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 2437.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 2174.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 2175.
Zie ook NDR inv. Nrs. 2269-2270 onder Borculo.
Gemerkt 10 Bredevoort.
Aanwinsten: 1977 I 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Het uithangend zegel ontbreekt.
Aanwinsten: 1977 I 06
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Er is voor gekozen de verzameling apart te houden van het hoofdarchief van Buren. De verschillende series correspondentie zijn nader toegankelijk gemaakt, door het vervaardigen van inhoudslijsten. Enkele stukken uit de oude deelarchieven NDRO FOLIO, Buren supplement (BUS) en Buren Vervolg na 1581 (BUR) die oorspronkelijk deel hebben uitgemaakt van deze verzameling, maar verspreid zijn geraakt, zijn weer ingevoegd.
Door het huwelijk van Anna van Egmond, gravin van Buren met Willem van Oranje in 1551 werd het graafschap Buren onderdeel van de bezittingen van het huis van Oranje-Nassau. Na de dood van Anna van Buren in 1558 vielen al haar erfgoederen, waaronder het graafschap, volgens Brabants devolutierecht toe aan haar zoon Philips Willem. Tijdens de reformatie verkreeg hij ook alle kerkelijke bezittingen in Buren. Drossaers II voor een uitgebreide beschrijving betreffende de bezitsgeschiedenis van Buren.
In de periode van het beheer door Maria van Nassau ontstond onenigheid met het kwartier van Nijmegen over de in het graafschap gelegen bezittingen van de abdij van Mariënweerd. In 1618 ratificeerde het kwartier van Nijmegen een met Philips Willem gesloten akkoord waarin zij hem de vrije dispositie over de Mariënweerdse goederen gaven, mits hij een daarop berustend pandschap zou inlossen. B.J.P. van Bavel, Goederenverwerving en goederenbeheer van de abdij Mariënweerd (1192-1532) (Hilversum, 1993), p. 562.
Maurits erfde, als universeel erfgenaam, van Philips Willem in 1618 al zijn bezittingen, waaronder Buren. De door Willem III aangekochte hofstede Reijgersvoort bij Tricht, een leen van de Staten van Gelderland, werd door hem bij het domein gevoegd. Bij de partage van de nalatenschappen van Frederik Hendrik en Willem III in 1732 werd Buren toegewezen aan prins Willem IV.
Na de Franse inval in 1795 werd de graaf afgezet. Buren werd op 4 maart 1796 ingelijfd door de provincie Gelderland. Zowel de Staten-Generaal als de Nationale Vergadering, verklaarden deze inlijving ongeldig. Volgens hen maakte Buren deel uit van de generaliteit. Tot 1801 bleef deze verwarde situatie ontstaan. Eerst bij de staatsregeling van 14 September 1801 werd Buren officieel onderdeel van de provincie Gelderland.
Het graafschap Buren omvatte de stad van die naam en zeven omliggende dorpen of buurtschappen, te weten: Beusichem, Zoelmond, Asch, Erichem, Buurmalsen, Tricht en Achter de Haag. Het 5307 morgen grote gebied grensde ten noorden aan de rivier de Lek, ten oosten aan de Neder-Betuwe, ten zuiden aan de rivier de Linge en ten westen aan het graafschap Culemborg (vanaf 1750 ook een Nassaus domein) en de abdij van Mariënweerd. De stad lag aan het kleine riviertje de Molengraaff en telde in de 18e eeuw omstreeks 200 huizen. Achter de Haag was een 370 morgen grote polder met daarin een buurtschap. Asch lag aan de weg tussen Culemborg en Buren, de polder was 525 morgen groot. Beusichem, oorspronkelijk een heerlijkheid, was een groot dorp gelegen aan de Lekdijk, iets boven Culemborg. Het had een belangrijke paardenmarkt. De bijbehorende polder was 940 morgen groot en bestond uit: de Kalveren, de Kerswerf, de Buijtenweert, de lage Weert, de Voorkoop, de Middelkoop, de Ringelepoel, de Quackernack en de Otterputten. De nabijgelegen Beusichemse Waard, groot 96 morgen, lag in het graafschap Buren maar was bezit van de graven van Culemborg. Buurmalsen bestond uit een dorp en een polder, groot 975 morgen, met de onderdelen de Hoge Spijk, de Lage Spijk, de Bustert, de Bulk, de Hooge Maat, de Lage Maat, de Boven Haan, het Hoge Broek en het Lage Broek. Erichem (ook wel Arichem genoemd) lag aan de Linge vlak onder Buren. Met bijbehorende polder was het gebied 1030 morgen groot.
Het graafschap werd vanaf 1699 bestuurd aan de hand van een door Willem III uitgevaardigd reglement. Hierbij werd een college van gecommitteerden ingesteld dat bestond uit de drossaard en een aantal afgevaardigden van het graafschap, bijgestaan door een secretaris. Oorspronkelijk waren er vijf gecommitteerden: de stadsburgemeester, een gecommitteerde vanwege de stad en de dorpen Asch en Erichem, een vanwege Beusichem en Zoelmond, een vanwege Buurmalsen en een vanwege Tricht. De gecommitteerde was doorgaans de schout van het gebied. Maar in het geval van Buurmalsen en Tricht werden de twee grootste ingelanden gecommitteerd en na 1764 fungeerde de rentmeester als gecommitteerde van Buurmalsen en de stadsschout als gecommitteerde voor Tricht.
Het graafschap Buren was een souvereine heerlijkheid en maakte formeel geen deel uit van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Er werden geen generaliteitsbelastingen geheven, hoewel de Staten-Generaal enkele keren heeft getracht deze ook in Buren in te voeren. Sinds 1472 was Buren een vrije heerlijkheid. In 1498 werd het door Rooms-Koning Maximiliaan tot graafschap verheven. R. Fruin, 'De vrije heerlijkheden, gelegen in het grensgebied tusschen Gelderland, Holland en Utrecht', in: Verslagen en Mededeelingen van de Vereeniging tot uitgaaf der bronnen van het oud-vaderlandsche recht, 8e deel no. 5, p 353.
De graaf bezat in Buren alle rechten, o.a. het recht tot het verlenen van asiel, en de hoge en lage jurisdictie. Hij had het recht van benoeming van alle ambtenaren. Kleinere ambten in de stad werden in zijn naam door de magistraat vergeven.
Het college vergaderde vier maal per jaar onder voorzitterschap van de drossaard. Men delibereerde over zaken betreffende de welstand van het graafschap, financiën, omslagen en uitzettingen. Over bepaalde omslagen moest eerst het advies van de magistraat en de gerechten worden ingewonnen.
De regering van de stad Buren bestond uit twee colleges: de magistraat en de hoofdbank.
De magistraat, voorgezeten door de drossaard had het opzicht over regeringszaken en de stadsgoederen. Het bestond uit tien leden: de drossaard van stad en graafschap, de stadsschout, een stadsburgemeester, een schepenburgemeester en zes schepenen. Een secretaris was toegevoegd. De samenstelling van de magistraat werd ieder jaar, op 3 januari, gewijzigd.
De magistraat begaf alle kleine ambten van de stad en stelde om de drie jaar rentmeesters van de kerk en het gasthuis aan. De stadsburgemeester administreerde de stadsfinanciën, bijgestaan door de schepenburgemeester. Daarvan moest hij jaarlijks rekening en verantwoording overleggen aan een commissaris van de Domeinraad. Aan drost en magistraat presenteerde hij jaarlijks de stadsrekening van twee jaar daarvoor.
In het graafschap bestonden drie rechtbanken. De al genoemde hoofdbank had jurisdictie over de stad Buren en de dorpen Erichem en Asch en het buurtschap Achter de Haag en bestond uit schout en zeven schepenen, waaronder de schepenburgemeester. Daarnaast was er een bank van Beusichem voor de dorpen Beusichem en Zoelmond en een bank van Tricht voor de dorpen Tricht en Buurmalsen. Beide banken werd voorgezeten door de plaatselijke schout.
De hoofdbank fungeerde als rechtbank van appel voor de beide dorpsrechtbanken. Van de hoofdbank stond alleen appel open op de raadkamer van de graaf. Als zodanig trad de Nassause Domeinraad op.
Het door Maria van Nassau in 1614 gestichte weeshuis kon 24 kinderen herbergen (12 uit de stad en graafschap, 6 uit IJsselstein en 6 uit Leerdam). Het weeshuis werd bestuurd door vier curatoren of regenten, bijgestaan door een secretaris. Drie curatatoren (of curatrices) werden aangesteld door resp. de drossaard, de schout en de stadsburgemeester.
Omdat Philips Willem pas drie jaar oud was toen hij de goederen van zijn moeder erfde, zou zijn vader tot zijn meerderjarigheid als voogd optreden. Door de gevangenneming van Philips Willem in 1567 en zijn gedwongen verblijf in Spanje tot 1595 kon hijzelf, na zijn meerderjarigheid, niet het daadwerkelijke bestuur van de goederen op zich nernen. De hertog van Alva benoemde twee momberheren die de, in 1568 verbeurd verklaarde, Burense goederen moesten beheren: Karel van Barlaymont en Philips van Oignies. Zij belastten de raad Hovelmans van de Rekenkamer te Breda met het daadwerkelijke beheer. Nadat Willem van Oranje door de Pacificatie van Gent en het Eeuwig Edict in 1577 in zijn rechten was hersteld bepaalde hij dat hij gezamenlijk met zijn dochter Maria van Nassau de goederen van Philips Willem zou beheren. De Raad en Rekenkamer te Breda werd opgedragen dit beheer uit te voeren. Na de dood van Willem van Oranje werd het beheer van de Burense goederen door de Staten-Generaal, bij resolutie van 14 augustus 1585, aan Maria van Nassau opgedragen. Zij kreeg daarbij toestemming raden aan te stellen. Haar Raad was gevestigd in Delft. Na haar huwelijk, in februari 1595, met Philips graaf van Hohenlohe droeg zij het beheer van de Burense goederen aan haar man over. Hij richtte in 1603 een Raad voor de administratie van de Burense goederen op, die in Buren werd gevestigd en tot 1606 bleef bestaan. In 1601 stond Philips Willem de inkomsten van zijn goederen m Holland, Zeeland en Gelderland af aan zijn zuster. Na de dood van Philips van Hohenlohe sloot Maria van Nassau in 1606 een overeenkomst met haar broer, waarbij de laatste in het beheer van zijn erfgoederen trad en Maria met een jaarrente van 10.000 gulden schadeloos werd gesteld. Deze overeenkomst leidde tot een samensmelting van de Domeinraden van beide Oranjes. Na de dood van Philips Willem, in 1618, werd zijn Domeinraad verenigd met die van prins Maurits.
Het plaatselijk beheer van de domeingoederen was in handen van een rentmeester. Deze legde verantwoording af aan de Domeinraad middels een jaarrekening.
Het beheer van de geestelijke goederen werd op een aparte rekening verantwoord. De rentmeester van de domeingoederen was tevens rentmeester van de geestelijke goederen. Met de opbrengsten werden o.a. de predikanten en schoolmeesters betaald. Vanaf 1775 werden beide rekeningen samengevoegd.
De Burense tienden in het graafschap Zutphen werden opgevoerd op de domeinrekening van Bredevoort.
Polderrekeningen e.d. werden afgehoord door plaatselijke colleges. Hiermee had de Domeinraad geen directe bemoeienis. Ook met het beheer van het weeshuis, uitgevoerd door een rentmeester, bemoeide de Domeinraad zich niet.
Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv. nr.s 685-687.
Ontleend aan de rekeningen, ambtboek en brieven uit het gedeponeerd archief van Philips van Hohenlohe en Maria van Nassau.
Voor de lotgevallen van het Burense archief wordt verwezen naar pagina VII e.v. van de inleiding van S.W.A. Drossaers van haar inventaris Raad en Rekenkamer te Breda II: Goederen en rechten van Anna van Buren. Toe te voegen valt dat veel stukken uit de secretarie van Buren in 1780 of 1781 zijn verbrand en dat Pruisische troepen in 1787 delen van het overgebleven archief in Buren verbrand of zoek gemaakt hebben. NDR inv. nr. 2936
Een bijzonderheid van dit archief is de aanwezigheid van een grote verzameling stukken afkomstig van Maria van Nassau en Philips van Hohenlohe.Deze stukken bevonden zich in het op het kasteel van Buren achtergebleven gedeelte van het archief. De heterogene verzameling bevat naast stukken die door hen zijn opgemaakt als administrateurs van de Burense goederen ook persoonlijke, politieke en militaire correspondentie. Ook stukken betreffende andere domeinen (b.v. IJsselstein) zijn erin aan te treffen.
Bovenstaande houdt in dat het grootste deel van de stukken betreffende Buren, met uitzondering van eigendomspapieren en stukken betreffende het weeshuis, uit de periode van de admimstratie van Maria van Nassau en Philips van Hohenlohe (1581-1606) te vinden is in het geseponeerde archief van het echtpaar.
In het Algemeen Rijksarchief bevinden zich slechts een tweetal kaarten van Buren uit de 18e eeuw. Ze zijn te vinden onder de inventarisnummers kaartencollectie Hingman VTH 1859 en VTH Supll. 463.
Rijksarchief in Gelderland:
Streekarchivariaat Tiel-Buren-Culemborg:
Bevat instructies, verbalen en daarop genomen resoluties. Het berreft commissies van Philips van Steelandt, drossaard en raad, en tresorier-generaal Bartholomeus Panhuijsen en raad Pieter van Born (1619), Panhuijsen en Van Born (juni 1620) en Panhuijsen (juli 1620).
Met kaart, opgetekend n.a.v. het graven van sloten in de polder van Tricht (1757) en inventaris van de secretarie van Buren (1757).
Met kaart van de polder van Tricht (1762) en tekening van een nieuwe brug van het kasteel van Buren (1767).
Met kaart van enkele percelen grond onder Buurmalsen (1780).
Genummerd 1-21.
Bevat inventaris van charters en papieren van Buren.
Bevat stuk uit 1761 (voorin gelegd).
Aanwinsten: 1939 III 01
Voorheen: 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1708
De, verloren gegane, rentebrief was door vererving in bezit gekomen van Hendrik Royer, gepensioneerd kapitein te Tiel.
Aanwinsten: 1887 A VI c08
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 376
Zie voor eerdere stukken het geseponeerde archief van Maria van Nassau en Philips van Hohenlohe.
Aanwinsten: 1939 III 06
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1712
De drossaard werd van sodomie beschuldigd en was voortvluchtig.
De goederen zijn in 1615 verkocht.
Het betreft verspreide boerderijen en stukken grond te Buurmalsen en Tricht die oorspronkelijk toebehoorden aan de abdij van Mariënweerd.
Bevat kaarten. Deze stukken hebben zowel op Buren als Leerdam en Culemborg betrekking en werden gedeponeerd in de kassa Buren, ingevolge resolutie van de Domeinraad van 24 december 1761.
Bevat kaarten. Zie verder bij 2569.
De rekening uit 1620 is zijn 10e rekening.
Tot 1655 onder zijn verantwoordelijkheid opgesteld door zijn substituut Julius Saeghmans. Vanaf 1669 door zijn substituut Philips van Borrevelt.
Inliggend kopie-brieven aan de rentmeester van Buren van de Domeinraad en prinses Amalia, 1656 (kopie uit 1660).
Slechts gedeelte folio 261-320.
Inliggend nadere rekening over 1726. Afgehoord
Het eerste bewaard gebleven exemplaar is zijn l2e rekening.
Geteld als 20e rekening.
Tot 1655 opgesteld onder zijn verantwoordelijkheid door zijn substituut Julius Saeghmans, vanaf 1669 door zijn substituut Philips van Borrevelt.
De eerste rekening als provisioneel rentmeester. De rekeningen over de jaren 1782-1786 ontbreken.
Tot 1799 provisioneel rentmeester.
Voor het Rijk.
Voor de Amortisatiekas.
15e rekening.
Fragment.
Niet compleet.
Niet volledig.
Niet volledig.
Rendantsexemplaar?
Gefolieerd 137-140, 174-181
Gescheurd en slecht
2 folio's
Rendantsexemplaar?
Gescheurd.
2 folio's.
Gefolieerd 77-96.
Het betreft de 4 stukken beschreven onder folio 1769 in de inventaris FOLIO en 1 stuk dat volgens kanttekening werd geseponeerd bij de archieven van IJsselstein.
Aanwinsten: 1899 XXXII 11
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 820
Bevat o.a. lijsten van archiefstukken en oude omslagen die voor de splitsing óm de stukken hebben gezeten.
Met kopie-brief aan kanselier en raden van Gelderland. Noemt zich ook Van Geilingen van Proinell.
Gericht aan drost Philips van Steelandt.
Brief aan Wolfgang graaf van Hohenlohe.
Dorso: Impost vant sout tot Ijsselstein.
Alleen het stuk van 1593 is ingekomen bij Jan van Steelandt alle andere bij Philips van Steelandt.
Met bestek reparatie Hof van Egmond te Nijmegen
De raden waren hofmeester Emondt Gruyter, Jan Goeffertz. Glymmer, Philips van Steelandt, Laurents Plaueth en Jan de Groot
Inliggend kopie-brief van Staten van Utrecht, 30-1-1600
Inliggend minuut-commissie voor Gabriel Sauvegreyn tot bode en vorster, 11-3-1600
Aanwinsten: 1892 18i
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 582
Bijna gelijkluidend.
Er is sprake van nabuurschap.
Achterop schrijfoefeningen.
Betreft akte van borg door de graaf
Aantekening van rechtsgeleerde? te Delft dat hij brief heeft ontvangen en Jan van Rhijen heeft geïnstrueerd.
In dorso aantekening dat honden in Beverweerd door soldaten doodgeslagen moeten worden.
In dorso lijst van ambtenaren en personeel van de stallen
Reactie op brief 4-4-1606.
In dorso rijmpje.
Zie kroniek Utrecht 1854
Ontbreekt
Inventaris van lijnwaad, tapisserieën en behangsels 1607
Ondertekend maar, blijkbaar, niet verstuurd.
In dorso brief van 'Philips' aan Mattenburch
19e-eeuws Afschrift (Asch v Wyck?)
Philips Willem vertrekt met naar Spanje.
'Gluckliche Wiedercomb in diese Landen' aan 'Welgeborne frientelicke lieve Nichte' aan'E. E. Hoochgeleerde W.D.H. ende goede vrunden'
Betreft tienden te Doesburg.
Zoon heet Adolf/
Credentiebrief voor hofmeester.
In dorso 'Hoicduytz'.
Tevens brief aan hem van Johan Sloeth de Jonge, Verwalter van het drostambt Vollenhove en kastelein te Kuinre
Medeondertekend door de gevangen soldaten Cornelis Ariensz. van Leiden, Hendrijk Jansen van Assen, Jan van Wijssmijdt van Staulzen
Alleen onderste deel brief.
Aanwinsten 1939 III 04
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1710
In dorso schetsje van het vendel van de compagnie.
Niet volledig.
Ondertekent door 'Bustgens' en aantekening 'interessieret'
Gedeelte.
Gericht aan "Senatoribus Comitis Burariae'
In dorso: Graafschap Leerdam concernerende
Dorso: Autorisatie voor de rentmeesters van Buren en Leerdam, Derek van Gemmert en Philips van Soust om hooi in te kopen
(in slechte staat)
(in slechte staat)
Aanwinsten: 1939 III 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1709
Extract uit het register van publikaties van Beusichem [1604]
Genummerd 113 en 18
Bewerking van publicatie 23-3-1602
In dorso: 'Staat van de compagnie van Hohenlohe' [1604]
Aanwinsten: 1939 III 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1711
De naam van de koper is doorgestreept.
Met aantekening van kosten van in dienst getreden personeel.
In dorso: schrijfoefeningen en tekeningen van wapenschilden
Betreft appelzaken uit zowel Buren als IJsselstein, Leerdam en Acquoy. Zie voor een inhoudsopgave bijlage 4
Voor raad te Delft.
beroepszaak voor het Leenhof van IJsselstein.
De bijbehorende stukken (genummerd 1-12) ontbreken.
Op 9 juni 1748 namen de Staten van het Kwartier van Nijmegen Het kwartier had het met hoge schulden belaste Culemborg in 1720 gekocht van Ernst Friedrich van Saksen-Hildburghausen voor 987.300 gulden en overname van de schulden, Marijke Gijswijt-Hofstra, Wijkplaatsen voor vervolgden. Asielverlening in Culemborg, Vianen, Buren, Leerdam en IJselstein van de 16e tot eind 18e eeuw (Dieren, 1984), p. 48.
Willem V heeft zich nooit veel gelegen laten liggen aan het lot van het graafschap. Hij kwam er bijna nooit. Voor zover valt na te gaan bracht hij slechts in 1774 en 1794 een korte tijd in Culemborg door.
In januari 1795 werd Culemborg bezet door Franse troepen. Na de Bataafse omwenteling werd op 2 juni 1795 de grafelijke waardigheid van Culemborg vervallen verklaard door het nieuwe bestuurscollege de Landelijke Vergadering 's Lands van Culemborg. Op 22 januari 1798 werd Culemborg opgenomen in het Departement van de Rijn van de Bataafse Republiek.
Het graafschap Culemborg (afgeleid van de oude naam Kuilenburg, wat verwees naar de ligging in lage grond) grensde ten noorden aan de Lek, ten oosten aan het graafschap Buren, ten zuiden aan de abdij van Mariënweerd, het ambt van Beest en Renoy, de baronie van Acquoy en het graafschap Leerdam en ten westen aan Vianen. Het gebied was ongeveer 4000 morgen groot. Het graafschap bestond uit de stad Culemborg met de buurtschap en polder Redichem, de polders Ham, de Geeren en de Hond, de polder en buurtschap Goilberdingen en de dorpen Everdingen en Zijderveld. Het gebied werd waterstaatkundig en, met uitzondering van Goilberdingen, ook bestuurlijk in tweeën gedeeld door de Diefdijk tussen de rivieren Lek en Linge. De Diefdijk vormt de huidige grens tussen de provindes Gelderland en Zuid-Holland.
Het graafschap telde in 1796 ca. 3800 inwoners, waarvan 2400 binnen de stadsmuren woonden. Akkerbouw en veeteelt, vooral paardenfokkerijen, waren de voornaamste activiteiten op het platteland. In de stad was de handel in graan en fruit het belangrijkste bestaansmiddel. Er waren ook enige weverijen van zijden linten. A.W.K. Voet van Oudheusden, Historische beschryvinge van Culemborg (Utrecht, 1753). NDR inv.nr. 765, folio 572 e.v.
Ontleend aan A J. van Weel, De incorporate van Culemborg in de Bataafse Republiek (Zutphen, 1977), pp. 61 e.v. In tegenspraak hiermee is een leenbrief van stadhouder en leenmannen van furstendom Gelderland en graafschap Zutphen, dd. 16-8-1749, waarin Willem IV beleend werd met 'Het slot en casteel buijten de vest aan de noordzijde der stad Culenborg, mitsgaders de borg en stad Culenborg met de heerschap en heerlijkheid, hooge en laage daar toebehorende, voorts alsulke tienden etc.' (NDR inv.nr. 1687). Op 25 juni 1750 werd Willem IV door de Staten van Holland met de gebieden beleend (NDR inv.nr. 1713).
Omdat de graaf een souverein vorst was bezat hij alle rechten in het gebied. Na de reformatie verkreeg hij ook alle kerkelijke bezittingen in het graafschap. In het graafschap Buren bezat hij een goederencomplex; de z.g. Burense goederen. De administratie van zijn leengoederen was in handen van een Leenkamer.
De rol die de graaf en, vanaf 1748, de Domeinraad, in het daadwerkelijke landsbestuur speelde was gering. Het bestuur werd, in naam van de graaf, door een Raadkamer uitgeoefend. Deze bestond uit een eerste raad (tevens drossaard) en vier ordinaris raden. Dit college hoorde zowel de stadsrekeningen als de gemene landsrekening af. De stad Culemborg bezat een geschreven stadsrecht uit 1318. In latere jaren werd dit stadsrecht door de verschillende graven veranderd en uitgebreid. In 1742 verscheen het bijgewerkte Stad- en Landrecht dat tot richtsnoer diende voor de rechtspraak in het graafschap, dat twee schepenbanken bezat: het schependom van de stad en het schependom van Everdingen, Zijderveld en Goilberdingen. De stadsregering van Culemborg opereerde tamelijk zelfstandig. Vanaf 1747 functioneerde een gezamenlijk college van raden en magistraat (van de stad Culemborg). Hierin werden zaken die zowel de stad als het graafschap aangingen besproken.
Na de Bataafse omwenteling werd het bestuur van het graafschap uitgeoefend door de Landelijke Vergadering 's Lands van Culemborg. Vanaf 1 februari 1798 tot de incorporatie met Gelderland werd het bestuur waargenomen door een intermediair administratief bestuur van het gewezen landschap Culemborg.
Zie notulen dd. 9-7-1756, 25-11-1756 en 29-12-1758.
In het domein Culemborg werd het financiële beheer uitgevoerd door drie grafelijke ambtenaren: een rentmeester en twee ontvangers. Zij hadden allen hun ambt gekocht en verdienden een vast salaris. Zowel de rentmeester als de ontvangers werkten onder supervisie van de grafelijke Raadkamer. Zij legden eenmaal per jaar rekening en verantwoording af aan de Raadkamer, die op zijn beurt verplicht was hetzelfde te doen ten aanzien van de Domeinraad. De tweede ontvanger liet zijn rekening ook afhoren door de gerechten van de dorpen. NDR inv.nr. 764, folio 280.
De taak van de rentmeester bestond uit het beheer van de domeingoederen, de geestelijke goederen en de Burense goederen. Hij inde ook de opbrengst van deze goederen, waarvan hij 5 procent mocht behouden. De domeingoederen bestonden uit jacht-, vis- en tolrechten, hoeven en landerijen die de graaf in allodiaal eigendom of in leen bezat. De geestelijke goederen werden gevormd door de kerkelijke bezittingen die na de reformatie aan de graaf waren toegevallen. De Burense goederen bestonden uit enkele hoeven en boomgaarden gelegen in het graafschap Buren. Van alle drie goederencomplexen werden tot 1767 aparte rekeningen gevoerd. Vanaf dat jaar werden ze samengevoegd tot een domeinrekening.
De eerste ontvanger administreerde de 'comptoiren' van ordinaris middelen, extra-ordinaris middelen en de grafelijke kamer ontvang. De ordinaris en extra-ordinaris middelen bestonden voornamelijk uit opbrengsten van over het hele graafschap verpachte accijnzen.
De kamer ontvang, oorspronkelijk bestemd voor de hofhouding, om vatte de administrate van de opbrengst van recognities, heergewaden, vrijgeleiden en een derde deel van de opbrengst van boetes in criminele zaken. Bij resolutie van de Raad, dd. 12 december 1755 werden de rekeningen van deze comptoiren samengevoegd in een gezamenlijke rekening.
De taak van de tweede ontvanger bleef beperkt tot het innen van enkele tienden binnen het schependom van Everdingen, Zijderveld en Goilberdingen.
Tot 1754 werden nog twee andere rekeningen gevoerd: de rekening van het Nijmeegs comptoir betreffende kapitalen en inkomsten waarvan de rente en aflossing te Nijmegen geschiedde en een rekening van het 'Hisfeldse project'. De eerste rekening werd met ingang van 1754 overgebracht naar de domeinrekeningen de tweede opgeheven.
Naast bovengenoemde ambtenaren was er ook nog een stadscameraar of thesaurier die de jaarlijkse stadsrekening opmaakte. Rentmeesters Ontleend aan het Ambtboek (NDR inv.nr. 686). Bovengenoemde data stroken niet met de rekeningen De laatste rekening van Perrenot is van 1772; de eerste rekening van Renaud is over 1773. Beiden waren zowel rentmeester van de Culemborgse goederen in Buren als rentmeester van de domeinen en geestelijke goederen.
Abraham Perrenot, 1749-1774
Willem Jacob Renaud, 1774-1810
Omdat de rentmeester en de ontvangers hun rekeningen in eerste instantie door de Raadkamer van Culemborg lieten afhoren zijn de in de rubriek 'Culemborg' aanwezige rekeningen slechts afschriften die door de Raadkamer voor verdere afhoring naar de Domeinraad werden gestuurd.
Aangezien de Raadkamer tamelijk zelfstandig het graafschap bestuurde wordt de onderzoeker aangeraden zeker ook het archief van de graven van Culemborg (Rijksarchief in Gelderland) te raadplegen. Hier kan men o.a. de notulen van het college vinden. Ook voor stukken over de geweerfabriek wordt u verwezen naar datzelfde archief.
In het Algemeen Rijksarchief bevindt zich kaartmateriaal betreffende Culemborg uit deze periode. De herkomst is niet altijd duidelijk aan te geven. Het betreft de Collectie Hingman VTH 1859, VTH S 463-465, VTH S 564
Rijksarchief in Gelderland
Streekarchivariaat Tiel-Buren-Culemborg
Inhoudsopgave gecombineerde rekening der domeinen, geestelijke en Burense goederen (1770) NDR inv. nr.. 3070.
Inhoudsopgave van de gecombineerde rekening van ordinaris en extraordinaris middelen item den kamer-ontvang (1770) NDR inv.nr. 3106.
Incompleet.
Incompleet.
Aanwinsten: 1949 IV 07
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1803
Extract uit het commissieboek van het Hof van Gelderland.
Betreft een lias door rentmeester Renaud in l809 gestuurd aan de minister van Financiën n.a.v. het niet op de tabellen van commissaris La Barre voorkomen van deze verpachtingen.
Het betreft Culemborgse goederen in Buren.
Afgehoord door de Raad en Rekenkamer van Culemborg. In kopie doorgestuurd naar de Nassause Domeinraad.
Rekeningen tot 1794 Afgehoord door de Raad en Rekenkamer van Culemborg. In kopie doorgestuurd naar de Nassause Domeinraad.
Vanaf 1767 werden de drie rekeningen van de verschillende comptoiren samengevoegd.
Tot 1794 Afgehoord door de Raad en Rekenkamer van Culemborg. Deze rekening werd opgemaakt vanaf 1755. Tot 1768 ontbreken ze echter.
Waarin ook de ontvangst en uitgave van penningen uit de thesaurie-generaal t.b.v. de grote aflossing.
Verwijzing naar 'pag 79'.
Het huis of de hof te Dieren - vanaf 1218 een commanderij van de Duitse Orde -werd op 2 September 1647 door prins Willem II voor 148.886 gulden gekocht van de Balije der Duitse Orde. De hof of het huis te Dieren was oorspronkelijk een bezit van de graven van Bergh, aan hen geschonken door keizer Frederik Barbarossa. Adolf van Bergh schonk het in 1218 - gedurende het beleg van Damiate - aan de Ridders van de Duitse Orde. De Orde vestigde er een commanderij die aanvankelijk onder de Balije van Koblenz en de kamergoederen van de Hoogmeester der Duitse Orde viel. Via de Balije van Aldenbiezen kwam het in bezit van de Balije van Utrecht (zie P.J.C.G van Hinsbergen, Inventaris van het archief van de Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht 1200-1811 (Utrecht 1955-1982), p. 132. Martens van Sevenhoven, 'Uit de geschiedenis van het nationale park Veluwezoom' in: Bijdragen en Mededelingen Gelre LII (1952), p. 6.
Om het enigszins verdeelde bezit geografisch af te ronden kocht de prins in hetzelfde jaar en in de eerste jaren daarna nog talrijke goederen, stukken land en bosgebieden in de omgeving van het huis.
Koning-stadhouder Willem III kocht in 1700 de Fraterwaard als vrij allodiaal goed van de voogden van Maria gravin van Bronkhorst voor 136.000 gulden. Het op het goed rustende pandschap werd een jaar later door hem afgekocht van de erfgenamen van Diederick Huijgens.
In 1701 werd Koldenhoven door Willem III gekocht van jonkheer Hendrik van Boshoff voor een bedrag van 3000 gulden.
Het domein Dieren werd in 1795 genationaliseerd en kwam onder beheer van de Nationale domeinen. Op 19 februari 1795 brandde het huis tot de grond toe af. De oorzaak was het onvoorzichtig stoken door ingekwartierde Franse soldaten.
Vanaf 1819 werden de domeinen door de Staat der Nederlanden - met uitzondering van het erfmarkerichterschap De marke werd in 1847 opgedeeld. Gevoegd bij Het Loo. ARA, Archief Ministerie van Financiën, Domeinen 1813-1826, inv.nr. F 32.
Zie ook de grote kaart van het domein Dieren, ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman, inv.nr. VTHR 4105.
Het huis te Dieren lag bij de rivier de IJssel en werd begrensd door het ambt Brummen ten noorden, de IJssel ten oosten, het dorp Rheden en het kasteel Middachten ten zuiden en de heerlijkheid Rozendaal ten westen.
Het domein bestond rond 1700 uit de volgende onderdelen: een jachthuis met omliggende tuinen, stallen, werkschuur, manege, kaatsbaan, een wachtlokaal voor de lijfwacht (z.g. corps du garde), hoveniershuis en het Beer- en Wesselshuis (ook wel Albemarles stal genoemd). Om de terreinen van het huis lagen zeven in de loop der tijd aangekochte bouwhoeven. Zie kaart van Dieren uit 1681: ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman, inv.nr. VTH 4105. De met naam aangegeven landerijen zijn: Avergoor, tho Ogten, Middeldorp en Veerengoet. Verder worden genoemd Jan Scharink bouwinge, Derk Derksen Bouwinge en Jan Claassen Bouwinge. Volgens de kaart bestond het domein uit 115 percelen land. Enk = geheel van (vroeger gemeenschappelijke) bouwlanden bij een dorp of buurtschap.
Het ten westen gelegen Dierense bos en het zuidelijk daaraan grenzende Ellecomse bos werden in delen aangekocht. Onder deze bossen vielen ook de gronden Cittersbos, Wolvenbos, Sneppensvlugt en Daniëlsbosch. NDR inv. nr. 7651: 'dog zijn meest al uitgeroeit en in de plantagie begreepen.'
Tegenover het kasteel Middachten bezat de prins nog een deel van het Rhederbos. Op de daar gelegen Rouwenberg bevond zich een kleiner jachthuis met stal en schuur.
Rond het hele bezit - vele honderden hectares groot - werd na aankoop een kilometers lange, meer dan manshoge, houten omheining aangelegd , zodat er sprake was van een park of wildbaan. De omheining werd in 1660 afgebroken. Een kaart van de Wildbaan is te vinden in het archief van het huis Middachten, kaartno. 596.
In de periode van Willem III werden het jachthuis en de tuinen, respeclievelijk onder de leiding van Jacob Roman en Hans-Willem Bentinck, aanmerkelijk uitgebreid en verfraaid. Tevens werd er een jachtweg aangelegd die, langs de noordgrens van het schependom Arnhem, leidde naar de Ginkelse heide bij Ede. De huidige Koningsweg.
Onder prinses-gouvernante Anna, weduwe van Willem IV, werd ten bate van de houtwinning in het Dierense bos tussen 1757 en 1763 een nieuwe plantage aangelegd die verdeeld was in een 'oud en wild' bos -genoemd de Oude plantage, aangelegd na 1728 - bestaande uit 40 perken (ca. 75 hectare), de eigenlijke Nieuwe plantage bestaande uit negen hoofdperken ieder verdeeld in zes kleinere perken (ca. 95 hectare) en twee percelen met jonge aanplant, tezamen met de Lelienberg (ca. 2 hectare). De totale plantage was zodoende ca. 180 hectare groot (exclusief grote en kleinere lanen, singels of wegen, paden, sloten, schaapsdriften en wallen). De plantage werd - naar haar dochter - Carolinenberg genoemd. NDR inv. nr. 768, folio 1321.
Langs deze plantage liep (en loopt) een door generaal G.O. van Burmania aangelegde en naar hem genoemde laan in de richting van de Rouwenberg, het westelijk gedeelte van het domein, grenzend aan het gebied van Middachten.
In het Ellecomse bos, tussen de Carolinenberg en de Rouwenberg. werd nog een tweede plantage aangelegd: de Prins Willemberg, genoemd naarde jonge Willem V.
NDR inv. nr. 765, folio 501.
De Fraterwaard bestond uit een aantal uiterwaarden van de IJssel vlak bij Dieren.
In het ca. 360 hectare grote gebied bevonden zich vier hoeven geheten Noordingsbouwing, Kistenbouwing, Kockingbouwing en Dollemanstede.
NDR inv.nr. 764, folio 268. De oude naam van Koldenhoven was Coldenhave.
Het landgoed Koldenhoven lag bij Eerbeek en behoorde tot het ambt Brummen. Het bestond, ten tijde van de aankoop, uit een oud adellijk vervallen huis, schuur en plantagebos van opgaand bos en houtgewas, twee tiendvrije bouwhoeven, een waterkorenmolen en een beek waarvan het water twee, buiten het domein gelegen, papiermolens aandreef. Direct na aankoop werden de gebouwen afgebroken, de grachten gedempt en, naar ontwerp van Jan van Arnhem heer van Rozendaal, vijf vijvers gegraven, voorzien van gemetselde riolen en cascade, omringd door een plantage met diverse boomsoorten. Zie kaart ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman, inv. nr. VTH 1869.2 en NDR inv. nr. 765 folio 268. Het ontwerp is door J. Bierens de Haan aan Jan van Arnhem toegeschreven J. Bierens de Haan, Rosendael Groen Hemeltjen op Aerd (Zutphen, 1994). Volgens H.W.M. van der Wyck is het ontwerp nooit uitgevoerd (H.W.M. van der Wyck, 'Het Loo. De geschiedenis van een Koninklijk Domein' in: Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, 75 (1976) p. 199). Maar duidelijk in tegenspraak met zijn opvatting is de volgende aantekening over Koldenhoven in NDR inv. nr. 777: ' Het huis Coldenhave [...] en zijn aldaar, met zeer grote kosten vijf vijfers gegraven met haare gemetzelde Rioolen en Cascades in de Hoven gemaakt, alsmeede een Plantagie van Linde en Beuken en Elst-boomen mitsgaders drie buyten alles van Eyke.'
Dieren was, in tegenstelling tot de meeste Nassause domeinen, geen heerlijkheid, maar viel juridisch en bestuurlijk onder het richterambt van de Veluwezoom en het schoutambt Rheden. Het scholtambt Rheden bestond uit de dorpen. Velp, Rheden, De Steeg, Ellecom, Dieren, Spankeren en Laag-Soeren. Een mark bestond uit onverdeelde gronden. De markerichter stelde gezworen bosbeheerders aan voor het dagelijks toezicht onder leiding van een holtrichter. Rechtspraak vond plaats in z.g. 'holtspraecken' of 'holtbancken'. Beide rechten werden in 1651 door deGelderse Rekenkamer aan anderen respectievelijk verkocht en verpacht. Zie rekening 1651.
Bij de koop verkreeg Willem II ook de tienden van enkele landerijen gelegen in de Dierense Enk. Op 18 juni 1762 besloot de Raad ook over tabak tienden te heffen. NDR inv. nr.. 769, folio 1648.
Tenslotte bezat de prins voor de helft het veer over de rivier de IJssel tussen Dieren en Olburgen.
Binnen het domein lagen enkele leengoederen. Het goed Avegoor en het hof Tho Ochten waren leengoederen van de Staten van Gelderland. Het goed Middeldorp was een leen van de baronie van Bahr en Lathum.
Het domein werd beheerd door een rentmeester, met uitzondering van twee korte periodes waarin een kapitein-opperjagermeester boven hem was aangesteld. Op 11 oktober 1649 werd boven de rentmeester een kapitein-opperjagermeester en bewaarder van het huis en park aangesteld in de persoon van Guillaume de Sanravy (NDR inv.nr. 598 p. 202). Diens salaris bedroeg 10.000 livres per jaar.
Tussen 1685 en 1724 was de rentmeester van Dieren tevens rentmeester van Het Loo. De Dierense rentmeester Matthias Sluijter is nooit expliciet tot rentmeester van Het Loo en Hoog-Soeren (zie de 'Provinciale Registers', NDR inv.nrs. 598-625) benoemd. Pas na zijn overlijden in 1724 werd een aparte rentmeester voor het buurtdomein aangesteld.
Vanaf 1701 was hij daarbij ook nog rentmeester van de Fraterwaard en Koldenhoven tot de samenvoeging van deze twee domeinen met Dieren in 1781. Tot 1781 werd er een aparte rekening van de Fraterwaard en Koldenhoven opgemaakt.
In de periode 1799-1807 was de rentmeester van Het Loo, Albertus Gelderman, ook rentmeester van Dieren.
Zoals al eerder vermeld trad de rentmeester op als stadhouder en griffier van de lenen en markerichter. De verpachting van tienden en landerijen geschiedde gewoonlijk te Dieren door de rentmeester ten overstaan van een lid van de Nassause Domeinraad en de schout van Rheden. Het onderhoud van het veer was de verantwoordelijkheid van de veerman, die voor de andere helft eigenaar was. NDR inv.nr. 769, folio 1740.
Ontleend aan NDR inv. nr. 685 en ARA, Archief van het Ministerie van Financiën, Domeinen 1813-1826, inv.nr. F 32.
Personele unie met rentmeester van Dieren (na 1781 gecombineerd met Dieren).
Ontleend aan de vaste salarisposten voorkomend in de rekeningen.
Voor een compleet overzicht van aanstellingen zie 'Ambtboek', NDR inv.nr. 576-577.
Bij de beschrijvingen van koop-, transport- of pachtakten waarbij een van de partijen de prins zelf is wordt alleen de wederpartij genoemd. Bij verkoop- of transportakten tussen andere partijen wordt zowel verkoper als koper genoemd.
Bij de inventarisatie bleek dat de eigendomspapieren van Koldenhoven en Fraterwaard zich onder stukken betreffende Het Loo bevonden. Blijkens een aantekening NDR inv. nr. 3420.
De jaarlijkse rekeningen van de rentmeester vormen de ruggegraat van het archief. De rekeningen hebben een vaste indeling (zie hiervoor de bijlage). Bij de opgave van de bezittingen wordt doorgaans aangegeven wanneer en van wie het gekocht is en daarbij verwezen naar aard en datum van de eigendomspapieren. Administratieve aantekeningen op veel losse stukken in het archief verwijzen naar een folionummer van de betreffende rekening.
Naast de rekeningen geven degenerale rapporten van de rentmeester en de inspectieverbalen van commissarissen van de Domeinraad een goed overzicht van het reilen en zeilen van het domein vanaf het midden van de achttiende eeuw, vooral wat betreft aanleg en beplanting van produktiebossen. Het archief bevat, in tegenstelling tot de meeste Nassause domeinen, geen papieren van bestuurlijke aard.
Algemeen Rijksarchief
Balije van Utrecht
Gemeentearchief Rheden
Rijksarchief in Gelderland
Bevat diverse kaarten.
Van charters die voorkwamen in drie inventarisnummers van het oude archiefbestand Nassause Domeinraad Folio (inv.nrs. Folio 948, 949 en 950) en daar onder een verzamelbeschrijving beschreven waren zonder verdere specificatie, is hieronder, in eerste instantie, de oude beschrijving -die op de achterkant (dorso) van het charter staat overgenomen, eventueel als het kon dienen tot beter begrip van de inhoud aangevuld met namen van personen en plaatsen of een nadere aanduiding van de aard van het stuk. De oude beschrijvingen staan tussen aanhalingstekens. In akten waarin de commanderij of commandeur van Dieren een van de partijen is wordt alleen de tegenpartij vermeld. Bij pachtbrieven wordt, als de commanderij de verpachter is, de akte van verpachting beschreven als 'pachtbrief', is de commanderij de pachter dan wordt de akte beschreven als 'pachtakte'.
De stukken zijn chronologisch geordend. Bij het beschrijven zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd.
Gedeeltelijk gelijkluidend aan NDR inv.nr. 3242.
Betreft de commanderij van Schelluinen.
Waarschijnlijk blad uit cartularium.
Zie NDR inv. nr. 3302.
Gebruikt in een proces tegen de weduwe Dunsberch.
De transportakte is geschreven in dorso van de retroactum.
In 1612 werd een deel van het goed in onderpacht gegeven.
In dorso 'van en leen Sellem'.
Het park of de wildbaan werd ook wel genoemd 'Diergaerde'.
Zie ook domein Het Loo, NDR inv. nr. 3710.
Met kaartje van de Ellecomsche Hoeck.
Met drie kaarten.
Het goed werd pas, door onenigheden over de betaling van de koopsom, in 1698 getransporteerd.
Met kaart. Zie ook VTH 4462.
De eigendomspapieren zijn volgens een inliggende inhoudsopgave gelicht en ondergebracht bij stukken van het domein Het Loo. Daar zijn ze echter niet aangetroffen.
Zijn volgens resolutie dd. 1 november 1743 aan de secretaris van de Rekenkamer van Gelderland Gerhard Pronck gezonden, en bij terugkomst blijkbaar in de 'lade' van Het Loo geborgen. Oorspronkelijk samen met NDR inv.nr. 3420.
Gepubliceerd in. S.W.A. Drossaers en Th. H. Lunsingh Scheurleer (ed.), Inventarissen van de inboedels in de verblijven van de Oranjes en daarmee gelijk te stellen stukken, Rijks geschiedkundige Publicatiën, Grote Serie 147, 's-Gravenhage 1974.
Zie ook NDR inv. nr.. 3392.
De rekeningen uit de periodes 1676-1720 en 1738-1743 ontbreken.
de rekeningen 1774 en 1775 als provisioned rentmeester.
De rekeningen 1774 en 1775 als provisioneel rentmeester.
Rekeningen 1781 en 1782 als waarnemend rentmeester.
De meeste gegevens zijn ontleend aan: Louise van Everdingen, Het Loo, de Oranjes en de jacht (Haarlem, 1984) en NDR inv.nr. 766, folio 1053-1059 (lemma Het Loo).
Het Nassaus domein Het Loo bestond feitelijk uit twee gedeeltes, namelijk Het Loo en omstreken en de Hoogsoerense bossen en de Heege. Voor het eerste bezit werd in 1684 met een grote aankoop door Willem III de grondslag gelegd, terwijl het grootste deel van de landerijen in het Hoogsoerense bos met de Heege pas in de jaren 1766 en 1767 werd verworven. Ofschoon er duidelijk sprake was van twee zelfstandige gebieden, vormden deze een heerlijkheid.
De eerste belangrijke acquisitie van goederen in Hoogsoeren vond plaats in 1678, toen het jachthuis en het bijbehorende land door de Gelderse Landdag werd gekocht ten behoeve van prins Willem III. De verkoper was Jacob baron van Wassenaer, heer van Obdam, aan wie de koopsom gedeeltelijk in geld werd voldaan, gedeeltelijk door de afstand van tienden onder Ede. Van Everdingen, Het Loo, pp. 48-50. Zie ook NDR inv.nr. 3661.
De oude havezate Het Loo en het omringende gebied werd in 1684 door prins Willem III gekocht van Johan Carselis van Ulst, genaamd Doornick. Voor de koopakte, zie NDR inv.nr 3648.
Willem III Het nog voordat hij in Engeland koning werd op Het Loo een prachtig jachtslot bouwen, waarop toezicht werd gehouden door zijn vertrouweling Hans Willem Bentinck, eerste graaf van Portland. Verder werden er lusthoven, plantages en fonteinen aangelegd. Bouwmeester van Het Loo was Jacob Roman (1640-1716), die reeds de bouw van Slot Zeist en de verblijven in Honselersdijk en Dieren op zijn naam had staan. De decoraties werden verzorgd door Daniël Marot (1661-1752). Zowel Roman als Marot kregen van Willem III de titel 'koninklijke architect'. Het woongedeelte van het nieuwe jachthuis kwam in 1686gereed.
Aan het karakter van het oude jachtslot Het Loo, een middeleeuws bouwwerk, werd tot de Franse tijd niets veranderd. Het bleef al die tijd ingericht en bewoond, ook door de prinsen van Oranje zelf. Tijdens de minderjarigheid van Willem V werden grote herstelwerkzaamheden aan het gebouw uitgevoerd. Constantijn Huygens jr. schetst in zijn journalen een levendig beeld van het leven op het Oude Loo.
In 1698 werd het grondgebied verder uitgebreid met het grote en het kleine Uddelermeer. De prins liet aan de rand van een van de meren een eenvoudig jachthuis met ruime stalling bouwen, het huis Meerveld genoemd. Van Everdingen, Het Loo, pp. 51-52. Zie ook NDR inv.nr. 3700.
Het goed Hoog Buurlo werd in 1701 door de heer van Cloet verkocht aan Willem III. Zie NDR inv.nr. 766, folio 741-744 (lemma Hoog Buurlo).
Voor de Oranjes diende het Hoogsoerense bos met name tot behoud van de wildbaan voor Het Loo en leverde het eiken en beuken. In het begin van 1766 bezat de prins er tien vierendelen. Bij resolutie van de Domeinraad op 17 maart 1766 werd besloten de overige vierendelen voor ieder f3l50,- te kopen, contant in geld of in obligaties. Tot de Hoogsoerense bossen werd ook de Heege gerekend, voornamelijk bestaande uit beukenbomen. Ook hier werden vierendelen voor de prins gekocht. Deze grote transactie werd uitgevoerd door de griffier Ardesc. Zie verbaal van de griffier Ardesch, 12 november 1766 (NDR inv. nr.. 3667). Voor de verschillende akten van verkoop en transport, zie NDR inv. nr.s. 3668-3687.
De Fransen hielden in 1797 verschrikkelijk huis op Het Loo. Alles wat aan de prins van Oranje toebehoorde, werd aan stukken gestagen, gestolen of afgevoerd naar Frankrijk. In de tuin vernielde men alle waterwerken. In 1806 nam Lodewijk Napoleon Het Loo als koninklijk jacht- en buitenverblijf in gebruik. Het park werd veranderd in een Engels landschapspark en het huis kreeg het karakter van een Frans Empire buitenverblijf.
De heerlijkheid bestond sinds 1748 uit drie kerspels: Apeldoorn, Beekbergen en Loenen. Daarnaast behoorde het ambt Barneveld tot het domein.
In het jaar 1766 bestond Apeldoorn behalve uit het gelijknamige dorp ook nog uit 13 boerschappen met in totaal ongeveer 495 huizen. Zie niet alleen NDR inv.nr. 766, maar ook inv.nr. 764, folio 65-66.
Tot Noord-Apeldoorn behoorden de huizen, tuinen en het park van Het Loo. In 1766 werden in Beekbergen, bestaande uit het dorp en 4 boerschappen, ongeveer 233 huizen geteld. Zie niet alleen NDR inv.nr. 766, maar ook inv.nr. 764, folio 105.
Loenen was samengesteld uit het dorp en een boerschap met in het jaar 1766 ongeveer 116 huizen. NDR inv.nr 766, folio 1051-1052.
Tot het ambt Barneveld in het kwartier van de Veluwe behoorden sinds 1748 8 boerschappen met 42 huizen tot de heerlijkheid Het Loo. Zie niet alleen NDR inv. nr.. 766, maar ook inv.nr. 764, folio 98.
Voor de gehele heerlijkheid kwam het totaal uit op drie dorpen, 26 boerschappen en samen met de domeingoederen Hoog Buurlo en Asselt betrof dit 886 huizen of families.
Sedert 1694 vormde Het Loo een heerlijkheid. Op 10 december van dat jaar droegen de Staten van Gelderland aan Willem III en zijn nakomelingen van het mannelijke geslacht de hoge en lage jurisdictie op. Een jaar later werden de grenzen van de heerlijkheid Het Loo vastgesteld. Het bezit van de prins werd afgepaald, waarin behalve de buurtschap Noord-Apeldoorn met Het Loo, het dorp Apeldoorn en de mark Orden, verder de marken of buurtschappen Wenum en Wissel, het goed Asselt en de daarbij behorende velden en tenslotte het gebied rondom de Vogelkooi (bij Vaassen) waren gelegen.
Toen Willem III, kinderloos, overleden was, werd de hoge heerlijkheid van Het Loo direct vervallen verklaard, waardoor de jurisdictie van Het Loo weer aan het landdrostambt van de Veluwe en het gerechtshof te Apeldoorn toeviel.
In het voorjaar van 1748 werd Willem IV tot stadhouder van Gelderland benoemd, ter gelegenheid waarvan de Staten aan Het Loo nogmaals de rechten van hoge heerlijkheid schonken. Dit keer was de hoge en lage jurisdictie niet alleen aan de mannelijke Oranjes voorbehouden, ook de vrouwelijke nakomelingen en Willem IV's echtgenote konden hier eventueel een aanspraak op doen gelden. In opdracht van de Staten van Gelderland en de Domeinraad werden in het najaar van 1748 de grenzen van de hoge jurisdictie van Het Loo nauwkeurig bepaald door Lubbert Adolph Torck, heer van Roozendael, en de raad De Beaufort. De grenzen werden nu uitgebreid tot aan de beide Uddelermeren, waardoor ook het goed Hoog Buurlo en de Hoogsoerense bossen tot het domein gingen behoren. Een afbakening met palen, voorzien van het wapen van de prins, kwam in 1752 gereed. Van Everdingen, Het Loo, p. 128. Zie ook NDR inv.nrs. 3643-3646,3664.
De prins bezat het jus patronatus voor de kerk te Apeldoorn sinds 1750 en in Beekbergen sedert 1756. Zie NDR inv.nr. 764, folio 65-66 en 105.
De prins had in Het Loo de volgende ambten te begeven: Zie NDR inv. nr. 799, folio 44-46. Deze lijst dateert uit 1759. Voor een overzicht van de verschillende personen die deze funkties hebben bekleed zie de serie Heerlijkheden in de provinciën, NDR inv.nrs 598-625 en 686.
In deze lijst ontbreken, voor zo ver bekend, de koster in Apeldoorn, die ook door de prins werd aangesteld. NDR inv. nr. 764, folio 65-66. NDR inv. nr.. 3727. Deze specifieke informatie over Loenen, niet onder het Loo, maar onder het lemma Loenen': NDR inv.nr. 766, folio 1051-1052.
De heerlijkheid Het Loo was toevertrouwd aan een drossaard en vijf schepenen, aangesteld bij de hernieuwing van de hoge heerlijkheid in 1748. De drossaard Schimmelpenninck van der Oyen genoot toen een tractement van f400,-; de schepenen ieder f60,- net zo als de secretaris van het gerechtshof en de schout. De schout fungeerde als plaatsvervanger van de drossaard en de secretaris.
Verder was er nog een speciale ontvanger aangesteld voor de verpondingen, heerlijkheidslasten, 40e penning van het collateraal en 50e penning van de verkochte goederen. Zie niet alleen NDR inv.nr. 766, maar ook inv.nr. 767, folio 1216-1217.
De drossaard werd bij het gerechtshof bijgestaan door een fiscaal en een schrijver. Tenslotte waren er enige advocaten gekwalificeerd om voor het gerechtshof op te treden. De ontvanger, diens knecht, de schout, de schepenen en de secretaris: zij allen ontvingen een gedeelte uit de opbrengsten van de verpondingen en de heerlijkheidslasten.
De eerste twee rentmeesters voor Het Loo, Sluijter en Wentholt, waren tevens rentmeester van het domein Dieren. Vanaf 1766 was de rentmeester van Het Loo ook houtrigter van het Hoogsoerense bos, de Markt en de Heege. Hiervoor hield hij een aparte rekening bij.
Verantwoording over de landerijen in Hoogsoeren geschiedde ieder jaar bij toerbeurt door een van de twee houtrigters.
De eerste rekening voor Het Loo dateert uit 1685; vanaf 1687 is de jaarlijkse serie kompleet tot en met 1810. De rekeningen van de houtrigters van het Hoogsoerense bos, de Markt en Heege starten in 1765, een jaar voor de grote aankoop, en lopen ook tot 1810, met alleen een onderbreking in het jaar 1767.
In iedere rekening worden eerst de inkomsten en vervolgens de uitgaven vermeld. Door de jaren heen verandert er niet veel aan de verschillende posten. De inhoudsopgave van een rekening van de rentmeester van Het Loo uit 1761 is hier als willekeurig voorbeeld gekozen (zie bijlage). Nadat de rentmeester/houtrigter zijn rekening in tweevoud bij de Domeinraad heeft ingeleverd, wordt de rekening in Den Haag als alles in orde is gehoord en gesloten. De thesaurier-generaal schrijft daarna het saldo (meestal overtreffen de uitgaven de inkomsten) in zijn generale rekening. Tussen het afsluiten van de rekening en het bijschrijven van het saldo in de generale rekening kan soms een periode van een jaar zitten.
Soms is er sprake van geëxtendeerde rekeningen, waarin uitgebreid de tot het domein behorende goederen en rechten worden aangegeven. In de overige rekeningen wordt voor een omschrijving telkens naar zo'n geëxtendeerde rekening verwezen.
In de eerste rekening van de rentmeester of houtrigter treft men doorgaans een kopie van zijn commissie aan en tevens stukken betreffende zijn borg. Voor de rekeningen van de eerste rentmeesters, Sluijter en Wentholt, raadplege men de rekeningen van Dieren. Het komt voor dat de akte van borgtocht na een aantal jaren hernieuwd moet worden. Van een dergelijke hernieuwing treft men ook stukken in de rekening van het desbetreffende jaar aan.
De rekeningen van de houtrigters van Hoogsoeren lopen van Pasen tot Pasen.
In het Rijksarchief in Gelderland berusten:
Op de Afdeling Kaarten en Tekeningen van het ARA berusten twee kaarten:
In het paleis Het Loo berust:
Een greep hieruit:
Zie kaart 4.VTHR, Kaarten Hingman Supplement, inv.nr. 4692
Bevat twee kaartjes met grensaanduidingen.
Het kapittel had middels een lijfrente recht op de betaling van een jaarlijkse canon door de prins van Oranje.
Aanwinsten: 1953 VIII 01-02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1832
In de eerste kolom wordt het land vermeld, in de tweede de verkoper.
zie NDR inv. nr. 3668
zie NDR inv. nr. 3669
zie NDR inv. nr. 3674
zie NDR inv. nr. 3672
zie NDR inv. nr. 3668
zie NDR inv. nr. 3668
zie NDR inv. nr. 3672
zie NDR inv. nr. 3673
zie NDR inv. nr. 3674
In de eerste kolom wordt het land vermeld, in de tweede de verkoper.
De stukken over het laatste vierendeel ontbreken.
Aanwinsten: 1953 VIII 01-02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1832
Opgeborgen onder 3417.
Opgeborgenonder 3418.
In tweevoud.
Opgeborgen onder 3419.
- het huis Het Loo met toebehoren en de helft van de erfgerechtigheid aan het water van Apeldoorn;
- een aantal stukken land naast de weg naar Apeldoorn gelegen,
- het hof Tho Ochten in Ellecom met toebehoren en een hofstede in Dieren, 3 maart 1703
Opgeborgen onder 3421.
Riolen = diep omspitten.
Roschet ontving zijn officiële commissie pas op 17 September 1747. Tot die tijd was hij provisioneel rentmeester.
Aanwinsten: 1980 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2080
Aanwinsten: 1980 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2080
Aanwinsten: 1980 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2080
Aanwinsten: 1980 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2080
Aanwinsten: 1980 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2080
Iedere rekening wordt vooraf gegaan door lijsten van de voormalige eigenaren van de grond in resp. het Hoogsoerense bos en de Heege, die in 1766 en 1767 door de prins werd gekocht.
Dit zijn dubbelen van de onder inv.nrs. 3886 en volgende beschreven rekeningen.
Gegevens betreffende deze goederen zijn nog wel te vinden in de serie notulen van de Domeinraad en in de registers van uitgaande stukken, beschreven in de rubriek Stukken van algemene aard in deze inventaris.
De stukken betreffende Soestdijk werden rond 1828 overgegeven aan het Koninklijk Huisarchief, waarschijnlijk in verband met de schenking van Soestdijk aan prins Frederik. De hieronder beschreven stukken zijn restantjes van het archief.
De Staten van Utrecht droegen op 3 September 1674 aan Willem III de 'hooge vrije middelbaare en laage jurisdictieën en heerlijkheeden van Soest, Baarn, Ter Eem, Emmenes binnen en buyten, en zulks met allen de plaatsen, op- en dependentien behoorden met de jurisdictien zoo in't civilen als crimineelen met alle confiscatien en verbeurtenissen' op. In de periode 1674-1680 voegde Willem III aan dit bezit door koop nog enkele landerijen toe. En hij liet een huis bouwen op de plek van een hofstede aan de Soestdijk.
Na de dood van Willem III kwamen de heerlijkheden, nu bekend onder de verzamelnaam Soestdijk, weer te vervallen aan de Staten van Utrecht.
In 1714 kocht prinses Maria Louisa van Kassel van de Staten van Utrecht de ambachtsheerlijkheden Soest, Baarn en Ter Eem. In 1747 werd door de Staten van Utrecht aan Willem IV de hoge, middelbare en lage jurisdictie over 'Zijne Hoogheids heerlijkheden Zoest, Baaren, en Ter Eem' opgedragen. In 1750 ontving Willem IV de hoge jurisdictie over de beide Eemnessen {binnen en buiten de dijk), alsmede over de heerlijkheden Duyts, Haar en Zevenhuijzen. NDR inv.nr. 764, folio 85; inv.nr. 765, folio 439 en 454, inv. nr.. 768, folio 1517 e.v.
In 1795 werden deze domeinen geconfisqueerd en genationaliseerd.
In 1815 gaf de staat het domein en het paleis Soestdijk aan prins Frederik, als dank voor zijn krijgsverrichtingen in 1815.
Deze lijst is ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.
Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr 686. Omdat de rekeningen niet meer in dit archief beschikbaar zijn, is het eindjaar van de ambtperioden van de administrateuren/rentmeesters niet precies bekend en ook niet opgenomen in deze lijst.
Deze stukken zijn waarschijnlijk door de hertog van Brunswijk aan prins Willem V overgedragen zie aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Hoort bij een kaart van Soestdijk, getekend door A.M. Schaefner in 1768.
Frederik Hendrik kocht in 1630 goederen in de heerlijkheid Zuilenstein, waaronder het huis. In 1640 schonk Frederik Hendrik de heerlijkheid Zuilenstein aan zijn 'natuurlijke' zoon Frederik. Tussen 1630 en 1640 verwierf Frederik Hendrik waarschijnlijk Zuilenstein als hoge heerlijkheid. De Staten van Utrecht verhieven in die periode Zuilenstein met toevoeging van Leersum ten behoeve van Frederik Hendrik tot een hoge heerlijkheid. A.I.J.M. Schellart en Theo de Vries, Woonsteden der Oranje's. Zaltbommel 1965. P. 56 en B.J. Veeze, De Raad van de prinsen van Oranje tijdens de minderjarigheid van Willem III, 1650-1668. Assen 1932. p.11.
Tot 1830 was het goed in het bezit van de tak Nassau-Zuylensteyn. Daarna ging het door vererving over in handen van de familie Reede van Amerongen.
Andere stukken betreffende Zuilenstein zijn te raadplegen in het Rijksarchief in Utrecht.
Ontbreekt. Is waarschijnlijk opgenomen in NDR inv. nr. 6581.
Gecommitteerden tot het water.
Incompleet.
Incompleet. Het betreft het laatste gedeelte van het verbaal wat begint met folio 98.
De meeste gegevens zijn gebaseerd op de 'Registers van aantekeningen (... )', NDR inv. nrs. 764-769.
Willem van Duvenvoorde (de bastaardzoon van Arend van Duvenvoorde) kreeg in 1323 van Willem III graaf van Holland, het schoutambt van Geertruidenberg. W.H. Lenselink, 'Een derde Hollands burggraafschap? Het kastelein- en schoutschap van Geertruidenberg' in Jaarboek van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Stad en Land van Breda 'De Oranjeboom' XXVIII (1975) pp 39-55. Drossaers I, I, p 98 en inv. nr. 606. Overigens worden er verschillende jaartallen genoemd. Alleen deze wordt door een akte gestaafd.
Op 12 oktober 1558 gaf Philips II, als graaf van Holland, de hoge heerlijkheid van Geertruidenberg, Standhazen en Drimmelen in pandschap aan Willem van Oranje. Na de dood van Willem van Oranje volgde een langdurige strijd om zijn nalatenschap. In 1609 kwam men tot een definitieve regeling. De heerlijkheid Geertruidenberg werd samen met andere heerlijkheden als Hooge en Lage Zwaluwe, toegewezen aan Frederik Hendrik.
In 1668 overwogen de Staten van Holland de inlossing van de verpanding (6 à 7000 gulden) zodat de (hoge) heerlijkheid aan de staat zou komen. De Staten van Holland begonnen alvast met de aflossing ook al maakte de prinses-douarière, die de belangen van de nog jonge Willem III behartigde, hiertegen bezwaar. In dezelfde tijd ontstond ook een conflict over het recht van Willem III op 'zekere geestelijke goederen' onder Geertruidenberg. Ten gevolge van het aflossen van het pandschap zou het recht van Willem III op de geestelijke goederen vervallen zijn. De Hoge Raad deed een voorlopige uitspraak in het geschil en bepaalde dat de geestelijke goederen, patronaatsrecht en wind- en molenrecht aan de prinses-douarière toekwamen. De Staten van Holland werden bevestigd in het recht op het hoge en lage rechtsgebied in Geertruidenberg. Holland maakte met name bezwaar tegen het patronaatsrecht. Bij akte van 28 oktober 1672 werd bepaald dat Willem III al zijn rechten aan Holland zou afstaan en Holland de heerlijkheid in erfleen aan Wtllem III zou uitgeven (tegen betaling van 20.000 gulden van Willem aan Holland). Hiermee werd Willem in het volle bezit van de heerlijkheid Geertruidenberg hersteld. Hieronder vielen ook (de met onaanzienlrjke inkomsten op) de visserijen in de Zuidhollandse Waard. NDR inv. nr. 765, folio 548 en inv. nr. 4303 (in deze rekening treft men een beschrijving aan van de rechten verbonden aan de heerlijkheid). Een verslag van het gebeurde 'wegens het accoort ende transactie (... ) op 28 oktober 1672' door Van Beaumont in: NDR inv. nr. 4035.
Pas in 1795 werden deze bezittingen vervreemd bij het z.g. Haags Verdrag werd de heerlijkheid door de Fransen afgestaan aan de Bataafse Republiek.
Voor de reformatie stonden er twee kloosters op het grondgebied van Geertruidenberg. Het kartuizerklooster genaamd het Hollandse Huis, werd in 1335 door Willem van Duvenvoorde gesticht, buiten de muren van Geertruidenberg, in het grensgebied tussen Holland en Brabant. In 1573, toen de geuzen Geertruidenberg naderden, zochten de kartuizers hun toevlucht binnen de muren van Geertruidenberg. Later vluchtten zij naar Breda en vandaar verder naar Lier. Slechts een korte periode waren de goederen van het klooster eigendom van de prins van Oranje, als heer van Geertruidenberg van 1573 tot 1582. De stenen van het Hollandse Huis werden gebruikt voor de bouw van het Prinsenhof. Bij resoluoe van 27 juni 1582 eisten de Staten van Holland de goederen van het kartuizerklooster op. Het merendeel van de goederen werd ook daadwerkelijk bij de domeinen van de Staten van Holland gevoegd. J.G.M. Sanders, Inventaris van het archief van het kartuizerklooster 'Het Hollandse Huis' bij Geertruidenberg (1266) 1336-1573 (1593) ('s Hertogenbosch, 1984) en Waterland als woestijn. Geschiedenis van het kartuizerklooster 'Het Hollandse Huis bij Geertruidenberg 1336-1595 (Hilversum, 1990).
Het convent van Tertiarissen van St. Franciscus genaamd St. Catharinadal stond in de Koestraat, binnen de muren van de stad. Al vóór 1421 was dit klooster in Geertruidenberg gevestigd. NDR inv. nr. 4062, Drossaers I, inv. nr. 670, P. Dalm van Heel, O.F.M. , 'Het klooster van de zusters der 3e orde van het St. Franciscus, genaamd St. Catharinendal te Geertruidenberg' in: Taxandria jrg 44, pp. 217-230.
Bovendien bezat Geertruidenberg een kapittelkerk, de St. Geertrudiskerk. Het beheer over de bezittingen van het klooster en van het kapittel van de St. Geertrudiskerk kwam in 1573 ook in handen van de prins vanOranje, als heer van de stad. In 1579 stond de prins de inkomsten uit de goederen gelegen buiten Geertruidenberg af aan de zusters van St. Catharinadal voor hun alimentatie. Voorwaarde was wel dat zij jaarlijks verantwoording moesten afleggen aan de rentmeester. Drossaers I, I, pp. 109-110. Drossaers I, inv.nr. 672. NDR inv.nr. 4417-4420.
De ambachtsheerlijkheden Almonde en Dubbelmonde, Twintighoeven, Klein Waspik en Standhazen werden ook door Willem van Duvenvoorde verworven in de eerste helft van de 14e eeuw. Drossaers I, I, pp. 115-121. Scherft, Het sterfhuis, p. 235.
De heerlijkheid Drimmelen verkreeg Engelbrecht van Nassau van Willem IV, graaf van Holland, als een onsterfelijk leen van Holland in 1411. NDR inv.nr. 765, folio 404; Drossaers I, I, pp. 130-132.
De heerlijkheid Geertruidenberg bestond uit de stad van die naam met grondgebied eromheen en de buitenpoorterij Made. De heerlijkheid werd begrensd door de rivier de Donge (de heerlijkheid Raamsdonk) ten oosten, de baronie van Breda ten zuiden en de heerlijkheid (Hooge) Zwaluwe ten westen. De oppervlakte bedroeg ruim 347 morgen land. Onder de heerlijkheid Geertruidenberg vielen vanaf de 17e eeuw ook het gebied van de voormalige ambachten Almonde Almonde was vóór de Elisabethsvloed een uitgestrekte heerlijkheid. In het oosten begrensd door het Hoekenisse en Standhazen, in het zuiden door Drimmelen, in het westen door Dubbelmonde en in het noorden door deMaas; NDR inv.nr. 764, folio 47. Dubbelmonde was vóór de Elisabethsvloed een heerlijkheid, waarvan niets overbleef (dan water!). In het oosten lag Almonde, ten zuiden Zwaluwe en in het westen Twintighoeven; NDR inv. nr. 765, folio 422. NDR inv.nr. 765, folio 531.
Geertruidenberg was Hollands oudste stad. Reeds in 1213 verleende graaf Willem I een aantal stadsrechten aan de inwoners. Geertruidenberg lag zeer gunstig: aan de zuidgrens van het graafschap Holland, precies tussen de steden Dordrecht, Heusden en Breda. Aan de noordzijde lag, na de Elisabethsvloed van 1421, de huidige Biesbosch. De getijden zorgden voor een voortdurende aanvoer van vers water in de stad. Het was dan ook niet verwonderlijk dat met name de brouwerijen en de visserij de drijfveren werden van de Bergse economie. Door de bouw van vestingwerken (kort na 1576) ontstond een grote haven (plaats voor 100 schepen), die echter door verzanding grotendeels onbruikbaar werd.
In 1580 begon Maurits met de bouw van het Groot-Prinsenhof. Waarschijnlijk was het de bedoeling hier de Raad van Brabant te huisvesten. De plannen werden maar ten dele uitgevoerd. In de 18e eeuw was de commandant van Geertruidenberg er gehuisvest en werden er verpachtingen gehouden van de domeinen en visserijen van de prins. De rentmeester van de prins van Oranje woonde in het Klein-Prinsenhof.
De kerk, voor de reformatie gewijd aan de H. Geertrudis, stond (en staat) eveneens aan de Markt. De twee predikanten die tot de classis Zuid-Holland behoorden, werden benoemd door de prins van Oranje en evenals de koster en de ziekentrooster betaald uit de inkomsten uit de geestelijke goederen. Er was ook een rooms-katholieke statie die door een wereldlijk priester werd bediend. De magistraat genoot de 20ste penning van de afslag op de vroonvis, waarvan de kerk moest worden onderhouden. NDR inv.nr. 765, folio 539-540.
Drie maal per jaar was er jaarmarkt en eens per week een weekmarkt. Belangrijke bronnen van inkomsten waren van oudsher de brouwerij en de visserij (op steur, zalm en elft). NDR inv.nr. 765, folio 639.
Made, ten zuidwesten van Geertruidenberg, was oorspronkeltjk de gemene weide van Geertruidenberg. In 1346 gaf Margaretha, gravin van Holland, de stad toestemming om dat gebied in erfcijns uit te geven. l Drossaers I, inv. nr. 620.
Onder Made behoorden de landen: Noord- en Zuideinde van de Middelmade, Noord- en Zuideinde van de Made, de Plukmade en de Vierendelen van de Wijngaard, Breda, Steenbergen en Oosterhout. NDR inv. nr. 767, folio 1074-1085.
Made ontworstelde zich in 1795 aan de voogdij van de stad Geertruidenberg. Tot 1810 was het een afzonderlijke 'municipaliteit'. In 1810 werd Made bij Drimmelen en Standhazen gevoegd en sinds die tijd is dat een gemeente. F.A. Brekelmans, Een blik in de geschiedenis van Made bij haar zesde eeuwfeest 1346-1946 (Princenhage, 1946).
De ambachtsheerlijkheden Drimmelen en Standhazen lagen tussen de heerlijkheden Zwaluwe en Geertruidenberg. De ambachtsheerlijkheden behoorden tot de Hoge Vierschaar van Zuid-Holland, maar ten aanzien van de gemene middelen tot Geertruidenberg. Drimmelen was tot 1421 een vrij groot dorp, maar leed zwaar onder de Elisabethsvloed. In de 18e eeuw stond er een dertigtal huizen. De visserij was de belangrijkste bron van inkomsten voor de inwoners van Drimmelen. NDR inv. nr. 765, folio 405, Tegenwoordige staat, VII, p. 229. NDR inv. nr. 765, folio 522.
Standhazen was slechts 'een huis op de dijk'. Onder het grondgebied van Standhazen lag ook een stuk land genaamd 'De Grote Brand'. NDR inv. nr. 765, folio 632. In 1764 werd o.a. een stuk land genaamd 'De Aanwas' aangekocht om 'te dienen tot een uitweg (...) wanneer dezelve zal worden bekaayt'; NDR inv. nr. 765, folio 396.
Het hele gebied van de Verdronken Waard van Zuid-Holland, dat zich uitstrekte over de grondgebieden van de heerlijkheden en ambachten Geertruidenberg, Drimmelen, Almonde, Dubbelmonde, Hooge Zwaluwe en Twintighoeven bestond, behalve uit water, ook nog uit aanwassen en (bedijkte) polders. Het waterstaatkundig beheer over het gebied was na de Elisabethsvloed van 1421 versnipperd geraakt. Na een overstroming in 1640 gaf de Domeinraad, de voornaamste ingelande in de verschillende polders, opdracht aan de landmeter M.C. van Inneveld een ringdijk om de polders te ontwerpen. In februari 1645 werd besloten tot bedijking over te gaan De bedijking werd nog datzelfde jaar voltooid, de nieuwe bestuursvorm liet nog even op zich wachten. Op 20 juli 1650 vaardigde Willem II ordonnantiën en statuten uit die het gehele gebied onder één bestuur moesten brengen. Uitvoering kwam pas in 1653 tot stand. De Emiliapolder maakte deel uit van de ambachtsheerlijkheden Drimmelen, Standhazen en Hooge Zwaluwe, de stad Geertruidenberg en het gebied van het dorp Made. W.A. van Ham, Het archief van het waterschap 'De Emiliapolder' (z.p. 1967).
Een groot deel van het grondgebied van de heerlijkheid Geertruidenberg bestond dus uit water. Eeuwenlang bestond er onduidelijkheid over de grenzen in dit watergebied. De exploitatie van de visserij was echter een belangrijke inkomstenbron en er werd dus bij tijden een hevige strijd gevoerd over die begrenzing. Allereerst tussen de graaf van Holland (later de Staten van Holland), die de visserijrechten in het noordelijk deel van dit gebied bezat, en de Nassaus, die de visserijrechten in het zuidelijk deel bezaten. Maar ook waren er conflicten tussen pachters en vissers van het Zwaluwse domein en van het domein Geertruidenberg. In 1560 werden de grenzen vastgesteld door de landvoogdes Margaretha. Drossaers I, inv. Nrs. 717-720. Zie o.a. NDR inv. nr. 4074. Voor een uitvoenge beschrijving van de metingen zie Martens, De zalmvissers van de Biesbosch. Een onderzoek naar de visserij op het Bergsche Veld 1421-1869 (Tilburg, 1993), pp. 79-83.
Geertruidenberg was een hoge heerlijkheid, er werd recht gesproken in criminele en civiele zaken. In civiele zaken was beroep mogelijk bij het Hof van Holland. Als heer van Geertruidenberg stelde de prins van Oranje het stadsbestuur aan dat bestond uit een schout (crimineel en civiel), twee burgemeesters, zeven schepenen, een thesaurier en een secretaris. Schout, burgemeesters en schepenen vormden bovendien nog een 'Collegie' waarin de 'zaaken van belang over de burgerlijke regeering en geldmiddelen (moesten) verhandeld worden'. Een 'Oud Raad' bestaande uit de niet dienende regenten, raakte in onbruik. Schout en schepenen bestuurden de weeskamer.
Made viel onder de jurisdictie van Geertruidenberg en er werd dus ook geen aparte schout benoemd: 'Schout, scheepenen en secretaris van Geertruijdenbergh exerceeren meede hunne Officie onder de Made'. NDR inv.nr. 767, folio 1074-1075. De opsomming in het 'Amptboek' (NDR inv.nr. 685 folio 419-420) doet anders vermoeden. Onder Made treffen we een opsomming van functies en functionarissen aan. Het gaat hier echter over de schout, secretaris en stokhouder van Geertruidenberg (en Made). Ook in de andere gevallen komen we dezelfde namen achter dezelfde functies in Geertruidenberg en Made tegen. Of we hier te maken hebben met aparte functies, al dan niet in personele unie uitgevoerd, of in een functie voor Geertruidenberg (en daarmee ook voor Made) moeten de commissiebrieven zelf uitwijzen. F.A. Brekelmans, Een blik, pp.12-13.
Drimmelen en Standhazen hadden samen één bestuur; schout, secretaris en ontvanger van de verpondingen werden door de heer aangesteld. De schout stelde de schepenen en de schutter, die tevens bode was, aan. Er waren twee geoctrooieerde marktschippers, die ook de twee veren exploiteerden. Elke twee jaar legde de schout van Drimmelen rekening en verantwoording af aan de commissaris van de raad in aanwezigheid van de schepenen. NDR inv. nr. 765, folio 407.
Het bestuur van de Emiliapolder, dat eveneens door de heer werd benoemd, bestond uit een dijkgraaf en vijf heemraden (twee uit Zwaluwe, ieder een uit Geertruidenberg, Made en Drimmelen/Standhazen. Na 1679 waren er nog vier heemraden: uit elk kwartier één). De heer benoemde verder een penningmeester, een boekhouder, een opzichter en een (dijk-)bode. De penningmeester moest rekenschap afleggen aan de leden van de Domeinraad. De voornaamste taak van het polderbestuur was, naast de waterbeheersing in de polder, het beheer en onderhoud van de ringdijk. De belangrijkste bron van inkomsten werd gevormd door de polderlasten, de zgn. dijkschoten.
NDR inv. nr. 685, folio 402v e.v. en inv.nr. 799, folio 35 e.v. Niet alle functies werden voortdurend ingevuld. Zo werd b.v. ' 's Lands medicine doctor' alleen in 1760 aangesteld (NDR inv.nr. 685, folio 415v.) Volgens een aantekening in de inhoudsopgave van NDR inv. nr.. 685, folio 55 werden schoolmeester en organist (van Geertruidenberg) aangesteld door de magistraat. De bronnen spreken elkaar tegen: volgens NDR inv. nr.. 685, folio 409 werd de vroedvrouw aangesteld door de magistraat; in de opsomming die inv. nr.. 799, folio 37 geeft, wordt de vroedvrouw genoemd als aangesteld door de heer.
De functies koster, voorzanger en schoolmeester zowel in Made als in Standhazen/Drimmelen werden van 1665-1769 telkens in personele unie vervuld. NDR inv.nr. 685, folio 420 e.v.
Waarschijnlijk wordt hier bedoeld: het Groot-Verlaat. Veelal werden de functionarissen benoemd in personele unie met dezelfde functies in Drimmelen.
De heer stelde een rentmeester aan om zijn rechten en goederen in het domein te beheren. Tot de belangrijkste taken van de rentmeester behoorden de openbare verpachting van de 'Domeinen en verdere inkomsten', het innen van de pachtpenningen en het tot betaling dwingen van onwillige debiteuren. De rentmeester werd geacht hiervan een nauwkeurige administratie te houden en jaarlijks 'pertinente Reekeningen, Bewijs en Reliqua (...)' over te leveren. NDR inv.nr. 4528.
In 1601 leverde Matthijs van Clootwijk twee rekeningen in: één als rentmeester over de visserijen in de Verdronken Waard van Zuid-Holiand '..die hij doet den selven sterffhuyze van allen pachten, visscherijen, molenen ende andere goedern tot sijnen ontfanck behoorende..' en één als rentmeester van de domeinen van Geertruidenberg '..die hij doet sijne Gen: Graeff Hendrick Fredrick van Nassau pantheere van Gheertruydenberch voorss. ..'. In de laatstgenoemde rekening werden inkomstenposten opgevoerd als: schoutambt, landpoorters en gravenchijns. Het was de achtste rekening in deze reeks (de andere rekening die Van Clootwijk indiende was de dertiende). In de rekening over het jaar 1604 kreeg Van Clootwijk opdracht de beide rekeningen samen te voegen. NDR inv. nr. 4237, folio 39v.
Voor het beheer over de geestelijke goederen in het domein werd ook een rentmeester aangesteld. Na 1626 vormden de rentmeesters van het domein en van de geestelijke goederen een personele unie. De rekeningen werden tot 1783 wel afzonderlijk opgemaakt en ingediend. In 1784 stelde Ardesch, de griffier van de Domeinraad, voor de rekeningen voortaan te combineren. NDR inv. nr. 3970,15 juni 1784.
In dit hoofdstuk zijn de stukken betreffende Geertruidenberg, Drimmelen en Made en de visserij in de Verdronken Waard van Zuid-Holland van na 1581 beschreven. De stukken van voor 1581 werden eerder beschreven in: dr. S.W.A. Drossaers, Het archief van de Raad en Rekenkamer te Breda tot 1581. 's-Gravenhage 1948. Eerste deel, 1. Over de periode na 1581 treft men ook in deel 1 'ALGEMEEN' gegevens betreffende dit domein aan o.a. in de series notulen, de registers van uitgaande stukken en in registers met historische gegevens. De kaarten over de hele periode tot 1795 betreffende Geertruidenberg, Drimmelen en Made en de Verdronken Waard van Zuid-Holland zijn in beheer bij de sectie Kaarten en Tekeningen van het Algemeen Rijksarchief en worden beschreven in: J.H. Hingman, Inventaris van de verzameling kaarten berustende in het Rijksarchief..., Tweede gedeelte. 's Gravenhage 1871 en: A.J.H. Rozemond, Inventaris der verzameling kaarten berustende in het Algemeen Rijksarchief, zijnde het eerste en tweede supplement op de collectie Hingman. 's-Gravenhage 1969.
In dit deel van het archief treft men o.a. een aantal algemene series aan die betrekking hebben op het domein Geertruidenberg. Veel van deze series vangen echter pas de tweede helft van de 18e eeuw aan, zoals de 'Verbalen van de leden van de Domeinraad wegens hun jaarlijkse inspectiereizen' (vanaf 1756), de 'Generale rapporten van de rentmeesters' (vanaf 1785) en de 'Extract-resoluties van de Domeinraad' (vanaf 1742). Ook een serie 'Brievenboeken van de rentmeesters' (17831811) verschaft de onderzoeker inzicht in het reilen en zeilen van het domein. Deze series hebben gemeen dat er veelal bijzondere, specifieke zaken en voorvallen in worden beschreven.
De series 'Rekeningen van de rentmeesters' en 'Condities van verpachting' bevatten veel gegevens met betrekking tot de exploitatie van het domein en de (jaarlijkse) gang van zaken. Met name de rekeningen geven een beeld van de belangen van de heer in het domein: de verschillende inkomstenbronnen en uitgaveposten worden hierin beschreven over een periode van twee eeuwen. De condities van verpachting zijn niet zo volledig bewaard gebleven en beginnen bovendien ook pas zo rond 1740. Een bijzondere bijlage bij de condities van verpachting van de molens vormen de 'Prisatiën' of taxatierapporten: (inventaris-)lijsten van onderdelen van de molen met de prijs/waarde per onderdeel. De rapporten werden telkens aan het einde van een pachtperiode opgemaakt door beëdigde timmerlieden.
Enkele stukken betreffende cijnzen, grondrenten en roggepachten treft men ook aan. Het 'Cijnsboek van de stad Geertruidenberg, 1576-1578' dat eerder door Drossaers werd beschreven, werd in 1963 overgebracht naar het Gemeentearchief van Geertruidenberg, nu Streekarchivariaat in de kring Oosterhout. Drossaers I, inv.nr. 640 en NDR inv. nr. 4164. Al eerder (in 1960) waren enkele rekeningen van de thesaurier van Geertruidenberg naar het Gemeentearchief overgebracht. Het betrof stukken die destijds door Hingman beschreven werden onder inv. nr. 7167. NDR inv.nrs. 4168-4173.
Hoewel de magistraat van Geertruidenberg recht had op de 20ste penning van de visafslag, had ook de heer van Geertruidenberg hier een belang getuige de serie 'Rollen van de afslag van de zalm, steur en elft binnen Geertruidenberg' (1742-1810) die bewaard bleef. Omdat de kwaliteit van het viswater de hoogte van de pachtsom van een perceel bepaalde, moest de rentmeester natuurlijk nauwkeurig op de hoogte blijven van de hoeveelheid vis die van elk perceel kwam. De rollen vermelden de namen van de vissers, de soort en het aantal vissen, de prijs (in stuivers) en de namen van de kopers. Per maand en per jaar werden totaalsommen gemaakt. NDR inv. nrs. 4108-4163 en P.J.M. Martens, De zalmvissers, m.n. pp.180-191.
De inventarissen van het domeinkantoor van Geertruidenberg tenslotte geven een beeld van de (administratieve) organisatie van het rentmeesterskantoor en natuurlijk van de stukken die de rentmeester beheerde.
Stukken betreffende Geertruidenberg, Drimmelen en Made en de visserij in de Verdronken Waard van Zuid-Holland over de periode 1581-1811 bevinden zich ook in:
Rijksarchief in Noord-Brabant:
Streekarchivariaat in de kring Oosterhout, *Bewaarplaats Geertruidenberg:
*Bewaarplaats Made en Drimmelen:
Streekarchief Nassau-Brabant, *Bewaarplaats Zevenbergen:
De stukken betreffende de ambachtsheerlijkheden in de Verdronken Waard van Zuid-Holland werden tot ca.1590 apart geadministreerd. Drossaers bracht deze stukken dan ook onder in een aparte rubriek. Drossaers I,I, pp. 115-121: 'De ambachtsheerlijkheden en de visscherij in de Groote Waard'.
In deze inventaris zijn de stukken die betrekking hebben op de voormalige ambachtsheerlijkheden Almonde en Dubbelmonde en de stukken met betrekking tot Drimmelen en Standhazen onder GEERTRUIDENBERG geplaatst, de stukken met betrekking tot Twintighoeven (en Klein Waspik) zijn geplaatst onder HOOGE EN LAGE ZWALUWE. Het is duidelijk dat er zeker in de periode 1580-1640 overlappen bestaan: in die gevallen wordt de onderzoeker aangeraden beide hoofdstukken te raadplegen. In een enkel geval zijn beschrijvingen pro memorie opgevoerd.
De serie brievenboeken van de rentmeester behoort archivistisch gezien tot het archief van de rentmeester. De serie is echter op zeker moment opgenomen in het archief van de Domeinraad, vooralsnog is het moment waarop dit gebeurde evenals de reden waarom onbekend. De brievenboeken zijn naar hun aard geplaatst onder de rubriek ALGEMEEN.
Van de oude eigendomsakten (oude inventaris Folio, FOL1059-1079, FOL1081-1083) werden de originelen door Drossaers al beschreven. De afschriften van deze stukken -vaak in veelvoud- bevonden zich nog tussen de stukken 'Nassause Domeinraad Folio'. In bijlage 1 zijn deze stukken opnieuw beschreven. Hierbij is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de beschrijvingen van Drossaers en voor zover mogelijk wordt een verwijzing naar inventaris- en regestnummers (in Drossaers) gegeven.
Voor de korte periode (1600-1604) waarin jaarlijks twee rekeningen (een van domein en visserijen en een van de rechten betreffende de hoge heerlijkheid) werden ingediend, zijn geen aparte series gemaakt. Het leek overzichtelijker de rekeningen in een beschrijving op te nemen.
Enkele stukken betreffende het patronaatsrecht en de tienden van de kerk van Raamsdonk werden in de oude inventaris 'Nassause Domeinraad Folio' beschreven onder de rubriek 'Geertruidenberg en Raamsdonk'. Deze rechten in Raamsdonk vielen echter niet onder de heerlijkheid of het rentmeesterschap van Geertruidenberg. Het leek dus juister deze stukken m een apart onderdeel te beschrijven.
NDR inv.nr. 4314.
NDR inv.nr. 4415.
Capittel
NDR inv.nr. 4482.
NDR inv.nr. 4581.
Cappittel
NDR inv.nr. 4582.
Capittel
Over het jaar 1794 geen verbaal.
Met aantekening van De Larrey, 1767.
Op de omslag staat vermeld 'uit den boedel van den heer [...] de Beaufort'.
Over het jaar 1798 geen rapport. De rapporten werden niet afgehoord.
In tweevoud.
Inhoudsopgave zie bijlage 1.
Voorzover mogelijk wordt een verwijzmg gegeven naar de inventarisnummers (met de bijbehoren de regestnummers) waaronder Drossaers (Eerste deel) de originele stukken beschreef.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr 603, reg. nrs. 219 en 269.
In drievoud. Zie Drossaers inv.nr. 606, reg. nrs. 155 en 1062.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 607, reg. Nrs. 379 en 1111.
In drievoud.
Akte in tweevoud en vidimus in tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 12, reg. nrs. 415 en 555.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 11, reg. nrs. 401 en 423.
Akte in tweevoud en vidimus in tweevoud. Zie Drossaers inv. nr 51, reg. nr. 403.
In drievoud. Zie Drossaers inv. nr. 1501, reg. Nr. 1455.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 14, reg. nr. 827.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 604, reg. nr. 417.
In tweevoud.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 621, reg. nr. 488.
In drievoud. Zie Drossaers inv. nr. 14, reg. nr. 797.
In tweevoud. Zie Drossaers inv.nr. 13, reg. nr. 800.
In tweevoud. Zie Drossaers inv.nr. 717, reg. nr. 837.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 16, reg. nr. 838.
In viervoud. Zie Drossaers inv. nr. 16, reg. nr. 927.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 17, reg. nr. 847.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 18, reg. nr. 1087.
In tweevoud. Zie Drossaers inv. nr. 19, reg. nr. 1088.
In drievoud. Zie Drossaers inv.nr. 608, reg. nr. 1118.
In tweevoud. Zie Drossaers inv.nr. 21, reg. nr. 1520.
Zie Drossaers inv. nr 610, reg. nr. 1402.
In tweevoud.
De meeste stukken treft men aan in veelvoud en zowel in minuut als in afschrift.
Afschrift van Drossaers, Eerste deel, inv. nr. 617.
De in de inventaris NDRO Folio beschreven 'Evictie voor het sterffhuijs van Sijne Excellencie prince Willem van Orange van Jan Vrancx over vier morgen landts, gelegen onder Drimmelen, 1594 ' ontbreekt.
Zie ook NDR inv. nr. 4173.
Voor de bijbehorende kaart zie ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH) inv. nr. 1753
Zie ook Drossaers, Eerste deel, inv. nr. 670 en P. Dalm van Heel, O.F.M., Het klooster van de zusters der 3e orde van het St. Franciscus.
Hieronder ook alle stukken betreffende de visserijrechten in dit gebied. Voor limietscheidingsproblematiek in de Verdronken Waard zie ook NDR inv. nr. 7658 (Zwaluwe).
Voor inhoudsqpgave zie bijlage 2.
Hierna volgt de beschrijving van de stukken volgens NDRO FOLIO en VERVOLG
Aanwinsten: 1894 02a
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd ARA, inv.nr. 650
Stukken ontbreken.
Stukken ontbreken.
Voor de kaart zie ARA, sectie Kaarten en Tekeningen,Collectie Hingman (VTH) inv.nr. 1916.
Zie ook NDR inv. nr. 7656 (Zwaluwe)
Zie ook ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH) inv. nr. 1936 en (VTHR) inv. nr. 4669.
Zie voor deze kwestie ook NDR inv. nr. 7658 (Zwaluwe), deels identieke stukken.
Het origineel had in het archief van de Domeinraad moeten berusten, maar is verdwenen. Deze stukken zijn afkomstig van het ministerie van Financiën, waarschijnlijk zijn zij in het archief van de Domeinraad opgenomen geweest.
Aanwinsten: 1894 02b
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 651
Stukken ontbreken.
In tweevoud. Zie Drossaers, Eerste deel, inv. nr. 608, reg. nr. 1119.
Zie Drossaers, Eerste deel, inv. nr. 623.
In tweevoud.
Het betreft hier twee authentieke akten door Frederik Hendrik ondertekend en een authentiek afschrift.
Beschadigd.
Ontbreekt. Ook Drossaers beschrijft dit deel (Drossaers, Eerste deel, inv.nr. 640), echter ook hier ontbreekt het deel.
Het betreft hier een 'kale'opsomming van naam van de cijnsplichtige en te betalen cijns (in geld of rogge).
Met op de laatste pagina een proeve van een erotisch gedicht in het Frans: 'Ditte moij ma belle jenetton / vous est fille moij garson / nos coucheron ensemble / L amour nous commende / par apres en parle que vousdra / Le...'.
Betreft alleen de renten en roggepachten die behoorden aan de zusters binnen Geertruidenberg.
Zonder de renten van de kerk van Drimmelen.
Zie ook NDR inv.nr. 4173.
Net-exemplaar van NDR inv.nr. 4172, zonder aantekening van betalingen; rentmeester Van Doorn neemt in deze legger alle posten uit de oude leggers op, met inbegrip van de 'vergeten en verduisterde'; bij elke post maakt hij melding van de laatste betaling en de eventuele aflossing; ingevolge resolutie 13 januari 1772 geseponeerd.
Deze index heeft waarschijnlijk betrekking op een legger of een register van renten in het domein Geertruidenberg.
Met de 'domaniale' tienden worden bedoeld de korentienden, de raap- en vlastienden, de smaltienden en de aardappeltiende onder Drimmelen.
Het betreft de tienden onder de jurisdicties van Geertruidenberg en van de heerlijkheid Standhazen, bedoeld worden grove tienden, raap- en vlastienden, smaltienden of grijzende tienden van bijen, schapen en ganzen. N B Deels in tweevoud.
In tweevoud.
In tweevoud.
Deels in tweevoud.
Deels in tweevoud.
Ook wel de Steen van Cloosteroord genoemd.
Deels in tweevoud.
Deels in tweevoud.
Condities van 1756 beschadigd.
Vanaf 1789 omschreven als '... de Ribben en andere aangekogte Landen gelegen buiten den Zeedijk van den Ameliapolder ...'
Deels in tweevoud.
Deels in tweevoud.
Vanaf 1789 het kohier-gedeelte in tweevoud.
Deels in tweevoud.
Het taxatierapport 1761 ontbreekt.
Met enkele tekeningen.
De 13de rekening (1598) ontbreekt.
De rekening over het jaar 1618 ontbreekt.
Hierin aangetroffen een kleermakersrekening uit 1692.
De 5de rekening (1659) ontbreekt.
Op omslag staat: 'De II' Rekeninge van Maurice Carel (...) voorden jare 1670'.
Borderel is beschadigd.
Betreft de rekening van de rechten en goederen die toebehoorden aan de capitularen en zusters binnen Geertruidenberg; in slechte staat.
Betreft de rekeningen van de geestelijke goederen, voor de zusters van St. Catharinadal betreffende de helft van haar landpachten, roggepachten en renten; '..gepresenteert aen Suster Lijngen Lauwerens...'
Betreft de rekening van de geestelijke geannoteerde goederen binnen Geertruidenberg.
In slechte staat
Hierin wordt vermeld dat 1625 het 22ste jaar van Van Teijlingens rentmeesterschap was.
In tweevoud.
Het betreft hier achterstallige betalingen van inwoners van Oosterhout, Dongen, Terheijden, Raamsdonk, Waspik, Capelle, Sprang, 's-Gravenmoer, Besoyen, Dussen, Eethen, Meeuwen en Drongelen aan de capitularen en conventualen van Sint Catharinadal.
Deels opgemaakt door de landmeter P. Kleijn in opdracht van de rentmeester.
'.. geformeert (...) ingevolge de resolutie (...) van dato 5 Januari 1769.'
Het patronaatsrecht en tienden van de kerk van Raamsdonk werden door Willem van Duvenvoorde gekocht in 1335 Hij stichtte er 5 vicarieën in 1346. Via Johanna van Polanen kwamen deze rechten in handen van de Nassaus, zie Drossaers I, I, p.235.
Aantekening in de archiefdoos: de (oude ) Folionrs 1096 VII, 1097 X en 1097 XI ontbreken.
Aan het Hof van de Graven van Holland, gelegen aan het Binnenhof en het Buitenhof in Den Haag, was het een oud gebruik om de stadhouder, als plaatsvervanger van de graaf van Holland, aan het Hof te laten wonen.
Na de dood van prins Willem van Oranje in 1584 koos prins Maurits Den Haag als residentie en bewoonde de appartementen aan de noordwestelijke kant van het grafelijk Hof tussen het Buitenhof en de Hofvijver. P. den Boer, 'Het huijs int noorteynde', het Koninklijk Paleis Noordeinde historisch gezien, (Zutphen, 1986), p. 18. NDR inv. nr. 4680.
Uit een 'Inventaris van de inboedel van het Stadhouderlijk Hof te 's-Gravenhage, 1757-1759 Inventarissen, II, pp. 653-677: 'In deze inventaris wordt onderscheid gemaakt tussen Stadhouderlijk Hof en het Stadhouderlijk Kwartier.'
Voor dit doel werden, vooral door prins Willem V, huizen, erven, stukken grond en stallen aangekocht in de omgeving van het Stadhouderlijk Kwartier. Deze aankopen vormden tezamen met het Stadhouderlijk Kwartier het Stadhouderlijk Hof, kortweg het Hof genoemd. De genoemde nieuwe aanwinsten waren:
Op het huis op het Buitenhof A. ter Meer Derval, 'Namen van de opeenvolgende eigenaars der huizen, staande aan de Noord-, West- en Oostzijde van het Buitenhof van 1600 tot circa 1830' in: Jaarboek Die Haghe, ('s-Gravenhage 1941), p. 131. NDR inv. nr. 4624.
Een fideicommis is een erfstelling 'over de hand' en kan doorgaan tot in de vierde graad. A.S. de Blecourt, Kort begrip van het Oud-Vaderlands burgerlijk recht, (Groningen, 1967), pp. 360-361.
Het Stadhouderlijk Hof, met als kern de verblijven van de stadhouder, het Stadhouderlijk Kwartier, wordt in verschillende boedelinventarissen beschreven.
In een boedelinventaris opgemaakt in 1759 wordt het Hof als volgt ingedeeld:
Inventarissen, II pp. 653-677. Zie ook deel III pp. 1-17, waar een inboedel-inventaris wordt besproken, opgemaakt in 1763. Ook hier is o.a. sprake van 't huis en de stal op het Buitenhof.'
Het Stadhouderlijk Kwartier bestond in 1795 uit:
Zie NDR inv. nr. 4686.
Direct nadat Willem V in januari 1795 naar Engeland was gevlucht betrokken de Fransen van de 'Convention Nationale' het Hof. Bovengenoemde inventaris van 1795 werd opgemaakt nadat deze Fransen het Hof weer hadden ontruimd en waren vertrokken. De meubels en goederen werden uitgezocht: in de inventaris wordt aangegeven wat 'van de Provintie van Holland' en wat 'van den Prince' is. Vóór maart 1795 werd het Stadhouderlijk Hof ingericht voor de Nationale Vergadering. In de trjd van Lodewijk Napoleon werd een gedeelte van het Hof gebruikt voor het ministerie van Financiën.
Na de dood van Willem van Oranje in 1584 was het de bedoeling van de Staten en van prins Maurits om de weduwe Louise de Coligny met haar gezin in de nabijheid van de regering te hebben, vooral wegens de opvoeding van de jonge Frederik Hendrik. Na enige jaren ging Louise de Coligny in op dit verzoek en in 1592 huurden de Staten van Holland voor haar het Huis in het Noordeinde een patriciërswoning gebouwd door Willem Goudt in 1530, ook wel 'de huysinge van Brandtwyk' genoemd, naar een latere eigenaar. Temidden van buurhuizen met erven en tuinen, waaronder het Gasthuis met de Gasthuisweide, viel het huis op door de fraaie bouwstijl en de imposante voorgevel met twee karakteristieke torens. Den Boer, Het huijs, pp. 11-15.
In 1609 schonken de Staten-Generaal het huis aan Louise de Coligny en Frederik Hendrik in eigendom. NDR inv. nrs. 4643. NDR inv. nrs. 4644-4650.
Volgens de inventaris van 1632 was de indeling van het Hof in het Noordeinde: Zie NDR inv. nr. 4680.
Na de dood van Frederik Hendrik betrok Amalia van Solms opnieuw het Oude Hof. Bij het verdelingsverdrag in 1732 werd het Oude Hof aan Pruisen toegewezen, maar prinses Anna van Hannover, weduwe van prins Willem IV kon het Hof in het Noordeinde in 1754 tegen een aanzienlijke vergoeding terugkopen. Het gebouw was verwaarloosd en werd hersteld onder leiding van architect D. van Stolk. Den Boer, P den, Het huijs, pp. 8 en 76.
In 1795 werd het Huis in het Noordeinde in beslag genomen en gebruikt door generaal Pichegru en zijn staf. De Nassause Domeinraad bleef in de Franse tijd de belangen van de vorst in ballingschap behartigen, maar kon niet verhinderen, dat de onroerende goederen van het huis van Oranje aan de Repubhek der Verenigde Provinciën werden overgedragen. Ten behoeve van een openbare verkoop van de goederen op het Oude Hof werd in 1795 een inventaris opgesteld. NDR inv. nr. 4692.
Na de komst van Willem I als soeverein vorst werd in 1814 door een speciale hofcommissie het besluit genomen het Oude Hof tot winterpaleis te verbouwen: het paleis in het Noordeinde.
Aan de bewoning van het Huis in het Noordeinde waren voor de eigenaar, de prins van Oranje, enkele verplichtingen verbonden. Het was de bedoeling, dat de prins de doorgang van de Molenstraat naar de Gasthuisweide vrij liet voor de verschillende buren, zodanig dat er koetsen en wagens voor konden rijden. De sloot, gelegen langs de Gasthuisweide en het erf van de prins, was het eigendom van de prins. Hij diende als eigenaar ervoor te zorgen, dat de sloot bevaarbaar bleef 'om daardoor hout, turf, misse en andere nootdruftigheden, van en aan dezelve tuin, erve en huis te mogen voeren.' NDR inv. nr. 4660.
De omheiningen langs sloot en doorgang moesten volgens strikte afspraken gemaakt zijn op nokhoogte zonder licht of opening; de prins had de zorg voor het onderhoud van muren en omheiningen. Wanneer een buur een speciale toestemming van de prins verkreeg om een stuk aan de muur te veranderen of de poort bij de doorgang te verhogen, dan werd daar tegelijkertijd een akte van non-prejudictie aan toegevoegd: d.w.z. dat de toestemming van de prins de betreffende persoon geen enkel recht gaf en deze dus niets ten nadele van de prins kon opeisen. NDR inv. nrs. 4647, 4660.
De ambachtsheerlijkheid van Rijswijk in de omgeving van Den Haag, die van 1474 tot 1557 het bezit van Nassau was geweest, werd in 1557 opgedragen aan de president van het Hof van Holland, mr. Cornelis Suis. NDR inv.nr. 768, folio 1463.
Bij deze ambachtsheerlijkheid Rijswijk kocht prins Frederik Hendrik in 1630 van Philibert Vernatti een huis met landerijen, genaamd te Nieuwburg voor de som van 30.000 gulden. Vervolgens deed hij in de jaren 1630-1632 aankopen rondom het bezit te Nieuwburg, zoals twee huizen met erven, landerijen, berg en bebossingen, gelegen in de Plaspolder bij Rijswijk. Dit omvangrijke terrein NDR inv.nrs. 4667-4673. Den Boer, Het huijs, p. 33, zie ook: kaartnr. S 394 van de de sectie kaarten van het Algemeen Rijksarchief en R Vermeulen, 'Bouwgeschiedenis en beschrijving van het voormalig Huis te Nieuwburch te Rijswijk' in: Nederlandsche Historiebladen I (Utrecht 1938), p. 122.
In 1633 werd de bouw aanbesteed en in 1634 waren de eerste paviljoens van het Huis te 'Nieuburch' volgens de betalingen n.a.v. de bestekken gereed: een Frans klassiek gebouw, symmetrisch ingedeeld. De tuinen werden geometrisch aangelegd, eveneens naar Frans voorbeeld. In 1636 werd met de afwerking van dakwerk, balustraden en hekwerk en de aanleg van vijvers en tuinen het nieuwe buitenverblijf voltooid. NDR inv.nr 4694.
Na het overlijden van prins Willem III, koning van Engeland, in 1702, volgde er een erfeniskwestie met de koning van Pruisen, die voortduurde tot 1732. Gedurende die gehele periode bleven alle goederen onder beheer van de Domeinraad, die verantwoording schuldig was aan de Staten-Generaal. Bij het verdelingsverdrag in 1732 kreeg koning Frederik Willem I van Pruisen het Huis te Nieuwburg toegewezen. Uit vriendschapsoverwegingen deed Frederik van Pruisen echter afstand van Huis te Nieuwburg ten gunste van Willem IV. Inventarissen, I, Inleiding, pp. XXVII-XXVIII en XXXII.
Het Huis te Nieuwburg werd volgens een contract van 1753 in dat jaar verhuurd aan graaf J.Golofkin, ambassadeur van de tsarina van Rusland. NDR inv.nr. 4698.
In 1789 gaf de architect P.W. Schonk, in een rapport aan de prins, het advies om tot sloop van het verwaarloosde hof over te gaan, nadat hij dit had overlegd met de intendant A. Douglas en de rentmeester van het Westland A.G. Christ. Bovendien adviseerde hij om uit de opbrengsten van de verkoop van roerende goederen en landerijen een monument op te richten ter nagedachtenis aan de vrede die in 1697 in het Huis te Nieuwburg gesloten werd tussen Frankrijk, Spanje, Engeland en de Republiek, de zogenaamde 'Vrede van Rijswijk'. NDR inv.nrs. 4701,4617.
Uit de resoluties van de Domeinraad blijkt dat in 1790 op grond van het advies van Schonk begonnen werd met de afbraak van het Huis te Nieuwburg, van de paviljoenen en de bijgebouwen. NDR inv.nr 666. NDR inv.nr. 667.
Als gevolg van de vorstelijke levenswijze en de staat van hofhouding, die Frederik Hendrik en Amalia van Solms voerden, ontstond bij hen de behoefte aan een zomerresidentie niet ver van het Stadhouderlijk Hof. Zo ontstond, vooral op aandringen van Amalia het plan tot het bouwen van het Huis in het Bosch in 's-Gravenhage, naar ontwerpen van Pieter Post. Iventarissen, I, pp. 379-383. NDR inv. nr. 4675. M. Loonstra, "Het huijs int bosch", het Koninklijk Paleis ten Bosch historisch gezien, (Zutphen, 1985), pp. 23-24.
Fredenk Hendrik heeft de voltooiing van het Huis in het Bosch niet kunnen meemaken. Na zijn overlijden in 1647 liet Amalia de oorspronkelijke opzet en bestemming wijzigen: het accent kwam te liggen op de centrale hal, die onder leiding van Jacob van Campen werd ingericht als mausoleum. Hij liet de grote zaal versieren met schilderijen ter nagedachtenis aan de roemrijke daden van Fredenk Hendrik. Deze imposante zaal werd Oranjezaal genoemd. Op advies van Huygens, die vanaf het begin betrokken was bij de bouw, de inrichting en de decoratie, kreeg het gehele Huis in het Bosch de naam 'Orangesael'. Pas in 1654 werd het Huis ten Bosch in eerste opzet voltooid.
Het schilderijenbezit van Fredenk Hendrik en Amalia van Solms was bijzonder omvangrijk. Zij bezaten o.a. werken van Rubens, Van Dyck, Rembrandt, Lievens en Honthorst. Hun hofschilder was Michiel van Mierevelt. Niet alleen in de Oranjezaal, maar ook in daartoe gebouwde galerijen in het Oude Hof en het Stadhouderlijk Kwartier vonden deze kunstwerken een plaats.
Amalia bewoonde voornamelijk de Oranjezaal, afwisselend met het Oude Hof, tot haar dood in 1675. Bij de boedelscheiding in 1676 ging de Oranjezaal als gemeenschappelijk bezit over op haar dochters:
Drossaers I, I, pp 325-377.
Ook Zevenbergen dat het persoonlijk eigendom van de prinses was, vermaakte zij op deze wijze aan haar dochters. In 1703 werd bij testament van Willem III bepaald, dat jaarlijks een rente van 1000 gulden uit Zevenbergen werd bestemd voor het onderhoud van het Huis in het Bosch. NDR inv.nr. 4704.
Bij de nalatenschap van Willem III ontstond een erfeniskwestie, veroorzaakt door het vroegere testament van Amalia van Solms. Fredenk I van Pruisen, zoon van de oudste dochter Louise Henriette eiste zijn deel van de erfenis op. Bij het verdelingsverdrag in 1732 werd zijn eis ingewilligd en kreeg hij het Huis ten Bosch toegewezen. Uit vriendschapsoverwegingen schonk deze het aan Willem IV van Oranje.
Aangezien het gebouw was verwaarloosd, maakte Willem IV plannen voor restauratie en de aanbouw van twee nieuwe vleugels. De architect D. Marot kreeg in 1733 opdracht een ontwerp te maken. In 1734 werd de bouw van de beide zijvleugels aanbesteed: hierbij werd de architect Coulon belast met de inspectie en begeleiding van het werk. Deze had echtereen slechte verhouding met de thesaurier Duncan en met Marot: ze vonden, dat Coulon onnodig hoge kosten maakte. Coulon kreeg de steun van de werklieden. NDR inv.nr. 4705. NDR inv.nrs. 4677,4707.
De Oranjezaal en het Kleine Loo werden in 1795 door de Fransen in beslag genomen en later geschonken aan het Bataafse volk, waardoor het onder nationaal beheer kwam. De vele goederen werden opgeslagen en geïnventariseerd. Veel werd verkocht, maar de schilderijen werden buiten de verkoop gehouden. NDR inv.nrs. 4618 en 4709-4710. J.J. Mostard, Den Haag Oranje residentie (Den Haag, 1980), 106-107, en E.M.Ch.M. Janson, Kastelen in en om Den Haag, (Den Haag, 1971), pp 21-22.
Nadat van verschillende andere verblijven van de prins van Oranje meubels en schilderijen naar het Huis in het Bosch waren getransporteerd, opende men in 1799 een Nationale Kunstgalerij, bestaande uit de Oranjezaal, de Chinese Kamer en de zuidelijke of Haagse vleugel. NDR inv.nrs. 4711-4719.
Vanaf 1805 gebruikte eerst R.J. Schimmelpennick tijdens zijn eenhoofdig bewind het Huis in het Bosch als verblijf. NDR inv.nrs. 4716-4717.
Het financiële beheer viel onder de verantwoordelijkheid van de thesaurier-generaal. Een kastelein voerde de directie van het Hof en verzorgde de wekelijkse inkomsten en lasten. Hij bewoonde de 'Casselenije' naast de grafelijke zalen. Voor de tuinen en stallen was een opzichter aangesteld. Een hofarchitect hield toezicht op de toestand en staat van gebouwen en tuinen. Door de prins benoemde functionarissen: NDR inv. nr.. 686, folio 679-683.
Het financiële beheer viel onder de verantwoordelijkheid van de thesaurier-generaal. Een intendant voerde de directie van het Hof en verzorgde de wekelijkse inkomsten en lasten. Er was een kastelein of huismeester voor de verzorging van het Hof. Voor de tuinen waren een hovenier en twee knechten aangesteld. Voor onderhoud en verbouwingen aan het gebouw had de hofarchitect de leiding, een opzichter voerde het werk uit.
Door te prins te benoemen functionarissen:
Een opzichter voerde de directie van het Huis. De conciërge verzorgde de maandelijkse rekeningen en diende de maandstaten in bij de thesaurier. Het financiële beheer viel rechtstreeks onder de thesaurier-generaal en niet onder een rentmeester. NDR inv.nr 1041, folio IIc LXXX van de rekening van de thesaurier.
Uit de archiefstukken blijkt, dat in de periode rond 1790 en later de rentmeester van het Westland betrokken werd bij bepaalde beheersactiviteiten, zoals bij verkoop - b.v. houtverkoop - en verpachting van goederen, landerijen en visserij en bij inspectie.
Door de prins te benoemen functionarissen: NDR inv.nr. 687, p.469.
Het financiële beheer viel onder de verantwoordelijkheid van de thesaurier-generaal. Op het Huis ten Bosch was een conciërge benoemd. Voor de tuinen was een hovenier aangesteld. Bovendien hadden de beide hofsteden een hovenier. Voor onderhoud en herstelwerkzaamheden aan de hofsteden waren een metselaar, timmerman en glazenmaker aangesteld. Door de prins te benoemen functionarissen: NDR inv. nr.. 687, folio 513-514.
In de registers van notulen van de Domeinraad (inv.nrs. 1-183) en evenzo in de repertoria op de notulen (inv.nrs. 637-679) treft men voortdurend ordonnanties van betaling voor leveranties, voor arbeidsloon en andere zaken van beheer: zoals bv. aanbestedingen n.a.v. bestekken van architecten voor vernieuwing van gebouwen en tuinaanleg, aanleg en onderhoud van tuinen en gebouwen, inspecties i.v.m. reparaties, inventarisatie van de inboedel. Zowel het Stadhouderlijk Hof als het Oude Hof, het Huis te Nieuwburg en de Oranjezaal zijn onder aparte trefwoorden te vinden.
Kwesties als benoemingen, instructies en behandeling van zaken aangaande personeel, en ook toezicht en controle op onderhoud van gebouwen, dienstwoningen en tuinen, aankoop van goederen en controle op de boedel kan men aantreffen in de ingekomen stukken bij de Domeinraad (inv.nrs 286-557). Voor wat betreft het Stadhouderlijk Hof bevinden zich veel gegevens in het register van stukken betreffende het beheer van de hofhouding en de administratie van de prins van Oranje {inv.nr. 770).
In het hier beschreven onderdeel van het archief van de Nassause Domeinraad berusten vooral stukken betreffende verwerving en beheer. De stukken van verwerving betreffende het Stadhouderlijk Hof zijn met name akten van transport met bijlagen betreffende de huizen en erven rondom het Stadhouderlijk Kwartier. Het Kwartier zelf werd vanouds door de Staten-Generaal bekostigd.
In de rubriek beheer zijn o.a. boedelinventarissen en stukken betreffende verbouwingen, uitbreidingen en afbraak te vinden.
Ook bij het Koninklijk Huisarchief berusten stukken betreffende het Hof en de andere huizen in Den Haag en omgeving, b.v. in het archief van Willem I, prins van Oranje, koning der Nederlanden, 1772-1859, en in het archief van de Intendance der koninklijke paleizen te 's-Gravenhage na 1816.
Collectie Hingman (VTHR) inv. nrs. S 330, S 332 en S 396.
Collectie Hingman (VTHR) inv. nrs. 3315, 3317 en 4696.
Collectie Hingman (VTHR) inv. nrs. 2397-2400, S 392-394.
Collectie Hingman (VTHR) inv. nrs. 4698-4700, 3322-3325, 3329-3334 en S 47
Met plattegrond, 1791.
Met plattegrond.
Met inventaris, zie NDR inv.nr. 4634.
Bevat:
- akte van verkoop door de gasthuismeesters aan Willem Goudt van de henneptuin en de doorgang door de gasthuispoort 1524,
- akte van verkoop door de gasthuismeesters aan Dirk van der Molen van een stal en erf met vrije uitgang door de gasthuispoort, 1558,
- akte van verkoop door Jan van Treslong aan Willem van Beerendregt van een erf met vrije doorgang door de gasthuispoort met een geïnsereerde akte van verkoop in 1558 door de gasthuismeesters aan Jan van Treslong, 1560,
- akte van verkoop door Dirk van der Molen aan Jan Hebijn van een ommuurde tuin of boomgaard, 1562,
- kwitantie over 12 gulden voor de gasthuismeesters van Pieter van Persijn als contribute voor de vernieuwing van de gasthuispoort en het behoud op vrije doorgang, 1585.
Zegels ontbreken.
Het oude inv. nr. FOL1423.2 ontbreekt: koopakte van een stuk land, aan de noordzijde van de Molenstraat, 1530.
Met plattegrondjes.
ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman (VTH) nr. 3315.
Zie ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman (VTH) kaartnr. 4698.
Toegevoegd twee foto's van het toegangshek, 1959.
Gepubliceerd in Inventarissen, I, pp. 179-238.
Aanwinsten: 1949 IV 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1801
Aanwinsten: 1949 IV 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1801
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr..4680.
Wel aanwezig.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 4688.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 4689.
Wel aanwezig.
ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, collectie Hingman (VTH) kaartnrs. 4699-4700.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 4688.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv. nr. 4689.
Bij Samenwerking archiefzorg Lopikerwaard van de gemeenten Lopik, Oudewater en IJsselstein zijn onder andere de archieven van de baronie en het stad IJsselstein in beheer. Dit omvangrijke archief is geïnventariseerd door mr. R. Fruin. R. Fruin, 'Inventaris van het archief der gemeente IJsselstein van de oudste tijden tot de invoering van het Franse bestuur, (1285)1447-1811', in: Verslag over oude gemeente en waterschapsarchieven in de provincie Utrecht over 1892. Bijlage E, pp. 1-127. In 1857 werden de gemeenten Noord- en Zuid-Polsbroek opgeheven en samengevoegd tot de nieuwe gemeente Polsbroek. Zie Maris, Polsbroek, p. 66.
Onder de baronie van IJsselstein waren het kasteel en de stad van die naam, Benschop en Noord-Polsbroek begrepen. De eerste bezitters van de goederen en rechten van deze baronie waren leden van de familie Van Amstel. Door het huwelijk in 1330 van Jan I van Egmond en Guyotte van Amstel kwam IJsselstein aan het huis Egmond om door het huwelijk in 1551 van prins Willem van Oranje en Anna van Egmond, eveneens een erfdochter, over te gaan op het huis Oranje-Nassau. Voor uitgebreide gegevens over de vererving van Egmondse goederen op de families Amstel en Egmond zie onder meer: R. Fruin, 'De vrije heerlijkheden gelegen in het grensgebied tusschen Gelderland, Holland en Utrecht' in: Verslagen en mededelingen van de Vereeniging tot uitgaafder bronnen van het Oud-Vaderlandsche Recht. 8 (Utrecht, 1934), pp. 354-358.
Bij de stad lag het kasteel IJsselstein. De heren van IJsselstein uit de families Egmond en Oranje hebben spaarzaam van dit huis gebruik gemaakt. Ten tijde van de Republiek diende het kasteel als woning van de drost. De Fransen gebruikten het als kazerne voor hun soldaten. In 1812 werd het kasteel door Domeinen verkocht aan de familie Strick van Linschoten om in 1887 verkocht te worden voor de sloop. Alleen de hoektoren bleef gespaard. Zie in: Kastelen en ridderhofsteden in de provincie Utrecht, onder auspicien van de Stichting Utrechtse Kastelen, 1995.
Voordat sprake was van IJsselstein lagen in dit gebied andere gerechten waarvan de namen nog bekend zijn, zoals Achterveld, Meerlo en Over-IJssel of IJsselveld. Deze gerechten behoorden tot het kerspel Eiteren. J J. de Geer, 'Eiteren en IJsselstein' in: Bijdrage tot de geschiedenis en oudheden der provincie Utrecht (Utrecht, I860), pp. 13-19, 29-34 en verder. De Geer, Eiteren en IJsselstein, pp. 30-31 en 175.
Eveneens in Eiteren lag het klooster van Onze Lieve Vrouwenberg, ook wel Onze Lieve Vrouw op de Berg genoemd, van de orde der cisterciënzers. Dit klooster was in 1342 gesticht door Gijsbrecht van IJsselstein en diens zoon Arnoud. Drossaers II inv.nrs. 95-100. J.A. Jaeger, Handschriften Derde Afdeling tot en met 1950 ('s-Gravenhage, 1968), inv. nr. 765, zie ook NDR inv.nr 4822.
De in de Lopikerwaard tussen Holland en Utrecht gelegen baronie van IJsselstein omvatte naast het kasteel IJsselstein de stad met het schoutambt van die naam en de ambachten Benschop en Noord-Polsbroek.
De stad IJsselstein ligt aan de IJssel en werd begrensd door het land van Montfoort ten noorden, het Nedereinde van Jutphaas en het gebied van Vreeswijk ten oosten, Lopik en Zuid-Polsbroek ten zuiden, en Vlist en Bonrepas ten westen. Tot het schoutambt behoorden de polders Broek, Neder-Oudeland, Over-Oudeland, IJsselveld en Hoge Biezen. Van al deze polders is het Broek of de Broekpolder de grootste. Lage Biezen, Achtersloot, Meerlo en Broek zijn gedeelten van deze polder. IJsselstein dankt haar naam aan de IJssel en het kasteel, de stenen burcht aan de IJssel, letterlijk IJsselstein.
Het ambacht Benschop omvatte het dorp en de polder van die naam en werd begrensd door Willeskop ten noorden, IJsselstein ten oosten, Lopik ten zuiden en Polsbroek ten westen De oorspronkelijke naam Benscoop, later Benskop of Benschop, werd bijna altijd op dezelfde manier geschreven. Benschop betekent de koop van Benno. Waarschijnlijk was deze, overigens onbekende, Benno de eerste die toestemming kreeg om aldaar land te ontginnen.
Het ambacht Noord-Polsbroek werd in het oosten begrensd door Benschop, ten zuiden en westen door Zuid-Polsbroek en ten noorden door Hoenkoop en Willeskop. De wetering die Noord-Polsbroek scheidt van Zuid-Polsbroek werd rond 1289 gegraven. De scheiding van Polsbroek in een noordelijk en een zuidelijk gedeelte dateert echter al van voor die tijd. Drossaers II, inv. nr. 82, A. Johanna Maris, Uit de geschiedenis van Polsbroek, in Jaarboek Oud Utrecht (1944), p. 25. H.J. Moerman, Nederlandse plaatsnamen. Een overzicht (Leiden, 1956), pp. 43 en 183.
Het kasteel van IJsselstein met het omliggende land was een Hollands leen. De bezittingen van de baronie waren voor een deel leenroerig aan Amstel en voor een ander deel aan Cuijk. Na de moord op graaf Floris V verbeurden de heren van Amstel hun goederen aan de graaf van Holland. De Cuijkse lenen werden in 1327 aan de graaf verkocht waardoor de gehele baronie een Hollands leen werd. Voor een gedetailleerde beschrijving van de herkomst en de verwerving van de verschillende onderdelen van de baronie door de graven van Holland, zie onder meer Drossaers II, I, pp. 2-5. IJsselstein was, evenals Buren en Leerdam, een vrijstad. Brieven van vrijgeleide zijn te vinden in NDR inv. nrs. 4723-4726. Zie ook M Gijswijk-Hofstra, Wijkplaatsen voor vervolgden. Asielverlening in Culemborg, Vianen, Buren, Leerdam en IJsselstein van de 16de tot eind 18de eeuw (Dieren, 1984). Drossaers, Tweede Deel, inv. nr. 46, NDR inv. nr. 4752, P.A. Meilink, bewerkt door H.J.Ph.G. Kaajan, Inventaris van de archieven van de Staten van Holland vóór 1572 ('s-Gravenhage, 1993), inv. nr. 846. NDR inv. nr. 4755. Zie ook R. Fruin, 'De vrije heerlijkheden', pp. 362-363.
Het bestuur van de baronie was samengesteld uit een college waarin zitting hadden de drost, als vertegenwoordiger van de heer, en de schouten van IJsselstein, Benschop en Noord-Polsbroek De rentmeester woonde de vergaderingen bij maar maakte daar officieel geen deel van uit. In dit bestuurscollege werden zaken behandeld die de gehele baronie betroffen. De meeste gegevens zijn ontleend aan W.F.J. den Uyl, De Lopikerwaard, Deel I: Dorp en kerspel tot 1814 (Utrecht, 1963).
Als vrije en hoge heerlijkheid werd recht gesproken in civiele en criminele zaken. Tot 1602 was beroep mogelijk bij het Leenhof van IJsselstein, daarna alleen bij de Nassause Domeinraad. De uit zes banden bestaande rol van het Leenhof, 1543-1601, bevindt zich in het Rijksarchief in Utrecht, Collectie Nassause Domeinraad, IJsselstein, inv. nrs. 227.1-227.6.
De zaken die de waterstaat betroffen werden geregeld door het hoogheemraadschap van de Lekdijk-Benedendams.
Wanneer IJsselstein stadsrechten heeft gekregen is niet precies bekend. In een akte van 1331 worden de inwoners van IJsselstein al poorters genoemd. Drossaers II, I, p. 3. R Fruin, 'De vrije heerlijkheden', p. 362.
De prins van Oranje stelde in IJsselstein de volgende functionarissen aan: Deze lijst is ontleend aan het Ambtboek, NDR inv. nr. 686, folio 437 recto-466 verso.
Benschop werd bestuurd door een schout en twee burgemeesters. Evenals in IJsselstein was de invloed van de magistraat en de schepenen of gezworen heemraden te verwaarlozen. Besluiten konden alleen worden uitgevoerd na goedkeuring door de drost en de rentmeester, die de vergaderingen meestal bijwoonden. De schepenbank berechtte de civiele zaken. Criminele zaken werden aanhangig gemaakt voor de schepenbank in IJsselstein. Appel was mogelijk op het Leenhof van IJsselstein. In 1602 gingen zaken in beroep over op de Domeinraad.
In Benschop stelde de prins van Oranje de volgende functionarissen aan: Deze lijst is ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686, folio 44verso-449recto.
Het bestuur van Noord-Polsbroek had veel overeenkomst met dat van Benschop. Ook hierlag het bestuur hoofdzakelijk in handen van de magistraat, bestaande uit de schout en twee burgemeesters, en was de invloed van de schepenen gering. De besluiten die de schepenbank nam konden alleen na goedkeuring door de drost en de rentmeester worden uitgevoerd. Noord-Polsbroek had een gerecht voor civiele zaken. Evenals in Benschop werden criminele zaken berecht voor de schepenbank in IJsselstein en kon tot 1602 geappelleerd worden aan het Leenhof. Daarna ging de behandeling van zaken over op de Domeinraad.
In Noord-Polsbroek stelde de prins van Oranje de volgende functionarissen aan: Deze lijst is ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686, folio 451recto-452verso.
Het beheer van de baronie lag in handen van de rentmeester. Naast de inkomsten uit de domeinen was hij ook verantwoordelijk voor die uit de kapittel- en kloostergoederen. Uit de rekeningen valt niet op te maken of de inkomsten afkomstig waren van de goederen van een of meerdere kloosters. Dat er meer kloosters waren blijkt alleen uit retroacta. Zie NDR inv.nr. 4819-4822.
Tevens was hij griffier van de lenen en ontvanger van de beden. Tot 1734 waren er drie series rekeningen: namelijk van de domeinen, het kapittel en van de kloosters. In de kapittel rekeningen werden ook de inkomsten uit vicariegoederen verantwoord. In 1735 werd besloten de rekeningen samen te voegen met als reden de onduidelijke herkomst van de goederen. De rentmeesters waren verplicht de rekeningen zelf naar de Rekenkamer van de Domeinen te brengen om te worden afgehoord. Deze Rekenkamer was eerst gevestigd in Breda. Philips van Hohenlohe, de echtgenoot van Maria van Nassau, richtte in 1603 in Buren een eigen Rekenkamer op voor het beheer van de Egmondse goederen. Hierdoor zijn stukken over IJsselstein, ongeveer over de periode 1584 tot 1619, gemengd geraakt met die van het domein Buren. Drossaers II, I, pp. VII-VIII. Zie ook deze inventaris Domein Buren.
In 1609 nam prins Philips Willem het beheer van al zijn goederen in eigen hand en vestigde hij zijn Rekenkamer weer in Breda. Na zijn dood in 1618 werden alle rekeningen afgehoord bij de Rekenkamer te 's-Gravenhage die tot het einde der republiek daar gevestigd was. Drossaers I,I, p. XII.
De gegevens zijn ontleend aan de serie rekeningen. Een nieuwe rentmeester was verplicht om voorin zijn eerste rekening zijn commissie af te schrijven. Bij verzuim werden zij vaak door de Domeinraad gemaand dit in de eerstvolgende rekening te herstellen.
Op een enkele uitzondering na dateren de stukken in dit hoofdstuk van na 1581. De stukken van voor die tijd zijn geïnventariseerd door dr. S.W.A. Drossaers. In de inleiding beschrijft zij uitgebreid de lotgevallen van de domeinarchieven van het huis Egmond, waaronder die van IJsselstein. Drossaers II. De leenregisters echter berusten in het Rijksarchief in de provincie Utrecht.
Oorzaken van verlies van archieven, naast calamiteiten als brand of waterschade, kwamen voort uit ambtelijk handelen. Om verschillende redenen hielden ambtenaren stukken uit hun ambtsperiode vaak onder zich waardoor de kans op verspreiding en verlies niet uitgesloten was. Zo deden ook de drosten Pieter Benjamin en Joachim Ferdinand de Beaufort. De omvangrijke hoeveelheid stukken die zij tijdens de uitoefening van hun ambt onder zich hadden werd, na hun overlijden niet aan de Domeinraad teruggegeven maar bij de familie bewaard. Deze stukken zijn nu te vinden in het familiearchief De Beaufort. E.P. de Booy, Inventaris van het archief van de familie De Beaufort, 1556-1976 (Utrecht, 1985), inv. nrs. 1525-1695. VROA (1949), p. 30. Idem (1950), p. 68. C.D. van der Dussen, Archivalia betreffende de goederen behorende onder het Leenhof en de rentmeester van de heren van IJsselstein (Utrecht, 1950).
Met hiaten. Zie vanaf 1732 ook de NDR inv.nrs. 4723-4726.
Wegens de omvang is het pak gesplitst in twee pakken van handzamer formaat.
Met staat van genummerde stukken van 1-38.
De NDR inv.nrs. 4729-4730 hebben een inhoudsopgave. Achterin NDR inv.nr. 4734 bevinden zich inventarissen van papieren die bewaard werden in de secretarieën van Benschop en Noord-Polsbroek.
Met inhoudsopgave.
Fragment.
De plaats van het originele charter is niet bekend.
Op de folio's 19v-21v staat een verslag over de verwoesting va IJsselstein in 1415.
-Voor de bode voor het schoonmaken van het stadhuis, 1732.
-Voor de pachter van de tol aan de IJssel en van het Zandpad vanaf de stad tot aan het Geijn, 1741.
Aanwinsten: 1942 I 42
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 1764
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Deze rente werd in 1548 bij testament door Maximiliaan van Egmond gelegateerd aan zijn natuurlijke zoon Alexander van IJsselstein. Deze huwde Anna van den Berg. Uit dit huwelijk werden geboren Willem, Alexander, Maria, Lucretia en Sibilla. Door hen werd de rente in gedeelten verkocht. Zie ook Dr. A.W.E. Dek Genealogie der Heren en Graven van Egmond, 's Gravenhage 1958.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
De akte van transport van 1554 door de erfgenamen van Aaltje Gerritsdr., gehuwd van Klaas Jansz. Dibbout, is geschreven op de rug van de akte van 1538.
De hierin vermelde gebouwen zijn: het kasteel, de korenmolen, de hofstede Looij, de hofstede op Achtersloot, drie huizen in de Kloosterstraat en de genaaste hofstede in Benschop.
Met tekening, 1779.
De hieronder vermelde rekeningen gaan tot 1734. Voor de rekeningen na 1734 zie NDR inv.nrs. 4936 en 5156-5234. De rekeningen van 1704 en 1705 zijn niet aangetroffen.
Alleen de uitgaven zijn gespecificeerd. Tot 1695 werd in iedere domeinrekening, in de kapittelen kloosterrekeningen tot 1694, het jaar van deze verpachting vermeld.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave. De naam van de weduwe is niet precies bekend. Soms tekende zij als Anna Dimmer, een andere keer als J.H.S. Dimmer.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Behoudens enkele hiaten gaan de hieronder vermelde rekeningen tot 1734. Voor de rekeningen na 1734 zie NDR inv. nrs. 5156-5234.
Genummerd VIII, IX en XV.
Tussen de rekeningen van de jaren 1611 en 1621 is geen hiaat, daar de kapittelgoederen begrepen waren in de negenjarige admodiatie of generale verpachting. Zie NDR inv. nr. 4826.
De rekening van 1610 is genummerd met IX.
De rekening van 1621 was de elfde rekening van Willem Dimmer en de eerste na de negenjarige admodiatie of generale verpachting.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
De rekeningen van 1730 en 1731 berusten in het Rijksarchief in Utrecht.
De hieronder vermelde rekeningen gaan tot 1734. Voor de rekeningen van 1612-1620 en na 1734 zie NDR inv. nr. 4826 en 5156-5234.
De rekening van 1621 was zijn elfde rekening en de eerste na de negenjarige admodiatie of generale verpachting.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
De rekeningen van 1730 en 1731 berusten in het Rijksarchief in Utrecht.
Met inhoudsopgave.
De rekeningen van 1732 en 1733 berusten in het Rijksarchief in Utrecht.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave. Wegens ontslag van de rentmeester in 1764 loopt de rekening van dat jaar van januari tot mei. Zijn opvolger werd gelast om over 1764 een nieuwe rekening te maken, zie NDR inv. nr. 5186 folio 10recto.
De rekening van 1751 berust in het Rijksarchief in Utrecht.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Naar een 'oud thinsboeck' dat door voorgaande rentmeesters werd gebruikt.
De rekeningen over 1799, 1805, 1808-1810 zijn wel getekend door W.H. van Hambroick.
De rekeningen lopen van maart tot maart.
Deze memorie zit in een omslag waarop staat vermeld dat hij in 1803 de rekening over 1794 uit de Auditiekamer heeft gelicht.
Zie ook NDR inv.nr. 5235.
Volgens opschrift was dit register in perkament gebonden.
In 1682 kocht prins Willem III voor een bedrag van 30.000 carolus guldens, de hofstede de Cruydberg of Kruitberg, gelegen in het baljuwschap van Brederode bij Santpoort en behorend onder banne of jurisdictie van Velsen. Het terrein ca. 60 morgen groot, was voor een groot deel geestgrond, en lag gedeeltelijk op de zogeheten Brederogeest. Dit was een crofte ofwel een stuk geestgrond gelegen tegen de duinen bij Santpoort. Het bezit omvatte voorts weilanden, landerijen met beplantingen, boomgaarden, boerenwoningen met erven, schuren en een werf.
De hofstede werd door Willem III als buitenverbiijf en jachthuis gebruikt. Na diens overlijden lieten prins Johan Willem Friso en zijn moeder meubilair en huisraad weghalen om deze goederen te vervoeren naar het hof te Leeuwarden en Soestdijk, nadat er inventaris van de boedel was gemaakt met het oog op de erfeniskwestie met de koning van Pruisen.
Het landgoed bleef lange tijd ongebruikt en stond onder toezicht van C.J. van Velsen. Vanaf 1724 werd de hofstede met de landerijen verpacht. Het goed is in 1795 aan de staat vervallen.
Het financiële beheer viel onder de verantwoordelijkheid van de thesaurier-generaal. Voor onderhoud van huis en goed en voor het beheer was slechts één functionaris aangesteld: een opzichter van huis en tuin. NDR inv.nrs. 685-687.
De ingekomen stukken in dit gedeelte van het archief betreffen de periode van 1768-1798. Andere stukken van algemene aard zijn te vinden in de notulen en resoluties van de Nassause Domeinraad in het deel 'Algemeen'. Datzelfde geldt voor de rekeningen van de thesaurier-generaal in het algemeen gedeelte.
De stukken van verwerving zijn vooral retroacta van de vele eigenaren; dit geeft ook goed de versnippering aan van het terrein. Slechts enkele inventarisnummers betreffen de stukken van de aankoop door de prins van Oranje.
Bij de stukken van beheer treft men een inventaris en rekeningen aan.
De bijlagen betreffen grotendeels de rekeningen over de jaren 1785-1795.
Met uithangend zegel door transfix.
Zegel ontbreekt.
Gecancelleerd.
Met beschadigd, uithangend zegel.
Gepubliceerd in Drossaers, S.W.A. en Lunsingh Scheurleer, Th.H, ed. Inventarissen van de inboedels m de verblijven van de Oranjes en daarmede gelijk te stellen stukken, 1567-1795, deel I (Rijks Ceschiedkundige Publicatiën, nr 147), ('s-Gravenhage 1974), pp. 637-645.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 4689.
Door het huwelijk van Anna van Egmond, gravin van Buren en Leerdam met Willem van Oranje kwamen de Burense goederen, waaronder het graafschap Leerdam en de heerlijkheid of baronie Acquoy, terecht in het huis van Oranje-Nassau. Drossaers II. Acquoy was oorspronkelijk een leen van de Heren van Voorne.
Philips Willem schonk in 1613 het Overeinde van de heerlijkheid Spijk, wat deel uitmaakte van het graafschap, aan Cornelis van Aerssen. Cornelis van Aerssen had in 1611 het Nedereind van Spijk van Gerard van Renoy gekocht.
Op 14 juli 1699 heeft Willem III het slot en de heerlijkheid Acquoy aan Joost van Keppel, graaf van Albemarle bij schenking bij leven gegeven. Na het overlijden van Van Keppel in 1718 viel de heerlijkheid weer terug aan de leenheer.
De heerlijkheid Leerdam was door keizer Maximiliaan op 24 juni 1498 tot een vrij graafschap verklaard. Vanwege deze 'rijksonmiddelbare' status maakte Leerdam formeel geen deel uit van de Republiek. De Staten van Holland hebben deze souvereiniteit altijd betwist. Prins Willem II erkende bij akte van 12 mei 1650 de leenroerigheid van Leerdam en IJsselstein aan de Staten van Holland. Maar tot een werkelijke invulling, vooral wat betreft het heffen van gewestelijke belastingen, is het nooit gekomen. Aan het eind van de 18e eeuw werd de kwestie weer actueel, getuige diverse rapporten over de status van het graafschap.
Prins Philips Willem bevestigde bij akte van 6 november 1608 de handvesten en privileges van Leerdam.
De graaf bezat de volgende rechten: eenjaarlijkse bede {Leerdam en Schoonderwoerd 4/5, Acquoy 1/5), ontvang van heergewaden, maalrecht en molendwang, veerrecht (samen met de graaf van Asperen), recht op visserij en recht van voor- en nakoop, recht op zwaansdrift, tiendrecht etc.
De baronie van Acquoy, hoewel door personele unie verbonden met het graafschap Leerdam, was in zekere zin onafhankelijk. Slechts het drostambt werd gemeenschappelijk met Leerdam gevoerd. Vanaf 1772 werd in de benoemingsakte van de drossaard van Leerdam tevens de titel drossaard dijk en Linge graaf van Acquoy opgenomen.
Het graafschap Leerdam lag ten noorden van de rivier de Linge en strekte zich uit tot aan het gebied van Everdingen in het graafschap Culemborg. Ten noordwesten lagen het land van Arkel en het land van Vianen. Ten oosten van Leerdam lag de baronie van Acquoy, van Leerdam gescheiden door de Diefdijk. Acquoy grensde aan het Gelderse drostambt Neder-Betuwe ten oosten en het graafschap Culemborg ten noorden. Leerdam -vroeger heerlijkheid van der Lede genaamd- was ca. 2800 morgen groot en bestond uit de polders Oud Schaik, Nieuw Schaik, Kort-Geregt, Hoogeinde van Middelkoop, Loosdorp, de Meent, Bruijnsdeel en Hoog-Leerbroek, Hoog Oosterwijk, de Geere, Over-Heikop en Over-Boeikop. Het rechtsgebied strekte zich ook uit over de heerlijkheid Schoonderwoerd, de polder Over-Heikop, en het Overeind van de heerlijkheid Spijk. Spijk was verdeeld in een Over- en Nedereind.
De baronie van Acquoy besloeg ca. 685 morgen. Het gebied kende vele paardenfokkerijen. In de 18e eeuw telde de stad Leerdam ongeveer 240 huizen. De voornaamste bedrijvigheid was een bierbrouwerij en lakenweverij, verder wordt het maken van stoelen genoemd.
Leerdam werd bestuurd door een drossaard -als vertegenwoordiger van de graaf-, twee stadsburgemeesters en zes schepenen. Zowel de stadsregering als de schepenbank werden bijgestaan door dezelfde secretaris. Alle polders hadden twee lage heemraden of waardslieden aangesteld die met de schout het opzicht hadden. Leerdam kende verschillende rekeningen; zeven polderrekeningen, de stadsrekening (tevens gemene landsrekening), dijkgraafrekening, gasthuisrekening, kerkrekening van Leerdam en de kerkrekening van Schoonderwoerd. Al deze rekeningen werden door een lid van de Domeinraad eens per jaar afgehoord en gecontroleerd.
Het gemene land van Acquoy werd apart van het graafschap Leerdam bestuurd en voerde, gedeeltelijk, een eigen administrate. Zowel de stadsrekening, de kerkrekening als de dijkgraven- en polderrekeningen werden afgehoord door een lid van de Domeinraad. De domein- en geestelijke goederen werden opgevoerd op de rekening van Leerdam. Verpachtingen werden ook ten overstaan van een raad verricht.
De prins bezat het recht van benoeming van de volgende functionanssen:
Vanaf 1621 bestaan er rekeningen afkomstig van de rentmeester van Leerdam. Tussen 1612 en 1620 fungeerde een admodiateur van de domeinen en geestelijke goederen, een soort verpachter van de landerijen. De functies van rentmeester van domeinen en van die van geestelijke goederen werden door dezelfde persoon vervuld. De rentmeester verantwoordde zijn administrate door middel van jaarrekeningen die werden afgehoord door de Domeinraad. Vanaf 1768 werden de rekeningen van domeingoederen en geestelijke goederen gecombineerd in een gezamenlijke rekening.
bron: NDR inv. nr. 5586.
bron NDR inv. nr. 5741.
Met kaart van de waterloop van de watermolens.
Met bouwtekening van de Franse school in Leerdam.
Bevat ook stukken betreffende Vianen en Ameide.
Aanwinsten: 1939 III 01
Voorheen: 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1707
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 2502.
Dorso 'Leerdam concept Nieuwe keuren. Jaceat dat door die van Leerdam wordt gepoursuiveert, 1698'.
Zie NDR inv.nr. 5794
Met tekening.
Aanwinsten: 1897 LII 12
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 757
Gelijk rapport als bovenstaande. Met bijlagen.
Proceszak. 'Gesententieerd den 3 Septemb 1638'.
Proceszak. 'Gesententeert 30 jan 1648'.
De drie personen waren lid geweest van het patriottische genootschap van Wapenhandel van Vianen en waren verantwoordelijk voor inname van Leerdam en het arresteren van enkele inwoners. Van Rijssel was commandant van een deel van het veldleger van Holland.
Zie ook Bestuur algemeen.
Hendrik Cleijn was in 1753 overleden.
Voor rekeningen over de jaren 1612-1620 zie rekeningen van de admodiateur van de domeinen en geestelijke goederen.
De rekening van 1664 ontbreekt.
Hendrik Cleijn was in 1753 overleden.
Dubbel
Als gewezen rentmeester.
Het boekjaar liep van St. Pontiaan (14 januari) tot St. Pontiaan.
Incompleet. Samengesteld in 1570.
Geseponeerd bij de Domeinraad volgens resolutie 25 augusrus 1778.
De baronie Liesveld is een polder in het noorden van de Alblasserwaard, gelegen aan de Lek. Onder Liesveld vallen de ambachten Ammers, Graveland, Gelkenes, Achterland en Peulwijk, Ottoland en Peursum. Het voormalige huis of kasteel te Liesveld behoorde onder Gelkenes. Het huis werd in 1740 gesloopt. A.I.J.M. Schellart en Th de Vries, Woonsteden der Oranje's (Zaltbommel, 1965). NDR inv.nr. 5825.
Graaf Philips van Hohenlohe was met de baronie door Erik van Brunswijk beleend geweest en had de titel van baron van Liesveld gevoerd. Bij de belening aan Philips van Hohenlohe was bepaald dat de baronie weer aan Van Brunswijk zou komen te vervallen als Philips van Hohenlohe kinderloos zou overlijden. Na de dood van Van Hohenlohe in 1606, hij was kinderloos gebleven, werd de baronie door Erik van Brunswijk geschonken aan Ernst Casimir van Nassau. Ernst Casimir was getrouwd met de dochter van Van Brunswijk, Sophia Hedwig van Brunswijk-Wolfenbiittel. De neef en erfgenaam van Van Hohenlohe, Philips van Hohenlohe, maakte echter aanspraak op de baronie. Er werden procedures gevoerd voor het Hof van Holland. Uiteindelijk werd het huis van Nassau in zijn rechten erkend en met de baronie beleend door de Staten van Holland in 1622. NDR inv.nr. 5824.
Na het overlijden van Willem III in 1702 werd Liesveld verenigd met de goederen uit de nalatenschap van Willem III en maakte sindsdien deel uit van de Nassause domeinen.
Nieuwpoort werd door de graven van Nassau als heer van Liesveld samen met de heer van Langerak in leen gehouden van de Grafelijkheid van Holland.
De visserij in de Lek werd in erfpacht van de deken en het kapittel van Oudmunster te Utrecht gehouden en werd door de rentmeester van Liesveld beheerd.
De hoge jurisdictie in Liesveld werd, namens de heer, uitgeoefend door een baljuw of drossaard, die in het kasteel zetelde. Deze functionaris werd benoemd door de Nassaus. De lage jurisdictie in de ambachten werd uitgeoefend door een schout, welke functionaris ook door de Nassaus werd benoemd. De inkomsten van de hoge en lage jurisdictie werden gevormd door boeten en verbeurdverklaringen.
De heer van Liesveld bezat voorts het tiendrecht, het jachtrecht, cijnsrecht, het zegelrecht, voogdij over wezen. Hij had het recht op benoeming van een heemraad in de Overwaard. Ook had de heer het patronaatsrecht voor de kerken in Liesveld.
Door de Nassaus werden verder de volgende functionarissen benoemd:
Meerdere functies werden vaak door een persoon uitgeoefend, zoals b.v. de functie van drossaard en rentmeester van Liesveld. Deze functies werden dan ook nog gecombineerd met de functie van schout van Nieuwpoort, secretaris, enz. NDR inv. nr. 685.
Naast de benoeming van bovenstaande functionarissen, hadden de Nassaus als heren van Nieuwpoort het benoemingsrecht van de magistraat van Nieuwpoort (burgemeesters, schepenen, kerken armmeesters). Deze bestuurders werden benoemd uit dubbeltallen. Zie de verbalen van leden van de Domeinraad, NDR inv.nrs. 5798-5805.
De Friese Nassaus hadden voor hun administrate een 'raad en secretaris' in dienst. Eenmaal per jaar ging de raad als gecommitteerde van de Nassaus naar Liesveld om de 'regering te verzetten' (meestal werden de diverse ambtenaren herbenoemd), verpachtingen te doen en de stads-, rentmeester-, kerkrekeningen binnen Liesveld af te horen. Van deze verrichtingen werd een rapport opgemaakt en aan de Nassaus aangeboden ter goedkeuring. In de periode 1702-1735 bleef Liesveld in beheer bij een Friese raad. In 1735 werd de administratie en het beheer van de baronie Liesveld overgedragen aan de Nassause Domeinraad in 's-Gravenhage. NDR inv. nr. 93, 27 januari 1735.
Het beheer van de baronie ter plaatse, verkopingen en verpachtingen die niet door de raad zelf konden worden afgehandeld, onderhoud van de roerende en onroerende goederen, innen van gelden, e.d. en de administratie daarvan, werd gevoerd door een rentmeester.
In dit deel van het archief van de Nassause Domeinraad zijn stukken te vinden die van belang kunnen zijn voor onderzoek naar de geschiedenis van de Alblasserwaard, met name de polder Liesveld, op het gebied van de waterstaat, landbouw en economie. In de rekeningen van de rentmeester zijn gegevens te vinden over de opbrensten van de landerijen, gegevens betreffende de grootte en ligging van de percelen land, de gewassen en de namen van pachters, de tienden en gegevens over de uitgaven inzake het onderhoud van het domein, de huizen, de wegen en dijken. In de rekeningen en de condities van verpachtingen zijn de percelen onder een nummer vermeld. Dit nummer komt overeen met de nummers vermeld op een kaart van Liesveld uit 1767, gemaakt door de toenmalige rentmeester C.F. Hildenberg (Afdeling Kaarten en Tekeningen, VTH2456). In de condities van verpachtingen staan naast de namen van pachters, gegevens over de percelen land en de gewassen die er groeiden. In de condities is meermalen sprake van koop. Men dient erop bedacht te zijn dat het gaat om pacht.
In de rapporten en verbalen van de gecommitteerden namens de Friese Nassaus, later de leden van de Nassause Domeinraad, zijn gegevens te vinden over de omslagen, de verpachtingen en het 'verzetten van de magistraat'. Ook wordt er verslag gedaan van de toestand van het domein: staat van onderhoud, bestuurlijke verhoudingen en afhandelingen van rekesten e.d. In de stukken betreffende de waterstaat zijn gegevens te vinden over de bouw en het onderhoud aan waterstaatswerken, zowel in Liesveld zelf als in de waterschappen Alblasserwaard en Overwaard.
Bouwtekeningen van werken kan men vinden in de stukken betreffende de bouw of verbouw van onroerende goederen, aanleg en onderhoud van waterstaatswerken, etc.
Andere stukken betreffende Liesveld als bezit van de Nassaus zijn te vinden bij het Algemeen Rijksarchief sectie 3, Inventaris van het rentmeestersarchief van de heerlijkheid Liesveld (Nassaus Domein, 1734-1802.) Het betreft hier voornamelijk rendantsexemplaren van rekeningen van de rentmeesters en een inventaris van de goederen binnen Liesveld.
Op de Afdeling Kaarten & Tekeningen bevinden zich drie kaarten betreffende Liesveld: een kaart van 4 percelen land, VTH 2455; een kaart van landerijen onder Liesveld, VTH 2456 en een plattegrond van het kasteel en park te Liesveld, VTH 2557.
Het laatste rapport over 1732 is niet geëxamineerd en vastgesteld. Ook over de jaren 1733 en 1734 zijn geen rapporten opgemaakt.
Bij het verbaal over 1771 een kaart van de Lek.
Een deel van de brieven is gericht aan enkele raden van de graven van Nassau, door wier tussenkomst de brieven bij de Nassaus zelf terecht kwamen.
Het betreft hier de stukken in de rubriek Verwerving en vervreemding.
Handschrift in Quartes
Aanwinsten: 1893 32b
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 645
Hierin ook stukken afkomstig uit het archief van de Staten van Holland.
Bij sectie 3 van het Algemeen Rijksarchief bevinden zich de rollen over de periode 1767-1804. (Oudrechterlijke archieven in Zuid-Holland, nummer toegang 3.03.08.090.).
1. voor de gecommitteerden tot de verpachtingen, het opnemen van rekeningen en het aanstellen van de magistraten van Liesveld, 1656-1714;
2. voor de drossaards, substituten, rentmeesters, kasteleins, waterheemraden, secretarissen, bodes en portiers van de baronie van Liesveld, 1627-1714;
3. voor drossaard, schout, secretaris en aanstelling van tresorier en bode van Nieuwpoort, 1659-1703;
4. voor de secretaris van Gelkenes, Ammers Graveland, Achterland en Peulwijk, voor de schout, de secretaris en de gadermeester van Ottoland, alsmede een akte van cautie voor de bode van Ottoland en voor de substituut van Peursum, 1628-1714;
5. voor schoolmeesters, kosters en voorzangers van Nieuwpoort, van Ammers Graveland, van Ottoland en in de baronie als geheel, 1659-1713.
Fragmenten.
Met kaartje van de Lek.
Verpacht werden de landerijen waarop tiendrecht rustte.
Bevat een bouwtekening van een gevel.
Niet raadpleegbaar
Laatste pagina's ontbreken.
Niet raadpleegbaar
Laatste pagina's ontbreken.
Cornelis van Roijen was van 1641-1645 substituut-rentmeester.
Niet raadpleegbaar
1 deel
In tweevoud.
De rekening loopt van St. Jan (24 juni) tot St Jan (24 juni).
De rekeningen lopen van St Jan (24 juni) tot St. Jan (24 juni).
De rekeningen lopen van St. Jan (24 juni) tot St. Jan (24 juni).
In tweevoud; ook van T. van Schelluijzen.
De rekening loopt van St. Jan (24 juni) tot St. Jan (24 juni).
De rekening loopt van St. Jan (24 juni) tot St Jan (24 juni).
De rekeningen lopen van St. Jan (24 juni) tot St Jan (24 juni).
De rekeningen lopen van St. Jan (24 juni) tot St. Jan (24 juni).
Tot 24 juni 1770 lopen de rekeningen van St. Jan (24 juni) tot St Jan (24 juni) .
De betreffende lenen lagen in Ammers Graveland, Langebroek, Leerdam, Giessen, Brandwijk, Gelkenes, Zoeterwoude, Meerkerk, Streefkerk en Streveland, Berghambacht, Vierhout, Maasland, de Lier, Naaldwijk, Peulwijk, 's-Gravenzande en Zandambacht.
Zie ook 5868 en 5869.
Niervaart hoorde aanvankelijk tot de heerlijkheid Strijen. Niervaart werd van de heerlijkheid Strijen afgescheiden nadat er een geschil ontstond over het bezit van deze landen tussen Zweder van Abcoude, heer van Gaasbeek, Putten en Strijen, en Jan van Polanen, heer van de Lek en Breda, samen met zijn zoon Jan van de Lek. Laatstgenoemde verkreeg uiteindelijk de landen en heerlijkheid van de Niervaart. Hij droeg zijn heerlijke goederen in 1390 op aan Albrecht van Beieren en ontving ze naderhand van hem als een onversterfelijk erfleen. Na zijn dood en die van zijn vrouw Odilia van Salms, die door hem met de heerlijkheid 'belijftocht' was, kwam het erfleen aan hun dochter Johanna van Polanen van de Lek die in het huwelijk trad met Engelbrecht van Nassau, waardoor de heerlijkheid in het huis van Nassau kwam. Bij de 'portage' van 1732 werd Niervaart aan het huis van Oranje toebedeeld. Zie ook Van der Aa, Aardri]kskundig woordenboek der Nederlanden, deel 8.
In 1795 werd Niervaart in beslag genomen en in 1796 genationaliseerd.
De heerlijkheid van Niervaart -tegenwoordig Klundert- lag met de polder van dezelfde naam ten zuiden van het Hollands Diep, ten oosten en ten zuiden van Zevenbergen, waarvan ze door de Roodevaart of de Keene werd afgescheiden. Ten westen grensde Niervaart aan de polder de Ruigenhil. Het domein Niervaart behoorde oorspronkelijk tot het gewest Holland.
Van het domein maakten in de 16e eeuw deel uit de stad Klundert, het fort Suijkerberg, diverse polders, de Moerdijk en het Strijense Sas, en nog enige gehuchten als de Tenmereek, Noordschans en Logtenberg. Tegenwoordig ligt dit gebied in de province Noord-Brabant.
De Klundert of Niervaart was een kleine stad, gelegen aan de Roodevaart, ook wel 'Mooie Keene' genoemd. De stad werd regelmatig versterkt met wallen en had vier bolwerken met een grachtenstelsel. Deze vestingwerken werden in 1583 op last van prins Willem I gebouwd. In het stadje waren in de 16e eeuw zeven of acht straten, die alle lijnrecht liepen, met in het midden een brede gracht, de Kreek geheten. Voorts was er een haven aan de Roodevaart.
In Niervaart lag een kleine bezetting onder het bevel van een majoor die afhankelijk was van de gouverneur van Willemstad. Aan de andere kant van de vaart lag het fort Suijkerberg. In het begin van de 16e eeuw bevond zich aan het Hollands Diep nog een kleine versterking, de Noordschans, maar die werd halverwege de 16e eeuw gesloopt. NDR inv.nr. 766, folio 856recto.
Hoewel de Moerdijk een gehucht was, had het grote bekendheid door de overvaart van en naar het Strijense Sas. Het gehucht behoorde voor het grootste gedeelte onder de heerlijkheid van Niervaart, met inbegrip van de haven. Het oostelijke gedeelte behoorde onder de Lage Zwaluwe.
Het bestuur van de heerlijkheid werd gevormd door een baljuw en twee burgemeesters, waarvan de een tevens thesaurier was en de ander tevens president-schepen naast zes andere schepenen. Baljuw en secretaris werden voor het leven benoemd door de heer van Niervaart.
Hoger beroep van de gewezen vonnissen door de schepenen was mogelijk bij het Hof van Holland, en in zaken betreffende de gemene middelen bij de Gecommitteerde Raden.
De rentmeester, die tevens kastelein was, had met de baljuw de benoeming 'van 't dubbel getal der magistraats personen'. Van deze lijst benoemde de heer van Niervaart de magistraat.
De ontvanger der verpondingen werd door de heer aangesteld, stelde borg aan de magistraat en deed rekening aan gemelde magistraat ten overstaan van een commissaris.
Voorts was er een pastorie, waarvoor de predikant een bijdrage aan de heer van Niervaart moest leveren. De predikant inde de 100ste en 200ste penning en de ordinaris penning, alsmede inkomsten als gevolg van de tiendverpachting. Onder de jurisdictie van Niervaart behoorden de volgende gebieden NDR inv.nr. 766, folio 858recto-859recto
Behalve de nieuwe Moerdijk en Mr. Claasland waren de polders meestal in eigendom van de heer van Niervaart.
De verschillende polders en landen die onder Niervaart vielen werden beheerd door een college van dijkgraaf, de rentmeester, gezworenen en penningmeester, maar de heer van Niervaart had het recht om er drie gezworenen aan te stellen alsmede de rentmeester. Voor een overzicht aanwezig van de bezittingen aan landerijen, hoeven, boerenwoningen en schuren die zich in deze heerlijkheid bevinden zie NDR inv. nr 766, folio 858recto-859recto.
De prins van Oranje als heer van Niervaart oefende hoge, lage en middelbare jurisdictie uit, alsmede het strandrecht en het aanslaan van onbeheerde goederen. Tot zijn heerlijke rechten behoorde de 'privative' jacht, de cijnzen, tienden, recht van de wind.
De heer van Niervaart stelde de volgende functionarissen aan: NDR inv. nr 685, folio 97-100.
Het beheer was in handen van de rentmeester, die binnen de gemeenschap een aanzienlijke positie had. Als kastelein genoot de rentmeester de vrijdom van 's lands impositien (belaslingen).
Dit hoofdstuk beschrijft de stukken betreffende Niervaart. Het archief vormt met name voor de sociaal-economische geschiedenis van het gebied een rijke bron van informatie De rekeningen geven per jaar een inzicht in de sociaal-economische ontwikkeling die het gebied in de loop der eeuwen doormaakte. Voor onderzcek naar dijkonderhoud en de strijd tegen het water, de ontwikkeling van de landbouw en handel is raadpleging van de rekeningen aan te bevelen. De eerste rekening dateert uit 1563; vanaf 1587 is de jaarlijkse serie op circa 40 jaargangen na compleet tot en met 1810.
Bovengenoemde eerste rekening van 1563 is tevens het oudste stuk van het archief, net zoals de laatste rekening uit de Franse tijd van 1810 het jongste stuk van het archief is.
Voor de periode eind 18e eeuw tot en met het einde van de Franse tijd zijn de condities van verpachting van groot belang.
Inzake onderzoek naar de bestuurlijke aspecten leveren vooral de verbalen van de leden van Domeinraad en de generale rapporten van de rentmeesters veel gegevens op.
Andere stukken betreffende Niervaart zijn te vinden in deel 1 in de serie Notulen van de Domeinraad en de serie registers van uitgaande stukken aan belanghebbenden, beschreven in de rubriek 'Stukken van algemene aard'.
Andere archieven betreffende Niervaart uit de periode dat de prins van Oranje heer van Niervaart was, bevinden zich in:
Inhoudsopgave van de rekening Ontleend aan de rekening over 1768, NDR inv.nr. 6478.
Het rapport over het jaar 1788 ontbreekt.
Bevat ook kaarten van Niervaart.
Zie voor de kaart het Algemeen Rijksarchief, collectie Hingman VTH 1764.
Ontbreekt.
De bezittingen van de prins van Oranje in het Westland vallen uiteen in een aantal goederencomplexen: Monster met Poeldijk, Ter Heijde en half Loosduinen; Naaldwijk met Honselersdijk en Hondertland en verder Wateringen, De Lier, 't Opstal en Oranjepolder en 's-Gravenzande en Zandambacht.
Monster met Poeldijk, Ter Heijde en half Loosduinen behoorden tot de erfenis afkomstig van Jan van Polanen. Tot 1588 bezaten de Nassaus alleen de ambachtsheerlijkheid Monster. De Staten van Holland verleenden in 1588 aan prins Maurits de hoge heerlijkheid. Scherft, Het sterfhuis, p. 110. Drossaers I, I, pp. 9 en 13. Tegenwoordige staat, VI (Holland III), pp. 586 e.v.
Naaldwijk, met Hondertland en Honselersdijk werd in 1612 door prins Frederik Hendrik gekocht van de graaf van Aremberg.
De goederen van graaf Karel van Aremberg, waaronder de hoge heerlijkheid Naaldwijk, Honselersdijk, Wateringen en Hondertland, waren in 1583 door de Staten van Holland geconfisqueerd, omdat de graaf in Spaanse dienst was gebleven.
In 1598 gaven de Staten van Holland aan Maurits huis, tuinen en boomgaarden van Honselersdijk in concessie. Honselersdijk was vanouds de plaats waar het slot van de heren van Naaldwijk stond. Met het Twaalfjarig Bestand kreeg de graaf van Aremberg, volgens de bepalingen dat allen van wie de goederen gedurende oorlog waren aangeslagen of verbeurd verklaard, weer in het bezit van hun goederen zouden worden hersteld, zijn bezittingen in het Westland terug. Omdat deze goederen voor de graaf een lastig bezit waren, aangezien hij een hoge positie in de Spaanse dienst bekleedde, verkocht hij ze in 1612, na onderhandelingen vanaf 1610, aan prins Frederik Hendrik. Deze kocht de goederen voor de somma van 360.000 gulden. In hetzelfde jaar schonk zijn broer Maurits aan Frederik Hendrik de rechten op de ambachtsheerlijkheid van Naaldwijk. De ambachtsheerlijkheid was eertijds in handen van het geslacht Van Woert. Door koop en vererving (uit het erfdeel van Polanen) was de ambachtsheerlijkheid in bezit gekomen van prins Maurits. Door de schenking van Maurits aan Frederik Hendrik werden ambacht en heerlijkheid in één hand verenigd. E. van Bergen Geschiedenis van Naaldwijk van vroegste tijden tot begin 20e eeuw, (Naaldwijk, 1924), pp. 90 e.v.; Th. Morren, 'Het huis Honselersdijk' in: Je Maintiendrai, red. prof. dr. J.F.L. Krämer. dl I, p 229 e.v.
De bevolking van de goederen bracht, ter gelegenheid van de overdracht van de goederen in handen van een prins van Oranje een som van 4000 gulden op, als ereblijk voor de nieuwe eigenaar.
Honselersdijk en Hondertland behoorden onder Naaldwijk. Hondertland was een klein ambacht met recht van hoge heerlijkheid in het Westland. Aan Hondertland was de titel van erfmaarschalk van Holland verbonden. NDR inv.nr. 765, folio 720 e.v.
In 1638 werd Frederik Hendrik beleend met het recht van visserij met schuttingen in Hondertland. De Hoge en Lage Doortoge werden in 1634 door Frederik Hendrik gekocht van de broers en zussen Van der Linden, eigenaren van deze hofsteden. Deze hofsteden lagen in het ambacht van Monster, maar vielen onder het baljuwschap van Naaldwijk. NDR inv.nr. 6583. Zie kaart Collectie Hingman VTH, inv, nr. 2387-b.
Ook 't Opstal maakte deel uit van Naaldwijk. In 1612 werden door prins Frederik Hendrik in 't Opstal tienden en een boerenwoning gekocht. Voor de criminele politic en finantie behoorde dit gebied onder Naaldwijk, voor het civiele onder Honselersdijk. NDR inv.nr. 767, folio 1244.
Van Wateringen bezat de prins van Oranje alleen de ambachtsheerlijkheid. Wateringen maakte deel uit van de goederen die van de graaf van Aremberg waren gekocht. De hoge heerlijkheid behoorde aan de Staten van Holland, die de baljuw benoemden.
In 1712 werden Naaldwijk, Honselersdijk, Wateringen, Oranjepolder en Hondertland door de Staten-Generaal aan de koning van Pruisen geextraheerd, Bij de overeenkomst van 1732 over de erfenis tussen de koning van Pruisen en de prins van Oranje-Nassau werden deze goederen definitief aan de koning van Pruisen toegewezen. In 1754 kwamen de goederen weer in de handen van de Oranjes door koop van de koning van Pruisen.
Prins Frederik Hendrik kocht in 1638 's-Gravenzande en Zandambacht van de Staten van Holland, met recht van hoge heerlijkheid.
De bezittingen van de prins van Oranje in het Westland besloegen een groot deel van het Westland. Van deze bezittingen was Naaldwijk het grootst in omvang. De naam Westland komt voort uit het onderscheid dat werd gemaakt tussen de Oost- en de Westambachten binnen het hoogheemraadschap van Delfland. Tegenwoordige Staat, VI, Holland III, p 480.
Dankzij de ligging vlakbij 's-Gravenhage en het zeeklimaat, kon het Westland zich ontwikkelen tot het tuinbouwgebied dat het nu is. De beoefening van de tuinbouw nam pas in de 17e en 18e eeuw een grote vlucht. De tuinbouw werd bevorderd door pastoor François Verburch, die in 1647 als eerste pastoor na de Reformatie in het Westland zijn standplaats kreeg. Ook aanleg en onderhoud van groente- en moestuinen bij de diverse buitenplaatsen in het Westland, zoals bij het huis te Honselersdijk, heeft waarschijnlijk de beoefening van de tuinbouw bevorderd. De hovenier van Honselersdijk, Jacobus Groen, kreeg bekendheid door zijn handboek voor de tuinbouw 'De Nederlandsche Hovenier'. J.G. de Ridder, Uit de geschiedenis van het Westland (Den Haag, 1979), pp. 11-13.
Het bekendste goed in Westland was Honselersdijk, vanwege het lustslot dat prins Frederik Hendrik liet bouwen, in plaats van het oude vervallen kasteel op die plaats. Omstreeks 1620 moet met de aanvang van de bouw zijn begonnen. Bij de bouw waren als architecten betrokken: Jacques de la Vallée (1634-1637), Jacob van Campen (vanaf 1637) en Pieter Post (vanaf 1646). Bij ontwerp en inrichting van het huis en de tuinen waren tal van kunstenaars betrokken. Morren, 'Het huis Honselersdijk', pp. 229 e.v.
Frederik Hendrik zelf verbleef geregeld op het huis Honselersdijk. Het huis was het toneel van ontvangsten en feesten en jachtpartijen. Zijn zoon Willem II echter had een voorliefde voor Dieren en kwam weinig op Honselersdijk. Willem III, die een deel van zijn jeugd doorbracht op het huis, kwam er weer vaker, maar na zijn kroning tot koning van Engeland vertoonde hij zich nog maar weinig op het huis. Na zijn dood kwam het huis in handen van de koning van Pruisen, Frederik I. Deze bezocht Honselersdijk herhaaldelijk en liet het zelfs verfraaien. Zijn zoon Frederik Willem deed niets aan het onderhoud van het huis. Het huis werd bewoond door diens ambtenaren. Een gedeelte van de inboedel, waaronder schilderijen liet hij naar Berlijn overbrengen. Nadat de Oranje-Nassaus de goederen in het Westland weer van de koning van Pruisen hadden teruggekocht, werd het huis te Honselersdijk hersteld en opgeknapt. Prinses Carolina en haar man, prins Karel Christiaan van Nassau-Weilburg, hadden het huis als vaste woonplaats. Van Bergen, Naaldwijk, pp. 96 e.v. Van Bergen, Naaldwijk, p. 123 en pp. 136-137.
De prins van Oranje had in vrijwel alle heerlijkheden het recht van benoeming van baljuw en schout. Ook had hij benoemingsrecht voor welgeboren mannen en schepenen, die hij benoemde uit een dubbelgetal dat was opgesteld door de baljuw of schout.
In het Westland werden geregeld meerdere functies door één persoon uitgeoefend. Zo werd het baljuwschap van de verschillende heerlijkheden en functies als ontvanger van de verpondingen in de 18e eeuw bekleed door één persoon. Ook het rentmeesterschap over de verschillende goederen werd geregeld door een persoon waargenomen. De rechten en bevoegdheden van de prins van Oranje waren vrij uitgebreid, zoals mag blijken uit de opgave van functionarissen waarvan de prins benoemingsrecht had, of waarvoor hij octrooi mocht verlenen.
De goederen in het Westland werden beheerd door meerdere rentmeesters, één rentmeester per goederencomplex. Nadat Naaldwijk en 's-Gravenzande in 1754 weer van de koning van Pruisen waren teruggekocht, werden deze goederen door één rentmeester beheerd en in één rekening verantwoord.
De Domeinraad hoorde de rekeningen van de verschillende colleges en functionarissen jaarlijks af. Het afhoren van rekeningen van de rekenplichtige ambtenaren vond vaak plaats ten overstaan van baljuw, schout en schepenen, ingelanden of bruikers door een lid van de Domeinraad. Ook deed de gecommitteerde van de Domeinraad de jaarlijkse verpachtingen.
Ten behoeve van een zorgvuldige administratie van met name aan grondbezit verbonden inkomsten, diende het bezit in kaart te worden gebracht. Zo is het kaartboek van de domeinen in Westland door Floris Jacobsz., gemaakt in de periode 1615-1634, waarschijnlijk in opdracht van de Domeinraad vervaardigd. NDR inv. nr. 6691. Kaartboek van het baljuwschap van Naaldwijk. Kaartboek van de landerijen gelegen in de heerlijkheden Naaldwijk, Honselersdijk en het Honderdland, omstreeks 1620 door Floris Jacobsz vervaardigd. M. Kok, ed. (Alphen aan de Rijn, 1985, Genootschap Oud Westland in samenwerking met Canaletto). Het betreft de kaarten collectie Hingman inv. nrs. VTH 2347-2350, 2353-2354, 2358-2363
In 1757 werd voor het Westland een intendant aangesteld 'tot beter administratie en bevorderinge der inkomsten'. NDR inv. nr. 115, 25 februari 1757. NDR inv. nr. 686, folio 763 e.v.
In bovenstaande lijst zijn alleen de rentmeesters opgenomen die een commissie hebben ontvangen. Erfgenamen, weduwen en borgen die gedurende een aantal jaren het rentmeesterschap waarnamen zijn hierin niet opgenomen.
Stadhouders van de lenen waren:
In dit hoofdstuk zijn de stukken betreffende het Westland opgenomen. Hierin bevinden zich ook stukken, opgemaakt en/of ontvangen door andere archiefvormers dan de Domeinraad. Het gaat hier om personen of instanties die kortere of langere tijd in het bezit waren van goederen in het Westland. Dat waren de Staten van Holland ten tijde van de confiscatie van de goederen van de graaf van Aremberg, de graaf van Aremberg zelf en de koning van Pruisen, na de verdeling van de erfenis van Willem III van Oranje. Zoals gebruikelijk werden bij de overdracht van de goederen aan de nieuwe eigenaar ook delen van het archief overgeleverd. Het ging dan voornamelijk om eigendomsbewijzen, zoals registers van lenen en akten van koop en overdracht van goederen.
De rekeningen en stukken van functionarissen als baljuw, schout, schepenen en burgemeesters worden beheerd door de gemeenten: De Lier, Monster, 's-Gravenzande, 's-Gravenhage (voor stukken betreffende Loosduinen), Naaldwijk, Wateringen. Alleen in Naaldwijk is een gemeentearchief gevestigd. De archieven in de overige gemeenten worden in het algemeen op de secretarie beheerd. Ook sectie 3 van het Algemeen Rijksarchief beheert archieven die betrekking hebben op het Westland, zoals b.v. van de rechtscolleges.
Kaarten van goederen in het Westland zijn in beheer bij de afdeling Kaarten & Tekeningen van het Algemeen Rijksarchief.
De rubrieken in de inventaris zijn onderverdeeld naar de goederencomplexen zoals die door de rentmeester(s) werden beheerd. De leenregisters van Polanen zijn bij de stukken betreffende het Westland gevoegd, omdat Polanen deel uitmaakte van het goederencomplex Monster.
NDR inv. nr. 687.
Van Bergen Naaldwijk, pp. 218 e.v.
In het verbaal van 1769 wordt ook verslag gedaan van de inspectie van het Huis te Rijswijk, de Oranjezaal, het Oude Loo, het Kleine Loo en het Oude Hof te Delft
Het betreft hier ingekomen en kopieën van uitgaande brieven van de hertog van Brunswijk, die hij waarschijnlijk aan de stadhouder heeft overgedragen. Zie aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
(Zie NDR inv.nr. 7341 Repertorium op de lenen van het huis van Polanen, folio 142v.)
Johan de Voocht hield dit goed in leen van de heer van Polanen. Met deze opdracht van dit achterleen aan de leenheer prins Frederik Hendrik is dit leen komen te vervallen en gemortificeert.
Zie ook NDR inv.nr. 6636.
Niet raadpleegbaar
Met uithangend zegel.
Twee charters met zegel.
Niet raadpleegbaar
Het grootste deel van dit land is gebruikt voor de laan van het huis Honselersdijk.
De retroacta in dit inv.nr. hebben betrekking op beide transacties.
Het land bij de Kruisweg was afkomstig van verschillende eigenaren, voor het door de raadsheer Tuijningh werd verworven.
Waar deze ordening nog werd aangetroffen is deze gehandhaafd.
De stukken waren onderverdeeld naar vroegere eigenaar en genummerd. Niet alle stukken zijn in deze orde bewaard gebleven.
De akte van belening is te vinden onder NDR inv.nr. 1735.
In nummer 92 wordt een opsomming gegeven van de lenen die Machteld van Montfoort hield van de graven van Holland.
Met een kaart van deze tiende.
De ambachtsheerlijkheid werd in 1583 aan Marc van Steelant verpand en in 1588 afgelost. (Leenregister Holland).
Het betreft hier een origineel.
De oudste akte werd door de uitgifte van een nieuwe akte van oprichting geannuleerd en doorsneden.
Wel aanwezig.
Met aantekening van eedsaflegging.
Voole- en vilkenstienden zijn tienden op mannelijke en vrouwelijke veulens
Ook onder 't Opstal, de Lier, Monster en Wateringen.
Bevat 3 bouwtekeningen 1628.
Met een bouwtekening.
Deze tienden werden verder verantwoord in de rekeningen wegens Monster, etc
In dit nummer bevindt zich ook een fragment van de rekening over [1586], afgehoord 1587 wegens Niervaart van rentmeester[].
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
3 Exemplaren, waarvan 1 met bijlagen en 2 zonder vermelding van de afhoring.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Wegens de slechte materiele staat van de NDR inv. nrs. 7240-7256 is de afhoring niet te lezen.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Van de onderstaande stukken staan NDR inv.nrs. 7318-7321 ook beschreven in de inventaris van het archief van de Raad en Rekenkamer te Breda tot 1581, onder de inv. nrs. 44-47. Een repertorium op deze stukken is verschenen in het Ve deel van die inventaris. De stukken moeten met NDR inv.nrs. 7318-7321 worden aangevraagd.
Op de leenregisters van de Heren van Polanen en de Lek is een
Dit deel is naar oude gegevens bewerkt tijdens graaf Jan IV van Nassau.
Deze repertoria verwijzen naar de NDR inv.nrs. 7326-7340. Ook in het laatste repertorium zijn verwijzingen naar de registers van voor 1770 opgenomen.
Van 1680-1685 was Matheus van Coevenhove waarnemend stadhouder en griffier van de lenen.
Voor eerdere rekeningen van Jan Pieter Ravens zie NDR inv. nr. 7347.
Aanwinst 1984, 44 (Stukken uit de collectie Van der Poest Clement)
De bladen van het Leenhof Capelle zijn uitgesneden.
Onder afzonderlijke capita zijn hierin opgenomen: Made, Oud-Teilingen, Polanen en Wateringen.
Folio 157-159 gedrukt in Ons Voorgeslacht, 21e jrg. p. 539-542.
Folio 214-247, 312-322, 321-427 gedrukt in Ons Voorgeslacht, 21e jrg. 572-592, 537-544 en 481-537.
De index verwijst naar de nummers van de lenen. Deze zijn in het repertorium niet opeenvolgend genummerd, maar staan door elkaar.
Hierin zijn, naast de verwijzingen naar de leenregisters, verwijzingen naar de repertoria beschreven onder inv. Nrs. 7380-7381 en 7382, alsmede verwijzingen naar de leenregisters opgenomen.
Dubbelen van NDR inv.nrs. 7412-7413.
Dubbel van NDR inv. nr. 7413.
Dubbel van NDR inv. nr. 7413.
Aanwinsten: 1949 IV 06
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1802
De Staten van Holland eisten bij de Vrede van Munster in 1648 de heerlijkheid Zevenbergen op. Samen met Turnhout werd Zevenbergen vervolgens door de Staten van Holland als persoonlijk bezit toegewezen aan Amalia van Solms, de weduwe van prins Frederik Hendrik. Op 29 mei 1649 werd zij door de Leenkamer van Holland beleend met stad, slot, land en heerlijkheid van Zevenbergen. NDR inv. nr. 1611. De eeuw daarvoor (sinds 1550) was Zevenbergen in bezit geweest van de Arembergs. Zie A. Delahaye, 'Heerlijkheid en heren van Zevenbergen' I en II in Publicaties van het archivariaat 'Nassau-Brabant', 1 (1968) en 8 (1969).
Hoewel Amalia van Solms haar bezittingen had toegewezen aan haar vier dochters, werd zij in Zevenbergen, na haar dood in 1675, toch opgevolgd door haar kleinzoon Willem III. Hiermee was een groot deel van het Hollandse gebied dat grensde aan Staats-Brabant en in het bijzonder aan de baronie van Breda, van Geertruidenberg tot Klundert, in handen gekomen van de Nassaus. Het beheer over het domein Zevenbergen viel voortaan onder verantwoordelijkheid van de Domeinraad. In 1719 werd Zevenbergen gevoegd bij de (geëxtraheerde) goederen, toegewezen aan de minderjarige kinderen van Oranje en Maria Louise van Hessen-Kassel, hun moeder en voogdes, en beheerd door de Raad en Rekenmeesters der geëxtraheerde goederen. NDR inv.nr. 78 en inv. nr. 1529, folio 12v e. v.
Samen met de andere voormalige bezittingen van de Nassaus werd Zevenbergen in 1795 bij het Haags Verdrag door Frankrijk aan de Bataafse Repubhek afgestaan.
In 1816 werd Zevenbergen aangewezen als een van de rentambten die gezamenlijk de jaarlijkse inkomsten van 190.000 gulden aan prins Frederik moesten waarborgen, in ruil voor zijn verloren rechten op Luxemburg. Een maatregel die in 1840 effectief werd. Na de dood van prins Frederik in 1881 kwam het rentambt Zevenbergen weer aan de staat. J.A. ten Cate, Inventaris van de archieven van de rentmeesters van prins Frederik en hun opvolgers (1456) 1840-1932 ('s-Hertogenbosch 1971, Rijksarchief in Noord Brabant, Inventarisreeks nr. 8), pp. 1-16.
Samenvatttend:
De heerlijkheid Zevenbergen werd begrensd door het domein Willemstad en het markiezaat van Bergen op Zoom in het westen, de Roodevaart en de heerlijkheid Niervaart (Klundert) in het noorden. De heerlijkheid van Hooge en Lage Zwaluwe lag ten oosten en de baronie van Breda tenslotte begrensde Zevenbergen in het zuiden. Tegenwoordige staat, VII, Holland IV, pp.221-226.
Commissaris A.W. Swart gaf in zijn verbaal van 1797 de volgende beschrijving van het domein Zevenbergen:
'Dat de goederen tot dit Domein behoorende niet aanmerkelijk zijn, als makende de tienden aldaar jaarlijks vallende, zo van vlas, zaad, garst, tarw en andere veldvruchten, verre het grootste deel uit van de inkomsten.
En bestaan derhalven de goederen, behalven deeze tienden alleenlijk in dijken, gorssen en riethillen, welke in ruim vijftig parceelen werden verpagt, en waarbij dan tevens de avelingen en eenige gorssen gevoegd zijn. voorts in 17 buinderen Lands aan den langen weg in het oudland geleegen, in 20 buinderen Lands en Gorssen gelegen langst de Rivier de Keene in de Lande genaamd Jonkerhoef. In een groot Gors aan het Lamsgatsevheer en eindelijk in agt a negen buinderen weijland, in diverse kleine partijen geleegen nabij de stad Zevenbergen.
Nog behoord tot Domein een Koornmolen, doch welke van hout gebouwd en met schelijen belegt zeer kostbaar valt in onderhoud, vooral wanneer men het verwen daarby reekent:-gelijk mede het Lamgatsevheer, Item de chijnsen, dezen zijn uitsteekend menigvuldig, alzo bij na geen eenig stuk land onder Zevenbergen daar van vrij is, hoe zeer zij naauwelijks f1000 's Jaars bedragen. Item den afslag van de visch, het recht op de waag, de stadsaccijnsen op wijn en bier, en eenige niets noemenswaardige visscheijen... ' NDR inv. nr. 7427. Dit gebeurde onder het bestuur van Margaretha van der Marck, gravin van Aremberg en vrouwe van Zevenbergen 1568-1599. Het betrof de Nieuwe Nieuwendijk, Kleine Meeren, Gelderse Polder, Oude en Nieuwe Pelgrom, Schenkeldijken, Bredase Polder, Bruinings Polder, Blokpolder en Korte Blokken; Delahaye, Zevenbergen II, p. 39. Slechts een klein deel van deze polder betrof Zevenbergs grondgebied; een groot deel viel onder Zwaluwe en een vergelijkbaar deel onder Klundert. De stukken betreffende de Royale Polder treft men aan in het hoofdstuk 'De Zwaluwen'.
Andere polders onder Zevenbergen waren:
Al sinds de 13e eeuw was er een kasteel, een kerk en een schepenbank. Delahaye, 'Zevenbergen', I, p.15. Delahaye, 'Zevenbergen', 11, p.7. Ook wel 'Lochtenburg'. Delahaye, 'Zevenbergen', II, p. 71. Delahaye, 'Zevenbergen', II, pp.14 en 43-44. In 1783 werd het perceel bij het huis Luchtenburg vergroot en drossaard Coene bouwde op deze grond een woning, die daarna door de opeenvolgende drossaards werd bewoond. Ook dit pand stond er in 1797 leeg en vervallen bij volgens de toenmalige rentmeester Hetterschij; NDR inv.nr. 7443, folio 13. Overigens is er in 1776 ook sprake van aankoop door de domeinraad van het huis Luchtenburg en een perceel land; NDR inv.nr. 7435.
De drossaard vormde samen met de schepenen de magistraat van stad en land van Zevenbergen. NDR inv.nr. 7440; A. Delahaye, 'De Roodevaart of Haven van Zevenbergen' in: Jaarboek 'De Oranjeboom', XVI (1963) pp.111-141. A. Delahaye, 'Het St Jorisgilde of de vroedschap van Zevenbergen' in: Publicaties van het archivariaat 'Nassau-Brabant', 24 (1973).
De benaming 'baronie van Zevenbergen' evenals de titel baron (barones), werd in de 16e eeuw gebruikelijk. Ook de Nassaus noemden zich baron(-es) van Zevenbergen. Delahaye, 'Zevenbergen' II, p.36.
Zevenbergen was een vrije en hoge heerlijkheid. Recht werd gesproken in de Vierschaar door schout (later drossaard), schepenen en secretaris 'alle veertien dagen des maandags'. NDR inv.nr. 7442,folio 13. NDR inv.nr. 136,15 juli 1771.
Omdat de oude keuren in onbruik waren geraakt en zeker ook om opnieuw orde op zaken te stellen werd op 11 juni 1570 een hernieuwde keur afgekondigd, opgesteld door Jan de Ligne, heer van Zevenbergen, en goedgekeurd door Philips II. Deze keur was ook tijdens het bewind van de Nassaus nog van kracht. NDR inv.nr. 7442.
Grondcijns, tienden, visserijen in de binnendijkse wateren en het recht van de wind (de dwang-, wind- en rosmolen aan de oostzijde van Zevenbergen) NDR inv.nr. 7473, folio 12v. Delahaye, 'Zevenbergen' II, p.73
Samen met de markies van Bergen op Zoom bezat de heer van Zevenbergen ook nog het Lamgatseveer, de route van Holland naar Antwerpen over de rivier de Mark.
De heer had het recht de volgende functionarissen te benoemen: Overgenomen uit: NDR inv. nr. 686, folio 861-864v.
Lang niet al deze functionarissen werden ook werkelijk door de heer en voor hem door de Domeinraad benoemd. In 1692 liet Willem III zelfs weten de benoeming van de ambten waarbij het domein niet financieel betrokken was, over te laten aan de magistraat. Delahaye, 'Zevenbergen' II, p 68.
Pas in 1676, toen Willem III in het bezit kwam van Zevenbergen, werd de heerlijkheid Zevenbergen beheerd door de Domeinraad. Van 1649-1676 werd het beheer over de heerlijkheid uitgeoefend door de Raad en Rekenmeester[s] van Amalia van Solms.
De belangrijkste inkomstenbron was het tiendrecht en dan met name het recht op de korentienden: in 1703 leverde dit recht ruim 8500 pond op, tegen bijvoorbeeld de verpachting van landerijen die zo'n 1660 pond inkomsten opleverden. De grootste onkostenpost was dat jaar de verponding en het dijkschot: bijna 3000 pond. De rekening van 1703 had een batig slot van 7527 pond. Overzicht van de inkomsten in dat jaar: Captl. Ontfanck 1: Onquijtbare Chijnsen: 817-8-3.3/4 2: Quijtbare Chijnsen: 52-8-3 3: Redemptie van thienden: 383-16-9 4: dijcken van Nassouw polder: 9-12-0 5: dijcken van riethillen: 2073-15-0? 6: Landerijen: : 1659-10-10.1/2 7: accijns van wijnen & bieren: p.m. 8: visserije en molen: 1139-8-0 en 15 viertellen rogge 9: zaadt thiende: : 827-12-6 10: coren thiende: 8525 pond 11: gemengden ontfangh: 933-9-0 totalis somma 15.522-0-8.1/4 en 15 viertellen rogge Captl. Uijtgeeff 1: renthen: : 438-7-0 2: ordinaire gagie: :1264-19-0 en 15 viertellen rogge 3: verpondinge & dijckschot: 2950-3-9 4: reparatien: 988-15 5: gemengden uijtgeeff: 2352-3-6 totalis somma: 7994-8-3 en 15 viertellen rogge De opbrengsten in 1703 bedroegen dus: 7527-12-5.1/4; NDR inv. nr. 7499, folio 15
In Zevenbergen werden aangesteld: Volgens NDR inv. nr. 685, folio 862-863 en inv. nrs. 7456-7610 (rekeningen).
In dit hoofdstuk worden de stukken betreffende het domein Zevenbergen beschreven. Zevenbergen nam nogal eens een bijzondere positie in, binnen het geheel van de Nassause domeinen. Dit heeft soms gevolgen gehad voor de archiefvorming. Opvallend is dat er bijna geen eigendomspapieren zijn overgeleverd in dit deelarchief. Een enkel stuk dat dateert van voor 1648, enkele 18e-eeuwse afschriften van stukken betreffende eigendom, rechten en plichten en overzichten van de bestaande situatie boden de Domeinraad enig houvast in het bestuur van dit domein. De landmeter Jacob Jan Simonsz vervaardigde in 1611 een kaart met bijbehorend 'Veltboeck' waarin hij alle bezittingen van Charles van Aremberg, heer van Zevenbergen optekende. NDR inv. nr. 7437; een afschrift treft men aan in NDR inv. nr. 7442. NDR inv.nr. 7439. NDR inv. nr.. 7442.
De serie rekeningen is ondanks de cesuren in eigendom vrijwel compleet vanaf 1648, en is ook voor de huidige onderzoeker nog een belangrijke informatiebron met betrekking tot de exploitatie van het domein. De verbalen van de leden van de Domeinraad (vanaf 1765) en de generale rapporten van de rentmeesters (vanaf 1776) kunnen de onderzoeker inzicht verschaffen in de jaarlijkse besognes in Zevenbergen.
In deel 1 van de inventaris treft men ook gegevens betreffende dit domein aan. Van belang zijn dan met name de series notulen en de registers van uitgaande stukken. Ondanks de aanwezigheid van een serie rekeningen over de jaren 1659-1663 en enkele andere oudere stukken, werden de stukken betreffende Zevenbergen pas vanaf 1675 opgenomen in de administratie van de Domeinraad. Voor die tijd immers was Zevenbergen persoonlijk bezit van Amalia van Solms. In dit verband is het van belang te verwijzen naar het register van uitgaande stukken van Frederik Hendrik, Amalia van Solms en Willem II aan belanghebbenden betreffende het bestuur en beheer van het Huis ten Bosch en tuin, Zevenbergen en Turnhout en de hofhouding van Amalia van Solms, 1645-1667. NDR inv. nr.. 913.
Het rentmeestersarchief van Zevenbergen is voor wat betreft de 18e en 19e eeuw voor een groot deel bewaard gebleven en berust bij het Rijksarchief in Noord-Brabant. Ten Cate, Inventaris, pp.87-95.
Overige stukken betreffende Zevenbergen berustende bij :
De aanwezigheid van deze vroege stukken in het archief van de Nassause Domeinraad heeft niets te maken met de latere eigendomsverhoudingen. Het veelvuldig verblijf van de vader van Cornelis van Bergen op het kasteel van Grave en Cornelis' familierelatie met Floris van Egmond verklaart de aanwezigheid van de stukken in het archief van de Egmonds; Drossaers II, I, pp.222-238.
het Algemeen Rijksarchief
Rijksarchief te Noord-Brabant
Streekarchief Nassau-Brabant, Bewaarplaats Zevenbergen
Hoogheemraadschap West-Brabant
Betreft NDR inv. nr. 7499.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 913.
Het verbaal van 1794 is het dubbel van NDR inv.nr. 7425; bijlagen bij het verbaal van 1794 ontbreken hier. Volgens een aantekening is 'het origineel rapport met desselfs bijlagen (...) aan het Committee van A.(lgemene) W.(aakzaamheid) overgegeven.' (Verbaal 1794, folio 20).
Geen bijlagen.
Voor de memories van 1795 zie NDR inv. nr.. 7430.
Ook enkele stukken betreffende Zevenbergen en Niervaart.
een afschrift van deze legger treft men aan in NDR inv.nr. 7442.
Deze legger is een toelichting op een kaart die Symonsz. vervaardigde en thans berust in: Collectie Hingman VTH 1719;
Het betreft ook onkosten die gemaakt werden in verband met het rentmeesterschap van de kapittelgoederen en de pastorale goederen van Breda.
Aanwinsten: 1949 IV 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1801
Vervaardigd door J.J. Hetterschij in opdracht van het College van Administratie over de door de Fransen geabandonneerde goederen van de vorst van Nassau (resolutie van 19 december 1796.)
Zie voor bestek en voorwaarden ook de verbalen van de leden van de Domeinraad, NDR inv. nrs. 7420-7427.
De rekeningen werden afgehoord door [Mossele] ('rechten Doctor ende raet ende rekenmeester van Ha. Hoocht.') en Rivet.
De jaren 1664-1675 berusten in het Algemeen Rijksarchief te Brussel.
Schoonzoon van Pieter de Balmakers.
1 deel
Deels fragmenten.
Van Jacobus Johannes Hetterschij, provisioneel rentmeester geautoriseerd tot de likwidatie van het kantoor van Sebastiaan Anemaat
Aanwinsten: 1957 I 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1856
Vervaardigd door J. J. Hetterschij in verband met de overname van het kantoor door D.V. Meijners.
De heerlijkheden Hooge en Lage Zwaluwe in het graafschap Holland waren door de eeuwen heen niet altijd in handen van één en dezelfde heer geweest. In 1376 werd het ambacht Hooge Zwaluwe door Beatrijs van Duvenvoorde afgestaan aan Jan van Polanen ten behoeve van diens echtgenote Margaretha van Lippe, vrouwe van de Leck en Breda. Lage Zwaluwe bleef bij Beatrijs en haar oudste zoon Willem van Dalem, heer van Dongen. Deze Willem van Dalem werd in 1404 door Jan van Polanen beleend met Hooge Zwaluwe, zodat de beide Zwaluwen weer onder één heer kwamen. In 1513 werden de goederen van Jan van Dalem, heer van de beide Zwaluwen, verbeurd verklaard ten gunste van Hendrik, graaf van Nassau. Nadat in 1517 gratie werd verleend aan de weduwe van Jan van Dalem, werden de geconfisqueerde goederen door Karel V teruggegeven. Echter de Rekenkamer van Holland weigerde registratie en een slepend proces tussen de Nassaus en de Van Dalems, die beide aanspraak maakten, volgde.
Pas in 1580 was het probleem eindelijk uit de wereld: Philips II beleende Willem van Oranje met de Zwaluwe 'zoals Jan van Dalem het eertijds bezat' en Magdalena van Dalem deed afstand van haar rechten in ruil voor 300 carolusguldens per jaar. Zie over deze kwestie Drossaers I, inv.nrs.818-821.
Na de dood van Willem III in 1702 voerden de Staten-Generaal, als executeur-testamentair, het beheer over de nalatenschap van Willem III. Frederik I, koning van Pruisen, maakte aanspraak op een deel van deze nalatenschap. Na de onverwachte dood van Johan Willem Friso in 1711 werden de goederen geëxtradeerd. Hooge en Lage Zwaluwe werden toegewezen aan Frederik I. Pas in 1732 kwam het tot een akkoord over de erfenis: het Tractaat van Verdeling. Hierbij werd onder andere geregeld dat Frederik I heer werd van de Zwaluwe. Voor f700.000,= (en f5000,= voor de meubelen) kocht Anna van Hannover, als voogdes van de latere Willem V, in januari 1754 de 'Hollandse' bezittingen weer terug. Zie ook NDR inv.nr. 7641.
In februari 1793 bezette het Franse leger voor korte tijd de Zwaluwe. Net als de andere Hollandse domeinen kwam de heerlijkheid in 1795 onder beheer van de administrateurs van de goederen van de prins van Oranje, gelegen in Holland. Zie algemene inleiding.
In 1816 werden Hooge en Lage Zwaluwe aangewezen als een van de rentambten die gezamenlijk de jaarlijkse inkomsten van 190.000 gulden aan prins Frederik moesten waarborgen, in ruil voor zijn verloren rechten op Luxemburg. Een maatregel die in 1840 effectief werd. Na de dood van prins Frederik in 1881 kwam het rentambt weer aan de staat. J.A. ten Cate, Inventaris, pp. 1-16.
De heerlijkheid de Zwaluwe grensde in het noorden aan Dordrecht. Het Hollands Diep vormde de natuurlijke scheiding. De St. Elisabethsvloed van 1421 veranderde een groot deel van het noordelijk gedeelte van de heerlijkheid in water. Verschillende nederzettingen verdwenen in de vloedgolf. Van de ambachten Almonde, Dubbelmonde en Standhazen bleven slechts de namen bewaard. Slechts een kleiner deel van dit gebied viel sinds de 16e eeuw onder de jurisdictie van (Hooge) Zwaluwe. De aanspraken op de visserij en de aanwassen in dit 'Verdronken Land' waren eeuwenlang strijdpunten. Martens, De zalmvissers, pp.50 e.v.
In het oosten grensde de Zwaluwe aan de heerlijkheid Geertruidenberg. Ten zuiden lag de baronie van Breda en ten westen lagen Zevenbergen en Klundert (of Niervaart). Zowel Geertruidenberg als Breda, Zevenbergen en Klundert behoorden tot de Nassause domeinen.
In 1732 woonden in de dorpen Hooge Zwaluwe (met de gehuchten Heikant en Gart) en Lage Zwaluwe (met de gehuchten Gartse Huizen,Groene Plattedijk en Moerdijk) 1450 personen boven de 4 jaar. Hoewel Lage Zwaluwe door de eeuwen heen in inwoneraantal groter was, was Hooge Zwaluwe het dorp waar de bestuursgebouwen stonden en waar de notabelen woonden. Daarmee was Hooge Zwaluwe het centrum van de heerlijkheid. NDR inv.nrs. 764-769. P.M. Toebak De oprichting van de katholieke parochie te te Zwaluwe in 1785-1787 (1980, Publicaties van her archivariaat 'Nassau-Brabant', nr.54).
Met name in de tweede helft van de 18e eeuw was het erg onrustig in deze streek De dreiging van de revolutie was zeker in dit grensgebied zeer voelbaar. Belangengroeperingen kwamen steeds weer tegenover elkaar te staan: Lage Zwaluwe tegen Hooge Zwaluwe, roomsen tegenover gereformeerden, orangisten tegenover patriotten. In de jaren 80 waren er verschillende rellen en over enkele functionarissen (de schoolmeesters, de baljuw) werd veelvuldig geklaagd bij de Domeinraad.
Het ambacht Twintighoeven was door de Elisabethsvloed weggespoeld. De opslikkingen en aanwassen werden in 1660 bewinterdijkt, zodat het gebied weer geëxploiteerd kon worden. De grond werd met biezen beplant.
Tot het domein Hooge en Lage Zwaluwe behoorde verder nog het ambacht Klein Waspik, ook wel Over-Waspik genoemd. Het gebied was gelegen tussen Groot Waspik en Nederveen-Capelle aan (en 'over') de Oude Maas.
De heerlijkheid besloeg tenslotte een aantal polders, waarvan de percelen bebouwd werden met haver, vlas en hooi- en weigras. Er werd turf gestoken en ook het verbouwen van riet, biezen en griend vormden inkomstenbronnen. Met Geertruidenberg ontstond een gemeenschappelijk belang toen in 1645 de Emiliapolder, die zich uitstrekte over het grondgebied van de beide heerlijkheden, bedijkt en in exploitatie gebracht werd. Voor het ontstaan van de Emiliapolder zie W.A. van Ham, 'De bedijking van de Emiliapolder en haar voorgeschiedenis' in: Oranjeboom XIX (1966) pp. 158-181. Zie voor stukken betreffende de Emiliapolder Het hoofdstuk Geertruidenberg. NDR inv. nr. 768, folio 1441-1444. NDR inv. nr. 767,(0110 1185-1187.
De heerlijkheid Hooge en Lage Zwaluwe bezat de lage, middelbare en hoge jurisdictie. De schout werd door de heer benoemd. In Hooge Zwaluwe stond een 'geregthuys' waar door schout en (zeven) schepenen, die samen de rechtbank vormden, recht werd gesproken. Het vonnis kon worden geappelleerd bij het Hof van Holland. Over de jurisdictie in dit gebied van de 'voormalige Hollandse gebieden in de provincie Noord-Brabant' bestaat nog grote onzekerheid. Zie hierover o.a. M.A. Hiemstra en B.C.M. Jacobs, 'Aan de grenzen van de samenleving, Criminaliteit en jurisdictiemacht in het grensgebied van Staats-Brabant en Holland in de achttiende eeuw' in: Noordbrabants Historisch Jaarboek 12 ('s-Hertogenbosch, 1995), pp. 110-111, noot 2.
De heer bezat een aantal belangijke rechten. Uitgangspunt van deze opsomming zijn de rekeningen en de condities van verpachting zoals zij in dit hoofdstuk voorkomen. Zie ook NDR inv. nr. 7634. NDR inv.nr. 769, folio 1707-1708 (visrecht) en inv.nr. 766, folio 795 (jachrrecht)
Zowel Hooge als Lage Zwaluwe had een haven. Beide havens waren voorzien van een trekpad. De 'kaaien havengelden' werden verpacht. De route van Holland naar Brabant liep door Lage Zwaluwe. Het veer over de Biesbosch was dan ook van niet te schatten belang. Ook dit schippersveer en het rij- of wagenveer werden verpacht. Met name het recht van aanwas was aanleiding tot grote en langdurige conflicten. Niet verwonderlijk in een gebied waar het land jaarlijks 'groeide', nadat de ramp in 1421 grote delen onder water had gezet. Zie o.a. NDR inv.nrs. 7655,7658 en 7721.
De functies zoals vermeld in NDR inv.nr. 686, folio 865 e.v. In veel gevallen werden functionarissen in meerdere functies tegelijk aangesteld. Het is niet altijd duidelijk wanneer het om aparte functies ging. Om hierover zekerheid te verkrijgen moeten de aanstellingsakten zelf geraadpleegd worden, waarnaar in het 'Amptboek' verwezen wordt.
Deze heemraden werden ook aangesteld voor de polders Oud en Nieuwland en Quistgeld. Tevens sluiswachter van de Nieuwe Zwaluwse Polder en van de Emiliapolder
De rechten en goederen in het domein werden beheerd door de rentmeester, die binnen de gemeenschap een aanzienlijke positie had. Tot het begin van de 17e eeuw werden de heerlijkheden nog als aparte domeinen beschouwd getuige het feit dat er aparte rentmeesters werden aangesteld: een voor de heerlijkheid Lage Zwaluwe en een voor de heerlijkheid Hooge Zwaluwe, Twintighoeven en Klein Waspik. Zie de rekeningen over deze periode: Lage Zwaluwe, 1588-1615 onder NDR inv.nrs. 7732-7759 en Hooge Zwaluwe, etc, 1592-1610 onder NDR inv.nrs. 7764-7778. Tot en met 1600 werden in de rekeningen van Hooge Zwaluwe ook de ambachten Drimmelen, Almonde, Dubbelmonde en Standhazen genoemd.
Hoewel Joan van de Corput in de rekeningen tot en met 1600 schreef dat hij rentmeester was van '... Hooge Zwaluwe, Twintich hoeven, Dubbelmonde, Almonde, Drimmelen, Stanthasen ende Cleijn Waspyck ..' moest hij wel een slag om de arm houden: '..voor zoo vele als van elcker heerlickheyt in desen ontfange gecomprehendeert wordt..'. Vanaf 1580 werd het grote visserijgebied van de verdronken ambachten Almonde en Dubbelmonde, evenals de ambachten Standhazen en Drimmelen beheerd door de rentmeester van Geertruidenberg. Een klein deel van de visserij in de Verdronken Waard, voorzover het viel onder de jurisdictie van Hooge (en Lage) Zwaluwe, werd beheerd door de rentmeester van de Zwaluwen. In 1602 schreef Van de Corput dan ook bescheiden dat hij rentmeester was '..vander Hooge Zwaluwe, Twintich hoeven ende van Cleijn Waspyck mette toebehoren..'. NDR inv.nrs. 7770-7778.
Toen Frederik Hendrik in 1611 heer werd van de beide Zwaluwen, werd het beheer van het gebied een eenheid: de rentmeester diende nog slechts een rekening in 'wegens het beheer van de domeinen Hooge en Lage Zwaluwe, Twintighoeven en Klein Waspik'. Twintighoeven en Klein Waspik'. De eerste tijd werden de ontvangen gelden van de beide heerlijkheden nog wel apart vermeld.
De hier gegeven jaartallen zijn gebaseerd op de jaren waarover de rekeningen zijn ingediend; voor nadere gegevens zie het zogenaamde 'Amptboek' NDR inv.nr. 686, folio 866r e.v.
Dit deel van het archief van de Nassause Domeinraad vormt samen met het Oud Administratief Archief van Hooge en Lage Zwaluwe en het archief van de schepenbank van Hooge en Lage Zwaluwe een rijke bron voor de bestudering van de geschiedenis van deze streek. De geschiedenis van Hooge en Lage Zwaluwe is, met name op het gebied van de aanwassen in de Biesbosch en de visserij, zeer verweven met de geschiedenis van Geertruidenberg. Het inpolderen van de nieuwe stukken land tussen de Zwaluwe en Geertruidenberg gebeurde deels gezamenlijk. De exploitatie van de nieuw ontstane polders leverde daarna ook de nodige problemen op. In beide deelarchieven zijn stukken hierover te vinden.
In dit hoofdstuk zijn de stukken betreffende Hooge en Lage Zwaluwe, Twintighoeven en Klein-Waspik beschreven. De stukken van voor 1581 werden eerder beschreven in: dr. S.W.A. Drossaers, Het archief van de Raad en Rekenkamer te Breda tot 1581. 's-Gravenhage 1948. Eerste deel, 1. Over de periode na 1581 treft men ook in deel 1 Algemeen gegevens betreffende dit domein aan o.a. in de series notulen, de registers van uitgaande stukken en in registers met historische gegevens. Een deel met de letter Z ontbreekt of heeft nooit bestaan. De gegevens over de Zwaluwe moeten dus -meer dan in andere gevallen- bij elkaar worden gesprokkeld. De meeste informatie treft men aan in (voor Hooge Zwaluwe) NDR inv. nr. 766, folio 718-719 en (voor Lage Zwaluwe) NDR inv. nr. 766, folio 912-913. Zie de index op de registers door M. Brummer. Kaarten betreffende Hooge en Lage Zwaluwe in deze collectie VTH inv.nrs 1716-1719,1722,1725,1821-1846,1933-1936, 2025 en 4664-4669. In de de beschrijving van de stukken hierachter wordt verwezen naar specifieke nummers.
In dit deel van het archief treft men o.a. een aantal algemene series aan dat betrekking heeft op het domein Hooge en Lage Zwaluwe. Veel van deze series vangen echter pas de tweede helft van de 18e eeuw aan, zoals de 'Verbalen van de leden van de Domeinraad wegens hun jaarlijkse inspectiereizen' (vanaf 1757) en de 'Generale rapporten van de rentmeesters' (vanaf 1776). Deze series hebben gemeen dat er veelal bijzondere, specifieke zaken en voorvallen in worden beschreven. De bestuurlijke wederwaardigheden vinden hun neerslag in deze verbalen en rapporten.Tal van kwesties zijn hierin van stap tot stap te volgen.
De series 'Rekeningen van de rentmeesters' en 'Condities van verpachting' bevatten veel gegevens met betrekking tot de exploitatie van het domein en de (jaarlijkse) gang van zaken. De rekeningen die de rentmeesters jaarlijks opmaakten geven een goed beeld van het reilen en zeilen van de heerlijkheid over een periode van zo'n 200 jaar. De strijd tegen het water, de kosten van dijkonderhoud, het terugwinnen op het water van stukken land, maar ook de ontwikkeling van de landbouw, de handel. Dit alles is op de voet te volgen. De condities van verpachting zijn, enkele uitzonderingen daargelaten, van veel latere datum. Een deel van het voormalige rentmeestersarchief, met daarin stukken betreffende het beheer over het onroerend goed in dit domein, ging in 1816 over naar het rentambt Zwaluwen. Deze stukken bevinden zich nu in het Rijksarchief in Noord-Brabant (Archieven van de rentmeesters van prins Frederik en hun opvolgers).
Stukken betreffende Hooge en Lage Zwaluwe, Twintighoeven en Klein Waspik over de periode 1581-1811 bevinden zich ook in:
Rijksarchief in Noord-Brabant:
Streekarchief Nassau-Brabant:
De stukken betreffende de ambachtsheerlijkheden in de Verdronken Waard van Zuid-Holland werden tot ca.1590 apart geadministreerd. Drossaers bracht deze stukken dan ook onder in een aparte rubriek. Drossaers I, I, pp. 115-121: 'De ambachtsheerlijkheden en de visscherij in de Groote Waard'.
Enig inzicht in wat er in een domein omging verkrijgt men door de inhoudsopgave van de rentmeestersrekening te bestuderen. De rekening veranderde in de loop der jaren aanzienlijk.
In 1663 bevatte de rekening die Johan Nicolaas van Malepert instuurde de volgende posten: NDR inv. nr. 7797.
Hoewel de hoofdindeling in ontvangsten en uitgaven hetzelfde bleef zag de rekening er ruim een eeuw later (in 1782) toch heel anders uit. Opvallend is dat de scheiding tussen Hooge en Lage Zwaluwe (voor wat betreft de inkomsten) en ook de onderverdeling in polders verdween. NDR inv. nr. 7872.
De gegevens werden opgenomen in de 'Registers met aantekeningen' onder de betreffende hoofden; zie hiervoor NDR inv. nr. 764-769.
Het rapport over 1788 is niet afgehoord.
Zie ook bijlage in NDR inv.nr. 7624.
Hierbij hoort vermoedelijk ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH) inv. nr. 1746.
Hierbij horen vermoedelijk ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH) inv.nr. 1826 of 1832 d.d. 1618.
Naast het domein Hooge en Lage Zwaluwe, Twintighoeven en Klein Waspik worden hier ook de domeinen Naaldwijk en Wateringen, Honselersdijk en 's-Gravenzande en Zandambacht genoemd.
Zie ook ARA Kaartenafdeling, Collectie Hingman VTH 1722.
Deels geliasseerd.
Geliasseerd.
Met eigentijdse inhoudsopgave. Zie ook NDR inv. nr. 7658.
'... door de Pruijssische Practisijns aan de Heeren Commissarissen geëxtradeert'. Met eigentijdse inhoudsopgave.
Met kaart van J Kleijn, gezworen landmeter, 1746.
Hierbij hoort vermoedelijk ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH) 2025.
Afschrift van NDR inv. nr. 4074 (hoofdstuk Geertruidenberg)
Zie ook ARA Kaartenafdeling, Collectie Hingman VTH 1936 en VTHR 4669.
Hierbij hoort een kaart van Pieter Kleijn 'Caarte Figuratieff van de Gronden en Plaaten onder de voorschreeve Heerlijkheid Twintighoeven', [1758] 1 omslag
Afschrift van NDR inv. nr. 4075, retroacta en bijlagen zijn slechts deels identiek.
In veelvoud.
Op de omslag staat. no.4; zaak van Koeremans
Aanwinsten: 1949 IV 04
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1800
De overeenkomst zelf (no. 46a) ontbreekt.
Zie ook NDR inv.nr. 7624(art 5).
Correspondentie tussen de hertog van Brunswijk en de Domeinraad inzake benoemingen in het domein Hooge en Lage Zwaluwe, 1761-1764. Met inhoudsopgave opgemaakt door [T.I.] de Larrey, [secretaris van Willem V]. 1 omslag.
Niet raadpleegbaar
Oorspronkelijk bijlagen bij de generale rapporten; vermeld staat: geapprobeerd Den Haag 1807 E Temminck'; er zijn geen bedragen ingevuld.
Het betreft hier renten en pensioenen op eigendommen van colleges en personen die door de Staten van Holland werden geconfisqueerd wegens collaboratie met Spanje.
Hierbij hoort vermoedelijk ARA, sectie Kaarten en Tekeningen (VTH) 1830 d.d. 1622 [R Lips].
Wel aanwezig.
Zie ook ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman VTH 1835.
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
In 1594 werd Klein Waspik voor de eerste maal vermeld, Drimmelen, Almonde, Dubbelmonde en Standhazen werden vanaf 1602 niet meer vermeld
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Afhoringsdatum is onleesbaar.
Met resumptie en kopie-memorie, 1662.
De rekening over 1691 ontbreekt.
Rekening over het jaar 1708 ontbreekt.
Oorspronkelijk waren deze rekeningen bijlagen bij de domeinrekeningen van de betreffende jaren, zie ook NDR inv.nr. 7882.
Bijlage betreft de 'Particuliere rekening van de besomerkadijkten Louisapolder dienende tot de separate bijlage van de Domainrekening over den jare 1791.' Afgehoord 1794. N.B. Zie ook NDR inv. nrs. 7883 en 7884.
Zie ook NDR inv. nrs. 7882 en 7884
Zie ook NDR inv. nrs. 7882 en 7883.
Na de dood van Engelke werd geen nieuwe rentmeesrer meer aangesteld; De Jongh leverde de rekeningen vanaf het jaar 1799 in.
Afkomstig van de Commissie van Breda.
Afkomstig van de Commissie van Breda.
In de Kaartencollectie Hingman VTH bevindt zich een aantal kaarten die uit het archief van de Nassause Domeinraad afkomstig zijn. Het betreft inv.nrs. 1472 en S 440 A-J. De overige kaarten van Bergen op Zoom en omgeving in deze collectie betreffen vaak Bergen op Zoom als militaire vesting. De Kaartencollectie Hingman berust in het Algemeen Rijksarchief.
De Oranjes kwamen in het bezit van het markiezaat van Bergen op Zoom door oorlog. Niet dat zij persoonlijk het markiezaat en de stad veroverden. Maar als gevolg van oorlogsomstandigheden werden de rechtmatige markiezen verbeurd verklaard van het markiezaat en werd het gebied door de Staten-Generaal aan de Oranjes geschonken. Een aantal malen raakten de Oranjes op deze manier in het bezit van het markiezaat. Even zovele malen werd het markiezaat weer teruggegeven aan de door vererving, huwelijk of koop rechtmatige eigenaren, de markiezen. De Oranjes raakten nooit in z'n geheel in het daadwerkelijke bezit van het gehele markiezaat. Of zij ontvingen alleen het vruchtgebruik, of een deel van het markiezaat was bezet door de vijandelijke machten, wat de inbezitname van het gehele markiezaat frustreerde. In het gedeelte dat dan niet werd gecontroleerd door de Staten-Generaal, waren de markiezen heer en meester.
De eerste keer dat de Staten-Generaal het markiezaat aan een Oranje schonken was in 1581. Jan van Wittem, markies van Bergen, was wegens zijn Spaansgezinde houding van Bergen op Zoom vervallen verklaard. De Staten van Brabant bevestigden deze schenking in 1582. Willem van Oranje werd met het markiezaat beleend. Na de dood van Willem van Oranje, verkreeg diens zoon Maurits in 1585 de rechten van vruchtgebruik. Deze schenking door de Staten-Generaal gold voor de duur van de oorlog. Scherft, Het sterfhuis, pp. 12-14, 67-68.
Toen in 1609 het Twaalfjarig Bestand tussen de Republiek en Spanje werd gesloten, werd de confiscatie van Bergen op Zoom opgeheven en het markiezaat aan de rechthebbende markiezen teruggegeven. Maurits behield wel Willemstad en Ruigenhil, welke tot het markiezaat behoorden, op grond van een artikel dat bepaalde dat degene die een plaats had versterkt of publieke werken had doen uitvoeren, het betreffende gebied niet hoefde terug te geven. Wel diende de wettige eigenaren, de markiezen dus, een schadeloosstelling te ontvangen.
Na afloop van het bestand in 1621 keerde de toestand weer terug naar die van voor 1609 en werd het markiezaat aan prins Maurits geschonken.
In 1647 bereikte Willem II en de koning van Spanje, in het kader van de vredesonderhandelingen, een akkoord over de goederen van het huis van Oranje. Over Bergen op Zoom werd bepaald dat Willem II in het bezit zou worden gesteld van het gedeelte van het markiezaat dat hij nog niet bezat. In ruil daarvoor zou de Spaanse koning dan de bezittingen van de Oranjes in de Zuidelijke Nederlanden krijgen. Dit artikel leverde veel problemen op. Willem had namelijk Elisabeth prinses van Hohenzollern, toenmalig markiezin van Bergen op Zoom, een equivalent van de waarde van het markiezaat beloofd in ruil voor deze regeling. Dit equivalent moest van de koning van Spanje komen. Elisabeth werd niet tevreden gesteld en de prins liet in 1648 toe dat zij haar rechten in het markiezaat zou gaan uitoefenen. Wel beloofde de markiezin dat zij bereid was het markiezaat aan de prins van Oranje af te staan in ruil voor een gelijk equivalent. NDR inv. nr. 7920 en Japikse, De Geschiedenis, I, p. 222.
In 1651 werd in een nieuw akkoord tussen het huis van Oranje en Spanje bepaald dat de prins zijn goederen in de Zuidelijke Nederlanden zou behouden en in plaats van het markiezaat 500.000 gulden ineens en 80.000 gulden jaarlijkse rente zou ontvangen. De prins ontving een eerste betaling van 200.000 gulden. De uitvoering van het verdrag gaf vele moeilijkheden tot aan 1685 toe. Veeze, De Rand, pp. 11-12 en 71.
De oorlog van 1672 met Frankrijk had wederom tot gevolg dat de Staten-Generaal het markiezaat confisqueerden. De toenmalige markiezin Henriette van Hohenzollern was namelijk getrouwd met Frederik Maurits dela Tour d'Auvergne, Frans veldheer. De confiscatie geschiedde in eerste instantie ten behoeve van de Rijngraaf van Hoogstraten. In tweede en laatste instantie was het prins Willem III die het markiezaat ontving. ARA, Collectie Aanwinsten 1820-1922, inv.nr. 954; 'Aantekeningen betreffende de markiezen van Bergen op Zoom uit het Huis van Oranje', pp. 75 e.v.
In 1688 werd, als gevolg van de Negenjarige Oorlog, het markiezaat nogmaals geconfisqueerd ten behoeve van de prins van Oranje. Deze confiscatie duurde tot 1697. Daarna is in 1701 nogmaals een procedure tot confiscatie gestart. Deze werd niet tot een eind gebracht, omdat de toenmalige markies François Egon de la Tour d' Auvergne aan de kant van de Staten-Generaal bleek te staan.
Sindsdien heeft geen Oranje het markiezaat nog in bezit gehad. W.A. van Ham, Inventaris van de archieven van de Raad en Rekenkamer van de markiezen van Bergen op Zoom ('s-Hertogenbosch 1980), Eerste stuk, p. 11.
Gedurende de perioden dat de prinsen van Oranje in het bezit van het markiezaat werden gesteld hadden zij in principe dezelfde rechten als de markiezen. Prins Maurits gebruikte het bezit van het markiezaat vooral voor politieke doelen. Het bezit hielp hem een machtsbasis in Brabant te vestigen en zijn invloed in de Staten-Generaal te vergroten. Deze opzet lukte echter niet, omdat Brabant niet als lid tot de Staten-Generaal werd toegelaten. Scherft, Het sterfhuis, pp. 99 e.v.
Voor het overige stelden de Oranjes zich tevreden met het vruchtgebruik van het (gedeelte van het) markiezaat dat zij controleerden.
De Oranjes konden alleen hun rechten uitoefenen in het deel van het markiezaat dat onder controle stond van de Staten-Generaal. In het gedeelte, in handen van de Spaanse partij, oefenden de markiezen hun rechten uit. Het is niet duidelijk welke delen van het markiezaat daar precies onder vallen. In ieder geval betrof het gebied van de Oranjes Fijnaart en de polder Heijningen in het noorden van het markiezaat, alsmede de stad Bergen op Zoom en haar directe omgeving. Tussen 1582 en 1609 werd het (gedeelte van het) markiezaat beheerd door de raden en rekenmeesters van Maurits van Oranje. Na de afloop van het Twaalfjarig Bestand in 1621 beheerde de rentmeester van Willemstad tot 1648 (Vrede van Munster) Fijnaart en bijbehorende polders. Tijdens de daaropvolgende confiscaties ten behoeve van de prins van Oranje, bleef de administratie waarschijnlijk in Bergen op Zoom.
In deze deelinventaris staan de stukken betreffende het (tijdelijk en gedeeltelijk) bezit van het markiezaat van Bergen op Zoom beschreven. Het merendeel van de stukken betreffende het beheer van het markiezaat is elders tevinden. Het belangrijkste archiefbestand is beschreven in: W.A. van Ham, Inventaris van de archieven van de Raad en Rekenkamer van de markiezen van Bergen op Zoom ('s-Hertogenbosch, 1980).
Hierin staan archieven van 'de heren en markiezen van Bergen op Zoom, van hun raden en rekenmeesters, drossaarden, schouten en rentmeesters alsmede van de door deze heren verworven heerlijkheden. W.A van Ham, Inventaris, Tweede stuk, deel A, p. 152.
De stukken betreffende het beheer van Fijnaart en omliggende polders tussen 1621-1648 bevinden zich in het archief van de Domeinraad. Omdat de rentmeester van Willemstad dit gebied beheerde, zijn de stukken te vinden onder de rubriek 'Stukken betreffende Willemstad'.
In zeer slechte staat.
Betreft waarschijnlijk Bergen op Zoom. (Wouwse poort, Steenbergsestraat).
Aanwinsten: 1896 X 04
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 704
- Dirck van Rijswijck als rentmeester van Fijnaart, 29 augustus 1625;
- Danckert Basijn als rentmeester en griffier van de lenen van Bergen op Zoom, 6 September 1625;
- Guillaume van der Rijt als drossaard van Bergen op Zoom, 19 September 1625.
Zie 9952, nr. 21.
Breda behoorde oorspronkelijk met o.a. Bergen op Zoom, Zevenbergen en Geertruidenberg tot het Graafschap Strijen.
In de 12e eeuw is het land van Strijen gesplitst in een Hollands en een Brabants deel. Sindsdien waren Breda en Bergen op Zoom gezamenlijk in het bezit van de Heren van Breda, die leenroerig waren aan de hertog van Brabant.
Eind 13e eeuw was het huis van Breda uitgestorven. In 1287 verdeelde de hertog van Brabant het gebied in twee lenen, zodat stad en land van Breda in handen kwamen van Raso van Gaveren, heer van Liedekercke, wiens geslacht het gebied in bezit hield tot 1327. (Gerard van Wezemale, heer van Kwabeecke, verwierf Bergen op Zoom).
In 1327 werden stad en heerlijkheid van Breda verkocht aan de hertog van Brabant, waarna het gebied gedurende twaalf jaar tot het hertogelijk domein behoorde.
In 1339 beleende de hertog van Brabant Willem van Duvenvoorde uit het geslacht Van Wassenaer met het vruchtgebruik. De eigendomsrechten werden door de hertog in 1350 aan Willem's neef Jan van Polanen verkocht. Na het overlijden van Duvenvoorde kwamen de stad en heerlijkheid van Breda geheel in handen van Jan van Polanen.
De kleindochter van Jan van Polanen, Johanna, trouwde in 1404 met Engelbrecht, graaf van Nassau, waardoor Breda in handen van het geslacht Nassau overging. NDR inv.nr. 8127-8128.
Eind 15e eeuw, onder graaf Engelbrecht II van Nassau, is te Breda de Raad en Rekenkamer, zoals de Nassause Domeinraad aanvankelijk heette, opgericht en te Breda gevestigd en fungeerde Breda als zetel van de administratie van alle Nassause domeinen. Ook toen in 1568 de goederen van Willem van Oranje verbeurd werden verklaard, bleef de Raad in functie, zij het onder toezicht van de Spaanse Raad van Beroerten. Na het sluiten van de Pacificatie van Gent kreeg Willem van Oranje weer de beschikking over zijn goederen, zij het slechts voor enkele jaren. Toen de Spanjaarden in 1581 Breda voor de tweede maal innamen is de Nassause Domeinraad vanuit Breda naar Delft verplaatst en later te Den Haag gevestigd. J.C.M. Pennings en E.A.T.M. Schreuder, 'Heer en Neester van Ameland tot de Zwaluwe' in: Jaarboek van het Oranje-Nassau Museum (1994), p. 48, Drossaers I, I, p X-Xl.
In 1544 stierf René van Nassau, heer van Chalon en enige zoon van Hendrik III van Nassau, zonder kinderen na te laten. Kort voor zijn dood had hij in zijn testament al zijn bezittingen aan Willem van Nassau, de oudste zoon van zijn oom, Willem de Oude, vermaakt. Zo kwam het geslacht van Willem van Oranje in het bezit van stad en heerlijkheid van Breda. In 1552 werd hij plechtig ingehuldigd. Deze gegevens zijn gebaseerd op registers met 'Aanteekeningen en aanmerkingen omtrend de onderscheydene domeinen -Orange Nassau', NDR inv.nr. 764, folio 170-172 en op het artikel van F.F.X. Cerutti, 'De institutionele geschiedenis der stad tot de aanvang der 15e eeuw' in: Geschiedenis van Breda, deel I: De middeleeuwen, red. F.F.X. Cerutti e.a., (Schiedam, 1976).
De opstand van de Nederlandse gewesten tegen Spanje, de strategische ligging van het gebied en de leidende rol van Willem van Oranje en diens zonen hebben een grote invloed op de geschiedenis van Stad en land van Breda gehad.
Alleen al in de periode van 1567-1637 wisselde Breda vijf maal van heer, nu eens was het een prins van Nassau en dan weer de Spaanse koning, in zijn kwaliteit van hertog van Brabant:
Na de moord op prins Willem van Oranje in 1584 werd diens zwaar belaste boedel onder toezicht van colleges van curatoren gesteld, die de nalatenschap moesten afwikkelen. De erfopvolging leidde tot scherpe belangentegenstellingen tussen de oudste kinderen van Willem van Oranje, vooral tussen Maurits en Maria, die trachtte naast haar eigen belangen ook die van haar in Spanje gevangen gehouden broer Philips Willem te verdedigen. De elkaar opvolgende colleges van curatoren bleken niet voor hun taak berekend en gaven prins Maurits de kans de nog niet verdeelde erfenis voor zijn politieke aspiraties te gebruiken. De militaire successen van Maurits speelden hem in de kaart.
Zo wist hij zes jaar na de geweldadige dood van Willem van Oranje Breda, dat sinds 1581 weer in Spaanse handen was, te heroveren (met behulp van het 'Turfschip'). Na deze succesvolle inname wilde hij er het bestuur overnemen, doch stuitte op tegenstand van zijn halfzuster Maria, die tevens als zaakwaarneemster van Philips Willem optrad. Zij stelde namens haar broer Philips Willem in 1590 en 1591 een nieuwe magistraat aan, die haar gezag ook erkende. Maurits wist echter de administratie over Breda in handen te krijgen dankzij de steun van deStaten-Generaal. Scherft, Het sterfhuis, p 152 e.v.; NDR inv. nr. 8129-8131.
In 1596 keerde Philips Willem uit de Spaanse gevangenschap terug naar de Zuidelijke Nederlanden en trad in dienst van de nieuwe landvoogd aartshertog Albertus, hetgeen in de Republiek met wantrouwen werd vernomen. Hij hoopte zich in het bezit te stellen van zijn deel uit het vaderlijk erfgoed, zowel van de door de Spanjaarden geconfisqueerde goederen als van de goederen die zich op het territoir van de Republiek bevonden, waaronder Breda. De Staten-Generaal echter wensten hem, een katholieke prins in dienst van de vijand, niet tot de administratie toelaten. Maurits bleef nog lange tijd deze functie vervullen.
Philips Willem trok zich enige jaren later van het Spaanse hof te Brussel terug. Dit feit en de succesvolle onderhandelingen over een bestand met Spanje maakten het de Staten-Generaal mogelijk hem tot de administratie van zijn goederen toe te laten. In 1606 benoemde hij Jean Baptist Keeremans tot superintendent van al zijn Nederlandse bezittinge. Scherft, Het sterfhuis, p. 246; NDR inv.nr. 8132.
In 1609 werd prins Philips Willem plechtig als heer van Breda ingehaald, samen met zijn echtgenote Eleonora van Bourbon. De prins toonde zich tolerant in godsdienstige zaken. Wel had hij enkele botsingen met de Staten-Generaal, zoals over zijn weigering uit de Bredase kapittelgoederen de salarissen van de predikanten te betalen. Evenmin werd de benoeming van de katholieke Jean Baptiste Keeremans tot drossaard goedgekeurd. (In diens plaats stelde hij Johan van Aerssen aan). Reeds in 1618 overleed Philips Willem, zonder kinderen na te laten, en volgde prins Maurits hem als zijn erfgenaam op.
In 1621 werden de vijandelijkheden tussen de Republiek en Spanje hervat en na een belegering van negen maanden wist de Spaanse veldheer Spinola de stad in 1625 te heroveren en kwam Breda weer in Spaanse handen.
In Brabant brak nu de 'retorsiestrijd' uit over de vraag: wanneer men een stad veroverd heeft, beheerst men dan tevens het van die stad afhankelijke platteland? Elk der beide partijen hing de visie aan die hem het beste uitkwam: toen de Spanjaarden in 1625 Breda in handen kregen, stelde de inmiddels opgevolgde prins Frederik Hendrik dat hij nog altijd heer van het land van Breda was. (Na de verovering van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik in 1629 oordeelden de Staten-Generaal dat behalve de stad de Meierij ook in hun handen gevallen was). Elk der partijen gebruikte deze steden als basis voor pesterijen in elkaars platteland, zoals arrestaties, belastingheffingen etc.
Als bestuurszetel van de baronie koos Frederik Hendrik Geertruidenberg. Daar werden het leenhof en de hoofdbank -nu ui tsluitend bestaande uit de schouten van 13 dorpen in de baronie- van Breda gevestigd. Het garnizoen, magistraten en prinsgezinde burgers trokken naar het nieuwe bestuurscentrum. Daarnaast fungeerden in de stad Breda eveneens een drossaard, een leenhof en een hoofdbank, alle Spaansgezind. V.A.M. Beermann en j.L.M. de Lepper, 'De lotgevallen van de stad', in: F.A. Brekelmans e.a. eds., Geschiedenis van Breda.ll Aspecten VWI de stedelijke historie 1568 - 1795 (Schiedam, 1977), pp. 54-55.
Spoedig na de Spaanse herovering plaatste Jan van Nassau-Siegen, een katholieke kleinzoon van de broer van Willem van Oranje,Jan de Oude, zich als pretendent tegenover de koning. Hij werd na een langdurig proces door de Raad van Brabant te Brussel in het gelijkgesteld. Na door de magistraat als heer van Breda erkend te zijn vernieuwde hij tot 1637 samen met een vertegenwoordiger van de Spaanse regering de magistraat van Breda.
In 1637 wist prins Frederik Hendrik de stad definitief te heroveren, en bleef het gebied in handen van de prinsen van Oranje.
Het kinderloos overlijden van stadhouder-koning Willem III leidde tot nieuwe moeilijkheden over de erfopvolging, ditmaal tussen Johan Willem Friso, neef van Willem III en stadhouder van Friesland en koning Frederik I van Pruisen. NDR inv.nr. 7938, folio 386 e.v.
Bij de Acte van Partage in 1732 verwierf Johan Willem Carel Hendrik Friso, ofwel prins Willem IV, stad en land van Breda. Willem V zou hem opvolgen en het gebied in handen van de Oranje's houden tot aan de Franse revolutie.
In 1793 vond al een eerste kortstondige Franse bezetting plaats. De schade aan 'zijne Hoogheids rechten en goederen' bleek zo groot dat er een speciale commissie werd ingesteld om de economische en bestuurlijke problemen in de door de Fransen bezette domeinen te inventariseren en op te lossen. Resoluties van de Dorneinraad, 5 april 1793, NDR inv.nr. 179,8123 en 8306
Nadat de stadhouder met zijn familie naar Engeland was gevlucht, werden de domeinen geconfisqueerd en werd de Domeinraad opgeheven.
De domeinen van de prins van Oranje, waaronder stad en land van Breda werden tot staatseigendom verklaard. De rekeningen van de rentmeesters werden van 1796-1810 door het 'Bureau der Nationale Domeinen, herkomstig van de vorst van Nassau' afgehoord. Dit bureau vormde een onderdeel van het departement van Financiën.
Na 1809 viel de administratie onder de 'Directeur der registratie en Domeinen'.
Het land van Breda grenst in het noorden aan Holland, in het oosten aan de Meierij van 's-Hertogenbosch, in het zuiden aan het land van Turnhout en het graafschap Hoogstraten en in het westen aan het markiezaat van Bergen op Zoom en het land van Steenbergen.
De Nassaus beschouwden de stad en heerlijkheid van Breda als hun voornaamste bezitting. Uit het jaar 1474 is de volgende opsomming van hun bezittingen bekend: de stad Breda met slot, de stad Steenbergen, Roosendaal, Nispen, Etten, de Haghe (= Princenhage), Terheiden, Zonzeel (=Langeweg), Oosterhout met het huis te Strijen, Gilze, Ginneken, Alphen, Baarle, Rijsbergen, Groot en Klein Zundert en Dongen. In deze gebieden bezat de heer de hoge heerlijkheid. NDR inv.nr. 7938, folio 38.
Verder bezat hij een smalheerlijkheid in Groot Zundert, de smalheerlijkheid van het goed Gageldonk en tenslotte een smalheerlijkheid en wat cijnzen en renten in de parochies Roosendaal, Nispen, Woude en de Haghe. Met het laatste zijn onderdelen bedoeld van het gecompliceerde goed van Gageldonk-Hambroek, waartoe ook goederen te Sprundel behoorden. De hertog van Brabant hield bij uitgifte van deze goederen de hoge heerlijkheid aan hem zelf. In Princenhage had Gageldonk-Hambroek een eigen Leenhof en Laathof.
Dongen, Wagenberg en het huis te Strijen maakten eerst geen deel uit van het land van Breda, maar werden daar gaandeweg toe gerekend. Drossaers I, I, pp. 15-19.
De heerlijkheid Breda was soeverein; leenhulde werd aan de hertog van Brabant afgelegd. In het gehele land gold het recht van Breda behalve binnen 'de Palen van de Hoeven van Etten'. Breda oefende de criminele rechtspraak uit in alle dorpen van het land, behalve in Oosterhout en Roosendaal, die vrije heerlijkheden waren. Men kon in beroep gaan bij de Raad van Brabant.
De benaming 'baronie' stamt uit de tijd van Willem van Oranje. Hij betitelde zich zelf als heer en baron van Breda.
De heerlijkheden Oosterhout en Dongen bekleedden binnen de baronie van Breda een zelfstandige positie en werden afzonderlijk beheerd (zie onder de desbefreffende domeinen).
Steenbergen was vanaf 1287 bijna twee eeuwen lang gemeenschappelijk bezit van Breda en Bergen op Zoom. In 1458 werd het aan Breda toegewezen, maar het werd als een afzonderlijke heerlijkheid beschouwd en niet tot de baronie gerekend. De lage heerlijkheid van Roosendaal werd op 1 april 1501 overgedragen aan Engelbrecht II van Nassau. De volgende gegevens zijn gebaseerd op: Thomas Ernst van Goor, Beschrijving der Stadt en lande van Breda ('s-Gravenhage, 1744), pp. 352-397.
Steenbergen werd samen met Roosendaal en Nispen afzonderlijk beheerd (zie onder dit domein). De hoofdbank van Breda diende wel als hof van appèl voor vonnissen binnen Steenbergen.
De heerlijkheid Ginneken en Bavel omvatte de dorpen Ginneken en Bavel en de gehuchten Galder, Heusdenhout, Strijbeek en Ulvenhout. De abdij van Thorn bezat het patronaatsrecht van de kerk van Bavel.
De rechtbank van Ginneken en Bavel bestond uit een schout (dezelfde als van Gilze), zeven schepenen en tien gezworenen.
Alphen, Baarle-Nassau en Chaam vormden een eenheid onder één schout en één secretaris. Alphen en Chaam hadden één schepenbank. Chaam had wel een eigen financiële administratie.
Bij Baarle-Nassau behoorden het gehucht Looveren, Uilencoten, Zonderhagen en Castelre.
Baarle bestond uit twee rechtsgebieden: Baarle-Nassau en Baarle-Hertog. Gemeenschappelijke kosten werden omgeslagen in verhouding 2/3 en 1/3.
De abdis van Thorn had ook hier een eigen rechtbank, naast die onder de jurisdictie van de heer van Breda.
Gilze werd waarschijnlijk vóór het jaar 1200 geschonken aan de abdij van Thorn. Dit klooster had er veel goederen en rechten, met name een rechtbank die tot 1795 bleef bestaan. De heer van Breda had er eveneens een rechtbank, bestaande uit een schout (die tevens schout van Ginneken was) en zeven schepenen. Ook hier waren er gezworenen die de zorg voor de financiën hadden.
Rijen, Molenschot en Hulten behoorden eveneens tot dit rechtsgebied.
Etten behoorde van oudsher bij Breda. De rechtbank, waaronder ook Leur en Sprundel behoorden, bestond uit een schout en zeven schepenen. Voor de financiën zorgden elf gezworenen. Daarnaast kende Etten nog een rechtsgebied: Etten onder de Palen van de Hoeve. Deze jurisdictie had een eigen rechtbank en een bijzonder Landrecht, de Hoevense Charter, aan Etten in het jaar 1267 door Hendrik IV, heer van Breda, geschonken.
Ook in Zundert was er sprake van twee rechtsgebieden: Zundert-Hertog en Zundert-Nassau. Het laatste gebied was ooit door hertogin Johanna van Brabant aan Jan van Polanen verpand onder voorwaarde dat het pand voor eenzelfde som gelost kon worden, hetgeen nooit is gebeurd.
Terheijden kreeg in 1328 een eigen schepenbank, waarvan het rechtsgebied zich uitstrekte over Hertel, Schimmaer en Wagenberg. De rechtbank bestond uit een schout en zeven schepenen. Zeven gezworenen hadden de verantwoordelijkheid voor de dorpsfinanciën. Teteringen was een dorp van buitenpoorters onder de jurisdictie van en in hoofdzaak ook onder het bestuur van de stad Breda. Men kende een afzonderlijk financieel beheer, maar geen eigen armbestuur. Bij deze heertijkheid hoorden ook de gehuchten Lovensdijk, Molengracht en Zantbergen.
Gebaseerd op: F.A. Brekelmans, 'Bestuur en rechtspraak', in: F A. Brekelmans e.a. eds., Geschiedenis van Breda, II Aspecten van de stedelijke historie 1568 -1795 (Schiedam, 1977), p. 91-106.
De heren van Breda waren vanaf de 12e eeuw leenroerig aan de hertog van Brabant. In de loop van de opstand en de oorlog tegen Spanje trokken de Staten-Generaal het oppergezag over de baronie van Breda aan zich. Na de Vrede van Munster in 1648 maakte het gebied deel uit van de Generaliteitslanden. De plakkaten van de Staten-Generaal waren in stad en land van kracht, behalve voor die zaken die tot de bevoegdheden van de heer behoorden. Door de hoogheid van de positie van de heer van Breda had deze echter bijna soevereine rechten in het gebied. De invloed van de landsregering was er dus vrij gering.
Dit gold niet voor de zaken van defensie van de Republiek en de financiën van het gemene land. Hierin had de heer van Breda de Staten-Generaal of de Raad van State te gehoorzamen. Breda was een garnizoenssstad. De Raad van State had hier rechtstreeks bemoeienis met het garnizoen, de fortificatiën en de inundatiën, de heffing van belastingen, de verpachting van tienden en de bezoldiging van predikanten. De gouverneur van de vesting werd door de Staten-Generaal benoemd.
Ook na 1648 moesten de heren van Breda leenverhef voor hun gebied blijven doen. Zij deden dit voor de Raad en Leenhof van Brabant, sinds 1591 gevestigd in Den Haag. Telkens als er een Oranjevorst stierf moest opnieuw leenhulde door of namens diens opvolger plaats hebben.
Brekelmans, 'Bestuur en rechtspraak', p. 96.
NDR inv.nr. 764, folio 179.
NDR inv.nr. 764, folio 173-175.
Het militair en strategisch belang van de stad Breda kwam in het voorgaande uitgebreid aan de orde. Op economisch gebied stelde de stad niet veel voor. Men hield er zich wel bezig met het brouwerijbedrijf en in mindere mate met de lakenbereiding.
Handel speelde een grotere rol. Naast Den Bosch was Breda het centrum van de doorvoer van goederen uit Holland naar de Spaanse Nederlanden en Luik, en omgekeerd. Noord-zuidwaarts gezien hield de waterweg de Mark in Breda op. De goederen werden verder zuidwaarts vervoerd met behulp van wagens.
Een probleem hierbij vormde de steeds voortgaande verzanding van de rivier de Mark en de Dintel. In de jaren veertig van de 18e eeuw vatte het stadsbestuur het plan op een kanaal van Terheiden naar de Moerdijk te graven om zo de vaarroute te verbeteren en de verbinding te verkorten. Het gewest Holland, hierin gesteund door 's-Hertogenbosch, wist dit initiatief uit vrees voor concurrentie te dwarsbomen. NDR inv.nr. 8262.
Andere inkomstenbronnen voor de stad waren de bestedingen van het garnizoen en het sporadisch verblijf van het hof van de Nassau's of van hun gasten. Beerman en De Lepper 'De lotgevallen van de stad', p. 72.
Bij de inventarisatie zijn de volgende termen gehanteerd: de stad Breda; het land van Breda en stad en land van Breda. Stad en land gezamenlijk worden ook wel 'Baronie van Breda' genoemd. In de stukken zelf wordt met 'de baronie' ook wel uitsluitend het land van Breda bedoeld.
Er bevindt zich een aantal stads- en dorpsrekeningen in het archief (kopieën), NDR inv.nrs. 8272-8294 etc. Deze rekeningen hebben niets met het eigenlijke beheer van de heerlijkheid te maken. In veel gevallen was de raadcommissaris van de Nassause Domeinraad een van de drie partijen (naast de stadhouder van de drossaard en schout en schepenen) die de rekening moest afhoren. (In totaal revideerde de raadcommissaris in een willekeurig jaar (1774) 112 rekeningen. Hiervan is dus slechts een fractie bewaard gebleven). Vandaar dat deze onder de rubriek bestuur zijn geordend.
Een moeilijkheid vormden de stukken in de oude inventaris Hingman inv.nrs. 1203 en 1204, die in de inventaris beschreven staan als 'Twee portefeuilles met het opschrif t Klein Zundert'. Het zijn stukken, die grotendeels behoorden tot het archief van de pastoor van Klein Zundert.
Op 24 juli 1798 werd er op last van de Agent van Inwendige Politie beslag gelegd op een groot aantal archiefstukken betreffende de bezittingen van de abdij van Tongerlo, verbonden aan de pastorie van Klein Zundert. In 1800 zijn de stukken in handen van de Commissie van Breda gekomen.
De Commissie van Breda was gemachtigd om op alle archiefstukken beslag te leggen die voor een goede administratie noodzakelijk waren. In het geval van Klein Zundert is men daarbij nogal rigoreus te werk gegaan. Ook in het archief van de Commissie van Breda (oude inv.nrs. 1284-1330) is een deel van het archief van de pastoor terecht gekomen. De rechtsopvolger van zowel de Commissie van Breda als van de vroegere Nassause Domeinraad was de provinciale afdeling van het Enregistrement des Domaines. Mogelijk is dit de verklaring waarom zowel in dit archief als in het archief van de Commissie van Breda zich stukken van de pastoor bevinden. Deze stukken zijn in een aanhangsel ondergebracht. P.T.A. Zweegers en R.J. Wols, Inventaris van de Commissie van Breda (1421) 1799-1811 (1828) ('s-Hertogenbosch, 1982) (Inventarisreeks 32), pp. 14,173-179.
Algemene gegevens over het gebied van stad en land van Breda, de verwervingsgeschiedenis, de rechten van de heer van Breda, het lokale bestuur en de daar geldende rechtspraak etc. zijn te vinden in de registers met 'Aanteekeningen en aanmerkingen omtrend de onderscheydene domeinen - Orange Nassau', NDR inv.nrs. 764-769. Op deze serie is een afzonderlijke index gemaakt.
Van het domein Breda is een serie 'ingekomen en minuten van verzonden stukken' bewaard gebleven, geordend naar onderwerp. Deze serie vormt een goed uitgangspunt voor onderzoek naar allerlei onderwerpen. Deze registers bieden dikwijls een aanknopingspunt voor verder onderzoek in de resoluties van de Nassause Domeinraad in het hoofdarchief.
In de inventaris, NDR inv.nrs. 7938-8084 staat een uitgebreide inhoudsopgave vermeld.
Voor een algemeen beeld van de exploitatie van de domeinen zijn de verbalen van leden van de Domeinraad wegens hun jaarlijkse inspectiereizen NDR inv.nrs. 8089-8115 een zeer geschikte bron.
In het archief van het domein van Breda bevinden zich zes, vanaf het jaar 1768 vijf series rekeningen, opgemaakt door verschillende soorten rentmeesters. De meeste series beginnen in het jaar 1638, toen Breda door toedoen van Frederik Hendrik definitief van Spaanse in Staatse handen overging. De meeste series lopen door tot 1810, toen de domeinen in handen van koning Lodewijk Napoleon en later in handen van het ministerie van Financiën overging en als bijlage volgen na de inleiding de inhoudsopgaven van deze series.
Het betreft een serie rekeningen over de jaren 1634-1675 en 1707-1809. Naast de gebruikelijke kopie-commissies en akten van borgtocht bevindt er zich soms in de eerste rekening een Lijst van bij de rentmeester berustende boeken, registers en kaarten.
In deze serie worden vooral inkomsten uit heerlijke rechten verantwoord.
Het betreft de inkomsten uit alle geestelijke goederen van de kapittels, pastorieën, en vicarieën binnen de stad en baronie van Breda, die na de verovering van Breda door Frederik Hendrik in 1637 aan de heer van Breda kwamen. Met kapittelgoederen werd bedoeld de inkomsten uit de bezittingen van het collegiaal kapittel van Breda. Deze bestonden uit inkomsten uit goederen, geestelijke bedieningen en waardigheden. Het betreft een vrijwel doorlopende serie rekeningen van 1638-1768. Daarna werd deze gecombineerd met de hierna onder 3. vermelde serie.
Bij de Vrede van Munster van 30 januari 1648 tussen de koning van Spanje en de Staten-Generaal verwierf de Republiek in Staats-Brabant: stad en markiezaat van Bergen op Zoom; stad en baronie van Breda; stad en meierij van Den Bosch en de stad Grave en het land van Cuijk.
Ingevolge deze vrede kwamen aan de heer van Breda vrijwel alle kloosters, godshuizen, pastorieën en andere geestelijke goederen en beneficiën in stad en land van Breda gelegen, met alle inkomsten, renten en goederen.
Het is een vrijwel doorlopende serie rekeningen van 1648-1768. Daarna werd deze gecombineerd met de onder 2. genoemde serie.
Het is een doorlopende serie rekeningen van 1769-1810.
Het is een doorlopende serie rekeningen van 1669-1810. Het betreft pacht uitgedrukt in rogge, gerst of evene. Deze moest worden omgerekend naar de daarvoor geldende prijzen op de markt van Thorn.
Er bestaat een vrijwel doorlopende serie rekeningen van 1638-1791. De griffier van de lenen was o.a. verplicht ieder jaar een rekening op te maken van de inkomsten uit de heergewaden.
De kopieën van stads- en dorpsrekeningen, die zich in het archief bevinden, inv. nrs. 8272-8294 etc., hebben niets met het eigenlijke beheer van de heerlijkheid te maken (zie hiervoor: Verantwoording van de inventarisatie).
Deze geven belangrijke informatie over de eigendomsgeschiedenis van onroerend goed. Cijnsboeken werden tegelijk met een rekening ingeleverd, waarbij in de rekening hiernaar wordt verwezen. In een rekening vindt men het totale cijnsbedrag voor een bepaald gebied vermeld; cijnsboeken zijn zelf veel uitgebreider. In sommige cijnsboeken komt een naamindex voor, weliswaar alleen op de nieuwe eigenaars, niet op de vorige.
Er zijn grote verschillen tussen de administratie, bijgehouden in de cijnsboeken.
Deze stukken zijn een belangrijke bron bij onderzoek naar pachters van bepaalde rechten of onroerende goederen. Deze bestaan niet alleen uit de eigenlijke condities/voorwaarden, maar bevatten ook de gegevens over het onroerend goed in kwestie met de naam van de oude pachter, de eerste bieder (i.v.m. strijkgeld), naam van diegene die uiteindelijk de koper, huurder of pachter is en van zijn borgen. Een dergelijke openbare verpachting of verkoop vond plaats o.l.v. de rentmeester of een lid van de raad, in het bijzijn van enige lokale functionarissen.
Inv.nrs. 1639-1641, 1651-1654,1676-1682.
Stukken met betrekking tot het domein Breda in andere archieven
Algemeen Rijksarchief
Het Rijksarchief in Noord-Brabant:
Gemeentearchief Breda
Streekarchief Nassau-Brabant
Overzicht van ambten te begeven door de prins in de stad en de baronie van Breda in het jaar 1759: NDR inv. nr. 799, p. 3-16. Zie ook inv. nr. 685, folio 30verso-184.
- De hieronder vermelde jaren betreffen jaren van functioneren van de rentmeesters. De jaren sluiten niet helemaal aaneen omdat de perioden van waarneming door weduwe of erfgenamen niet staan vermeld. Als bronnen zijn gebruikt: het Ambtboek, registers uit de serie ingekomen en uitgaande stukken en de desbetreffende rekeningen van de rentmeester.
NDR inv. nrs. 576, folio 42 recto en verso, en 1042
* In het archief zijn rekeningen vanaf 1634 aanwezig.
NDR inv. nr. 685, folio 43verso, en 1044
NDR inv. nr. 685, f. 43recto en inv. nr. 1044
NDR inv. nr. 685, folio 44r en 1050.
NDR inv. nr. 685, folio 40v en 1063
Van de domeinen van Breda uit 1743, NDR inv.nr. 8469.
Voor de inhoudsopgaven zie ook in het Rijksarchief in Noordbrabant, collectie Nassause Domeinen, inv.nrs. 980-988.
TWEEDE DEEL: DE HEER EN BARON
Caput 1: Rechten en gerechtigheden
Par. 1 Plakkaten, ordonnanties, reglementen
Par. 2 Recht tot het verlenen van octrooien en dispensaties
Art. 1 In het algemeen
Art. 2 Octrooien tot het houden van publieke markten.
Art. 3 Octrooien tot het oprichten van gilden Art. 4 Octrooien tot het stellen van molens
Art. 5 Octrooien tot het stellen van vogel- en eendekooien
Art. 6 Brieven van sauvegarde
Par. 3 Recht om pardon en andere gratien te verlenen
Par. 4 Recht tot confiscatie van bastaard- en onbeheerde goederen
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Confiscaties en boetes
Art. 3 Bastaardgoederen
A. Algemeen
B. Gevallen
C. Octrooien voor bastaarden om te testeren
D. Legitimaties
Art. 4 Vacante erfenissen
Art. 5 Recht tot heiden en vroenten
Art. 6 Recht tot de moergronden, folio 1-459.
Art. 7 Recht op de publieke wegen en bruggen
Art. 8 Recht tot aanwassen
Art. 9 Recht om Hofdiensten te vorderen
Art. 10 Recht om curialiteiten te vorderen
Art. 11 Recht van vrijdom van alle lasten
Art. 12 Recht van naasting
Art. 13 Recht van parate executie
Art. 14 Recht van preferentie
Caput 2: Goederen en inkomsten
Par. 1 Die der domeinen
Art. 1 Goederen
A. Algemeen
B. Kasteel, huizen, gebouwen
1. Het kasteel te Breda
a. Conciërge
b. Portiers
c. Stallingen
d. Conciërge der Escurie
e. Het huis op het plein
f. De kaatsbaan
2. Huis op de Valkenberg
3. Het Capucijnenhof
4. Het klooster
5. Het huis in de Doelstraat
6. Huizen de Bouwerij
7. Eerste plaats in de vleeshal
8. Schuur en pakhuis
9. De Tombe
10. 't Huis en kasteel de Boeverien te Ginneken
11. DeSchans Terheijden
C. Molens
1. Algemeen
2. Molens in de stad
3. Molens op het platteland
D. Bossen en waranden
1. Algemeen
a. Plantagemeester
b. Intendant en directeur der plantages
c. De gezamenlijke boswachters
2. Liesbos en verdere bossen onder de Haghe
a. Boswachter
3. Het Mastbos
a. Boswachter
4. Het Ulvenhoutse bos en verdere bossen onder Ginneken
a. Boswachter
5. Het Rijsbergerbos
6. Warande Terheijden
7. Nieuw Mastbos in de Chaamse heide
E. Hoeven en landen
1. Algemeen
2. Weide en blekerij genaamd de Gampel
3. Park landen en polder van Belcrum
4. Onder de Haghe
5. Onder Ginneken
6. OnderGilze
7. Onder Terheijden
8. Onder Hazeldonk
9. Onder Zundert
10. Onder Teteringen
F. Veren
1. Algemeen
2. Veer van Zwartenberg
3. Veer van Zonzeel
G. Schuit van Terheijden
H. Visserijen
Art. 2 Inkomsten
A. Cijnzen en renten
1 Algemeen
2. Onder destad
3. Onder Teteringen
4. Onder de Haghe
5. Onder Ginneken en Bavel
6. Onder Gilze en Rijen
7. Onder Etten
8. Onder Sprundel.
9. Onder Zundert en Wemhout
10. Onder Rijsbergen
11. Onder Terheijden
12. Onder Alphen
13. Onder Baarle
14. Onder Chaam
15. Onder Roosendaal en Nispen
16. Onder Dongen
17. Gemengde cijnzen of waarvan de juiste situatie der onderpanden niet blijkt
B. Erfpachten
C. Tienden
D. De gruit
E. Tol en weggeld
F. Recognities van ambten en bedieningen
G. Recht op de uitvoer van schorsse
H. Vestgeld
I Pondgelden
K. Lastgeld
Art. 3 Lasten
A. Reële lasten, renten, obligaties etc.
1. Algemeen, folio 1-366
2. Oude renten, folio 1-599
B Pensioenen en subsidies
Art. 4
Officianten, bedienden, vaste werklieden
A. Advocaat van de heer
B. Rentmeester
1. Aanstellingen
2. Gages, plichten etc.
C. Comptoirbode, deurwaarder, exploiteur van het comptoir der domeinen
D. Controleur der domeinen
1. Aanstellingen
2. Gages, plichten etc.
E. Opzichter der gebouwen
F. Landmeter
G. Timmerman
H. Metselaar
I. Steenhouwer
K. Leidekker
L. Verwers
M. Loodgieter en pompmaker
N. Glasmaker
O.Smid
P. DrukkerQ. Kunstschilder
R. Brandmeester
Par. 2 Die der geestelijke goederen
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Rentmeester
1. Aanstellingen
2. Plichten, gages etc.
Art. 3 Goederen
Art. 4 Inkomsten
A. Renten en cijnzen
B. Erfpachten
C. Tienden
Art. 5 Lasten
A. Renten en cijnzen
B. Prebenden en pensioenen
Art 6 Beneficiën in het algemeen en naderhand hetgeen ieder beneficie afzonderlijk betreft, folio 1-617
Par. 3 De erfgranen
Art. 1 Inkomsten
Art. 2 Lasten
Art. 3 Ontvanger of rentmeester
DERDE DEEL: DE BARONIE
Caput 1: Zaken van politie, regering en huishouding
Par. 1 Algemeen
Par.2 Drossaard, schout en stadhouder van de lenen
Art. 1 Aanstellingen
Art. 2 Plichten, rechten, gages
Art. 3 De stadhouder
Par. 3 Klerk van den bloede
Par. 4 Dienaren van de Roode roede of Roeijdragers
Par. 5 Cipier
Par. 6 Schouten
Par. 7 Secretarissen
Par. 8 Stokhouders
Par. 9 Vorsters
Par. 10 Advocaat
Par. 11 Landmeter
Par. 12 Notarissen
Par. 13 Landmeters
Par. 14 Huwelijks zaken
Par. 15 Het weren der Roomsen
Caput 2: Zaken van justitie
Par. 1 In het Civiele
Par. 2 In het Criminele, folio 1-559
Caput 3: Zaken van financiën
Par. 1 Algemeen
Par. 2 De Brabantse grote landtol
Caput 4: Kerkelijke en armenzaken
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Subsidies aan predikanten wegens hun vierde en verdere kinderen
Par. 3 Uitschrijving van bededagen
Par. 4 Kosters en voorlezers
Caput 5: Schoolzaken
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Het Collegium Auriacum en de illustre school te Breda
Caput 6: Leenzaken
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Octrooien om te testeren van leengoederen
Par. 3 Stadhouder der lenen (drossaard)
Par. 4 Griffier der lenen
Par. 5 Leenvinder
Caput 7: Jachtzaken
Caput 8: Zaken betreffende de rivieren en publieke werken
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Bakenmeester
Caput 9: Postzaken
VIERDE DEEL: DE STAD
Caput 1: Algemeen
Caput 2: Zaken van politie, regering en huishouding
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Magistraten
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van magistraten en
regenten, folio 1-525
Par. 3 De schout
Par. 4 De griffier
Art. 1 Aanstellingen
Art. 2 Rechten, plichten, gages etc
Par.5 Secretaris en klerk van den bloede
Art. 1 Aanstellingen
Art. 2 Rechten, plichten en gages
Par. 6 Stokhouder
Art. 1 Aanstellingen
Art. 2 Rechten, plichten, gages
Par. 7 Boden en Roeijdragers
Par. 8 Conciërge van het stadhuis
Par. 9 Fourier
Par. 10 Portiers
Par. 11 Havenmeester en boomsluiter
Par. 12 De burgerij
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Burger-Majoor en wacht meester
Par. 13 Weeskamer
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Secretaris en klerk
Par. 14 Notarissen
Par .15 De bank van lening
Par. 16 Gilden en neringen
Art. 1 Algemeen
Art 2 Kwesties en procedures met die van het land betreffende exclusive gilden en neringen in de stad speciaal de brouwerijen, folio 1-476
Par.17 Kwesties met sommige heerlijkheden en dorpen over het doen der vesten, realisatien etc. van goederen aldaar gelegen, ter secretarie van de stad
Par 18 Betreffende het beteugelen of verdrijven der Roomse geestelijkheid en superstitien en maintien der gereformeerde religie
Caput 3: Zaken van justitie
Caput 4: Financiële zaken
Caput 5: Kerkelijke zaken
Par 1 Algemeen
Par. 2 Roomse geestelijke zaken
Art.1 Het kapittel
Art. 2 Het klooster
Art. 3 De begijnen
Par. 3 Gereformeerde religie
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Nederduitse kerken
A. Nederduitse predikanten
1. Aanstellingen en ontslagen
2. Tractementen en subsidies
3. Subsidies aan hun weduwen
B. Voorlezer en ziekentrooster
C. Koster
D. Organist
E. Blazer en trapper der orgels
Art. 3 Waalse of Franse gemeente
A. Algemeen B Predikanten
1. Aanstellingen en ontslagen
2. Tractementen en subsidies
3. Subsidies aan hun weduwen
C. Voorlezer
D. Koster
Art 4 Engelse gemeente
Caput 6: Schoolzaken
Caput 7: Zaken betreffende de armen en het Gasthuis
VIJFDE DEEL: Het LAND
Caput 1: Algemeen
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Aanstellingen van magistraten
Art. 3 's Lands vergaderingen
Art. 4 Secretarissen daarvan
Par. 2 Kerkelijke en armenzaken
Par. 3 Zaken van financiën, folio 1-228
Caput 2: De Haghe
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstelling der schepenen en kwartiermeesters
Art. 3 Schout
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc
Art. 4 Secretaris en stokhouder
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen, folio 1-637
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en susbsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster, schoolmeester en voorzanger
Art. 4 Organist
Par. 5 Oostpolder en verdere polders
Caput 3: Ginneken en Bavel
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc
Art. 4 Secretaris, stokhouder, koster
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Par. 5 Schoolmeester, voorlezer en koster
Caput 4: Gilze en Rijen
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art.1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout
Art. 4 Secretaris, stokhouder, koster
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Par. 5 Schoolmeester, voorlezer en koster
Caput 5: Etten, Leur en Sprundel
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 4 Secretaris
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 5 Stokhouder
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 6 Vorster
Art. 7 De molen
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen, folio 1-437
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art 30 Ontvanger
Par. 4 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant te Etten
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Predikant op de Leur
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 4 Koster te Etten
Art. 5 Schoolmeester te Etten
Art. 6 Schoolmeester op de Leur
Par. 5 Leurse, Laekse en andere vaarten
Par. 6 Zwartenbergse en andere polders
Caput 6: Sprundel
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Par. 3 Kerk en schoolzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster en schoolmeester
Caput 7: Terheijden
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 4 Secretaris
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 5 Stokhouder
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 6 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen, folio 1-472
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par 4 Zaken van justitie
Par. 5 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art . 3 Koster en schoolmeester
Par. 6 Zonzeelse polder
Art. 1 Algemeen, folio 1-353
Art. 2 Autorisatie tot het opnemen der rekeningen en bepalen van de dag daartoe
Art. 3 Dijkgraaf
Art. 4Gezworenen
Art. 5 Penningmeester
Art. 6 Dijkbode
Par. 7 Polder van Crauwelsgors, Hazeldonk en Hoekenburg
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Autorisatie tot het opnemen der rekeningen en bepalen van de dag daartoe
Art. 3 Dijkgraaf
Art. 4Gezworenen
Art. 5 Penningmeester
Par. 8 Binnenpolder en verdere kleine polders
Art. 1 Algemeen
Art .2 Autorisatie tot het opnemen der rekeningen en bepalen van de dag daartoe
Art. 3 Dijkgraaf
Art. 4Gezworenen
Art. 5 Penningmeester
Caput 8: Zundert
Par 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen, mannen van lenen en kwartiermeesters
Art. 3 Schout
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 4 Secretaris en stokhouder
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk- en schoolzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster en schoolmeester
Caput 9: Rijsbergen
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Schout
Art .3 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen, mannen van lenen en kwartiermeesters
Art. 4 Secretaris en stokhouder
Art. 5Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen
Art .2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster en schoolmeester
Caput 10: Wernhout
Par.1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstelling van schepenen en leenmannen
Art .3 Schout, stadhouder en griffier van de lenen en rentmeesters
Art. 4 Secretaris, stokhouder
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Par. 4 Zaken van justitie
Par. 5 Schoolmeester
Par. 6 Leenzaken
Art. 1 Aktieve lenen
Art. 2 Passieve lenen
Caput 11: Alphen
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstelling van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout en stokhouder
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 4 Secretaris
A. Aanstellingen
B. Gages, plichten etc.
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art.1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster en schoolmeester
Caput 12: Baarle
Par. 1 Algemeen en in het bijzonder wat de limietscheiding betreft
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
Art. 3 Schout en stokhouder
Art. 4 Secretaris
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art.1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk-, school- en armenzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
Art. 3 Koster, schoolmeester, voorlezer
Caput 13: Chaam
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse aanstellingen van gezworenen
Art. 3 Schout en stokhouder
Art. 4 Secretaris
Art. 5 Vorster
Par. 3 Zaken van fianciën
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Jaarlijkse approbatie der project-omslagen
Art. 3 Ontvanger
Par. 4 Kerk- en schoolzaken
Art.1 Algemeen
Art. 2 Predikant
A. Aanstellingen
B. Tractementen en subsidies
C. Subsidies aan hun weduwen
Art. 3 Koster, schoolmeester, voorlezer en voorzanger
Caput 14: Teteringen
Par. 1 Algemeen
Par. 2 Zaken van politie, regering en huishouding
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Vorster
Par. 3 Zaken van financiën
Art. 1 Algemeen
Art .2 Ontvanger
Par. 4 Kerk- en schoolzaken
Art. 1 Algemeen
Art. 2 Koster, schoolmeester en voorlezer
Par. 5 De polders de Vucht en Marckhof
Betreft ook de domeinen Oosterhout en Roosendaal
Bevat een kaart door P.W. Schonk van een hoeve onder Oosterhout, in erfcijns uitgegeven aan Johan Coets.
Zie de resoluties van de Domeinraad van 5 april 1793, NDR inv. nr. 179. Zie voor de rapportage over geleden schade ook inv NDR inv. nr. 8306.
Oude inv.nrs. Folio FOL6 en FOL8 ontbreken.
Het origineel, dat in oude inventaris folio FOL 185 zou zitten, ontbreekt.
Aanwinsten: 1887 A VII f
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 380
Deels gelijk. Deze banden bevatten ook de nota's uit 1773 en 1775 (zie NDR inv. nrs. 8202, 8204).
Gedrukt. In tweevoud.
Met kaart van landmeter Ketelaar, 1738.
Zie ook NDR inv. nr. 8205-8207
Aanwinsten: 1904 LXI 11
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 983
Bij een akte van survivance wordt men tot plaatsvervanger van een functionaris aangewezen met recht van opvoging na diens overlijden.
Opgeborgen onder 7903.
In tweevoud.
De hierna genoemde rekeningen hebben niets met het eigenlijke beheer van de heerlijkheid te maken. In veel gevallen is de raad-commissaris van de Domeinraad een van de drie partijen (naast de stadhouder van de drossard en schout en schepenen) die de rekening moet afhoren. (In totaal revideerde de raadcommissaris in een willekeurig jaar (1774) 112 rekeningen. Hiervan is dus slechts een fractie bewaard gebleven).
Deze betreffen - het afleggen van de eed door de officieren/schouten in de Generaliteit in handen van de Raad van Brabant, 14 dec 1735;
- betalen van de rekeningen voor het jaarlijkse herstel van huizen, 17jan. 1737;
- de rekening van ontvangsten en uitgaven door de stadhouder Johan Hendrick Damisse gedurende de vacature van het drostambt, 17 juni 1737;
- het onderhandelen van de Domeinraad met de Raad van State betreffende de overgave van het magazijn in Breda aan de prins van Oranje, 13 mei 1738.
Bevat: - Verzoekschriften om te mogen jagen;
- lijsten van personen die een jachtpas aanvragen;
- akten van goedkeuring om te jagen;
- begeleidende schrijvens van Van der Borch
Ontbreken. Voorheen collectie aan winsten, 1878 V2.
- in de stad Breda, 1780, 1800, 1805;
- op het platteland van Breda, 1796, 1799, 1807;
- de molen genaamd 'Selden Effen' onder de Haghe, 1712;
- de molen genaamd 'de Korenbloem' onder Ginneken, 1800, 1805;
- de molen genaamd 'de Acker molen'onder Alphen, 1804.
Op een aantal rentebrieven staan jaartallen en folionummers vermeld. Deze verwijzen naar de domeinrekening en de folio, waar de aflossing staat verantwoord, nl. onder de rubriek Uitgaven, capittel 2: 'Renten'. Enkele van de hieronder vermelde renten waren verplichte leningen ter fortificatie van de stad, in 1543 door de stad Breda opgelegd na octrooi van Willem van Oranje.
Op de achterkant staat: afgelost door rentmeester Adriaen Verelst, z.j.
Op de achterkant staat: afgelost aan rentmeester Adriaen Verelst, z.j.
Op de achterzijde staat: Aflossing aan Anthonij en Jan Mil, 1700.
Op de achterkant staat: Afgelost in 1613 aan de heer van Rummene
Kwitantie op de achterzijde van het charter uit 1609.
Op de achterzijde staat: Afgelost aan Jan van Holten in 1712.
Achterop staat: Afgelost in 1743. De doorstoken schepenbrieven van 14 juli 1543 en 16 augustus 1608 zijn verdwenen.
Achterop staat: Afgelost aan Frederik Hendrik Isacq, 1712
Ontbreekt.
Achterop staat: Afgelost aan Cornelis Vereijk, 1712
De zegels ontbreken.
De kwitantie staat achterop de rentebrief.
Op de achterkant staat: afgelost aan Pieter Emonds als gemachtigde van Paul Emiel graaf van Outremont en diens echtgenote 1712.
Op de stukken staat: afgelost in 1712.
Geschreven in de marge van de rentebrief. Een andere rentebrief is verloren gegaan.
Geschreven in de marge van de rentebrieven.
Aanwinsten: 1894 34s
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 670
Stukken werden aangetroffen in het archief van de stad Breda (1280-1810) en op 7 oktober 2014 overgedragen door de gemeentearchivaris van Breda. Oude nummers stadsarchief H415Q5.1 en H415G5.2, voorzien van een stempel van het “Koninklijk Archief België”.
Stukken werden aangetroffen in het archief van de stad Breda (1280-1810) en op 7 oktober 2014 overgedragen door de gemeentearchivaris van Breda. (Oude nummers H415Q5.3- H415G5.7) . Met een stempel van het “Koninklijk Archief België”.
Zie ook inv.nr. 8268.
Kaart opgeborgen onder 12049.
Afschrift
Aanwinsten: 1988 05
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 2133
Met lijst van bij de rentmeester berustende boeken, registers en kaarten.
Met lijst van bij de rentmeester berustende boeken, registers en kaarten.
Fragmenten
Motman was tevens drossaard van Roosendaal en Nispen; sedert 1789 lid van de Domeinraad.
Met lijst van bij de rentmeester berustende boeken, registers en kaarten.
Met lijst van bij de rentmeester berustende boeken, registers en kaarten.
De rekeningen van dejaren 1638-1654 bevatten geen inhoudsopgave.
Met index voor de afzonderlijke kapittels- en pastorale rekeningen voor 1768 op deze gecombineerde rekening voor 1769.
Betreft een kopie-rekening.
M.u v. NDR inv. nr. 8804 verkeren alle inv.nrs. in slechte materiële staat.
Let op het onderscheid tussen cijnzen, rustend op domaniale goederen (serie a) en die op kapiteel- en pastorale goederen (serie b).
Oude nummers NDRO Hingman 1878-1881.
Overgebracht naar RANBR, archieven rentmeesters van prins Frederik en hun opvolgers (inventarisreeks nr 8), , nummer toegang ##, inv.nrs. 130-133.
- 1484-1633. N.B. Inv. nr. 130
- Lamberticijnzen, 1644-1698. N.B. Inv. nr. 133
- Martinicijnzen, 1634-1698. N.B. Inv. nr. 131
- Topografische legger, 1712-1740.
Folio 1-83 Sint-Bavo-cijnzen. Folio 1-62 Martini cijnzen.
Het is niet duidelijk naar welke leggers deze index verwijst.
Met lijst van personen die de pastorale renten te Alphen hebben betaald met verwijzing naar folionummers in het register NDR inv. nr. 9007.
Zie rekening van de kapittels- en pastorale goederen (1769), NDR inv. n.r 8760.
Deels gelijk aan bovenstaande leggers, echter met minder mutaties.
Deels gelijk aan NDR inv. nr. 9038.
De rekeningen lopen van 17 maart tot 17 maart.
Zie ook de bijlagen bij NDRinv. nr. 9085.
Vernieuwd ten tijde van Anthonie van Buerstede, griffier van het Leenhof van Breda.
Vernieuwd ten tijde van Anthonie van Buerstede, griffier van het Leenhof van Breda.
Een brief ernstig beschadigd.
Bevat akten betreffende
- een hoeve nabij de pastorie, 1557;
- de hoeve 'Spreeuwenhof bij Hulsdonck,1559;
- de hoeve 'ter Vloet', 1559,1567;
- de tienden onder Hulsdonk, 1559.
Zie ook NDR inv.nr. 9245, voorin en achterin.
Ingebonden in een legger van tienden, 1578-1580.
Deels in tweevoud.
Bestuur volgens testament: De pastoor van Zundert of zijn vicecureijt, de kerkmeester en de Heilige Geestmeesters, en de schout van Zundert.
De heerlijkheden Eindhoven en Cranendonk kwamen in het bezit van de Oranjes door het huwelijk van Willem I met Anna van Egmond, gravin van Buren in 1551. Eindhoven en Cranendonk waren twee heerlijkheden die samen in leen werden gehouden van Brabant. De stad Eindhoven lag in Kempenland en de baronie Cranendonk in Peelland. Kempen- en Peelland maakten deel uit van de meierij van 's-Hertogenbosch. NDR inv. nr. 764, folio 291.
Willem I kocht in 1559 de dorpen Stratum, Strijp en Gestel en het goed Eckart te Woensel erbij. F.N. Smits, Beknopte Geschiedenis van Eindhoven (Eindhoven, 1887) I, p 13. L G A Houben, Geschiedenis van Eindhoven, de stad van Kempenland (Turnhout, 1890), I, p. 155. Scherft, Het sterfhuis, p. 205
Na het overlijden van Philips Willem in 1618, werd Maurits als diens erfgenaam heer van Eindhoven en Cranendonk. Na diens dood werden deze heerlijkheden gevoegd bij het bezit van Frederik Hendrik en maakten sindsdien deel uit van de Nassause domeinen.
In 1648, met de Vrede van Munster, kwamen de goederen van het kapittel van Eindhoven aan de prins van Oranje, alsmede de goederen van het klooster Marienhage, dat gewoonlijk Ten Hage werd genoemd.
Ook de pastoriegoederen -de pastorale inkomsten van de baronie Cranendonk en de heerlijkheid Woensel zijn bij de Vrede van Munster aan de prins gekomen.
In 1798 werden de baronie Cranendonk en Eindhoven tot nationaal bezit verklaard. Het domein behoorde ook tot de goederen die tussen 1806 en 1810 aan koning Lodewijk Napoleon werden afgestaan. Het beheer over Cranendonk en Eindhoven bleef echter grotendeels in handen van het departement van Financiën. Zie inleiding bronnen, ARA, Archief Ministerie van Financiën, inv.nr. 1127 folio 222r ARA, Archief Kroondomeinen en hofhouding van koning Lodewijk Napoleon en de Franse keizer, 2.01.25, inv. nrs. 114, 115, 119, 123 J Biemans, 'Geschiedenis van Budel c.a. en Maarheeze c.a.' in Aa-kroniek. Heemkundekring Budel en Cranendonk (1988) 2, pp. 64 e.v.
Het domein Eindhoven bestond uit de stad Eindhoven, de dorpen Strijp, Stratum en Gestel en de heerlijkheid Woensel.
Eindhoven was de enige stad in Staats-Kempenland.
Tot 1609 had Eindhoven veel te lijden van het krijgsbedrijf van de Tachtigjarige Oorlog. De oorlogslasten waren hoog en moesten vaak aan beide partijen worden voldaan. Het waren donkere tijden voor de toekomstige lichtstad van Nederland. De welvaart en bevolking van de stad ging sterk achteruit. Zie Houben, Geschiedenis en Smits, Beknopte geschiedenis.
De regering van de stad bestond uit een drossaard, schout, burgemeester en schepenen en de vijfmannen, gekozen uit de vijf ambachtsgilden. De laatsten hadden een stem in het burgerlijke bestuur. Smits, Beknopte geschiedenis, I, pp. 14 e.v.
De heerlijkheid Cranendonk lag in het uiterste zuiden van Staats-Brabant temidden van peelmoerassen. De naam Cranendonk herinnert aan de kraanvogels die in deze streek veel voorkwamen. Het kasteel Cranendonk was waarschijnlijk al in 1270 gebouwd door Engelbert van Horne, toenmalig heer van Cranendonk. In 1672 werd het kasteel van Cranendonk door de Fransen ingenomen en in 1673 opgeblazen.
De Oranjes lieten zich baron van Cranendonk noemen en sindsdien stond Cranendonk bekend als baronie. Biemans, 'Geschiedenis', passim.
Budel was oorspronkelijk ook een vrij goed en was in 1421 door jan van Schoonvorst als heer van Cranendonk aan de hertog van Brabant als leengoed opgedragen. Biemans, 'Geschiedenis', p. 63.
De drossaard van Cranendonk was ook drossaard van Eindhoven. Hij zetelde tot 1673, toen het kasteel door de Fransen werd opgeblazen, op het kasteel van Cranendonk. Daarna verhuisde de zetel naar Eindhoven. Smits, Beknopte geschiedenis, I, p. 14.
Het Leenhof van Cranendonk zetelde (na 1673) eveneens in Eindhoven. Het hof hield zijn zittingen in het klooster Ten Hage. De drossaard was stadhouder van de lenen, de rentmeester was tevens de griffier van de lenen. De vorster van Eindhoven was leenvinder van het hof. Voor het hof werden de lenen van Cranendonk en Eindhoven verheven, transporten van leengoederen verleden (deze zittingen werden Laatbank genoemd), geschillen in leenzaken beslecht, en ook 'contraventien' (nalatigheden, overtredingen) tegen de jacht- en visserijrechten van de heer vervolgd en beslist. NDR inv.nr. 766, folio 1013.
Het kapittel van Eindhoven was in 1399 opgericht in de H. Catharinakerk van Eindhoven. Het kapittel bestond uit negen kanunniken en een deken. In de loop der tijd werden meerdere kerken -en hun inkomsten, waaronder tienden aan het kapittel toegevoegd. Het betrof kerken uit Eindhoven, Woensel, Tongelre (ten behoeve van de cantor van het kapittel), Aarle, Maarheeze en Vught. Het kapittel en de deken benoemde in deze kerken de pastoors. Aan de pastoors werd een gedeelte van de inkomsten van het kapittel toegekend. De rest van de inkomsten was voor de kanunniken. De hertog van Brabant en de heer van Eindhoven hadden beurtelings het recht op benoeming van de kanunniken. Smits, Beknopte geschiedenis, I, pp. 86 e.v.
Het klooster Onze Lieve Vrouw ten Hage was gesticht in de 15e eeuw door Jan van Schoonvorst. Aan het klooster werd het kasteel van de heren, de Hage in Woensel bij Eindhoven, geschonken. Houben, Geschiedenis, p. 68. Smits, Beknopte geschiedenis, I, pp. 143 e.v.
Eindhoven en Cranendonk vormden een gezamenlijke heerlijkheid. De prins had er de hoge en lage jurisdictie.
De prins van Oranje bezat in Cranendonk de grondgewincijnzen, jacht, visserijen, recht van gruit, houtschot en het z.g. voederkoorn, een moIen in Soerendonk, een bos en een hoeve met landerijen, alsmede een vijver in de heide van Gastel. NDR inv.nr 765, folio 291 e.v.
In Eindhoven bezat de beer grondgewincijnzen, jacht, visserijen, grove en smalle tienden, gruit, houtschot, tol vleesaccijns, varkensbezien, waag, l0e penning van de stadsaccijnzen en grond, o.m. het plein voor het kasteel.
In beide heerlijkheden had de heer het recht van confiscable van bastaardgoederen en onbeheerde goederen.
In Zeelst had de heer een windmolen. Buiten de heerlijkheid bezat de heer nog goederen in Zeelst, Empel, Oss, Vught, Udenhout, St. Oedenrode etc. Deze goederen werden tezamen met de heerlijkheden geadministreerd.
Verder bezat de prins ook de geestelijke goederen die behoorden tot het kapittel van Eindhoven, en van het klooster Ten Hage, alsmede de pastoriegoederen van Woensel, Stratum, Budel, Maarheeze en Soerendonk. NDR inv.nr. 765, folio 478 e.v. Smits, Beknopte geschiedenis, I, p 136. Drs. H.A.M .de Wit, 'Financiën en fiscaliteit in het achttiende eeuwse Eindhoven' in: 'Eindhoven door de eeuwen' (Eindhoven, 1982). NDR inv.nr. 765, folio 481 e.v.
De prins van Oranje benoemde in Eindhoven en Cranendonk de volgende functionarissen: Ontleend aan het 'Ambtboek', NDR inv.nr. 685. In het Ambtboek zijn alle functies, die gedurende een bepaalde tijd door het huis van Oranje werden vergeven opgesomd. Het kan dus zijn dat onder de functie van 'stokhouder', zich slechts een vermelding van één persoon bevindt. Het kan dan zijn dat men of die gegevens niet voorhanden had om ze in het Ambtboek op te nemen, of dat het huis van Oranje slechts eenmaal een 'stokhouder' benoemde. Sommige functies worden meermalen onder de plaatsen waar de vermelde functionaris actief was, vermeld. Zo komt de vorster, welke een functie voor meerdere plaatsen vormde, voor onder bijvoorbeeld Eindhoven, Stratum en Strijp, waardoor het lijkt alsof het gaat om drie functies. Anderzijds komt het ook voor dat zo'n functie werkelijk voor elke plaats een aparte benoeming vergde. Voor welk gebied een functie was ingesteld is alleen in de benoemingsakten terug te lezen. De opsomming is in de volgorde van het Ambtboek weergegeven.
Tot 1767 werden de domeingoederen en de geestelijke goederen ieder in een aparte rekening verantwoord. Daarna werden de domeinen en de geestelijke goederen in één rekening verantwoord. De rentmeester van de domeinen en geestelijke goederen was ook rentmeester van het kapittel. De kapittelgoederen werden in een aparte rekening verantwoord, omdat het kapittel ook een deel van de inkomsten ontving. De Wit, 'Financiën', p 86. NDR inv. nr. 9777, afschrift van de beschikking van de voogden van Willem III betreffende het beheer van het kapittel.
In 1763 werd rentmeester Nicolaas Jeremias Storm van 's-Gravesande ontslagen vanwege zijn slechte beheer. Hij was failliet gegaan en had grote schulden aan de Domeinraad. In zijn plaats werd aangesteld secretaris Jacob Spoor. De Wit, 'Financiën', p. 91.
Na het vertrek van Willem V in 1795 werden Eindhoven en Cranendonk beheerd door enkele leden van de Staten-Generaal. Op 15 juli van dat jaar werd het beheer van de Eindhovense goederen overgedragen aan de municipaliteit van Eindhoven. Deze stelde J. van Mierlo aan als rentmeester. Echter het Comite tot de Algemene Zaken van het bondgenootschap te Lande, dat de domeinen in de Generaliteitslanden beheerde, herstelde Spoor, rentmeester onder Willem V, in zijn functie. P.J. Latjes, Het Eindhovense stadsbestuur in de Bataafs-Franse Tijd (1794-1813). In: Eindhoven door de eeuwen. Ed. J. Spoorenberg en drs. H.A.M. de Wit (Eindhoven, 1982), p. 138.
Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv. n.r 685, folio 254 e.v. en aan de rekeningen van Eindhoven, NDR inv. nrs. 9508 e.v.
In de het algemene deel (NDR inv.nrs. 1 e.v.) zijn in de notulen van de Domeinraad, de registers met uitgaande stukken en in de rekeningen van de thesaurier ook gegevens betreffende Cranendonk en Eindhoven te vinden.
De belangrijkste bestanddelen in dit deel van het archief zijn de 'Stukken betreffende Cranendonk en Eindhoven', de verbalen van de raden van hun inspectiereizen, de memories van de rentmeesters en voorts de leggers van cijnzen en renten en de rekeningen. In de 'Stukken betreffende Eindhoven en Cranendonk' (NDR inv.nrs. 9262-9265) treft men allerlei stukken aan. Het merendeel betreft zaken van bestuur en regelgeving: plakkaten, ordonnanties, reglementen, e.d. In NDR inv.nr. 9263 treft men vooral stukken betreffende de geestelijke goederen aan.
In de verbalen van de leden van de Domeinraad zijn de verslagen en de bijlagen opgenomen van de leden op inspectie naar het domein. Zij doen verslag van de verpachtingen, het opnemen van de rekeningen, maar ook van lopende geschillen over (het handhaven van) de rechten van de prins van Oranje en tussen belanghebbenden, de staat van onderhoud van goederen, zoals bossen, hoeven. Tevens bevatten de verbalen een financieel overzicht van het 'boekjaar'. Deze stukken vormen voor de periode na 1755 een rijke bron voor onderzoek naar de geschiedenis van Cranendonk en Eindhoven.
De memories van de rentmeester geven een overzicht van de resoluties en orders van de Domeinraad. Daarnaast staat aangetekend wanneer en hoe een order door de rentmeester werd uitgevoerd. Deze stukken geven een beeld van de onderwerpen van de bemoeienis van de Domeinraad en de lengte van hun 'sterke arm' bij het doen uitvoeren van de resoluties.
De 'vaste' inkomsten, zoals de jaarlijkse renten, cijnzen en pachten, werden bijgehouden in cijnsboeken, nu leggers genaamd. Deze leggers van de vaste inkomsten werden geregeld vernieuwd door een rentmeester, meestal in opdracht van de Domeinraad. De rentmeester baseerde zich op de oude legger (cijnsboek). In de nieuwe legger werd weleens een nieuwe volgorde gehanteerd. Ook werden de inkomsten ingeschreven in andere leggers. Zo zijn de inkomsten van de pastorieën van Stratum, Strijp en Woensel eerst ingeschreven in de legger van de inkomsten van het klooster Ten Hage, in later jaren in de legger van de inkomsten van het kapittel van Eindhoven. In de 18e eeuw werden de aparte leggers in één legger gevoegd.
Geregeld staan er per post verwijzingen naar een oud register, maar ook naar een rekening uit een bepaald jaar. Omdat de series hiaten vertonen, is het terugzoeken van het jongste naar het oudste register een hele opgave. In de beschrijvingen staat aangegeven naar welke legger de verwijzingen teruggaan. Soms zijn posten alleen terug te vinden door van elke post alle namen van cijnsplichtigen door te nemen.
Ook in de rekeningen staan gegevens betreffende deze en andere inkomsten. De rekeningen bevatten persoonsnamen, geografische gegevens e.d. Bij de beschrijvingen van de rekeningen staat vaak de toevoeging: Met bijlagen. Meestal betreft dat een borderel en een loquatur. In een borderel werd de rekening samengevat. Een loquatur bevat aantekeningen betreffende de onderscheiden posten. Bijlagen in de vorm van kwitanties, betalingsopdrachten e.d. zijn vaak verloren gegaan. Heel soms kan men ze nog bij een rekening aantreffen.
Van Cranendonk en Eindhoven berusten geen kaarten in het Algemeen Rijksarchief.
Elders berustende bestanden:
In de hierna volgende archiefbewaarplaatsen berusten enkele bestanden uit dezelfde periode als die waarin de genoemde plaatsen onder het beheer van de Domeinraad en zijn opvolgers stonden.
In het Rijksarchief in Noord-Brabant:
- Collectie Nassause Domeinen, 1545-1810, inv.nrs. 182-364.
Streekarchief Regio Eindhoven:
- Oud-administratieve archieven van Eindhoven, Gestel, Blaarthem, Stratum, Strijp, Tongelre, Woensel, Eckart.
Streekarchivariaat Peelland:
Oud-administratieve archieven van Budel en Maarheeze
De registers met stukken betreffende Cranendonk en Eindhoven, NDR inv.nrs. 9262-9265, zijn geplaatst onder de rubriek ALGEMEEN omdat het niet mogelijk was deze te splitsen. De stukken zijn ingebonden in een aantal banden. Zij zijn te vergelijken met de 'Volumes', zoals die ook voorkomen bij Steenbergen, Roosendaal en Nispen en bij Breda. Omdat het hier gaat om minder stukken is een indeling zoals bij Steenbergen etc. weggelaten. Om de toegankelijkheid van deze stukken te waarborgen is besloten de inhoudsopgave te handhaven en in de beschrijving op te nemen. Deze is gebaseerd op de inhoudsopgave in de banden zelf. De tekst is gemoderniseerd. Voorlopig staat ook per nummer van de inhoudsopgave aangegeven om hoeveel stukken het gaat.
Inhoudsopgave van de rekening wegens de domeinen en de geestelijke goederen Het betreft de rekening over 1767, NDR inv. nr. 9735
Zie voor het origineel NDR inv. nr. 9317.
Niet gelijkluidend aan NDR inv. nr. 9266.
Deels gelijkluidend aan NDR inv. nr. 9275.
Deels gelijkluidend aan NDR inv. nr. 9276.
Met index.
Waarschijnlijk ontbreekt het fragment van stukken tussen juni 1793-juni 1794.
Bevat een kaartje van de nieuwe dijk bij Woensel.
Bevat een kaartje van de gemene weide van Woensel. Over het jaar 1776 is geen verbaal opgenomen.
Over het jaar 1786 is geen verbaal opgenomen. Over de jaren 1788-1789 zijn er alleen bijlagen. Met kaartje.
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk die hij aan Willem V heeft overgedragen in verband met het beheer over de domeinen. Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Ontbreekt.
- Aan Anthoni van Grinsven en Adriaen van Wamel van de 'Ulenkamp'
- Aan Benjamin Hagolaers van de 'Dalenkamp';
- Aan Cristoffel van der Krap van beemden;
- Aan Dirk van Genderen van de 'Oudendijck'; 4 november 1767. Authentiek afschrift.
Gemerkt: 'Overgeleverd den 3den januarij l634'.
Zie Zevenbergen nr NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 7445
Deels op alfabet geordend.
Cijnsboek uit 1640 ontbreekt.
Met verwijzingen naar cijnsboek over 1710-1779.
Gestel ontbreekt. Vermoedelijk in 1543 opgemaakt. Zie aantekening voorin het cijnsboek.
De jaren zijn aangegeven met de letters van het alfabet.
De posten van dit register lijken niet overeen te komen met de originelen. In de originele leggers komen de cijnzen in Woensel en Eindhoven niet gezamenlijk voor. Waarschijnlijk zijn de posten in een andere volgorde geptaatst.
Het jaar 1640 begint met de letter A. Tweemaal wordt het alfabet gebruikt ter aanduiding van het jaar van betaling, daarna wordt het jaartal gebruikt.
Met verwijzing naar een vorig cijnsboek.
Strijp, folio 1Gestel folio 31. Stratum folio 66.
Met verwijzingen naar NDR inv.nr. 9378.
Met verwijzingen naar folionummers van NDR inv.nr. 9381 (V.C.B.)
Per onderwerp (kapelanie, altaar, beneficiën) geordend.
Met verwijzingen (folionummers) naar NDR inv.nr. 9386 (legger van de renten van het kapittel). Bij de posten betreffende de pastorieën staan eveneens verwijzingen, maar niet naar NDR inv.nr. 9386.
De legger is ingedeeld naar inkomsten van het kapittel, van het klooster en van de pastorieën. Per rubriek volgt de legger de indeling van de respectievelijke oudere leggers.
De inhoud is verdeeld in 'Inkomsten van het klooster' en 'Inkomsten van de pastoriën'. Deze rubrieken zijn onderverdeeld naar plaats.
Bij de posten in de rubriek 'Inkomsten van het klooster' staan verwijzingen naar NDR inv.nr. 9390.
Met verwijzingen naar NDR inv.nr. 9396.
Deels gelijkluidend aan NDR inv.nr. 9399.
In de leggers 1735-1758 en 1758-1816 zijn de posten gelijk genummerd.
Deze tienden zijn niet opgenomen in de condities van verpachting van de kapitteltienden.
Het betreft hier een geval van onder-verpachting.
Met bouwtekeningen.
Ontbreekt.
Afgelost in 1726.
Afgelost in 1725.
Met bouwtekeningen van een huis.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekening loopt van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekening loopt van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar.
De rekeningen tot 1749 lopen van 24 juni (Sint Jansmis) tot 24 juni het daaropvolgend jaar. Vanaf 1749 komt het boekjaar overeen met het kalenderjaar.
Rekening over 1702 ontbreekt.
In het Laatboek werden de transporten, gedaan voor de Laat- en leenbank (of hof) van Cranendonk, van de aan het leenhof van Cranendonk leenroerige goederen afgeschreven. De Laatbank had dezelfde samenstelling als het leenhof en was waarschijnlijk ook het leenhof, zij het met een andere taak
Deels gelijkluidend met NDR inv. nr. 9937
Aanwinsten: 1956 I
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1850
De stad Grave en het land van Cuijk kwamen in 1559 in het bezit van Willem van Oranje. Philips II verpandde de heerlijkheid aan Willem van Oranje voor de som van 60.000 gulden. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog werd Grave tweemaal een periode door de Spanjaarden bezet. Na de verovering van Grave door prins Maurits in 1602, bleef Grave en Cuijk in het bezit van de Oranjes. In 1611 werd Maurits van Oranje door de Staten-Generaal in het wettig bezit van de stad Grave en het land van Cuijk gesteld. Sindsdien werd de heerlijkheid ook wel de baronie van Grave en Cuijk genoemd. De koning van Spanje zag tenslotte af van zijn aanspraken op Grave en Cuijk bij de Vrede van Munster in 1648. Jan J.F. Wap, De geschiedenis van het Land en de heeren van Cuijk (Utrecht), pp. 165 e.v. Diderik Paringet, Memoriaal of Beschryving van de stad Grave en den Lande van Cuyk. Paul van Alen ed. (Utrecht, 1752), p. 16. NDR inv.nr. 768 folio 1310.
De Oranjes hebben niet ongestoord van hun bezit kunnen genieten. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is Grave een aantal keren bezet geweest door de Spanjaarden. In 1672 werd Grave ingenomen door de Fransen. Bij de capitulatie van Grave aan de Franse bevelhebber Turenne werd echter afgesproken dat prins Willem III van Oranje in het bezit van de heerlijkheid zou blijven. P. Hendrikx, Geschied- en aardrijkskundige beschrijving der stad Grave (Grave 1846), p. 53.
Tenslotte werd Grave in 1794, na een zwaar beleg door -wederom- de Fransen veroverd. Daarna werden Grave en Cuijk als alle andere domeinen van de Oranje-Nassaus genationaliseerd.
In 1807 behoorde Grave en het land van Cuijk tot de goederen die aan de Kroon (koning Lodewijk Napoleon van Holland) werden overgegeven. In 1809 werd Grave en Cuijk weer overgedragen aan de staat. NDR inv.nr. 10058.
De Lithse tol werd door de Staten-Generaal aan Maurits geschonken, als vergoeding voor het verlies van goederen in Brabant [na de vrede van Munster]. De Staten-Generaal behielden het recht van revocatie. Daar hebben zij echter nooit gebruik van gemaakt. De tol werd geheven volgens een door de Raad van State vastgestelde lijst.
De keurvorst van Brandenburg schonk Willem III in 1678 zijn Kleefslicent of Gennepse tol. De tol werd enige tijd tweemaal geheven, eenmaal door Kleef te Gennep en eenmaal door de prins te Grave, waarschijnlijk als gevolg van de twist om de nalatenschap van Willem III van Oranje. Met het traktaat van partage in 1732 kwam de Gennepse tol aan de koning van Pruisen. NDR inv.nr. 767, folio 1243.
Willem V kocht in 1778 de heerlijkheid Oploo van een lid van de familie Van Welderen. Deze heerlijkheid was een leen van de heer van Grave en Cuijk.
De heerlijkheid Grave en Cuijk ligt aan de Maas en werd begrensd door het land van Kessel in het zuiden, de Peel in het westen, het land van Ravenstein in het zuidwesten en in het noordoosten door de rivier de Maas.
Het land van Cuijk werd onderverdeeld in het Overambt en het Nederambt. In het Overambt lagen 17 dorpen of gehuchten: Maashees, Holthees, Vierlingsbeek, Overloon, Groeningen, Vortum, Sambeek, Beugen en Rijkevoort, Mulheim, Bingen, Papenvoort, Tove, Walschot, Ledeacker, Berkenbosch, alsmede de heerlijkheden Boxmeer en Oeffelt. Deze laatste twee gebieden hoorden niet tot het bezit van de Nassaus. Ook een aantal andere dorpen in het land van Cuijk hoorden aan andere heren toe dan de heren van Grave en Cuijk. De heerlijkheid Oploo lag ook in het Overambt. In het Nederambt lagen Grave en Cuijk, en verder Beers, Grootlinden, Kleinlinden, Escharen, Gassel, Mill, St. Hubert, Haps en Wanroij. Wap, 'De geschiedenis', p. 3 en NDR inv. nr. 768, folio 1310.
Grave was een omwalde stad aan de Maas. In Grave hadden de heren een kasteel. Met de belegering van 1674 werd het kasteel zo beschadigd dat het niet meer is opgebouwd, maar in de jaren daarna afgebroken. Tegenwoordige staat der Nederlanden II, p. 271.
De heer van Grave en het land van Cuijk bezat de hoge en lage jurisdictie. De hoge jurisdictie werd namens de heer uitgeoefend door de ambtman. De ambtman stelde de schepenen aan in elke lage jurisdictie in Grave en Cuijk. De ambtman beschreef ook de landdag.
Tot omstreeks 1730 waren er drie schouten: een in de stad Grave, een in het Overambt en een in het Nederambt. Daarna zijn de drie ambten samengevoegd tot één. Tegenwoordige Staat, deel II, pp. 261 e.v.
De heer bezat in Grave en Cuijk meerdere rechten, waaronder de oppervoogdij, het recht van jacht, benoeming van alle hoge ambtenaren en regenten. Alle molens van stad en land behoorden aan de heer, behalve die van Oploo. De inwoners van de meeste plaatsen hadden 'molendwang': zij moesten hun graan laten malen in de molen van de heer. H.B.M.Essink, Een onderzoek naar absolute rechten van de heren van Cuijk. Een bijdrage tot de rechtsgeschiedenis van het land van Cuijk en de stad Grave (1968), p. 70. NDR inv.nr. 766, folio 891 e.v.
De heer bezat de geestelijke en pastorale goederen. Onder de geestelijke goederen werden verstaan de 'oude' geestelijke goederen. Deze behoorden vanouds tot het bezit van de heer. Pastorale goederen waren de 'nieuwe' geestelijke goederen die vanaf 1648 deel uitmaakten van het bezit van de heer van Grave en Cuijk. Uit de inkomsten van deze goederen moesten wel de predikanten, kosters en schoolmeesters worden onderhouden. Bij deze goederen behoorden ook de Mariënweerdse goederen in het land van Cuijk, die eerder tot het klooster van Mariënweerd behoorden. De goederen van het klooster St. Agatha bij Cuijk en het klooster Mariagrave (graf) in Grave bleven tegen een vergoeding voor de heer in het bezit van de kloosters, onder voorwaarde dat er geen nieuwe kloosterlingen meer aangenomen zouden worden. Aan die voorwaarden werd niet voldaan. NDR inv.nr. 9955; Essink, Een onderzoek, p. 94. Essink, Een onderzoek, p. 91.
Het Leenhof van de heer was gevestigd in Grave. De ambtman fungeerde als stadhouder van de lenen en werd geassisteerd door twee (bij leenverheffing) tot zeven (bij civiele procedures) leenmannen. Essink, 'Een onderzoek, p. 81.
De heer had de bevoegdheid de besluiten van de landdag goed te keuren. Tegenwoordige staat II, p. 266.
In Oploo bezat de heer de hoge en lage jurisdictie. Oploo was een leen van het land van Cuijk.
De heer benoemde de volgende functionarissen: NDR inv.nr. 685, folio 343 e.v.
De heerlijkheid Grave en Cuijk werd voor de prinsen van Oranje beheerd door een rentmeester. De rentmeester was in rang de tweede ambtenaar van de heer in de heerlijkheid na de ambtman. Bij landdagen zat hij, namens de heer als grootste eigenaar van landerijen en tienden, voor de schout.
De rentmeester verpachtte jaarlijks de tienden en driejaarlijks de molens van de stad en van het land.
Een lid van de Domeinraad keurde en tekende jaarlijks de besluiten van de landdag. Tegenwoordige staat, II, pp. 260 e.v.
Voor de administratie van de tollen hield de heer een apart kantoor. Tegenwoordige Staat, II, p 277.
Het toezicht op de bossen werd uitgeoefend door de waldgraaf Deze was direct ondergeschikt aan de rentmeester. Essink, Een onderzoek, p 31.
Ook de geestelijke goederen en -in de 18e eeuw- de heerlijkheid Oploo werden beheerd door een rentmeester. De rentmeesterschappen werden in personele unie door de rentmeester van Grave en Cuijk uitgeoefend.
Voor de tollen was een ontvanger aangesteld.
Ontleend aan de rekeningen en NDR inv. nr. 685, folio 347 v.
De rentmeester hield volgens de instrucrie meerdere registers bij. Zowas hij verplicht van zijn uitgaande brieven aan de Domeinraad een brievenboek bij te houden. Ook werd hij verplicht van de ontvangen resoluties en orders van de Domeinraad notitie te houden, met aantekening van de uitvoering van de bedoelde resoluties en orders. Hiermee trachtte de Domeinraad greep te krijgen op de uitvoering van zijn besluiten in de domeinen.
Tot 1777 diende de rentmeester vier rekeningen in van de domeinen in geld, van de domeinen in granen, van de oude geestelijke goederen en van de pastorale goederen (deze waren in 1648 in het bezit van de prins van Oranje gekomen). Vanaf 1777 werden deze rekeningen samengevoegd tot één rekening. Dit gebeurde overigens niet alleen in Grave en het land van Cuijk, maar ook in andere domeinen.
Aanwijzingen voor de gebruiker
In dit deel zijn de stukken betreffende Grave en het land van Cuijk beschreven. In deel 1 van deze inventaris vindt men in de series notulen, registers van uitgaande stukken, registers met historische gegevens e.d. eveneens gegevens betreffende deze domeinen.
In dit deel van het archief zijn vrij veel stukken betreffende cijnzen en pachten bewaard gebleven. In deze registers staan gegevens betreffende onroerende goederen (landerijen, hoeven, huizen e.d.) Ook zijn er vrij veel financiële stukken bewaard gebleven uit de 18e eeuw, waardoor er een goed beeld kan worden gevormd van de financiële administratie van de rentmeester.
De series (leggers, condities van verpachtingen) zijn niet compleet bewaard gebleven over de hele periode waarin de prins van Oranje heer van Grave en Cuijk was. Als gevolg hiervan wordt het terugzoeken in deze series bemoeilijkt. Het is niet helemaal duidelijk door het ontbreken van stukken over een bepaalde periode, hoe stukken (b.v. de leggers van cijnzen) op elkaar aansluiten. De verwijzingen naar folionummers in oudere registers, kunnen verwijzen naar registers die niet (meer) aanwezig zijn. Men moet dan met behulp van gegevens zoals rubrieken, plaatsomschrijvingen, opeenvolgende namen van cijnsplichtige het onderzoek voortzetten in de oudere registers.
De leggers van cijnzen en renten, ook wel cijnsboeken genoemd, zijn veelal geordend naar de plaatsen waar de cijns of rente geheven wordt. Per plaats (dorp, gehucht of straat) staan er omschrijvingen van het goed (een hoeve, landerijen, huizen) waar de rente of cijns op rust. In de leggers uit de 19e eeuw worden ook de belendende percelen genoemd, m.n. in de leggers van poortcijnzen in de stad Grave. Bij elke omschrijving (posten) staan de namen van opeenvolgende cijns- of renteplichtigen vermeld. In de oudere registers staan bij de posten soms de namen van latere cijns- en renteplichtigen bijgeschreven. In de leggers van cijnzen staat per post vaak een verwijzing naar het folionummer van een eerdere legger waar dezelfde post staat vermeld. In de meeste leggers werd aantekening gehouden van de betalingen van de verschuldigde cijnzen en renten, in geld of in granen. In de oudste leggers zijn dat aantekeningen in de vorm van het alfabet. Elke letter geeft een jaar aan. Voorin staat vermeld met welkjaar de legger begint b.v. 1684 = a, 1685 = b, etc.
De waagboeken van de molen vermelden in chronologische volgorde per partij graan de soort en het gewicht bij binnenkomst. 'naa de molen' en het gewicht uit de molen vandaan 'van de molen'.
In de inventaris van Dr. S.W.A. Drossaers, Het archief van de Nassause Domeinraad. Tweede Deel. Stukken betreffende de rechten en goederen van Anna van Buren. 's-Gravenhage 1955 staan de stukken van voor 1581 betreffende Grave en Cuijk beschreven.
De kaarten van Grave en Cuijk staan beschreven in de Collectie Hingman, inv. nrs. 1684-1698.
Andere archieven uit deze periode betreffende Grave en het land van Cuijk, zijn o.m. te vinden in:
De stukken betreffende Grave en het land van Cuijk, NDR inv. nrs. 9952-9956 zijn geplaatst onder de rubriek ALGEMEEN omdat het niet mogelijk was deze te splitsen. De stukken zijn ingebonden. Zij zijn te vergelijken met de 'Volumes', zoals die ook voorkomen bij Steenbergen, Roosendaal en Nispen en bij Breda. Om de toegankelijkheid van deze stukken te waarborgen is besloten de inhoudsopgave te handhaven en in de beschrijving op te nemen. Deze is gebaseerd op de inhoudsopgave in de banden zelf. De tekst is gemoderniseerd. De stukken betreffende Oploo zijn bij die van Grave en Cuijk gevoegd. Het domein werd door een rentmeester beheerd en administratief als een geheel beschouwd, ook al legde de rentmeester apart voor Oploo verantwoording af in zijn rekeningen. Er zijn meerdere stukken die zowel Grave en Cuijk als Oploo betreffen en die niet te splitsen zijn zonder het geheel van het archief aan te tasten.
NDR inv. nr. 10597, Rekening over 1775.
NDR inv. nr. 10599. rekening over 1650.
NDR inv. nr. 10842.
Ontbreekt.
Ontbreekt hier. Zie: VTH kaartverzameling, inv. nr. 1684.
In NDR inv. nr. 9959 bevinden zich andere beschikkingen dan in NDR inv. nr. 9958.
Deze stukken zijn waarschijnlijk door de hertog van Brunswijk aan prins Willem V overgedragen: zie aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
De brieven uit 1799 zijn brieven aan onderscheiden ambtenaren. Vanaf 12 november betreft het een vervolg op het register tot 4 november 1800, NDR inv. nr. 9980
Het betreft voornamelijk goederen gelegen in Mill bij Grave.
[beschrijvingen overgenomen uit FOLIO. Schuingdrukt = opschriften in dorso]
De vidimus betreft een akte van 1451.
Slechts 1 stuk aangetroffen.
Met uithangend zegel
Inhoudsopgave van de bijlagen NDR inv. nr. 10043
Het oude inv.nr. Hingman 2492 ontbreekt.
Aanwinsten: 1954 VIII 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1843
Inhoudsopgave van NDR inv. nrs. 10084-10085
Zie NDR inv. nrs. 10084
Niet raadpleegbaar
Geordend op de plaatsen waar de cijns geheven wordt
Met verwijzingen naar de folionummers in inv. nr. 10093.
Met verwijzingen naar de folionummers in NDR inv. nr. 10093.
Ontbreekt.
Geordend op straat
Aanwinsten: 1955 III
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1849
Deze verwijzing betreft legger van cijnzen over 1688-1712, NDR inv. nr. 10108.
Per jaar staan straatsgewijs de namen van de cijnsplichtingen genoteerd met een folioverwijzing.
Met verwijzingen naar de nummers van de posten in de legger van cijnzen NDR inv. nr. 10109.
De betaling geschiedt in een hoeveelheid graan Deze hoeveelheden veranderen niet in de loop der jaar.
Geordend naar de verschillende plaatsen (dorpen) in het domein. De registers vermelden naam van de pachter (per post worden alle elkaar opvolgende pachters genoemd), omschrijving en benaming van het goed en de betaling (wanneer en waarover).
Geordend naar plaats.
Niet raadpleegbaar
Geordend naar altaar.
Per pagina is een folio (recto en verso) opgenomen.
Aanwinsten: 1960 IV
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1877
Met verwijzingen naar de legger NDR inv.nr. 10125.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 10112 Met verwijzingen de nummers van de posten in de legger van cijnzen, NDR inv. nr. 10109.
Uit deze inkomsten diende de kosters en schoolmeesters in de dorpen betaald te worden.
- van joffer Tfoelt van Meer, 1533
- van Anna van Meer, [ca 1608]. In tweevoud.
In een van exemplaren van de legger van 1608 staat bij posten namen bijgeschreven Deze komen overeen met namen van cijnsplichtigen vermeld in het register over 1754-1809.
- van het jaar 1535,
- van [ca 1600].
Het gaat hier met om dezelfde cijnzen als in de legger onder inv. nr. 10140.
Boven de posten staan namen genoteerd die waarschijnlijk in een latere legger staan vermeld. Het is niet duidelijk welke legger dat betreft.
De roggepachten zijn per jaar genoteerd. Onder elk jaar staan de namen van 'pachters' . Deze pachten zijn in 1684 door mevrouw van Heumen gekocht.
In deze legger is waarschijnlijk slechts een deel van de pachten en cijnzen opgenomen.
Met verwijzingen naar het register 1754-1809, NDR inv.nr 10145.
In de condities van verpachting van de korentienden zijn ook de verpachting van de (schaar)bossen begrepen en de grove tiende van Oploo.
Onder deze verpachting viel ook de grove tienden van Oploo en in sommige jaren het houtgewas.
Het betreft hier voor een deel dezelfde hooi-en weikampen als in NDR inv. nr. 10163-10164.
Ontbreekt.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 10151.
Deze verkoop vond plaats op autorisatie van de rentmeester van Grave en Cuijk, wat de aanwezigheid van deze stukken in dit archief kan verklaren.
Het gaat hier om onderhandse verpachtingen.
De eerste rekening over 1739 is niet aanwezig.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 10151.
Niet raadpleegbaar
Charter geborgen onder 10116.
1665 Afgehoord 1681.
1666 Afgehoord 1681.
1667 Afgehoord 1681.
1668 Afgehoord 1681.
1669 Afgehoord 1681.
1670 Afgehoord 1681.
1671 Afgehoord 1681.
1672 Afgehoord 1681.
1673 Afgehoord 1681.
1674 Afgehoord 1681.
De ontvangsten betreffen pachten, renten, tienden en accijnzen.
Per journaal zijn er ook posten uit latere jaren opgenomen. Deze posten verschillen van de posten die in het joumaal van een jaar later zijn opgenomen.
In dit journaal zijn alleen ontvangsten aangetekend
Niet raadpleegbaar
In deze verkorte manualen wordt verwezen naar de gewone, meer uitgebreide manualen.
Niet raadpleegbaar
Deels gelijkluidend aan NDR inv. nr. 10995
Niet raadpleegbaar
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 10970.
Bijlage bij de rekening van 1802-1809.
Zie ook de rekening over 1755, onder Uitgaaf, folio 244, 257.
Inhoudsopgave zie bijlage 4
In 1277 werd de heerlijkheid Montfort door Hendrik van Gelre aan zijn neef graaf Reinald I van Gelre geschonken. Hierdoor is zij deel uit gaan maken van het Gelders Overkwartier dat toebehoorde aan de graven, later hertogen van Gelre. De heerlijkheid omvatte het kasteel Montfort en de plaatsen Nieuwstadt, Echt, Linne, Roosteren, Posterholt en Vlodrop.
In een rekening betreffende het graafschap Gelre uit 1294/1295 wordt voor het eerst iets vernomen over de plaats Montfort. Hierin is sprake van het oppidum Montfort, in deze periode de gebruikelijke benaming voor een versterkte plaats met zekere stadsrechten. W. van Mulken, Inventaris van de archieven der gemeente Montfort 1493 (1377)-1937 (Maastricht, 1985), p. 7. E.J.M.G. Roebroeck, Het land van Montfort. Een agrarische samenleving in een grensgebied 1647-1820 (Assen, 1967) pp. 29-30.
Toen Gelre aan het begin van de 14e eeuw eenmaal tot eenheid was geworden werd het ingedeeld in een aantal rechtsgebieden welke de naam ambt kregen. Zo werd ook het ambt Montfort gevormd, dat zich uitstrekte over een deel van het Overkwartier van Gelre aan weerszijden van de Roer. Het ten zuiden van de Roer gelegen deel van het ambt kwam grotendeels overeen met de heerlijkheid. Roebroeck, Het land van Montfort, pp. 112-113.
Vanwege de strategische ligging van het kasteel werden de mensen van het land van Montfort vaak betrokken in oorlogen. In de jaren 1538-1543 verloor het kasteel ten gevolge van ernstige verwoestingen zijn functie als vesting. Binnen de muren die waren blijven staan Iiet de drost het huis Montfort bouwen, dat het bestuurlijk centrum van het drostambt werd en tot woning ging dienen van drost, rentmeester en comptoirbode. Roebroeck, Het land van Montfort, pp. 113-114.
Tijdens de opstand der Nederlanden tegen het Spaanse bewind had de bevolking van het land Montfort ook ernstig te lijden van oorlogsgeweld. Toen Gelre in 1579 toetrad tot de Unie van Utrecht is het Overkwartier deel uit gaan maken van de Zuidelijke Nederlanden. De koningen van Spanje gingen er hun rechten als hertog van Gelre uitoefenen en lieten het besturen vanuit Brussel. In 1589 werden de Zuidelijke Nederlanden onafhankelijk verklaard omdat koning Philips II van Spanje zijn dochter Isabella de soevereiniteit over dit gebied schonk ter gelegenheid van haar huwelijk met aartshertog Albert van Oostenrijk. In 1621 kwam de soevereiniteit weer in handen van de Spaanse koning vanwege het kinderloos blijven van het huwelijk. Isabella was tot haar dood in 1633 regentes.
Tijdens de vredesonderhandelingen te Munster werd tussen koning Philips IV van Spanje en prins Frederik Hendrik overeengekomen dat het kasteel, het land en de heerlijkheid Montfort, benevens de heerlijkheden Stevensweert, Ohé en Laak en Middelaar en de tiend van Venray aan de prins zouden worden overgedragen. De koning zou de goederen overdragen als leen in volle eigendom. NDR inv.nr. 11071.
De feitelijke overdracht aan prins Willem III duurde tot 1653 omdat graaf Hendrik van den Bergh aanspraak maakte op de heerlijkheden Stevensweert en Ohé en Laak en goederen gelegen in Montfort. Tijdens onderhandelingen werd afgesproken dat de graaf in ruil voor de Montfortse goederen de andere heerlijkheden zou krijgen. De door de graaf overgedragen goederen worden vaak samen aangeduid als 'Het equivalent van Stevensweert'. Ten tijde van de overdracht was prins Willem III minderjarig. De prinses van Oranje en de prinses douairière machtigden de raden De Knuijt en Beaumont het leen te beheren tot de meerderjarigheid van de prins. NDR inv.nr. 11071.
Uit de rentmeestersrekeningen kan de territoriale begrenzing afgeleid worden. Tot de heerlijkheid Montfort behoorden Echt, Linne, Maasbracht, Montfort, St.Odiliënberg, Posterholt, Roosteren, Vlodrop, Beesel, Belfeld en Nieuwstadt. Ruwweg werd de heerlijkheid begrensd door de Maas, de Roer, het hertogdom Gulik en de rijksgrens; Nieuwstadt was een enclave in het hertogdom en Beesel en Belfeld lagen ten noorden van de Roer. NDR inv.nr. 11083. NDR inv.nr. 51.
De tiend van Venray, ook bekend als 'grote' en 'smalle' tiend, werd door de overdracht verbonden met het domein. Venray was gelegen in het land van Kessel en viel niet onder de jurisdictie van Montfort, maar de prins had er het recht de tienden over graanopbrengsten te innen. Vaak werden de tienden verpacht. De tiend vormde een belangrijke bron van inkomsten. NDR inv.nr. 11048, folio 138-153. NDR inv.nr. 11048, folio 117. Ibidem.
Over de precieze omvang van de overgedragen goederen zijn de belanghebbenden het niet altijd eens geweest. Het huis van Oranje meende recht te hebben op de dorpen Swalmen en Asselt. Koning Philips IV echter had ze niet bij de overdracht inbegrepen. Vanouds ressorteerden de dorpen onder het ambt Montfort. Daar de grenzen van het ambtsgebied niet gelijk liepen met die van de heerlijkheid was het ook niet vanzelfsprekend dat de koning ze zou afstaan. Daarnaast had eertijds aartshertog Albert de belofte gedaan de dorpen niet meer te verpanden of te verkopen. NDR inv.nr. 11074.
Als landsheer had Philips IV bij de overdracht bepaalde bezittingen in de heerlijkheid aan zich gehouden. Ze werden door de Raad van State der Verenigde Nederlanden beheerd als 'Gereserveerde domeinen' van de staat. De inkomsten kwamen ten goede aan de koning. ARA Archief Raad van State, inv.nr. 2178.
Hiervoor is al genoemd dat er in 1702 door de kwestie rond de erfenis van stadhouder-koning Willem III moeilijke tijden aanbraken voor de domeinen. Zowel prins Johan Willem Friso als koning Frederik I van Pruisen maakten aanspraak op de erfenis. Naast deze twee partijen maakte de vorst van Nassau-Siegen nog aanspraken. In het domein Montfort kreeg deze in 1703 slechts de Stevenweertse tol in handen; hoe lang is niet bekend.
In afwachting van definitieve schikkingen inzake de erfenis maakte de Pruisische koning zich nog hetzelfde jaar meester van de heerlijkheid Montfort. Hij stelde onmiddellijk een rentmeester aan. Uit rekeningen blijkt dat de Pruisische koning meende recht te hebben op de heerlijkheid krachtens testamentaire bepalingen: 'Uuyt crachte des testaments van sijne hooght. den heere prince Frederick Hendric, prince van Orangiën, bey de glor. mem. gedevolveert op sijn mat. den coninck van Pruyssen (...)'. NDR inv.nr. 11323, folio 12recto.
In 1703 kregen de Staten-Generaal voorlopig de soevereiniteit over het Overkwartier. Bij het Barrièretraktaat in 1715 werd het Overkwartier voorlopig verdeeld; Pruisen kreeg het grootste deel, de Staten-Generaal kregen Stevensweert, Venlo en Montfort, Oostenrijk kreeg Roermond en omgeving. Zoals gezegd werd pas in 1732, door het Traktaat van Partage, de erfenis werkelijk verdeeld tussen Willem IV en de koning van Pruisen. Laatstgenoemde kreeg naast de goederen die buiten de huidige Beneluxgrenzen lagen ook een aantal op staatsgrondgebied gelegen goederen, waaronder Montfort. In 1754 verkocht de koning zijn Hollandse goederen aan de prins van Oranje. Montfort hield hij in zijn bezit, waarschijnlijk vanwege de gunstige ligging van die heerlijkheid in het geval van verdere Pruisische gebiedsuitbreiding. Roebroeck, Het land van Montfort, p. 140.
In 1767 adviseerde de Nassause Domeinraad prins Willem V om Montfort van koning Frederik II terug te kopen; het was immers een patrimoniaal goed van Oranje en tevens lag het in het gebied van de Verenigde Nederlanden. NDR inv.nr. 1052, folio 1-2.
Alvorens de overdracht zou plaatsvinden gaf de Domeinraad nog het advies raadscommissarissen aan te stellen om '(...) al het geene, het welke met de koninglijke Pruyssische Commisariën, omtrent den aankoop der voorn. heerlijkheid nog moet gereguleerd worden, met uw voorkennis en goedvinden te verrichten (...)'. Ibidem, folio 397.
In 1769 kon Montfort inclusief de tiend van Venray voor een gunstige prijs, 275.000 gulden, aangekocht worden. Zowel koning als prins gaven de raden van hun rekenkamers volmacht voor de afhandeling van respectievelijk verkoop en aankoop en transport en leenverheffing van de goederen. Voor Pruisen was dit de raad van de Pruisische 'Kriegs- und Domänenkammer' Plesman, voor Oranje de raden Verdun en Brandt. Op 12 mei werd het koopcontract gesloten.
De Franse tijd betekende een omwenteling voor Montfort. Bij het verdrag van 's-Gravenhage van 16 mei 1795 werd onder andere Staats Opper Gelre, waaronder Montfort ressorteerde, aan de Franse republiek afgestaan. De inlijving, waardoor het deel uit ging maken van de 'departements réunies à la patrie', werd op 1 oktober 1795 bekrachtigd.
Waarschijnlijk verschilden de rechten en bevoegdheden die in 1653 op de prins van Oranje waren overgegaan niet wezenlijk van die in 1769. De serie ingekomen en minuten van uitgaande stukken bij en van de Domeinraad en de serie verbalen van de leden van de Domeinraad wegens hun inspectiereinzen zijn pas vanaf (1767) 1769 aanwezig. Juist dit zijn vaak stukken waar een overzicht van rechten en bevoegdheden in gevonden kan worden. Het is niet waarschijnlik dat er vanaf 1653 series bestaan hebben.
Bij de terugkoop in 1769 kwamen de hoge en lage jurisdictie in bezit van de prins van Oranje. De soevereiniteit die eerder aan de koning van Spanje was gebleven, was nu in handen van de Staten-Generaal. Aan het Gelderse hof trad een advocaat van de prins op in zaken betreffende het domein. Naast het benoemen van deze advocaat had de prins de meeste publieke ambten te vergeven en adviseerde hij in de collatie van de vier belangrijkste pastorieën. Van sommige ingezetenen konden diensten gevorderd worden.
De verworven heerlijke rechten waren veelal een bron van inkomsten. Binnen de gehele heerlijkheid bezat de leenman het recht op de grote en de kleine jacht; ook daar waar anderen jachtrechten bezaten. Verder had hij het recht op visserij op Maas en Roer en het recht op vogelvangst. Op grond van het eigendoms- en grondrecht over de gemene heide en andere niet in cultuur gebrachte grond kon de prins bij uitgifte van de genoemde gronden de cijnzen en tienden hierover ontvangen. Daarnaast waren er inkomsten uit onder andere gruit of bieraccijns, koren- en hooitienden, erfpachten, boetes en tolheffing op de Maas. Ook het bezit van dwangmolens zorgde voor inkomsten. Deze gegevens zijn ontleend aan NDR inv.nrs. 11048, 11052-11053.
Al eerder is gesproken over onenigheid tussen het huis van Oranje en de Spanjaarden over inbreuken op de heerlijke rechten in Montfort. In het geval Swalmen en Asselt bleek het om vermeende inbreuken te gaan. Door de jaren heen echter blijkt dat er nog al eens nonchalant met de rechten omgesprongen werd of dat het ambt Montfort benadeeld werd ten opzichte van de drie andere ambten die in het Overkwartier gelegen waren; aanvankelijk door de Spanjaarden, NDR inv.nr. 11073-11076. NDR inv.nr. 11090.
Bij de overdracht in 1653 waren twee heerlijkheden betrokken. Aanvankelijk was de rentmeester van Montfort tevens rentmeester van Middelaar. In 1656 werd er voor Middelaar een eigen rentmeester aangesteld voor het beheer ter plaatse; het lag geografisch gezien te ver verwijderd van Montfort. Sinds die tijd werd de heerlijkheid afzonderlijk van de heerlijkheid Montfort beheerd. Deze situatie is zo gebleven tot Middelaar in 1692 werd verkocht.
Rentmeesters en andere functionarissen bekleedden in het domein vaak meerdere functies. Zie bijlage 3.
Omdat de Stevenweertse tol één van de belangrijkste bronnen van inkomsten was voor het domein werd er een collecteur aangesteld die middels eigen rekeningen verantwoording aflegde. Het belang blijkt ook uit de afzonderlijke rubriek onder de ingekomen en minuten en afschriften van uitgaande stukken bij en van de Domeinraad. Toch verminderden de inkomsten in de loop der jaren enorm. Dit was te wijten aan het feit dat de tolheffing op de gehele Maas terugliep, maar tevens was er sprake van fraude door de ontvanger. NDR inv.nr. 11048, folio 116-137 en inv.nr. 11107.
Bij het inventariseren is zoveel mogelijk getracht de oude orde te bewaren en waar nodig te herstellen. Voor de losse stukken die zich in het archief bevonden betekende dit dat ze vaak onderdeel zijn uit gaan maken van 'dossiers'; het bleken dikwijls retroacta te zijn bij bijvoorbeeld een zaak die in behandeling was of stukken die wel degelijk deel uitmaakten van een geheel maar verspreid in het archief terecht waren gekomen (mogelijk) vanwege de lange tijd dat een zaak in behandeling kon zijn. Het is niet in alle gevallen duidelijk of de stukken ook daadwerkelijk bij elkaar opgeborgen zijn geweest tijdens de registratuur, maar toch kan er dan om de toegankelijkheid te bevorderen voor gekozen zijn de stukken bij elkaar te plaatsen.
De stukken die betrekking hebben op de aankoop in 1769 en beschreven zijn onder de rubriek Verwerving en vervreemding van goederen, rechten en bevoegdheden zijn in één omslag bij elkaar gevonden. De bescheiden zijn, wat niet het geval was, chronologisch geordend. Feitelijk was er dus sprake van één 'dossier'. Bij het beschrijven echter is er, ten behoeve van de toegankelijkheid en om de diversiteit van de aard van de stukken uit te laten komen, gekozen voor deelbeschrijvingen.
Uit de beschrijvingen in de tot op heden gebruikte plaatsingslijst blijkt dat een aantal stukken zich niet meer in het archief bevond, onder andere het originele koopcontract en de ratificatie van de verkoop door koning Frederik II van Pruisen. Deze stukken bevonden zich in afschrift wel onder het oude inventarisnummer Vervolg Supplement 70.1. Deze afschriften, evenals andere afschriften ter zake onder het oude inventarisnummer Vervolg Supplement 70 zijn bij het hierboven genoemde aangetroffen 'dossier' gevoegd: nu NDR inv.nrs. 11083,11085 en 11088.
Zoals gebruikelijk is, zijn er van de rekeningen verzamelbeschrijvingen gemaakt per rentmeester/collecteur. Het maken van verzamelbeschrijvingen had een splitsing tot gevolg van de rekening over het jaar 1703, inventarisnummer NDR 11186-11187. Over de periode tot September is de rekening opgemaakt door rentmeester Robert Coppeineur, over de tweede periode van dat jaar door rentmeester Charles de Longas. Beide katernen werden door de Domeinraad in één omslag geborgen. De oude orde is op de stukken nog te herkennen aan de aanduidingen 'fol.l' en 'fol.2'. Bij de extracten uit de rekeningen is ook uitgegaan van de verzamelbeschrijving per rentmeester.
In het archief bevindt zich een serie rekeningen die opgemaakt is door rentmeesters in dienst van de koning van Pruisen. Waarschijnlijk zijn het retroacta. De rekeningen zijn ten behoeve van de chronologie opgenomen tussen de andere rekeningen. Bij de beschrijvingen wordt aangegeven wanneer het rekeningen betreft van Pruisische rentmeesters.
Verder is over de series het volgende op te merken. Bijlagen bij rekeningen die aangetroffen werden in andere rekeningen dan waar ze bij opgemaakt waren, hier wellicht terecht gekomen tijdens de registratuur in verband met controle of anderszins, zijn teruggeplaatst in díe rekeningen waarbij ze ter afhoring zijn ingediend. Insommige delen in de serie rekeningen van de collecteurs van de Stevenweertse tol bevonden zich bijlagen die merendeels gefolieerd en bij het betreffende folionummer ingelegd waren; om de aangetroffen orde te bewaren dan wel te herstellen is een foliëring waar die ontbrak alsnog aangebracht en 'verdwaalde' bijlagen zijn op de juiste plek ingevoegd. Het netexemplaar van de inhoudsopgave van de ingekomen en minuten en afschriften van uitgaande stukken bij en van de Domeinraad betreffende de Stevenweertse tol zat bij stukken over een ander onderwerp en is eveneens teruggeplaatst. De brief die beschreven is onder inventarisnummer NDR 11107 bevond zich aanvankelijk tussen de serie ingekomen stukken, maar viel hier qua ordening en chronologie buiten en is daarom afzonderlijk beschreven.
Tijdens het inventariseren zijn ongedateerde stukken aangetroffen. Het merendeel kon gedateerd worden op grond van andere stukken die er bijgevoegd waren of wanneer de oude orde hersteld was. Bij één stuk was dit niet het geval. Het betreft het charter onder inventarisnummer NDR 11065. Dit oudste stuk van het archief Montfort is geschreven in een middeleeuwse hand. De uitvaardiger was bekend: 'Hendrik, bisschop van Luik'. Volgens C. Eubel, Hierarchia Catholica medii aevi I (Regensbergianae, MDCCCCXIII) is er slechts één Hendrik bisschop geweest in Luik en wel Hendrik III van Gelre, degene die Montfort in 1277 aan zijn neef schonk. Hij is elect geweest van 1247-1274 en bewoonde het kasteel van Montfort. De datering is vastgesteld op [c.1260]; het middelste jaar van zijn zittingsperiode.
Na inventarisatie zijn er enige stukken die niet tot het archief behoorden overgedragen aan het Rijksarchief in Limburg. Het betreft het rendantsexemplaar van de rentmeestersrekening van Jan Alexander Michiels over het jaar 1790 en stukken (veelal gedrukt) die gericht waren aan de rentmeester/drost van het ambt Montfort. Deze stukken zijn uiteraard niet in deze inventaris opgenomen.
In de akte van transport uit 1653, waarbij het domein Montfort en Middelaar aan de prins van Oranje kwam, zijn eerdere verdragen tussen de koning van Spanje en de prins geïnsereerd, evenals stukken die betrekking hebben op de verdragen met graaf Hendrik van den Bergh aangaande 'Het equivalent van Stevensweert'. Ook zijn er afschriften van de vredesonderhandelingen te Munster in 1647, de ratificatie hiervan in 1648, de verdragen met Hendrik van den Bergh en de overdracht in 1653 opgenomen in de eerste rentmeestersrekeningen, naast de commissie voor en de verklaring bij de rekening door de rentmeester. De commissie en de verklaring zijn overigens in de meeste rekeningen opgenomen.
De series stukken van algemene aard dateren vanaf 1769, toen Montfort van Pruisen werd teruggekocht. In deze series is veel informatie betreffende de heerlijkheid te vinden. In het verbaal van de raden Verdun en Brandt over het jaar 1769 wordt uitgebreid verslag gedaan van begrenzingen, inrichting, inkomsten, functionarissen, rechten en bevoegdheden etc. Het verbaal heeft een tweedeling:
'I.Het politieke wezen.'
'II.Aangaande zaken betrekking hebbend op het dominiale en schikkingen gemaakt met relatie tot de administratie en tevens betreffende de feitelijke situatie van de Venrayse tienden.'
Voor de begrenzing van het domein en welke goederen er onder de heerlijkheid ressorteerden kan men ook heel goed de rekeningen en financiële staten en tabellen raadplegen. Uit de serie ingekomen stukken kunnen ook gegevens gehaald worden betreffende functionarissen en aanstellingen; uit de stukken blijkt de onvolledigheid van de zogenaamde ambtboeken. NDR inv.nr. 590-595, 626-628, 685-686.
Onder de losse stukken die opgemaakt zijn bij de terugkoop in 1769 zijn niet alleen aktes van overdracht, procuratie, leenverheffing en dergelijke te vinden, maar ook stukken betreffende te vergeven ambten, een topografisch kaartje van de heerlijkheid, extract-resoluties van de Domeinraad.
Voor pachtcondities van de Venrayse tiend kan men naast de rubriek verpachtingen ook de serie ingekomen en minuten en afschriften van uitgaande stukken bij en van de Domeinraad bekijken. Tevens zijn hier lijsten te vinden van degenen die tienden verschuldigd waren en uit welke blokken de tienden bestonden. Het is van belang de onderwerpsaanduiding van de ingekomen stukken niet al te strikt te hanteren; wanneer er gezocht wordt naar gegevens betreffende de gereserveerde domeinen kunnen stukken inzake tienden in deze domeinen ook opgenomen zijn onder 'tienden'.
In de memories van rentmeester Jan Alexander Michiels wegens ontvangen resoluties en orders, inventarisnummer NDR 11117, wordt verwezen naar een boek, 'Boek A, sub no.', waarin de memories zijn uitgewerkt. Vooralsnog is niet duidelijk welk boek bedoeld wordt; het bevindt zich niet in het archief Montfort, is niet band A van de ingekomen stukken en kan ook niet verwijzen naar de notulen van de Raad. Mogelijk bestaat het stuk niet meer.
Elders berustende archivalia betreffende Montfort
Lijst van kaarten en tekeningen aanzvezig in het archief van het domein Montfort en Middelaar
NDR inv.nrs. 685-687.
Met topografisch kaartje van de heerlijkheid, plattegronden van het 'kasteel' en kaartje van de tuin.
De stukken zijn op onderwerp geordend en hebben een letteraanduiding.
Met een tekening voor een nieuwe rosmolen in Echt en een tekening van de kerk van Nieuwstadt voor de renovatie en de aanbouw van een klokketoren.
De autorisatie is niet meer aanwezig.
Met bijlagen betreffende eerdere verdragen.
Met topografisch kaartje van de heerlijkheid; zie ook NDR inv.nr. 11048.
De rentmeester heeft bij de Domeinraad twee zaken aanhangig gemaakt. Onder de bijlagen bevinden zich ook stukken betreffende het vervolgen van een in Spaanse dienst getreden misdadiger.
Met kaartje.
De stukken zijn ook opgenomen in het verbaal, NDR inv.nr. 11049 en in de rekening, NDR inv.nr. 11224.
Opgeborgen onder 11109.
Bij het rapport over het jaar 1784 een kaartje van de bossen, plantages en houtgewassen bij de Borgshof in Posterholt.
Bij het rapport over het jaar 1789 tekeningen voor:
- de aanbouw aan de banmolen in Echt
- een nieuw bakhuis en een oven voor de hoeve 't Steenenhuis in St. Odiliënberg
- een nieuwe kamer aan het 'Huis Vrijmersum' in St. Odiliënberg.
Met verwijzing naar de rekeningen (uitgezonderd de NDR inv.nrs. 11119, 11123, 11132).
De rekeningen over de jaren 1653-1662 lopen van 12 juli tot 12 juli van het jaar erop volgend. De rekening over 1663 loopt van 12 juli - 31 december.
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekening is opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen. De rekeningen lopen van Trinitatis 1723 (23 mei) tot Trinitatis 1729 (12 juni).
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekeningen lopen van Trinitatis 1729 (12 juni) tot Trinitatis 1732 (8 juni).
De rekening is opgemaakt voor de koning van Pruisen
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekeningen lopen van Trinitatis 1733 (31 mei) tot Trinitatis 1735 (5 juni).
Niet raadpleegbaar
De rekeningen lopen van Trinitatis 1769 (21 mei) tot Trinitatis 1774 (29 mei).
De rekening over het jaar 1774 loopt van Trinitatis (29 mei) - 31 december.
De rekening loopt van 1 januari 1657 tot Petri ad cathedram 1658 (22 februari).
De rekeningen lopen van Petri ad cathedram (22 februari) tot Petri ad cathedram (22 februari).
De rekeningen lopen van Petri ad cathedram (22 februari) tot Petri ad cathedram (22 februari).
De rekeningen lopen van Petri ad cathedram (22 februari) tot Petri ad cathedram (22 februari).
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen. In de NDR inv.nrs. 11322-11333 is een lijst met toltarieven opgenomen.
De rekeningen zijn opgemaakt voor de koning van Pruisen.
De rekeningen lopen van Trinitatis tot Trinitatis:
-NDR inv.nr. 11337: Trinitatis 1738 (1 juni) tot Trinitatis 1739 (24 mei)
-NDR inv.nrs. 11338-11343: Trinitatis l742 (20 mei) tot Trinitatis 1747 (28 mei)
-NDR inv.nrs. 11343-11357: Trinitatis 1749 (1 juni) tot Trinitatis 1763 (29 mei)
De rekeningen over de jaren 1769-1776 lopen van 1 juni tot 1 juni van het jaar erop volgend
Het deel is een authentiek afschrift van het register van de lenen uit het jaar 1578.
Prinsenland maakte oorspronkelijk deel uit van Steenbergen. Het gebied bestond uit gorzen, schorren, aan- en opwassen aan de uiterste grens van de heerlijkheid Steenbergen. A. Hallema, Geschiedenis van Dinteloord en Prinsenland in de zeventiende eeuw (Breda, 1955), p. 8.
Samen met Breda maakte Steenbergen deel uit van de erfenis van Willem I van Oranje. Prins Philips Willem, de oudste zoon van Willem I, erfde Steenbergen en Breda na de dood van zijn vader. Lange tijd was hij niet in staat, door zijn gedwongen verblijf in Spanje, door oorlogshandelingen en door geschillen met Mauri ts van Nassau, zijn halfbroer, over de nalatenschap van Willem I, deze goederen daadwerkelijk te beheren. Ondanks de geschillen over de nalatenschap van Willem I, werkten Philips Willem en Maurits samen bij de bedijking van het gebied bij Steenbergen, het latere Prinsenland. Philips Willem vroeg -en kreeg- een octrooi voor de bedijking aan bij de aartshertogen van Brabant. Deze waren formeel de landsheer van Brabant. Maurits vroeg namens Philips Willem octrooi aan bij de Staten-Generaal. De Staten- Generaal beheersten, als gevolg van het verloop van de Tachtigjarige oorlog, feitelijk het westelijk deel van Brabant. Scherft, Het sterfhuis, pp. 243 e.v.
De belangrijkste kopers van de te bedijken kavels waren François van Aerssen, Nederlands gezant in Frankrijk, Johan van Oldenbarneveld, raadpensionaris en Johan van Veken, koopman te Rotterdam. Hallema, Geschiedenis, p. 40.
In 1605 werd met de bedijking met de Prinsenlandpolder begonnen. Deze polder heette later toen er meer gebied was ingepolderd, 'Het Oude Land', en nog later de Oud-Prinslandse polder.
Tussen 1606 en 1609 werd het gebied met de daarop berustende rechten verkocht aan François van Aerssen, met recht van terugkoop door Philips Willem. Pas na de definitieve verdeling van de door Willem I nagelaten goederen in 1609, kon Philips Willem de heerlijkheid terugkopen. Hallema, Geschiedenis, pp. 52 e.v.
In de nieuwe polder Prinsenland werd tevens een dorp gesticht: Dinteloord, genoemd naar de dichtbijzijnde rivier met de naam Dintel.
Prinsenland ligt ten noorden van het domein Steenbergen, in het westen van Brabant. Aan de noordzijde grensde Prinsenland aan Fijnaart en Klundert. Prinsenland was een gebied van gorzen, waterlopen en slikken. In de loop der eeuwen is het gebied ingepolderd, te beginnen met de oudste polder Prinsenland, aan welke polder het hele gebied zijn naam ontleende. Nadien is Prinsenland uitgebreid met de volgende polders: Willemspolder (1649); Mariapolder (1699); Koningsoordpolder (1699); Dintelpolder (1707), Annapolder (1755) en de Carolinapolder (1756). NDR inv.nr. 768, folio 1329.
Een deel van de polders werd ingedijkt door anderen dan de heer van Prinsenland. Zo werden de gorzen, aanwassen e.d. van de Willems- en Mariapolder in admodiatie uitgegeven met de verplichting voor de admodiateurs om een bepaalde som geld te besteden aan de bouw en onderhoud van werken ter bevordering van de aanwas en bedijking. Dit contract van admodiatie (een soort pacht) werd voor een periode van 30 jaar afgesloten. NDR inv.nr. 606, 1 mei 1679, folio 412 e.v., en NDR inv.nrs. 11825-11827 (redeningen van de admodiateurs).
Tussen Heiningen en Prinsenland Iagen twee eilandjes: Ruijgeplaat en Rolleplaat. Alleen Ruijgeplaat viel onder de jurisdictie van Prinsenland.7 NDR inv.nr. 768, folio 1329.
Lang werd Prinsenland als deel van Steenbergen beschouwd. In de titulatuur en in de opsomming van de Brabantse heerlijkheden werd Prinsenland niet apart genoemd. Toch was Prinsenland als een aparte heerlijkheid te beschouwen. De heer had in Prinsenland de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Daarnaast werd Prinsenland in leen gehouden van de heer van Breda, evenals Steenbergen. Hallema, Geschiedenis, pp. 84 e.v.
Voor een groot deel waren de reglementen van de 'moedergemeente' Steenbergen van kracht. Het appel op civiele vonnissen had echter plaats op de Leenhof te Breda. In criminele zaken was geen beroep mogelijk.
De regering werd namens de heer uitgeoefend door schout en schepenen. In de polders waren polderbesturen, bestaande uit dijkgraaf en heemraden, aangesteld. De dorpsrekeningen behoefden goedkeuring van de heer, i.c. de Domeinraad. Tot de heerlijke rechten van de heer hoorden de tollen, veren, jacht, vogelarij en de visserij. De heer benoemde in Prinsenland en Dinteloord de volgende functionarissen: De opsomming is overgenomen uit het Ambtboek, NDR inv.nr. 687, pp. 525 e.v.
Prinsenland en Dinteloord werd beheerd door een rentmeester. De eerste rentmeester was Pieter uyt Mattenburg, die voordien in dienst was van Maria van Buren in haar domein op Noord-Beveland. Hallema, Geschiedenis, 63.
De rentmeester beheerde naast de gebruikelijke rechten en goederen ook een aantal 'privatieve' polders. Deze polders waren in hun geheel in het bezit van de prins -er waren geen andere ingelanden- en stonden onder de administratie van de rentmeester. Wel benoemde de prins in deze polders dijkcolleges voor het schouwen en onderhoud van de waterstaatswerken. Deze stonden echter onder direct toezicht van de Domeinraad. Het betrof de Willems- en Mariapolder, de Anna-, Carolina- en Kooipolder en de bezomerkade gorzen van de Willemspolder en Koningsoordpolder. Zie NDR inv.nr. 11493: 'Provisionele instructie voor dijkgraaf en gezworenen', en de betreffende lemma's in de registers van historische aantekeningen, inv.nrs. 764-769. NDR inv.nr. 144, 4 juli 1775.
In de 18e eeuw werd de domeinrekening gesplitst. De Domeinraad verlangde van de rentmeester een aparte rekening over de besteding van een aantal waterstaatswerken, mede om de domeinrekening overzichtelijk te houden. NDR inv.nr. 11829; rekening van de extraordinaire werken.
Na 1795 werd Prinsenland korte tijd beheerd door het Comité van Algemene Zaken van het Bondgenootschap ter Lande, een commissie van de Staten-Generaal die het beheer van de Nassause domeinen in de Generaliteitslanden voerden. Na de nationalisatie van de domeinen werd het beheer van Prinsenland gevoegd in het beheer van alle Nassause domeinen.
Rentmeesters Ontleend aan de rekeningen en aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 687.
In dit deel van het archief staan de stukken betreffende Prinsenland en Dinteloord beschreven. Het archief bevat veel gegevens betreffende de bedijking van het gebied Prinsenland: bestekken, rekeningen e.d. De serie rekeningen in dit archief is vrijwel compleet.
Meer gegevens betreffende dit domein zijn te vinden in de serie notulen en de series uitgaande stukken in de afdeling Stukken van algemene aard van het archief van de Nassause Domeinraad.
In het Algemeen Rijksarchief bevinden zich ook kaarten van Dinteloord en Prinsenland. De herkomst van deze kaarten is niet duidelijk. De kaarten bevinden zich in de Kaartencolletie Hingman (VTH), inv.nrs. 1201, 1777, 1781-1787, 1790-1793, S 316 en S 442.
Andere archieven met stukken betreffende Prinsenland zijn te vinden in:
Streekarchief Nassau-Brabant:
Gemeentelijke Archiefdienst Breda:
In dit deel van het archief van de Nassause Domeinraad zitten ook stukken, die lijken te behoren tot het archief van de rentmeester, nl: de minuten en afschriften van de 'remonstranties', brieven van de rentmeesters van Prinsenland aan de Domeinraad (inv.nrs. 11412-11414). Deze stukken zijn niet afgezonderd van het archief, omdat zij waarschijnlijk op last van de Domeinraad naar Den Haag zijn verzonden.
NDR inv.nr. 11737.
Bevat een kaart van een rietveld.
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk, die hij aan prins Willem V heeft overgegeven in verband met het beheer van de domeinen. Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Tot 1791 in tweevoud.
Zie bij Willemstad, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 12984-12987.
Dit kopieboek bevat voornamelijk brieven betreffende Willemstad.
Zie bij Willemstad, NDR inv.nr. 12988.
Zie bij Willemstad, NDR inv.nr. 12990.
Zie bij Willemstad, NDR inv.nr. 12991.
Ontbreekt.
Vanaf 1780 worden in het register alleen nog de ingekomen en uitgaande stukken afgeschreven. Het besluit als gevolg van een ingekomen stuk of ten grondslag aan een uitgaand stuk, wordt weggelaten.
Het dijkcollege van de Koningsoordpolder hield kennelijk nog aparte vergaderingen
Aanwinsten: 1977 I 04
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Aanwinsten: 1977 I 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Aanwinsten: 1977 I 02
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Aanwinsten: 1977 I 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1ste afd. ARA, inv.nr. 2060
Genummerd
De verpachting van het rietveld en de weide gaat samen met de verpachting van een veer tussen 1781-1788.
Zie ook NDR inv.nrs. 11498.
Met hiaten
Met kaart van binnendijkse visgronden bij de condities van verpachting over 1784.
Met hiaten.
Met per jaar index op namen van pachters.
Bevat een schetskaartje van de polder.
Met kaartjes van de gorzen en slikken grenzend aan de polder.
Hoort waarschijnlijk bij een kaart en/of verbaal van een landmeter.
Drossaers I,I, pp. 15-19; F.F.X. Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen van stad en heerlijkheid Breda. Deel 1, Inleiding-rechtsbronnen tot 1405 (Utrecht, 1956) (Oud-vaderlandse rechtsbronnen); Van Goor, Beschrijving, pp. 360-362; NDR inv.nr. 767, folio 1221-1223.
Oosterhout vormde binnen het land van Breda een min of meer afzonderltjke heerlijkheid. In de loop van de 14e eeuw verwierf Willem van Duvenvoorde vrijwel alle heerlijke rechten in dit gebied. Drossaers I, inv.nr. 409. Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen, I, pp. LII e.v.
Een deel van de tienden in dit gebied en het patronaat van de kerk van Oosterhout behoorden van oudsher tot het complex van goederen en rechten onder de commanderij Ter Brake dat tot 1617 in bezit was van de Johannieterorde. Toen Philips Willem in 1617 de bezittingen van de commanderij kocht, kwamen daarmee dit patronaatsrecht en het merendeel van de tienden weer bij de heer van Oosterhout.
Gedurende de eeuwen tot 1795 bleven de Nassaus heer van Oosterhout. Tijdens de Bataafs-Franse tijd kwam natuurlijk ook een einde aan deze heerlijkheidsrechten. Onderdelen van de voormalige heerlijkheid Oosterhout werden in 1816 als domeingoederen geschonken aan prins Frederik. Na diens dood in 1881 werden deze goederen staatsdomein.
Het archief van de heren van Dongen werd door Drossaers opgenomen in de inventaris van het archief van de raad en rekenkamer te Breda tot 1581, zie Drossaers I,I, pp. 83-98; NDR inv.nr. 765, pp. 386-388; Van Goor, Beschrijving, pp. 362-364; Drossaers, I,I, pp. 15-17; Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen, I, pp. XLV e.v.
Willem van Duvenvoorde werd in 1329 door Willem van Horne en Altena beleend met de Brabantse heerlijkheid Dongen. In 1350 verkocht Van Duvenvoorde Dongen met uitzondering van de hoge en middelbare jurisdictie aan zijn dochter Beatrijs, vrouwe van Hooge en Lage Zwaluwe. Willem van Dalem, zoon van Beatrijs en haar man Roelof van Dalem, werd in 1357 door Jan van Polanen mede beleend met de heerlijkheden Dongen en Lage Zwaluwe, waarna deze twee heerlijkheden gedurende bijna twee eeuwen in het bezit bleven van het geslacht Van Dalem.
De laatste Van Dalem die heer van Dongen en Lage Zwaluwe was, Joost, pleegde verschillende misdaden, waaronder manslag aan de onderschout van Turnhout, Karel van Lier. Alle leengoederen, die hij van Breda te leen hield, werden daarom in 1500 verbeurd verklaard en bij de landsheerlijkheid gevoegd. Door confiscatie in 1513 en afkoop in 1541 kwamen de rechten in handen van de heer van Breda: Hendrik III, graaf van Nassau. Hiermee kwam ook Dongen weer terug binnen het conglomeraat van heerlijke rechten dat ooit het 'Land van Breda' was en dat inmiddels de 'Baronie van Breda' werd genoemd. Binnen de baronie wist de heerlijkheid Dongen, samen met de heerlijkheid Oosterhout een zekere zelfstandige positie te handhaven. Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen, I, pp. L-LXIII.
Evenals Oosterhout bleef Dongen gedurende de eeuwen tot 1795 in het bezit van de Nassaus.
In het archief komt men vooral de benaming 'Ter Bracque' tegen. In deze inleiding en in de beschrijvingen in de inventaris werd gekozen voor de 'moderne' spelling; Drossaers I,I pp. 228-229; Van Goor, Beschrijving, p. 273; Arnoud-Jan Bijsterveld, 'Alphen van Echternachs Domein tot Bredase heerlijkheid, 1175-1312. I en II' in: Jaarboek van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Stad en Land van Breda 'De Oranjeboom' XLIII (1990), pp. 77-111 en XLIV (1991) pp. 110-148; A.A. Streefland, 'Tempeliers in Brabant; de commanderij Ter Brake bij Alphen' in: Jaarboek van de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Stad en Land van Breda 'De Oranjeboom' XXXII (1979) en XXXIII (1980) pp. 141-166.
Waarschijnlijk was de commanderij Ter Brake 'gesticht' in de tweede helft van de 12e eeuw, door de heer van Breda, die allerlei goederen in Oosterhout en Alphen aan de orde van de Tempeliers geschonken zou hebben. Streefland, 'Tempeliers', pp. 147-148; Streefland noemt de datering 1144 aanvaardbaar. Drossaers I, I, pp. 228-229; zie over dit recht vooral: Bijsterveld, 'Alphen', I, pp. 81 e.v.
In 1473 verkocht de meester van Chaintraine als overste van de orde van de Johannieters een groot deel van de rechten in Alphen en Oosterhout aan Jan IV van Nassau, heer van Breda. Streefland, 'Tempeliers', p. 155. Bijsterveld, 'Alphen', II, p. 124.
De resterende onroerende goederen en de daaraan verbonden rechten die nog aan de orde van de Johannieters behoorden werden in 1617 gekocht door Philips Willem van Oranje. O.a. NDR inv.nr. 11909, folio 261recto-264recto en inv.nrs. 11988, 11990.
In 1648, bij de herverdeling van goederen met de Vrede van Munster, werd de voormalige commanderij met alle daarbij behorende goederen en rechten toegewezen aan de heer van Breda. Hiermee bleef het goederencomplex dat de commanderij was, in handen van de Nassaus. Daarmee was een oud streven bereikt: door het vergroten van de heerlijkheid Breda, waar uiteindelijk ook de commanderij Ter Brake deel van uitmaakte, was de rechtsmacht van de heer van Breda in dit gebied aanzienlijk versterkt. Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen, I, p. LI.
In 1816 werd het goederencomplex toegewezen aan prins Frederik. De goederen vervielen na diens dood in 1881 aan het rijk, waarna zij in 1887 aan een particulier werden verkocht.
'Oosterhout, een zeer aangenaam Vleck, veele kleyne Steden in uytgestrektheid en fraye gebouwen overtreffende, (..)' volgens Van Goor, Beschrijving, p. 360.
Oosterhout werd vrijwel geheel omsloten door andere domeinen die in het bezit waren van de Nassaus. Gelegen ten noordoosten van Breda, grensde Oosterhout aan de Hollandse domeinen Hooge en Lage Zwaluwe, Geertruidenberg en Raamsdonk. Ten zuidoosten lag het Brabantse Dongen. De naam Oosterhout is onmiskenbaar gerelateerd aan de vele bossen in deze omgeving. Tot het rechtsgebied van Oosterhout behoorden naast de vrijheid Oosterhout met zijn omgeving ook de gehuchten Den Hout, met een kapel die er in 1336 door Willem van Duvenvoorde werd gesticht, en Dorst. NDR inv.nr. 767, folio 1221 e.v.; Van Goor, Beschrijving, pp. 360-362.
De polders die tot het domein behoorden waren:
Al in 1272 verkregende inwoners van 'het Vlek of de Vrijheid' Oosterhout, vrijdom van tol en wegen gruitgeld in heel Brabant. Bovendien bezat Oosterhout het recht van een vrije week- en jaarmarkt
Samen met de zeven schepenen vormden de twaalf gezworenen het bestuur dat werd gehoord over '...belastingen en ontlastingen en over verdere zaaken geldmiddelen raakende..'. De schout voerde de titel 'schout en kastelein van Oosterhout, al was er weinig tastbaars overgebleven van het 'Huis van Strijen'. NDR inv.nr. 767, folio 1221 e.v.; De twaalf gezworenen: twee uit Middelwijk, vier uit het Westkwartier en zes uit het Oostkwartier.
Ten zuidoosten van Oosterhout lag de heerlijkheid Dongen, genoemd naar de rivier die door dit gebied stroomt de Donge. Deze heerlijkheid grensde in het oosten aan de heerlijkheid Tilburg in de meierij van 's-Hertogenbosch en werd verder omsloten door de heerlijkheid Oosterhout en de overige 'landen' van de baronie van Breda. Van het 'Huis te Dieren', het slot van de heren van Dongen door Willem van Duvenvoorde gebouwd, stond lange tijd nog de toren als laatste aandenken.
Het besruur bestond uit het college van schout en schepenen, waaraan twee gezworenen werden toegevoegd 'tot 't verhandelen der Dorps geldtmiddelen'. Van Goor, Beschrijving, p. 364.
A.F.O. van Sasse van Ijsselt, 'Nog eens de Kommanderij Ter Braake te Alphen bij Tilburg' in: 'Taxandria', tijdschrift voor noordbrabantse geschiedenis en volkskunde, 41 (1934) pp. 64-72; J.P.W.A. Smit, 'De commanderij 'ter' Braake onder Alphen' in: 'Taxandria', tijdschrift voor Noordbrabantse geschiedenis en volkskunde, 27 (1920) pp. 142-149.
Tot de voormalige commanderij Ter Brake behoorden hooi- en weilanden en zaailanden. In totaal bijna 50 bunder van deze hooi- en weilanden lag onder Oosterhout in de Republiekpolder en de Willemspolder. De zaailanden lagen zowel onder Oosterhout als onder Alphen en besloegen in totaal zo'n 8 bunder. De hoeve Ter Brake, gelegen onder het rechtsgebied van Alphen en ook behorende tot de bezittingen van de voormalige commanderij, besloeg ruim 48 bunder. NDR inv.nr. 764, folio 270; Onder het kopje 'Oude Domeinen van Z.Hd. onder Oosterhout' treffen we een gespecificeerde opsomming (situatie in 1762) aan van in totaal 400 bunder hooi- en weiland en 5 bunder zaailand. Hier staat ook vermeld dat de heer een dijkgraaf aanstelt over deze Oude Domeinen (gewoonlijk de rentmeester) en vijf gezworenen. In het overzicht van functionarissen zoals vermeld in het 'Amptboek' vinden we deze dijkgraaf terug in de omschrijving 'Dijkgraaf van de Vrijheid Oosterhout'. Het is niet duidelijk of met deze Oude Domeinen alleen de voormalige commanderijgoederen worden aangeduid: NDR inv.nr. 767, folio 1264.
In Oosterhout bezat de heer naast de middelbare en de lage ook de hoge rechtsmacht. De rechtbank bestond uit een schout, die door de heer werd aangesteld, en zeven schepenen. In halsstraffelijke zaken was geen beroep ('noch hervorming') mogelijk. In zg. burgerlijke zaken was beroep mogelijk bij de Hoofdbank in Breda. Van Goor, Beschrijving, pp. 360-362.
De jaarlijkse rekening die de ontvanger van de verpondingen indiende, werd afgehoord door de gecommitteerde van de Domeinraad in aanwezigheid van de drossaard van Breda, de Oosterhoutse drossaard en de schepenen en gezworenen. Ook andere rekeningen werden jaarlijks of tweejaarlijks Afgehoord door het college van schout en schepenen aangevuld met een lid van de Domeinraad, de predikant (de kerkrekening en de armenrekening) of andere functionarissen. NDR inv.nr. 766, folio 388-394.
In Oosterhout waren twee molens (de Lage en de Hoge Molen) die aan de heer toebehoorden en die telkens voor drie jaar werden verpacht.
Voor de Dongendijkse polder werden een dijkgraaf ('..zijnde de drossaard..'), een penningmeester en twee gezworenen door de Domeinraad aangesteld. Dit college benoemde vervolgens de sluiswachter die tevens dijkbode was. NDR inv.nr. 766, folio 394-396. Dit is in tegenspraak met de gegevens uit NDR inv.nr. 685, folio 81 e.v. NDR inv.nr. 685, folio 81-101.
In Dongen bezat de heer slechts de middelbare en lage rechtsmacht. De schout werd door de heer aangesteld en samen met de zeven schepenen werd recht gesproken. NDR inv.nr. 765, folio 387. M.A. Hiemstra en B.C.M. Jacobs, 'Aan de grenzen van de samenleving; Criminaliteit en jurisdictiemacht in het grensgebied van Staats-Brabant en Holland in de achttiende eeuw' in: Noordbrabants Historisch Jaarboek 12 ('s-Hertogenbosch, 1995) pp. 82-118.
In Dongen stonden een windmolen en een watermolen, die beide werden verpacht. Een belangrijke bron van inkomsten werd hier gevormd door de moernering. De heer benoemde in Dongen: NDR inv.nr. 685, folio 81-101.
De rechten die van oudsher toebehoorden aan de orde van de Johannieters en die sinds 1648 alle aan de heer van Breda behoorden waren o.a. het collatierecht in Oosterhout, het molenrecht in Alphen en Oosterhout, het recht op de vroente en de lage rechtspraak. Bovendien behoorden tot de commanderij Ter Brake tienden onder Oosterhout, Dongen, Alphen en Breda. Deze tienden vormden een belangrijke inkomstenbron.
De heer benoemde in Ter Brake: NDR inv.nr. 685 folio 81-101.
Hoewel de heerlijkheden Oosterhout en Dongen en de voormalige commanderij Ter Brake een apart beheer kenden, was er een grote verwevenheid van de bezittingen. Allereerst waren dat de commanderijgoederen, die verspreid waren over de hele baronie van Breda (en ook daarbuiten o.a. in Turnhout), maar een zwaartepunt hadden in de gebieden onder Oosterhout en onder Alphen. Daarnaast waren er ook Oosterhoutse bezittingen onder Dongen en niet te vergeten Dongense bezittingen onder Oosterhout en Rijen (Tiggelrijt). Toen in 1643 Laurens Smits zowel voor Oosterhout als voor Dongen werd aangesteld als rentmeester, werd de verwevenheid er zeker niet kleiner op, ondanks de orders gescheiden rekeningen in te dienen. Het gezamenlijk beheer was niet nieuw: in de 16e eeuw werden de domeinen Oosterhout en Dongen ook al door één rentmeester beheerd, zij het dat ook maar één jaarlijkse rekening werd ingediend en wel de rekening van de rentmeester van de domeinen onder de heerlijkheden Oosterhout en Dongen en van de visserijen gelegen onder de heerlijkheden van Standhazen, Drimmelen, Almonde, Dubbelmonde en Twintighoeven. Het beheer over de verdronken heerlijkheden Standhazen, Drimmelen, Almonde en Dubbelmonde en daarmee het visserijbeheer in dit deel van de Verdronken Waard van Zuid-Holland kwam na 1580 onder de verantwoordelijkheid van de rentmeester van Geertruidenberg. De rentmeester van de Zwaluwe kreeg het beheer over de voormalige ambachtsheerlijkheden Twintighoeven en Klein-Waspik. Zie hiervoor de onderdelen van deze inventaris betreffende Geertruidenberg en Zwaluwe; van 1592-1610 diende Joan van de Corput rekeningen in wegens het beheer van de heerlijkheid Hooge Zwaluwe, Almonde, Twintighoeven, Standhazen en Klein-Waspik (zie NDR inv.nrs. 7764-7768/Zwaluwe).
In 1748 werd de personele unie van de rentmeesters van Oosterhout en Dongen met de rentmeester van Ter Brake een feit, zodat vrijwel het hele oostelijke deel van de baronie van Breda vanaf die tijd door één rentmeester werd beheerd. De verschillende rekeningen werden jaarlijks ingediend door de rentmeester of zijn vertegenwoordiger en vormden het bewijs en sluitstuk van zijn zorgvuldig beheer.
Een belangrijk onderdeel van de werkzaamheden van de rentmeester was de verpachting van onroerende goederen en rechten. De verpachting van landerijen, tienden en molens vormde in deze domeinen een belangrijke bron van inkomsten. Het totaal aan inkomsten over het jaar 1720 in het domein Oosterhout bedroeg b.v. 18.560 pond. Hiervan vormde de verpachting van 'Landen Beemden en Weijden' verreweg de grootste post: 8806 pond. Pikant is dat in dit jaar de opbrengst van de z.g. 'oude domeintienden' (2170 pond) niet opwoog tegen de uitgaven aan verpondingsgelden over dezelfde landen (2308 pond; onderdeel van de post 'Gemenghden uijtgeeff' ) NDR inv.nr. 12118.
De functie van rentmeester leverde vele emolumenten op. In de rekening over 1720 nam Schoorn de hele lijst waarop hij recht had op: NDR inv.nr. 12300 folio 8v-10v.
'Het tantiesme ofte ontfangloon van de verpachte ende vercogte goederen bij den Rentmeester verantwoort bedraegende den 21ste penning van allen de partijen die met heeren guldens van 21 stuijvers worden verpacht ende vercogt
Het tantiesme oft den ontfangloon van de verpondingen daar hem aan de gemeenten te verantwoorden beloopende vier en een half ten hondert van sijnen ontfangh. Het branthout jaerlijks geschat op twaelft guldens
Voor t' opstellen schrijven ende grosseeren van de rekeningen en van de doubble vandien twee stuijvers per bladt ten waere goet gevonden wiert een geproportioneert tantum daer voor toe te leggen
Voor t' opstellen schrijven ende doubbleeren de conditien van verpachtinge en vercoopingen bij de rekeningen overgelegt twee st.rs per bladt
Voor t' schrijven der biljetten tot bekentmaekinge der sitdaegen het innen der chijsen en voor de andere onkosten in de ontfangh derselves vallende jaerlijks een vijffen twintigh guldens
Voor t' overbrengen der gelden dienende tot voldoeninge der slooten der reekeninge ter Thesaurie ses stuijvers van yder hondert guldens
Voor t' overbrengen ter auditie ses en dartigh guldens
Voor een advijs volgens reglementeenen gulden 10 st.rs
Voor t' overboeken der chijsen ses stuijvers van iedere chijns
Nog twee stuijvers tot een boete van ijder chijns over ijder jaer dat deselve versuijmt wert te betaelen
De permissie om mede te mogen jaegen
Aldus opgestelt ende gearresteert in den Raedt desen 19 Augusti 1720
en was getijkent ... Vultejus'
(in de marge: 'volgens de lijste aen de Liasse ter Griffie hierop nagesien')
In dit onderdeel worden de stukken van de Domeinraad betreffende Oosterhout, Dongen en Ter Brake beschreven. De combinatie van deze domeinen is historisch gegroeid. De bezittingen van deze drie domeinen liepen geografisch gezien door elkaar: zo bezat de voormalige commanderij Ter Brake een aanzienlijke hoeveelheid grond en tienden in Alphen, maar ook in Oosterhout en Dongen. Vanaf 1643 werd in Dongen dezelfde persoon tot rentmeester benoemd als in Oosterhout. Een eeuw later volgde ook Ter Brake. Hoewel de drie domeinen vanaf die tijd dezelfde rentmeester hadden, werden de domeinen wel (grotendeels) apart geadministreerd.
In dit deel van het archief treft men o.a. een aantal algemene series aan die betrekking hebben op de domeinen Oosterhout en Dongen en de commanderij Ter Brake. Veel van deze series vangen pas de tweede helft van de 18e eeuw aan, zoals de 'Verbalen van de leden van de Domeinraad wegens hun jaarlijkse inspectiereizen' (vanaf 1768) en de 'Generale rapporten van de rentmeesters' (vanaf 1777). Bijzondere series zijn ook zeker de 'Registers met stukken betreffende ...' waarin voornamelijk inkomende en uitgaande stukken betreffende het domein werden opgenomen. In deze registers treft men echter b.v. ook complete cijnsboeken aan (NDR inv.nr. 11909) of lijsten van inwoners opgemaakt ten behoeve van de inning van het hoofdgeld (NDR inv.nr. 11890). In de inhoudsopgaven van de registers treft men ook veel 'blanco nrs.' aan: beschrijvingen van srukken die niet in het register werden opgenomen. De verwijzingen maken duidelijk dat deze stukken in de oude 'FOLIO'-verzameling werden geplaatst. Resultaat is dat m.n. deze inhoudsopgaven een vrij volledig (chronologisch) beeld geven van de belangrijkste gebeurtenissen. Vergelijk b.v. de registers met stukken betreffende de commanderij Ter Brake, NDR inv.nr. 11909 met inv.nrs. 11957-11986.
De series 'Rekeningen van de rentmeesters' en 'Condities van verpachting' bevatten veel gegevens met betrekking tot de exploitatie van het domein en de (jaarlijkse) gang van zaken. Met name de rekeningen geven een beeld van de belangen van de heer in het domein: de verschillende inkomstenbronnen en uitgavenposten worden hierin beschreven over een periode van twee eeuwen. De inhoudsopgaven van de rekeningen vormen als het ware een overzicht van het beheer van het domein. (Zie de bijlage bij deze inleiding).
De condities van verpachting zijn niet zo volledig bewaard gebleven en beginnen bovendien ook pas, met een enkele uitzondering, zo rond 1764. Een bijzondere bijlage bij de condities van verpachting van de molens vormen de 'Prisatiën' of taxatierapporten: (inventaris-)lijsten van onderdelen van de molen met de prijs / waarde per onderdeel. De rapporten werden telkens aan het einde van een pachtperiode opgemaakt door beëdigde timmerlieden. De prisatiën werden ook opgenomen in de rekeningen.
Van dit domein treft men slechts enkele stukken betreffende cijnzen en grondrenten aan. De meeste leggers van cijnzen en tienden van de domeinen Oosterhout, Dongen en Ter Brake zijn bewaard gebleven in de archieven van de rentmeesters van prins Frederik. J.A. ten Cate, Inventaris van de archieven van de rentmeesters van prins Frederik en hun opvolgers ('s-Hertogenbosch, 1971), met name pp. 22 en 61-70. (stukken ter inzage in het Rijksarchief in Noord-Brabant).
Vanaf 1775 zijn er verschillende keren inventarissen van de archiefstukken berustende op het domeinkantoor opgemaakt. Deze inventarissen geven een beeld van de (administratieve) organisatie van het rentmeesterskantoor en natuurlijk van de stukken die de rentmeester beheerde.
In de inventaris Drossaers I treft men de beschrijvingen aan van de stukken betreffende deze domeinen van voor 1581. De stukken staan (voornamelijk) beschreven onder de rubriek Het land van Breda en Steenbergen.
Over de periode na 1581 treft men ook hierboven in Drossaers I, deel 1 gegevens betreffende deze domeinen aan o.a. in de series notulen, de registers van uitgaande stukken en in de registers met historische gegevens.
Omdat Oosterhout, Dongen en Ter Brake een onderdeel vormden van de baronie van Breda is het van belang bij onderzoek ook deel 7 / III (BREDA) te raadplegen. Kaarten betreffende de domeinen Oosterhout, Dongen en Ter Brake over de hele periode tot 1795 zijn vermeld in: J.H. Hingman, Inventaris van de verzameling kaarten berustende in het Rijksarchief..., Tweede gedeelte ('s-Gravenhage, 1871) en: A.J.H. Rozemond, Inventaris der verzameling kaarten berustende in het A Igemeen Rijksarchief, zijnde het eerste en tweede supplement op de collectie Hingman ('s-Gravenhage, 1969), deze beide collecties worden aangeduid met VTH en VTHR. Voor Oosterhout, Dongen en Ter Brake is met zekerheid vast te stellen dat de nrs. 1643,1644-1645 en 1646 afkomstig zijn uit het Domeinarchief. De nrs. 1647-1649 en 1657-1669 behoorden mogelijk tot het archief van de Domeinraad.
Stukken betreffende Oosterhout, Dongen en Ter Brake over de periode 1581-1811 bevinden zich ook in:
Rijksarchief in Noord-Brabant:
Streekarchivariaat in de kring Oosterhout,
Bewaarplaats Oosterhout:
Bewaarplaats Dongen:
Bewaarplaats Alphen en Riel:
(rekening over 1654) NDR inv.nr. 12055.
NDR inv.nr. 12207; de rekening bevat geen inhoudsopgave.
NDR inv.nr. 12300.
Het betreft goederen die toebehoorden aan de commanderij Ter Brake onder Breda, Oosterhout, Dongen, Alphen en omgeving.
NDR inv.nr. 12391.
EERSTE DEEL: IN HET GEMEEN
Algemeen
Historie
Limietscheiding
TWEEDE DEEL: DE HEER
Caput 1: Rechten en gerechtigheden.
Art 1: Recht tot het verlenen van octrooien.
Art. 2: Recht om pardon en andere grades aan misdadigers te verlenen.
Art. 3: Recht van bastaardgoederen.
Art: 4. Grondrechten van de moeren, heiden, publieke wegen en bruggen.
Art. 5: Recht van hofdiensten.
Art. 6: Recht van curialiteiten.
Art. 7: Recht van de jacht.
Art. 8: Recht van vrijdom en exemptie van lasten.
Art. 9: Recht van preferentie.
Art. 10: Recht van tienden.
Caput 2: Goederen en inkomsten.
Art. 1: Algemeen
De hier gebruikte term 'Algemeen' is ruimer dan wat er tegenwoordig onder wordt verstaan, n.l.: 'alles wat niet elders ondergebracht kon worden'.
Art. 2: Goederen.
Par. 1: Het kasteel of huis te Strijen.
Par. 2. Molens.
Par. 3: Landen, hoeven, bossen en aanwassen.
(Inhoudsopgave, folio 1-450)
(Vervolg: folio 451-958)
(Vervolg: folio 960-1466)
Par. 4: Dijkgraaf, gezworenen en dijkbode, schutter of sluiswachter van 's heren landen.
Par. 5: Boswachter, warande- en plantagemeester
Par. 6: Visserij en vogelarij
Art. 3: Inkomsten.
Par. 1: Cijnzen.
(Inhoudsopgave, folio 1-350)
(Vervolg: folio 351-729)
(Vervolg: folio 731-1131)
Par. 2: Tienden.
Par. 3: Recognities.
Par. 4: Gruit, accijns, tol en gemaalgeld.
Par. 5: Vaartgeld en schorsgeld.
Bevat ook andere stukken betreffende de Vaart, o.a. een Tekening van de Vaart en omleggende erven' folio 143.
Art. 4: Lasten.
Par. 1: Verpondingen en andere lands of gemeentebelastingen die uit dit domein betaald worden.
Par. 2: Renten en cijnzen uit dit domein verschuldigd.
Art. 5: Officianten.
Par. 1: Rentmeester
: a. Aanstellingen
: b. Gages en plichten.
Par. 2: Comptoirbode.
Par. 3: Controleur
Par. 4: Landmeter
DERDE DEEL: DE VRIJHEID EN HEERLIJKHEID
Art. 1: Algemeen.
(Inhoudsopgave, folio 1-301)
Art. 2 Schout en kastelein, later drossaard.
a. Aanstellingen
b. Gages en plichten
Art. 3: Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gezworenen
(Inhoudsopgave, folio 1-417)
Art. 4 Secreraris.
a. Aanstellingen
b. Gages en plichten.
Art. 5: Stokhouder
Art. 6 Vorster vanOosterhout.
Art. 7 Vorster van Den Hout.
Art. 8 Notarissen
Caput 2: Zaken van Justitie.
Caput 3: Zaken van Financiën. Art. 1: Algemeen.
(Inhoudsopgave, folio 1-375)
Art. 2: Approbatie van de jaarlijkse omslagen.
Art. 3: Ontvanger.
Caput 4: Kerk, school en armenzaken.
Par. 1: Algemeen
Betreft ook gegevens over de beneficiën die in de kerken zijn gefundeerd; met een tekening van de kerk, folio 76.
a. Beroepingen.
b. Tractementen en subsidies.
Par. 3: Koster.
Par. 4: Schoolmeester, voorlezer en voorzanger.
Par. 5: Schoolmeester van Den Hout, Stuivezand en Hoogerheide.
Caput 5: Westpolder.
Caput 6: Republiekpolder.
Caput 7: Willemspolder.
Caput 8: Dongendijksepolder.
Caput 9: Brieltjespolder.
Caput 10: De Vaart.
Caput 11: Het klooster.
EERSTE DEEL: IN HET GEMEEN
Algemeen
Historie
Limietscheiding
TWEEDE DEEL: DE HEER
Caput 1: Rechten en gerechtigheden.
Art. 1: Recht tot het verlenen van octrooien.
Art. 2 Recht om pardon en andere grades aan misdadigers te verlenen.
Art. 3. Recht van bastaardgoederen, onbeheerde goederen en confiscaties
Art. 4. Grondrechten van de moeren, publieke wegen en bruggen.
Art. 5. Recht van hofdiensten.
Art. 6: Recht van de jacht.
Art. 7. Recht van preferentie.
Caput 2: Goederen en inkomsten.
Art. 1: Algemeen.
Art. 2. Goederen.
Par. 1 Molens.
Par. 2 Landen, hoeven en bossen.
Par. 3 Landen hoeven en bossen, gekomen van Thomas Claypole.
Par. 4 Visserij.
(Inhoudsopgave, folio 1-344)
Met tekening van de grens tussen Dongen en Gilze [1651], folio 9.
Art. 3: Inkomsten.
Par. 1 Cijnzen, renten en erfpachten.
Par. 2 Tienden.
Par. 3 Recognities.
Par. 4 Weggeld.
Art. 4: Lasten.
Par. 1 Renten en Cijnzen door het domein verschuldigd.
Par. 2 Verpondingen en andere 's lands of gemeentelasten uit het domein voldaan wordende.
Art. 5: Officianten en bedienden.
Zie voor deze rubriek het register betreffende
Oosterhout, NDR inv.nr. 11879, folio 139 e.v.
DERDE DEEL: DE HEERIJKHEID
Caput 1: Zaken van politie, regering en huishouding.
Art. 1: Algemeen.
Art. 2: De schout.
a. Aanstellingen.
b. Gages en plichten.
Art. 3. Jaarlijkse aanstelling van schepenen en gezworenen.
Art. 4: Secretaris.
a. Aanstellingen.
b. Gages en plichten
Art. 5: Stokhouder.
Art. 6: Vorster
Caput 2: Zaken van Justitie.
Caput 3: Zaken van Financiën.
Art. 1: Algemeen.
Art. 2: Approbatie van de jaarlijkse omslagen.
Art. 3: Ontvanger.
Caput 4: Kerk, school en armenzaken.
Art. 1: Algemeen.
Betreft ook gegevens over de beneficiën die in de kerken zijn gefundeerd.
Art. 2: Predikant.
a. Beroepingen en ontslagen.
b. Tractementen en subsidies.
Art. 3: Koster, schoolmeester en voorlezer.
EERSTE DEEL: ALGEMEEN
'Vervattende al hetgeen anterieur is aan de acquisitie van deze goederen door prins Philips Willem van Oranje over de rechten en privilegies van de commanderij van Ter Brake alsook de beneficiën ter collatie van dezelve staande etc. voorts hetgeen betreft de voorschreven acquisitie van deze goederen met de gevolgen daarvan, alsook de administratie van dezelve en in het algemeen al wat niet gevoeglijk onder een particulier hoofd is gebracht'
(Inhoudsopgave, folio 1-351)
TWEEDE DEEL: GOEDEREN
DERDE DEEL: LENEN
VIERDE DEEL: INKOMSTEN, CIJNZEN, TIENDEN, ETC.
VIJFDE DEEL: LASTEN
ZESDE DEEL: OFFICIANTEN
Art. 1: Rentmeester.
Art. 2: Comptoirbode.
ZEVENDE DEEL: BENEFICIËN VAN DE SINTJANSKAPEL TE BREDA
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk, die hij aan Willem V heeft overgegeven in verband met het beheer over de domeinen. Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Het titelblad noemt dit deel: 'Memorie-responsief'.
Dubbelen van NDR inv.nrs. 11919-11921.
Betreft een generaal rapport van de rentmeester wegens de goederen die behoorden tot de commanderij Ter Brake, 1806.
Zie ook NDR inv.nrs. 8094-8096 en 8098-8101 (hoofdstuk BREDA) voor de verbalen over de jaren 1768-1772 en 1774-1778.
Ontbreekt,1922.
Overlegd als bijlage bij de rekening van 1702.
In tweevoud.
Ontbreekt.
Ontbreekt.
Ontbreekt
Zie ook de inhoudsopgave in het deel 'Algemeen' van de registers met stukken betreffende de commanderij Ter Brake (NDR inv.nr. 11909)
Zie ook de inhoudsopgave in het deel 'Algemeen' van de registers met stukken betreffende de commanderij Ter Brake (NDR inv.nr. 11909)
De Vries overleed 28 april 1799.
De liquidatie werd uitgevoerd door J.S. Hallunguis.
Genummerd 1-135.
Genummerd 1-6. Ontbreekt.
Het betreft o a. lijsten met inkomsten en uitgaven over de jaren 1803-1808, die nog niet tot rekeningen werden verwerkt, en een inventaris van alle stukken die werden aangetroffen in het huis van de met de noorderzon vertrokken Van Dompselaar.
Wordt in de literatuur veelal aangeduid met 'Manuaal van 1422'
Vervaardigd door Adriaan Verelst. Gaat terug op de legger van 1616. Betaling op Lichtmis.
Vervaardigd door Cornelis van Nieuwenhuijsen. Gebaseerd op het register van 1595. Betaling op St. Olbrechtsdag.
Alfabetisch geordend.
Volgens het opschrift: 'overgelevert op de reeckeninge van de jare 1682, fo:10'.
De cijnzen moesten jaarlijks betaald worden op 11 november (Martini). De cijnsboeken werden waarschijnlijk in 1685 door Thomas Claypole vernieuwd.
Genummerd 1-8.
Het betreft driemaandelijkse staten van eigendomsverandering
Aanwinsten: 1954 VIII 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1845
Zie ook NDR inv.nr. 12030 en 12259.
Zie ook NDR inv.nr. 12014, 12029 en 12259.
Genummerd 1-9.
Waarschijnlijk vervaardigd t.b.v. de beplanting van enkele dreven.
Genummerd 1-21.
Over de jaren 1692,1694 en 1695 zijn waarschijnlijk geen rekeningen opgemaakt.
In 1804 werd Van Dompselaar geschorst. Lucas Hendrik Rijsterborgh trad op als gelastigde van de borgen van Van Dompselaar.
Geen inhoudsopgave.
Over de jaren 1690,1694 en 1695 zijn waarschijnlijk geen rekeningen opgemaakt.
In 1804 werd Van Dompselaar geschorst. Lucas Hendrik Rijsterborgh trad op als gelastigde van de borgen van Van Dompselaar.
Als afhoringsdatum werd vermeld 1707.
Van 1717-1724 werd zijn vader Jan Frederik van de Pol geautoriseerd tot het waarnemen van het rentambt in verband met de minderjarigheid van Simon Lodewijk.
In 1804 werd Van Dompselaar geschorst.
De inhoud van deze twee exemplaren is niet identiek.
De ontvangsten werden niet volledig ingevuld.
De lijsten werden opgemaakt conform de resolutie van de agent van financiën van 11 november 1799.
Aanwinsten: 1954 VIII 03
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1845
De inventaris werd opgemaakt in verband met de overdracht van de stukken door J. van Ercom aan S.A.deVries.
De inventaris werd opgemaakt in verband met de overdracht van de stukken door J. van Ercom aan S.A. de Vries.
Steenbergen kwam in het bezit van de Nassaus door de definitieve deling van het gezamenlijk bezit van de heren van Bergen op Zoom en Breda in 1458. Steenbergen werd toegewezen aan de baron van Breda, graaf Jan van Nassau. De markies van Bergen op Zoom behield wel enige inkomsten en grond in het domein. W.A. van Ham, Inventaris van de archieven van de Raad en Rekenkamer van de markiezen van Bergen op Zoom ('s-Hertogenbosch 1980), I, p.58
Steenbergen behoorde oorspronkelijk onder de baronie van Breda, maar werd beschouwd als een 'zelfstandige' heerlijkheid. Het beheer en bestuur vond los van Breda plaats. De band met Breda was alleen nog terug te vinden in de rechtspraak: op vonnissen binnen Steenbergen was beroep mogelijk op de hoofdbank in Breda en daarvandaan op de Raad van Brabant. NDR inv.nr. 769.
De heerlijkheid werd wel aangeduid als baronie van Steenbergen. Deze benaming is waarschijnlijk een afgeleide van de baronie van Breda. Er zijn geen aanwijzingen dat Steenbergen op zich een baronie was. Albert Delahaye, 'Stad en heerlijkheid', in: Steenbergen in de middeleeuwen (Steenbergen, 1972), p. 37.
Steenbergen is tot 1795 een heerlijkheid van Nassau en Oranje gebleven. Daarna werd de heerlijkheid genationaliseerd.
Roosendaal en Nispen maakten deel uit van de baronie van Breda. Na het uitsterven van de heren van Breda door de dood van Hendrik V van Breda en Schoten in 1287, kwam Roosendaal in het bezit van andere heren, die de heerlijkheid in leen hielden van de heren van Breda. De hoge jurisdictie bleef berusten bij de heer van Breda. In 1501 verkocht Klaas van Reimerswaal de heerlijkheid van Roosendaal en Nispen aan Engelbrecht van Nassau, waarmee Roosendaal weer met Breda werd verenigd. T.E. van Goor, Beschryvinghe der stadt en lande van Breda ('s-Gravenhage, 1744), p. 383.
Nispen hoorde onder het rechtsgebied van Roosendaal. Een gedeelte van Nispen werd in 1387, samen met Groot- en Klein-Zundert, Sprundel en de helft van Princenhage door Johanna van Brabant in pandschap aan Jan van Polanen afgestaan voor een som van 1000 Franse gulden die Johanna aan Jan van Polanen schuldig was. Van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek, VIII, p. 245.
Steenbergen ligt ten westen van Breda, 'omtrent den utersten paal ons lants van Brabant' en wordt in het noorden begrensd door het Volkerak en de Vliet. Albert Delahaye, 'Heerlijkheid en stad', in: Steenbergen in de middeleeuwen (Steenbergen, 1972), p. 45.
Van de heerlijkheid Steenbergen maakten deel uit de stad Steenbergen en land er omheen. De belangrijkste polders zijn: Cruysland, Oudland, Westland, Kromwiel, de Rubeen, Graaf Hendrikpolder en de Triangel. In de polder de Heen werd in 1614 een dorp gesticht. Aanvankelijk had het dorp een eigen schepenbank. Op verzoek van de magistraat van Steenbergen werd het dorp in 1619 geheel onder de jurisdictie van Steenbergen gebracht Albert Delahaye, 'De polder van Steenbergen' in: Steenbergen in de Middeleeuwen (Steenbergen, 1972), pp. 265 e.v.
De stad Steenbergen was een omwalde vesting. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog is Steenbergen een aantal malen door de Spanjaarden veroverd en bezet geweest. Vanaf het begin van de Tachtigjarige Oorlog had Steenbergen geregeld een garnizoen te huisvesten. Albert Delahaye, De vesting Steenbergen (Archivariaat 'Nassau-Brabant', 1975).
De oudste kern van bewoning van Roosendaal en Nispen was het dorp Nispen, waarvan de naam 'Nispia' al in de 12de eeuw voorkomt. B.H. Stolte, Oversicht van de geschiedenis van Roosendaal en Nispen (Roosendaal, 1965), pp. 3 e.v. J.T. Boekholt, Roosendaal en Nispen in verleden en heden (Amsterdam, 1924), pp. 42 e.v.
Roosendaal lag op een kruispunt van verbindingen tussen noord en zuid en oost en west. Daardoor kon Roosendaal zich ontwikkelen tot markt- en verzorgingscentrum voor het omringend platteland. Omdat Roosendaal niet was versterkt werd de stad gedurende de Tachtigjarige Oorlog meerdere keren door krijgsbenden overvallen. De stad had, mede als gevolg van oorlogshandelingen, ook enige keren te lijden van zware branden die een groot deel van de huizen wegvaagden.
Roosendaal is nooit tot een echte stad uitgegroeid. De bevolking leefde nog lang in de oorspronkelijke dorpen Kalfsdonk, Langdonk en Hulsdonk. B.H. Stolte, Overzicht van de geschiedenis van Roosendaal en Nispen Roosendaal 1965. p. 6
De heer van Steenbergen had de hoge en lage jurisdictie. Voorts bezat de heer vrijwel alle tienden, welke een belangrijke inkomstenbron vormde. Alle ambten werden door de heer begeven. Burgemeester en schepenen werden door de prins van Oranje benoemd uit een dubbelgetal.
De prins van Oranje benoemde de volgende funktionarissen:
In Roosendaal en Nispen had de heer de hoge, middelbare en lage justitie. In crimineele of 'lijfstraffelijke' was geen beroep mogelijk op een hoger rechtssprekend college, in civiele of 'burgelijke' zaken was beroep mogelijk op de Hoofdbank van Breda. Tegenwoordige staat der Nederlanden II, p. 228.
Voorts benoemde de heer de volgende funktionarissen:
NDR inv.nr. 685, folio 103 e.v.
Onder de jurisdictie van Roosendaal vielen nog twee achterlenen van het Huis van Breda, te weten Langdonk en Borteldonk die hun bijzondere leenhoven hadden.
Roosendaal genoot de vrijdom van accijns, had een weekmarkt, was vrij van hofdiensten, die de andere dorpen presteren moesten. Deze en andere voorrechten waren aan Roosendaal door prins Willem I geconfirmeerd. In 1561 kreeg Roosendaal het recht om een belasting te leggen op alle vreemde bieren.
Steenbergen werd tesamen met Roosendaal en Nispen beheerd door één rentmeester. De namen van de rentmeesters zijn bekend vanaf 1634. De rentmeesters beheerden zowel de domeinen als de geestelijke goederen van Steenbergen, Roosendaal en Nispen.
In de periode tussen 1659 en 1680 lijken er twee rentmeesters op te treden. De rekeningen over de domeinen werden ingediend door Isaac Noirot, de rekeningen over de geestelijke goederen door Daniël Noirot. De rekening van de geestelijke goederen over 1680 wordt ingediend door Isaac Noirot. Volgens de 'ambtboeken' trad tussen 1659-1680 Daniël Noirot op als rentmeester van zowel de domeinen als de geestelijke goederen.
In dit hoofdstuk zijn de stukken van de Domeinraad betreffende Steenbergen, Roosendaal en Nispen beschreven. In de inventaris van drS.W.A. Drossaers staan de stukken betreffende deze domeinen van voor 1581 beschreven onder de rubriek Het land van Breda en Steenbergen.
Stukken betreffende Roosendaal en Nispen bevinden zich ook in:
Rijksarchief in Noord-Brabant
Gemeentearchief Roosendaal en Nispen
Norbertijner Abdij te Tongerloo (B)
Gemeentearchief te Essen (B)
Stukken betreffende Steenbergen bevinden zich o.m. in:
Rijksarchief in Noord-Brabant
Streekarchief Nassau-Brabant:
Gemeentelijke archiefdienst Bergen op Zoom
EERSTE DEEL: DE BARONIE VAN STEENBERGEN
Algemeen
Historie
Limietscheiding
TWEEDE DEEL: DE HEER EN BARON VAN STEENBERGEN
Caput 1: Rechten en gerechtigheden.
Art. 1 Recht tot het verlenen van octrooien.
Art. 2 Recht om pardon en andere gratie aan misdadigers te verlenen.
Art. 3 Tot confiscatie, alsmede vacante en onbeheerde goederen.
Art. 4 Recht van bastaardgoederen.
Art. 5 Grondrechten van de moeren, heiden, publieke wegen, bruggen etc.
Art. 6 Recht van hofdiensten.
Art. 7 Recht van curaliteiten.
Art. 8 Recht van de jacht.
Art. 9 Recht van visserij, vogelarij en mosselbanken.
Art. 10 Recht van vrijdom en exemptie van lasten.
Art. 11 Recht van naasting.
Caput 2: Goederen en Inkomsten.
Art. 1 Algemeen.
Art. 2 Goederen.
Par. 1 Het huis te Steenbergen.
Par. 2 Landen, dijken, gorzen.
Par. 3 Molens.
Par. 4 Veren.
Art. 3. Inkomsten.
Par. 1 Cijnzen, renten, erfpachten.
Par. 2 Tienden.
Par. 3 Accijnzen, gruiten.
Par. 4 Recognities.
Par. 5 Recht op de collaterale successie of zwaardgeld.
Art. 4 Lasten.
Par. 1 Renten en cijnzen.
Par. 2 Verpondingen en andere 's lands of gemeentelasten die uit dit domein betaald worden.
Par. 3 Onderhoud van de kade en de haven van de Heene.
Art. 5 Geestelijke goederen.
Art. 6 Lenen.
Art. 7 Officianten.
Par. 1 Rentmeester.
a. Aanstellingen.
b. Gages en plichten.
Par. 2 Rentmeester der geestelijke goederen.
Par. 3 Kantoorbode.
DEEL 3: DE STAD EN BARONIE.
Caput 1: Zaken van politie, regering en huishouding.
Art. 1 Algemeen. folio 1-468.
art. 1 folio 469-1005.
Art. 2 Drossaard, Schout, dijkgraaf.
a. Aanstellingen.
b. Gages, plichten.
Art. 3 Jaarlijkse aanstellingen van burgemeesters, schepenen, thesaurier en weesmannen. folio 1-482.
Art. 4 Secretaris.
a. Aanstellingen.
b. Gages, plichten.
Art. 5 Stokhouder.
Art. 6 Bode.
Art. 7 Vorsters van Steenbergen en Kruisland.
Art. 8 Vorsters van de Heene en het Hogediep
Art. 9 Notarissen.
Caput 2: Zaken van Justitie.
Caput 3: Zaken van Financiën.
Art. 1 Algemeen. folio 1-330
Art. 2 Autorisaties tot de auditie der rekeningen.
Art. 3 Ontvanger der verponding, beden en andere
lasten
Caput 4: Kerk, school en armenzaken.
Art. 1 Algemeen.
Art. 2 Predikanten van Steenbergen en Kruisland.
a. Beroepingen.
b. Tractementen, subsidies.
Art. 3 Schoolmeester te Steenbergen.
Art. 4 Schoolmeester van de Heene en het Hooge Diep.
Art. 5 Schoolmeester, voorlezer, voorzanger en koster van het Kruisland.
Caput 5: Polders, folio 1-355
Art. 1 Algemeen.
Art. 2 Kruisland, Oudeland en Kromwielen.
Caput 5: Polders, folio 356-719
Art. 3 Penningmeester van het Westkwartier.
Art. 4 Westland en Sint Oncammerpolder.
Art. 5 De Heene en het Hooge Diep.
Art. 6Graaf Hendrikspolder.
Art. 7 De Nieuwe Hije
Art. 8 De Triangel.
Art. 9 Bolspolder.
Art. lO Vlietpolder.
Postzaken.
EERSTE DEEL: ROOSENDAAL EN NISPEN
Algemeen
Historie
Limieten
TWEEDE DEEL: DE HEER
Caput 1: Rechten en gerechtigheden.
Art. 1 Recht tot het verlenen van octrooien.
Art. 2 Recht om pardon en andere gratie aan misdadigers te verlenen.
Art. 3 Recht van confiscatie, vacante en onbeheerde boedels.
Art. 4 Recht van bastaard goederen.
Art. 5 Grondrechten van de moeren, heiden en publieke wegen, waaronder al het geen de vaarten en het lastgeld betreit.
Art. 6 Recht tot hofdiensten.
Art. 7 Recht curaliteiten.
Art. 8 Recht tot de jacht.
Art. 9 Recht tot de visserij en vogelarij.
Caput 2: Goederen en inkomsten.
Art. 1 Algemeen.
Art.2 Goederen.
Par. 1 Claes van Nispen leen.
Par. 2 Molen.
Art. 3 Inkomsten.
Par. 1 Cijnzen, renten, erfpachten.
Par. 2 Tienden.
Par. 3 Gruit.
Par. 4 Baak en werfgeld.
Par. 5 Schorsgeld.
Par. 6 Bierboom.
Par. 7 Vervlogen bijswermen.
Par. 8 Recogniten.
Art. 4 Lasten.
Art. 5 Geestelijke goederen.
Art. 6 Rentmeester.
DERDE DEEL: DE HEERLIJKHEID
Caput 1: Zaken van politie, regering en huishouding.
Art. 1 Algemeen. folio 1-260.
Art. 1 folio 261-577.
Art. 2 Schout, daarna drossaard.
a. Aanstellingen.
b. Gages, plichten.
Art. 3 Jaarlijkse aanstellingen van schepenen en gemeente mannen.
Art. 4 Secretaris.
a. Aanstellingen.
b. Gages, plichten.
Art. 5 Stokhouder.
Art. 6 Vorster.
Art. 7 Notarissen.
Caput 2: Zaken van justitie.
Caput 3: Zaken van Financiën.
Art. 1 Algemeen. folio 1-285.
Art. 1 folio 286-601.
Art. 1 folio 602-1169.
Art. 1 folio 1170-1431.
Art. 2 Approbatie van de jaarlijkse omslagen.
Art. 3 Ontvanger.
Caput 4: Kerk, school en armenzaken.
Art. 1 Algemeen. Bevat ook gegevens over de beneficiën die in de kerken zijn gefundeerd.
Art. 2 Predikant te Roosendaal
a. Beroepingen
b. Tractementen, subsidies.
Art. 3 Predikant te Nispen.
a. Beroepingen.
b. Tractementen, subsidies.
Art. 4 Koster, voorlezer en schoolmeester te Roosendaal.
Art. 5 Koster, schoolmeester en voorlezer te Nispen.
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk die hij aan Willem V heeft overgedragen in verband met het beheer over de domeinen. Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Zie ook Drossaers I, inv.nr. 426.
Vermoedelijk retroactum bij verworven geestelijke goederen.
Zie ook Drossaers I, inv.nr. 428.
De Bijlage is het stuk onder 12634.
1 charter
Bevat kaartje van het betrokken gebied.
Ontbreekt
Rekening over 1649 ontbreekt.
De cijns was verschuldigd over 'masten'.
In alfabetische volgorde op voornaam.
Met alfabetische index op voornamen.
Het Rijksarchief Noord-Brabant beheert het archief van de schepenbank van Wernhout (1541-1808) en het archief van de Gequalificeerde van Zundert en Wernhout (1805-1811).
Het Streekarchief Nassau-Brabant (bewaarplaats Zundert) beheert het gemeente-archief van Zundert (1402-1810).
De heerlijkheid Wernhout werd op 21 maart 1698 aangekocht door Willem III van Cornelis van Aerssen, heer van Wernhout en Boekelo, drossaard van het land van Dalhem en Hertogenrade in het land van Overmaas. NDR inv.nr. 685, folio 139, met een verwijzing naar RsPr.f.31; Cornelis van Aerssen, zoon van Cornelis van Aerssen en Johanna Cats, trouwde Elisabeth Havius. Overleed ca. 1700. In het archief van de familie Van Aerssen van Voshol zijn van hem geen stukken aanwezig. Ook stukken betreffende Wemhout zijn in dit archief niet aanwezig. NDR inv.nr. 12951.
De grenzen van deze heerlijkheid waren verre van duidelijk. A Delahaye, 'De drie heerlijkheden van Zundert' in: Publicaties van het archivariaat ''Nassau-Brabant', Deel 9, p. 53.
De heerlijkheid bezat de hoge, midden en lage jurisdictie. Er was een aparte schepenbank, bestaande uit een schout en zeven schepenen, bevoegd tot het berechten van halsmisdrijven. De rechtbank bleef tot 1810 bestaan. Naast de hoge jurisdictie bezat de heer het recht van malerij, molen-, jacht-, visserij- en vogelarijrecht. Inkomsten waren er bovendien uit de cijnzen en achterlenen, en de rechten op het verkopen van goederen.
Het 'administratief bestuur van Wernhout en Zundert vormde wel een eenheid: 'Schouten, schepenen, mannen van leen en kwartiermeesters van Groot en Klein Zundert, Wernhout en de omliggende kwartieren, representerend het corpus en de hele gemeente van Zundert'. Deze samenwerking betrof alleen zaken als verpondingen en armenlasten. NDR inv.nr. 769, folio 1895; Delahaye, 'De drie heerlijkheden', p. 57. Gegevens ontleend aan NDR inv.nr. 685 folio 139-140.
Het schoutambt, het stadhouderschap en het rentmeesterschap werden overigens vanaf 1699 telkens gelijktijdig uitgeoefend. Bovendien was de persoon in kwestie vanaf 1713 ook schout van Rijsbergen. Ook de functies van secretaris en stokhouder werden vanaf 1713 gelijktijdig vervuld door één persoon die tevens secretaris en stokhouder van Rijsbergen was.
De achtereenvolgende rentmeesters waren: Gegevens ontleend aan NDR inv.nr. 685, folio 140 en NDR inv.nrs. 12953-12969 (rekeningen van de rentmeesters).
Zowel in de oude 'Folio'-inventaris als in de oude 'Hingman'-inventaris werden de stukken betreffende Wernhout geplaatst in of na de rubriek Oosterhout, Dongen en Ter Brake. De reden hiervoor was waarschijnlijk de vrij zelfstandige positie die de heerlijkheid Wernhout in het land van Breda innam. Voor de onderzoeker is het echter van belang de verwevenheid van de heerlijkheid Wernhout met die van Zundert en de baronie van Breda te onderkennen. Met name in deel 7.111 (BREDA) bevinden zich enkele belangrijke stukken betreffende Wernhout: NDR inv.nrs. 7961 (Register met stukken betreffende cijnzen en renten onder Zundert en Wernhout) en 8073 (Register met stukken betreffende Wernhout).
Het deelarchief bevat geen retroacta. Mogelijk bleven deze stukken in handen van de (nazaten van) Van Aerssen. Tussen de verzameling stukken, afkomstig van de familie Van Aerssen van Voshol en het supplement daarop, berustend bij het Algemeen Rijksarchief, bevinden zich geen stukken met betrekking tot Wernhout. Theo Thomassen gaat in zijn inleiding op het supplement Van Aerssea uitvoerig in op de omzwervingen die de archiefstukken hebben gemaakt. Theo Thomassen, lnvenlaris van het archief Van Aerssen Supplement (Den Haag, 1984) Typescript.
Inhoudsopgave van de rekening over het jaar 1720 NDR inv.nr. 12954.
Tot 1615 maakte Willemstad, gelegen in de polder Ruigenhil, deel uit van het markiezaat van Bergen op Zoom.
In 1582 Volgens Scherft, Het sterfhuis in 1583. C.A.I.L. van Nispen, De vesting Willemstad. Deel I. Willemstad in de Tachtigjarige Oorlog (Archivariaat 'Nassau-Brabant', 1983), p. 5-6. H Goulooze, De archieven van Willemstad. Deel I. Het oud-Archief' van de gemeente, 1558-1810 (Willemstad, 1978), p 4-5. Van Nispen, De vesting Willemstad, pp. 61-62 W.A. van Ham, Inventaris van de archieven van de Raad en Rekenkamer van de markiezen van Bergen op Zoom, pp. 10-11, 20.
In 1795 gaf de toenmalige gouverneur van Willemstad, baron van Boetzelaer, de stad over aan de Fransen. Het bestuur werd door de municipaliteit overgenomen. Het domein werd genationaliseerd.
Het gebied Ruigenhil werd in 1564 ingepolderd.
Vanaf ongeveer 1572 was Ruigenhil het toneel van oorlogshandelingen tussen de Spaanse troepen enerzijds en de Geuzen en Staatse troepen anderzijds.
Nadat Willem van Oranje met het markiezaat van Bergen op Zoom was beleend in 1582 werd het dorp Ruigenhil versterkt. De plaats lag strategisch aan het Hollands Diep: toegang tot de grote waterwegen van de Republiek. Het dorp Ruigenhil werd al tijdens het leven van Willem I van Oranje Willemstad genoemd. Prins Maurits bevestigde deze naam bij het verlenen van stadsrechten aan het dorp Ruigenhil in 1586: voortaan zou er alleen sprake zijn van Willemstad. Goulooze, De archieven, p. 5.
Maurits voltooide, na de dood van zijn vader, de versterking van de stad. Sindsdien was Willemstad een vestings- en garnizoensstad. De stad had zeven bolwerken. Tot de jurisdictie van de stad behoorde de polder Ruigenhil.
De prins van Oranje bezat in Willemstad de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Er was appèl mogelijk op vonnissen van de heer van Willemstad bij de Raad van Brabant. Verder had de prins alle 'seigneuriale' (heerlijke) rechten zoals keuren, boeten, breuken, accijnzen, bodemgeld, bierboom (soort accijns op bier), afslag van de vis, venduen, sterfhuizen, grondcijnsen, wind- en rosmolen, collatie van de kerkdienaren, recht van jacht, van vogelarij, visserij, erfpacht van dijkettingen, van de nakoop van aanwas, recht van bede, van zeedrift.
Als heer van Willemstad hadden de prinsen van Oranje ook het genot van de verpondingen, de inkomsten van de gemene middelen en alle andere lasten, die door de Raad van State in andere steden van de Generaliteit werd geheven. Dit genot hadden zij ook in Fijnaart en bijbehorende polders, in ruil waarvoor de Oranjes de veiligheid van het gebied dienden te verzekeren. Uit de gemene inkomsten diende het onderhoud van de vestingwerken betaald te worden. Na de dood van Willem III ontstond er een geschil tussen het huis van Oranje en de Raad van State. De Raad van State poogde het recht op de gemene middelen aan zich te trekken, hetgeen niet lukte. Tegenwoordige Staat, II, pp. 301 e.v.
De Staten-Generaal benoemden de gouverneur van de vesting Willemstad. De prinsen van Oranje hadden als stadhouder, én als heer van Willemstad, grote invloed op de benoeming. De gouverneurs waren vrijwel allen afkomstig uit de naaste omgeving van de prins. Tot het gouvernement van Willemstad hoorde tevens Klundert en Noordam. De gouverneur was de hoogste militaire autoriteit van de vesting. Tussen hem en de magistraat van de stad ontstonden geschillen over de bevoegdheden, met name op het gebied van het sluiten van de poorten en jurisdictie. Bij afwezigheid van de gouverneur was de groot-majoor de hoogste autoriteit. C.A.I.L. van Nispen, De gouverneurs van Willemstad (1583-1795). eerste deel (Archivariaat 'Nassau-Brabant', 1978), pp. 4 e.v.
De magistraat werd benoemd door de prins van Oranje. Het stadsbestuur bestond uit twee burgemeesters, waarvan de een binnen de bank en de ander buiten de bank. De burgemeester binnen de bank was voorzitter van het gerecht, van de schepenbank; de buitenburgemeester nam het voorzitterschap van de magistraat waar als de schout niet aanwezig was: hij bekleedde dus de eerste plaats na de schout. Daarnaast was er nog een tresorier, belast met de inning van de stadsinkomsten en het doen van de uitgaven. Voorts benoemde de prins de weesmeesters. Tegenwoordige Staat, II, p. 315.
De visserij was verdeeld in een binnendijkse visserij die in percelen werd verpacht en de buitenlandse buitendijkse visserij die in steken, zalmen staalsteken, werd verpacht. NDR inv.nr. 769, folio 1806-1807.
De molen was een dwang of banmolen voor het hele gebied. Dat betekende dat de ingezetenen verplicht hun graan bij de molen van de heer moesten laten malen.
De heer had het benoemingsrecht van de volgende functionarissen: NDR inv.nr. 687, folio 829 e.v.
Willemstad werd beheerd door een rentmeester, die tevens ontvanger van de verpondingen en gemene middelen in Willemstad en Fijnaart was.
Als gevolg van het tijdelijke bezit van (delen van) het markiezaat van Bergen op Zoom in 1621-1648, stelde de prins van Oranje gedurende die periode ook rentmeesters aan in Fijnaart en bijbehorende polders. In die periode werd blijkens de rekeningen de polder Ruigenhil ook door de rentmeester van Fijnaart beheerd.
De rentmeesters waren: Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 687, en de rekeningen. Het Ambtboek vermeldt niet alle in functie geweest zijnde rentmeesters.
In dit deel van het archief zitten stukken betreffende de bouw van de fortificaties van Willemstad, met daarbij enige bouwtekeningen. Ook zijn er veel stukken over de heffing van de gemene middelen. Het is aan te raden bij onderzoek naar de fortificaties van Willemstad tevens de stukken betreffende de gemene middelen te betrekken. Omdat uit opbrengst van de gemene middelen de fortificaties betaald dienden te worden, bevatten ook deze stukken gegevens over de bouw van de fortificaties, met name de kosten van de bouw.
Stukken betreffende Willemstad tijdens het Ancièn Regime zijn eveneens te vinden in:
Algemeen Rijksarchief:
Streekarchief Nassau-Brabant:
Gemeentelijke Archiefdienst Bergen op Zoom:
Ook in het rijksarchief in Noord-Brabant berusten in diverse archiefbestanden stukken betreffende Willemstad (rechterlijke en notariële archieven).
In de Kaartencollectie Hingman bevinden zich meerdere kaarten van Willemstad en omgeving. De kaarten zijn te vinden onder inv.nrs. 1715, 1720, 1721, 1723-1724, 1729-1731, 1804-1806, 1808, 4096-4097, 4331, 4627, 4788 en 5440. Enkele van die kaarten zijn waarschijnlijk in opdracht van de prins van Oranje of de Domeinraad gemaakt.
NDR inv.nr. 13056, rekening over 1616.
NDR inv.nr. 13326, rekening over 1669/70.
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk, die hij aan Willem V heeft overgegeven in verband met het beheer over de domeinen. Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Dubbel van verbaal 1794 in NDR inv.nr. 12976, met bijlagen.
Dit kopieboek bevat voornamelijk brieven betreffende Willemstad.
Aanwinsten: 1845 B II 07
Voorheen 1.11.01.01 Aanw. 1e afd. ARA, inv.nr. 25
Met kaartje van het betrokken gebied.
Ontbreekt.
Uit de opbrengst van de gemene middelen werd, de bouw en onderhoud van vestingswerken betaald.
Met tekeningen van de fortificaties van Willemstad.
Met bouwtekeningen.
Was oorspronkelijk een bijlage bij het rapport van de raden Van der Borch en Ferrand wegens gedane verpachting van de gemene middelen.
De rekening van 1627 ontbreekt.
In slechte staat.
In slechte staat.
Deze rekeningen lopen tot 1795 van de eerste april tot eind maart.
De rekening van 1616 ontbreekt.
Gelijkluidende aan NDR inv.nr. 13446.
Gelijkluidend aan NDR inv.nr. 13460.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 12677.
In 1579 sloten vier leden van de Staten van Vlaanderen; Gent, Brugge, het Vrije van Brugge en leper, zich aan bij de Unie van Utrecht, een verbond van de Noordnederlandse calvinistische gewesten tegen Spanje. S. Groenveld en H.L.Ph. Leeuwenberg, 'Die originele unie metten acten daernaer gevolcht' in: S. Groenveld en H.L.Ph. Leeuwenberg, ed. De Unie van Utrecht. Wording en werking van een verbond en een verbondsacte (Den Haag, 1979), pp. 5-55, aldaar 6. Overigens hielden al vanaf 1305 de Drie Leden - Brugge, Gent en leper - gezamenlijke bijeenkomsten. A.M.J. de Kraker, 'Het grondbezit van de abdij Ter Duinen en de exploitatie daarvan in Noordoost-Vlaanderen tussen 1196 en 1645' in De Duinen XX (Koksijde, 1990) pp. 33-84, p. 48. Scherft, Het sterfhuis, p. 123.
Van de aldus aangesproken Staten waren alleen die van Brabant en Vlaanderen toeschietelijk. Scherft, Het sterfhuis, p. 14. A. Fruytier, Uit het rijke verleden van Hontenisse, haar hof te Zande en omliggende plaatsen (Hontenisse, 1950; herdruk 1980), p. 76. Deze overdracht was in de eerste plaats een bevestiging van de schenking die het Vrije van Brugge op 15 September 1582 aan de prins had gedaan van de goederen van Ter Duinen en van de proosdij van Eversom (Fruytier, Uit het rijke verleden, p 76). De andere Leden schonken o.a. de abdijgoederen van St.Adriaans en Oudenaarde (NDR inv.nr. 13491). Scherft, Het sterfhuis, pp. 17-21 en Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 77.
Na een mislukte poging vijf jaar tevoren wist Maurits van Nassau in 1591 Hulst te heroveren, waardoor in ieder geval de in Hulsterambacht gelegen geestelijke goederen in het familiebezit terugkeerden. Dit waren de plaatselijke bezittingen van Ter Duinen, een cisterciënzer abdij in de Westvlaamse duinen bij Koksijde. Hoewel dit in de 15e eeuw een van de rijkste Vlaamse kloosters was geweest, De Kraker, Het grondbezit, p. 57.
In 1596 nam Albertus, de nieuwe landvoogd, Hulst na een zwaar beleg opnieuw voor de Spanjaarden in, waarna deze streek deel bleef van de Zuidelijke Nederlanden tot het einde van de Tachtigjarige Oorlog. De Duinenabdij werd andermaal in haar bezittingen hersteld. In 1601 gaven de aartshertogen Albertus en Isabella, sinds 1598 soevereine vorsten van de Zuidelijke Nederlanden, alle in beslag genomen bezittingen van Willem van Oranje vrij. Daarbij waren de destijds door Brabant en Vlaanderen aan Willem geschonken geestelijke goederen echter niet inbegrepen. Bij de onderhandelingen die leidden tot het Twaalfjarig Bestand werd namens de beheerders van Oranjes onverdeelde nalatenschap aan de aartshertogen gevraagd om een geldsom, als vergoeding voor de niet vrijgegeven Brabantse en Vlaamse bezittingen. Dit verzoek werd afgewezen op grond van het feit dat de oorlogsschulden waarvoor de giften bedoeld waren geweest, inmiddels grotendeels door de Staten-Generaal waren overgenomen. Scherft, Het sterfhuis, pp. 257-269.
Prins Frederik Hendrik voltooide in 1645 zijn verovering van een buffer rondom de Republiek met de inname van Hulst, waardoor de Duinense abdijgoederen voor de derde keer in het bezit kwamen van de Oranjefamilie. Van het oorspronkelijke eigendomsrecht, gebaseerd op een compensatie voor oorlogsschulden, was geen sprake meer: het ging nu om in beslag genomen, 'gesaisseerde' geestelijke goederen. De Staten-Generaal erkenden in 1646 Frederik Hendriks aanspraak op het Duinense bezit in Hulsterambacht en omstreken, waarna het Verdrag van Munster deze situatie twee jaar later bevestigde in het hieraan gewijde artikel 44. Fruytier, Uit het rijke verleden, pp. 83-84.
De abdij Ter Duinen stelde jarenlang alles in het werk om genoegdoening te krijgen voor haar opnieuw verloren eigendom, totdat in 1681 de Raad van Vlaanderen in Middelburg alle bezwaren definitief afwees. Oranje maakte aanspraak op 'het Clooster van Sande', wat door de abdij werd aangevochten met het argument dat Ten Zande geen klooster was maar een uithof, die enkele ordegeestelijken herbergde. De rentier van Ten Zande, Adriaen Mueleman, heeft in Den Haag onder andere van zich laten horen door zijn vlugschrift Deductio difficultatis quae est inter religiosos B.M. de Dunis et Dominum Principem Orangiae occupantem bona dictie monasterii sita in territorio Hulstensi (Fruytier, Uit het rijke verleden, pp. 84 en 86). Voor het vonnis van de Raad van Vlaanderen zie inv.nr. 13498 NDR inv.nr. 606, folio 78 verso. De rekeningen over 1675-1676 en 1678 zijn bewaard gebleven, evenals een manuaal over 1652-1678 (NDR inv.nrs. 13725-13727). De laatste rekening (over 1678) is niet afgehoord, en deze goederen zijn nadien evenmin in de gewone domeinrekeningen opgenomen. Hierdoor rijst het vermoeden dat de aanspraken van prins Willem III rond 1680 ongeldig verklaard werden of door de abdijen en het kapittel zijn afgekocht
In 1794 veroverde het Franse leger de Zuidelijke Nederlanden. Bij het Verdrag van Den Haag droeg de (inmiddels Bataafse) Republiek het voormalige Staats-Vlaanderen over aan Frankrijk, dat het opnam in het departement van de Schelde. De Bataafse Republiek kon de domeinen van de gevluchte stadhouderlijke familie voor een zeer hoog bedrag kopen van Frankrijk, en zo werd Hulsterambacht onderdeel van het algemeen Staatsdomein. Aan de Oranjes werd in 1804 schadeloosstelling beloofd voor het verloren bezit, maar die zou er pas na de Franse tijd komen: vanaf 1813 kreeg het koningshuis een jaarlijks inkomen dat deels uit de domeinen werd opgebracht. Pennings en Schreuder, 'Heer en meester', p. 52.
Hulsterambacht (het huidige Oost-Zeeuws-Vlaanderen) was een van de Vier Ambachten, die in het noorden van Vlaanderen gelegen waren rond Hulst, Axel, Assenede en Boekhoute. De oudste vermelding van de Vier Ambachten dateert van 963, volgens een 13e-eeuwse kroniek van de St. Baafsabdij in Gent, en hun eerste privilege kregen ze voor 1191 van de Vlaamse graaf Filips van de Elzas. Encyclopedie van Zeeland III (Middelburg, 1982) p. 215. J.J.C. van Dijk, R.L. Koops en H.Uil, Overzicht van de archieven en verzamelingen in de openbare archiefbewaarplaatsen in Nederland III (Alphen aan den Rijn, 1979), pp. xxvi-xxvii.
Van oudsher heeft Noord-Vlaanderen veel te lijden gehad van het water, vooral door overstromingen van de Westerschelde. Vanaf de 16e eeuw pleegden ook oorlogsplunderingen en tactische inundaties zware aanslagen op deze frontlinie tussen de Republiek en de Zuidelijke Nederlanden.
Hulsterambacht grensde in het zuiden aan de stad Hulst, in het noorden aan de Westerschelde, in het westen aan Axelambacht en in het oosten aan de (in 1584 verdronken) heerlijkheid Saeftinghe. Het bevatte de dorpen Hontenisse, Ossenisse, Hengstdijk en Pauluspolder, en een groot aantal polders. Binnen het ambacht lag tevens de baronie St. Jan-Steen, een vrije heerlijkheid. A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden V (Gorinchem, 1844) p. 740 Register van aantekeningen en aanmerkingen omtrent de domeinen (NDR inv.nr. 766, folio 320).
Toen Hulst in 1645 teruggebracht werd onder het gezag van de Republiek (de zogenaamde 'reductie') werd Hulsterambacht Generaliteitsland. De rechten die de Vlaamse graaf er voorheen had uitgeoefend werden overgenomen door de Staten-Generaal.
Voor Hulst en Hulsterambacht was er één erfelijke schout en een baljuw, totdat de Staten-Generaal deze functies in 1645 samenvoegden. Daarnaast had ieder van de vier Hulsterambachtse dorpen een eigen dijkschout. Het dijkschoutendom werd gepacht van de hoofdschout van Hulst en Hulsterambacht; na 1645 werden de dijkschouten aangesteld door de baljuw en schout van het ambacht. W.J. Annard, Bestuur en bestuurders in Oost Staats-Vlaanderen 1645-1673 (Hulst, 1993) pp. 13,17, 22. Voor de aanstelling van de dijkbesturen zie ook noot 27. Annard, Bestuur en bestuurders, p. 20. In het 'Register van aantekeningen en aanmerkingen omtrent de verschillende domeinen', dat o.a. gebaseerd is op mededelingen van rentmeester J.F. de Beaufort in 1763, staat dat notabelen minimaal dertig gemeten land moeten bezitten (NDR inv.nr. 766, p. 775)
Aangezien vanaf de 17e eeuw alleen gereformeerden openbare ambten mochten vervullen, werden in 1646 praktisch al deze functies in het katholieke Hulst en Hulsterambacht vergeven aan 'vreemdelingen' uit met name Holland en Zeeland. In 1648 werd het katholicisme zelfs verboden; geestelijke goederen werden in beslag genomen en geestelijken moesten vertrekken. Opmerkelijk is dat Hulsterambacht, in tegenstelling tot het westehjke deel van Staats-Vlaanderen, toch katholiek is gebleven. Een veel groter deel van de bevolking dan in andere delen van de Republiek heeft daardoor te Iijden gehad van de 'anti-paapse' overheidsmaatregelen. Annard, Bestuur en bestuurders, pp. 12 en 50-52.
De prins van Oranje bezat vanaf 1645 het dorp en de polder van Hontenisse en een groot deel van de polders bij Ossenisse en Hengstdijk; volgens een beschrijving uit 1763 was ongeveer een derde van de grond in het ambacht zijn eigendom. NDR inv.nr. 766, 771-772
In Hontenisse, Ossenisse en Hengstdijk deelde de prins de lage en middelbare jurisdictie met het ambachtsbestuur; hij was bevoegd tot het aanstellen van de dijkbesturen ('dijkwetten'), die recht spraken over kleine plattelands- en waterschapsovertredingen. Deze colleges bestonden uit een dijkschout, burgemeester en zes schepenen. Volgens Annard werden de burgemeester en schepenen van de dijkbesturen van de drie dorpen slechts voorgedragen door de rentmeester van de prins, waarna het ambachtsbestuur ze aanstelde. Annard, Bestuur en bestuurders, 22. Het 'Ambtboek' vermeldt de aanstelling door de Domeinraad van de schout en een schepen van de dijkwet van Hontenisse. Andere hiermee verwante aanstellingen in het Ambtboek: dijkgraaf en twee of drie 'gesworens' van de zeewerken bij Hontenisse, dijkgraaf en een of twee gezworenen in de Melopolder, en een gezworene in de Willem Hendrikspolder (NDR inv.nr. 685, folio 429 e.v.).
Het Register met aantekeningen stelt dat in de drie dorpen de dijkgraaf, schout, burgemeester, zes schepenen en twee schutters of voogden jaarlijks worden aangesteld door het lid van de Domeinraad dat Hulsterambacht inspecteert (NDR inv.nr. 766, folio 773).
De prins had dus niet zo veel te zeggen in Hulsterambacht, want de overige rechtspraak werd gedaan door de magistraat van het ambacht: de baljuw, burgemeester en schepenen.
De voornaamste bronnen van inkomsten bestonden uit pachtgelden en cijnzen. Er waren cijnzen op de drie windmolens, de dijk en het huis op de Zandberg. De verpachting van het visrecht in de Grote en Kleine Vogel werd gedeeld met de abdij van Boudeloo. Ook landerijen en hofsteden werden verpacht, evenals dijken, het veer van Walsoorden, het recht op de derde schoof en de tienden. De tiend op koolzaad was daarvan de belangrijkste; verder waren er tienden van de polders, lammertienden en tienden op mee, koren, vlees, en op aardappelen en andere eetbare gewassen die niet in een schoof geleverd werden. Tienden konden ook door de pachters afgekocht worden. Domeinrekening over 1704 (NDR inv.nr. 13626) en verbalen uit 1756 en 1757 door raad De Beaufort (NDR inv.nr. 13472).
Verder had de prins het jachtrecht in Hontenisse, Ossenisse en Hengstdijk. Partijen die hem dit recht bestreden waren het ambachtsbestuur en belanghebbenden in nieuvv gewonnen polders. NDR inv.nr. 766, folio 791.
Belangrijk was verder het benoemingsrecht van functionarissen. Volgens het 'Ambtboek', een register van aanstellingen tussen 1636 en 1797, benoemde de Domeinraad in het ambacht namens de prins van Oranje de volgende beambten (tussen haakjes de oudste en jongste vermelding van iedere benoeming): NDR inv.nr. 685, folio 429 e.v.
Het Register met aantekeningen NDR inv.nr. 766 meldt dat de Domeinraad ieder jaar deze aanstellingen bepaalde. Het verbaal uit 1756 (NDR inv.nr. 13472) bevestigt dit; de aanstellingen werden gedaan door de rentmeester volgens instructie van de Domeinraad. Op dit punt is er een lacune in het Ambtboek, want dat noemt alleen de aanstelling van de schout en schepenen van de Hontenissense dijkwet, en dan slechts tussen 1725 en 1727.
Een andere eigentijdse bron voor de aanstellingsbevoegdheden is een register uit 1759, NDR inv.nr. 799. Hier komt onder Hulsterambacht nog een andere functionaris voor die niet in het Ambtboek staat: adviseur van de prins voor de Grote Raad van Mechelen. Wel noemt het Ambtboek (onder 'Brabant en Brussel') de aanstelling van een procureur voor deze Grote Raad. NDR inv.nr. 685, folio 25 verso.
Andersom ontbreken in het register uit 1759 inmiddeis twee functies die eerder wel genoemd worden in het Ambtboek, namelijk de ontvanger van de 'geannoteerde en gesaisseerde goederen' en de notabel in de polder.
De voornaamste lokale functionaris in ieder domein was de rentmeester, die een mandaat tot beheer had van de Domeinraad. Zijn aanstelling werd vergezeld van een uitgebreide instructie; als voornaamste taken had hij:
In Hulsterambacht maakte de rentmeester van het prinselijke domein deel uit van het ambachtscollege van notabelen. Dit had een adviesfunctie en kwam verder jaarlijks bijeen voor de 'raming der middelen', het bepalen van de op te leggen belastingdruk die nodig zou zijn om de verwachte lasten en baten van het ambacht met elkaar in evenwicht te brengen. Annard, Bestuur en bestuurders, p. 20.
Volgens een aantekening uit 1763 fungeerde hij in de drie dorpen Hontenisse, Ossenisse en Hengstdijk bovendien als opperschout, hoewel de baljuw van Hulsterambacht hem dat recht bestreed. Register met aantekeningen, NDR inv.nr. 766, folio 773. Dit register is grotendeels ontleend aan deel II van J. Wagenaar, Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden (Amsterdam 1740), waar deze controverse echter niet vermeld wordt. Het register is tevens gebaseerd op een verslag uit 1763 van J.F. de Beaufort, die toen al 24 jaar rentmeester was en later lid van de Domeinraad zou worden. Vermoedelijk was het een betrekkelijk kortlopende kwestie van na 1740, en had de rentmeester geen fundamenteel recht op het schoutendom.
Door de Nassause Domeinraad zijn de volgende rentmeesters van Hulsterambacht aangesteld: Gebaseerd op het Ambtboek NDR inv.nr. 685 en op de rekeningen NDR inv.nrs. 13571-13723.
Nadat de Gentse calvinisten in 1580 beslag legden op de Duinense goederen, werd het beheer daarvan opgedragen aan het Vrije van Brugge. De Kraker, 48-50. Volgens Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 75 vond inbeslagname twee jaar eerder plaats. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 75
Na de herovering van Hulst in September 1591 plaatsten de Staten-Generaal stad en ambacht onder het gezag van de Gecommitteerde Raden van Zeeland, als deel van het zogenaamde Committimus. Het Committimus bestond verder uit Axel, Biervliet en Terneuzen. Scherft, 125-126. NDR inv.nr. 13570. De rekening is opgesteld in de zomer van 1592 en is de tweede van deze ontvanger. Kennelijk heeft hij een eerdere (verloren gegane) rekening opgesteld nadat Hulst op 24 September 1591 veroverd werd. De rekeningen over 1593-1595 zijn evenmin bewaard gebleven, terwijl betwijfeld kan worden of er ooit een over 1596 gemaakt is: het Spaanse beleg van Hulst begon op 7 juli van dat jaar.
Na de 'reductie' (herovering) van Hulst kreeg de Nassause Domeinraad het beheer over de goederen in het ambacht die de prins van Oranje zich had toegeëigend. De advocaten Graswinckel en Van Strijen kregen opdracht om een overzicht te maken van de omvang en toestand van de goederen. Hun bevindingen van mei 1646 formuleerden ze in een verbaal, waarvan uitgebreide citaten opgenomen zijn in het boek van Fruytier. Pp. 89-97.Het verbaal zelf is in 1907 van het Algemeen Rijksarchief overgebracht naar het Rijksarchief in Zeeland. NDR inv.nr. 13522. De aanstelling van De Smytere wordt gemeld in het verbaal van Graswinckel en Van Strijen, zoals geciteerd in Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 90. Een voorbeeld van de minder gestructureerde oudere administratie is het manuaal van inkomsten van Ter Duinen over 1640-1646 (NDR inv.nr. 13806).
In 1702 werd de erfenis van koning-stadhouder Willem III aangevochten door koning Frederik I van Pruisen, die evenals Willem een kleinzoon van Frederik Hendrik was. De Staten-Generaal stelden zich als scheidsrechter op en wezen aan beide partijen een voorlopig inkomen toe uit een aantal 'geëxtraheerde goederen'. Dit waren domeinen en rechten die tijdelijk werden losgemaakt uit het Oranjebezit. Hierdoor werd Hulsterambacht vanaf 1713 beheerd door een Raad en Rekenkamer der geëxtraheerde goederen, ingesteld door Willems weduwe voor het beheer van de aan haar toegewezen goederen. Nadat er eindelijk een akkoord met de Pruisische koning bereikt was werd deze extra Raad in 1734 opgeheven, en zette de Nassause Domeinraad het beheer over het complete Oranjebezit voort. Pennings en Schreuder, 'Heer en meester', pp. 49-51.
Na de Bataafse omwenteling bleef het domeinbeheer in grote lijnen gelijk: zelfs de meeste rentmeesters waren op hun posten teruggekeerd. Alleen stonden ze nu onder overheidstoezicht, want de 'Commissie der domeinen herkomstig van de vorst van Nassau' viel onder het departement van Financiën. Pennings en Schreuder, 'Heer en meester', pp. 52-54 en M.D. Lammerts, 'Inventaris van de archieven van de rentmeesters van de rentambten van de prinsen van Oranje in de provincie Zeeland, 1592-1833', in: IRA III (1930) 723-747, aldaar 723. NDR inv.nrs. 13486-13487. C. Boschma, 'Het huis te Zande' in De woonstede door de eeuwen keen 103 (1994) pp. 32-40, p. 36
Na de vlucht van de Fransen in 1813 kwamen de meeste oude rentmeesters terug. De burgemeester van Hulst, die voordien tevens rentmeester was geweest voor de hertog van Bassano, kreeg in 1814 opdracht van de hoofdadministrateur van de goederen van de prins van Oranje om de plaatselijke bezittingen en papieren van het voormalige Oranjedomein in beslag te nemen en voorlopig te beheren. In 1819 namen de ambtenaren der registratie de beheerstaken en de archieven over van dit inmiddels staatseigendom geworden domein. Lammerts, 'Inventaris van de archieven van de rentmeesters', p. 723.
In het hele Domeinraadsarchief zitten hiaten, veroorzaakt door de vele omzwervingen die samenhangen met de lange en woelige geschiedenis van de archiefvormer. Bovendien heeft in 1798 de Agent van Financiën een klerk gemachtigd om uit dit archief alle stukken te vernietigen die door ouderdom onleesbaar of 'van geen belang' waren. De omvang van deze ernstige aanslag laat zich moeilijk reconstrueren, omdat indertijd niet is vastgelegd wat er vernietigd werd. Het deelarchief Hulsterambacht heeft zich niet kunnen onttrekken aan deze hiaatvorming, waarbij nog aan te tekenen valt dat belangrijke stukken afgedwaald of overgebracht zijn naar de Rijksarchieven in Zeeland en Utrecht. Wel bestaat er een inventaris van de stukken die rond 1798 op het domeinkantoor van Hulsterambacht aanwezig waren (NDR inv.nr. 13488).
Elders berustende archieven betreffende Hulsterambacht:
Kaarten, betrekking op Hulsterambacht hebben de volgende nummers van de collectie Hingman (VTH) in de Sectie Kaarten en Tekeningen van het Algemeen Rijksarchief: 2764, 2968, 2972-2974, 2976-2987, 2989-3006, 3008-3014, 3721, 4268-4269, 4529-4530a, 4536, 4541, 4718, S 168 en S 627.
De Staten-Generaal bestuurden tot 1795 de Generaliteitslanden, waaronder Staats-Vlaanderen. Het deel van Hulsterambacht dat niet aan de prins van Oranje toebehoorde (dus ongeveer tweederde van het ambacht) viel ook onder dit bestuur. Zodoende zijn ook in het archief van de Staten-Generaal, dat zich in het Algemeen Rijksarchief bevindt, stukken te vinden die Hulsterambacht betreffen. Het gaat hier om de 'Rekeningen van Vlaanderen', die werden ingeleverd bij de Staten-Generaal: rekeningen van Hulsterambacht 1654-1793 en van Hulst 1648-1793. De inventaris van het archief van de Staten-Generaal heeft als toegangsnummer 1.01.05; de inventarisnummers zijn 10098-10223 (Hulsterambacht) en 9970-10097 (Hulst).
Rijksarchief in Zeeland
Rijksarchief in Utrecht
Gemeentearchief Hulst
Grootseminarie Brugge
Deze transcriptie is gebaseerd op de inhoudsopgave van deze rekening (NDR inv.nr. 13609). Posten die daar erg summier geformuleerd staan, zijn ten behoeve van het informatieve gehalte van deze bijlage uitgebreid met tekst uit de volledige hoofdstuktitels zoals die verderop in de rekening gegeven worden.
Op folio 3-4 van NDR inv.nr. 13750 staat als toelichting onder andere: 'Ontfang en Uitgaaf [ ] wegens de gelden van de verkreege Remissien, mitsgaders gedaane Negotiatie en daaruit gesupporteerde onkosten aan de extraordinaire Zink- en Rijswerken tot conservatie en herstellinge van de Dijkagie en Zeewerken van de Polder van Hontenisse'.
In 1876 inspecteerde archivaris J.H. Hingman in opdracht van de minister van Financiën de oude archiefstukken in de kantoren der registratie en domeinen in Middelburg, Goes, Kortgene en Hulst. Stukken van ambtenaren die ten tijde van de Republiek ressorteerden onder de Rekenkamer van Zeeland werden op zijn voorstel overgebracht naar het (toen nog) Provinciale archief te Middelburg, en stukken die met Staats-Vlaanderen te maken hadden gingen naar het Algemeen Rijksarchief. Moeilijker was het om de juiste bestemming te bepalen van de rentmeestersarchieven van de Nassause domeinen: deze verdeelde Hingman tussen Middelburg en Den Haag. VROA (1901), pp. 238-239.
Vanaf 1900 begon de Zeeuwse rijksarchivaris Fruin een discussie met de algemene rijksarchivaris Van Riemsdijk, waarbij ook de ministers van Binnenlandse Zaken en Financiën betrokken werden. Het archiefwezen viel destijds onder de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het eerstgenoemde departement. Het ministerie van Financiën was na de nationalisatie van de Nassause domeinen in 1795 rechtsopvolger van de Domeinraad.
Fruin meende van niet en vond dat deze bestanden daarom ten onrechte naar het ARA waren overgebracht. Hij begon zijn aanval met een beroep op de zojuist verschenen Handleiding voor het ordenen en beschrijven van archieven, waarvan hij mede-auteur was: 'Met het archief van een bestuur behooren in één archiefdepôt vereenigd te worden de archieven van die besturen, wier rechten of functiën zijn overgegaan op eerst vermeld bestuur.' Naar zijn mening was het bestuur overgegaan op de ambtenaren der registratie en domeinen, een in Zeeland opererende instelling. Voor de Nassause rentmeestersarchieven zou dan ook hetzelfde moeten gelden als voor rechterlijke archieven, die vanuit opgemeld beginsel teruggebracht waren naar de provinciale depots. VROA (1901), 241. VROA (1902), 242-243, 246-247.
Daarop repliceerde Fruin: het gaat hier om een ter plaatse door de rentmeesters gevormde administratie, aangelegd voor hun eigen gebruik en nooit deel geweest van het Domeinraadsarchief. Sterker nog, Van Riemsdijk mocht blij zijn dat zijn eigen stelsel niet was aangenomen door de vergadering van rijksarchivarissen in 1895, dat luidde: 'De archieven van de colleges en ambtenaren, die dezelfde gemeenschap vertegenwoordigen, behooren bij elkander en vormen te zamen de archieven dier gemeenschap.' Volgens dat principe zou het Domeinraadsarchief versplinterd raken, aangezien de archieven van de verschillende graafschappen en heerlijkheden dan teruggebracht zouden moeten worden naar archiefdepots in de plaatsen van ontstaan. De vergadering vond dat ook en nam het amendement van Fruin aan: 'Met het archief van een college of persoon behooren in één archiefdepôt vereenigd te worden de archieven van de colleges of personen, wier rechten of functiën zijn overgegaan op eerst vermeld college of persoon.' VROA (1902), pp. 248-250. Vergelijk dit laatste citaat met het kennelijk daarop gebaseerde beginsel uit de Handleiding.
Van Riemsdijk haastte zich intussen niet: pas zes jaar later, in 1907, ontving het Zeeuwe Rijksarchief de gewraakte stukken. Ze maken daar sindsdien deel uit van de archieven van de rentmeesters der rentambten van de prinsen van Oranje in de provincie Zeeland, 1592-1833. De inventaris, gemaakt door M.D. Lammerts, is gepubliceerd in IRA (1930), pp. 723 e.v. De stukken betreffende Hulsterambacht zijn te vinden vanaf pagina 741.
Op grond van een hooggestemde beginselenstrijd is dus gekozen voor overdracht naar Zeeland van rentmeestersarchieven. Weliswaar wemelt het huidige Domeinraadsarchief nog van dergelijke stukken, dus consequent is het niet, maar het principe is verdedigbaar. In de inventaris van Lammerts vinden we in de eerste plaats, als ruime interpretatie van het begrip rendantsarchief, allerlei stukken die met verpachting te maken hebben: vergaarboeken van tienden, erfcijnzen en erfpachten, kohieren van de tienden en de admodiatiepachten, registers van erfcijnsgronden, taxatielijsten van tienden, ontvangboeken van cijnzen en lijsten van pachters. Inv.nrs. Lammerts 267-272, 280 en 283-285.
Als gevolg van kennelijke verwarring over de plaats waar ze thuishoren zijn enkele soorten stukken betreffende Hulsterambacht in beide archiefbewaarplaatsen terechtgekomen. Zo is in 1907 een everingboek uit 1668 overgebracht naar Zeeland, terwijl het ARA in 1954 blijkbaar vond dat dergelijke boeken toch een plaats in het Domeinraadsarchief verdienen, getuige de aankoop van een everingboek uit 1788, 'afkomstig van en teruggeplaatst in het archief van de Domeinraad'. Het overgebrachte everingboek had in de Hingman-inventaris nr. 4310 E, en heeft nu bij Lammerts nr. 287. Het van een particulier aangekochte 'kaart- en everingboek' met taxatie van o.a. tienden heeft NDR inv.nr. 13568.
Er zijn echter ook stukken betreffende het domein Hulsterambacht naar Middelburg gebracht die niet onder de noemer rentmeestersarchief vallen, zoals onderstaande voorbeelden aangeven (het Zeeuwse inventarisnummer wordt tussen haakjes gevolgd door het nummer uit de Hingman-inventaris). De Beschrijvingen zijn grotendeels gebaseerd op Hingman maar iets beknopter gemaakt.
Aparte aandacht verdient het verbaal, omdat het de bevindingen weergeeft van de eerste beambten die het domein betraden na 50 jaar afwezigheid van prinselijke vertegenwoordigers. Merkwaardigerwijze bevindt zich een deel van de bijlagen bij dit stuk in het Domeinraadsarchief (NDR inv.nr. 13493), terwijl het verbaal zelf dus in Zeeland berust. Nota bene in tweevoud!
Bij nadere beschouwing blijkt de Zeeuwse inventaris niet alleen stukken te beschrijven die door het ARA overgedragen zijn (traceerbaar aan de hand van de Hingman-inventaris), maar ook andere stukken waarvan op zijn minst betwijfeld kan worden of ze daar wel horen te zijn, omdat ze te maken hebben met verwerving en betwisting van goederen. De beschrijvingen van deze voorbeelden zijn eveneens ingekort.
Resumerend kan gesteld worden dat het archief van de Nassause Domeinraad, althans in de onderzochte stukken betreffende Hulsterambacht, als gevolg van de overdracht in 1907 onnodige hiaten heeft gekregen.
De familie De Beaufort is in Zeeland en Zeeuws-Vlaanderen sterk vertegenwoordigd geweest in allerlei bestuurlijke colleges. De eerste telg uit deze Franse familie die zich in de Nederlanden vestigde was Pierre de Beaufort, zoon van een kleermaker en koopman die in 1646 in het huidige Zeeuws-Vlaanderen belandde. Hij en zijn nakomelingen trouwden met vrouwen uit aanzienlijke Zeeuwse geslachten en speelden anderhalve eeuw een prominente rol in de bestuurlijke constellatie van Zeeland. Door het huwelijk van Willem Hendrik (1775-1829) is de familie verwant geraakt aan een gegoede familie in de buurt van Utrecht, en sindsdien hebben de meeste De Beauforts zich rond Utrecht gevestigd. Ook deze tak van de familie heeft veel bestuurders voortgebracht; een van de latere nazaten bracht het rond 1900 zelfs tot minister van Buitenlandse Zaken. E.P. de Booy, lnventaris van het archief van de familie De Beaufort, 1556-1976 (Utrecht, 1985) pp. 5-8.
In het archief van de familie, berustend in het Rijksarchief in Utrecht, bevinden zich veel stukken van ambtelijke herkomst. Vanuit een Domeinraadsoptiek zijn vooral die van Pieter Benjamin (1688-1777) en Joachim Ferdinand (1719-1807) van belang. Zowel vader als zoon hebben drie ambten bekleed in dienst van de prins van Oranje: beiden begonnen als rentmeester van Hulsterambacht en werden vervolgens lid van de Nassause Domeinraad en drost van stad en baronie van IJsselstein. Stukken die ze in een van die functies ambtshalve hebben ontvangen of opgemaakt - en die ook volgens hun eigen ambtelijke instructies overgebracht hadden moeten worden naar het Domeinraadsarchief - zijn vermengd geraakt met hun persoonlijke papieren. Deze stukken verdienen bestudering, zoals uit onderstaande voorbeelden moge blijken; de nummers verwijzen naar de inventaris van het familie-archief.
De beschrijvingen zijn iets ingekort
Cisterciënzerklooster, gesticht in 1197 te Sinaai-Waas als dochterklooster van Cambron. Had het hof Lamswaarde in de gelijknamige Hulsterambachtse polder en bezat het grootste deel van het dorp Pauluspolder. Nadat de abdij verwoest was in 1578 en de goederen in beslag genomen waren door de stad Gent, vestigden de monniken zich in hun Gentse refugium. Dit werd in 1602 tot klooster verheven. Registers met aantekeningen en aanmerkingen omtrent de verschillende domeinen (NDR inv.nr. 766, folio 772); Het rijksarchief in de provinciën, p. 174; Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 18. Wat betreft de stichting heeft Het Riiksarchief een andere opvatting dan de aangehaalde van Fruytier, namelijk dat de abdij werd opgericht door een benedictijn, waarna de overgang naar de orde van Cîteaux in 1215 zou hebben plaatsgevonden. NDR inv.nr. 606, folio 78verso. De rekeningen lopen slechts tot 1678 (NDR inv.nrs. 13725-13727) en in de latere domeinrekeningen zijn deze inkomsten niet opgenomen. Het is daarom niet duidelijk wat er na 1678 met deze goederen gebeurd is.
Cisterciënzerklooster, gesticht in 1148 bij Ath in Henegouwen, met Stoppeldijk als uithof in de Hulsterambachtse Hofpolder In 1674 legde de Domeinraad beslag op een deel van de abdijgoederen. De Fransen schaften het klooster af in 1796. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 18. Voor de inbeslagname door de Domeinraad zie vorige noot.
In 1136 gesticht als augustijnerklooster, ging later over naar de orde der norbertijnen Door de Fransen afgeschaft in 1795 Ibidem, 18 en Het rijksarchief, 167.
Cisterciënzerklooster, gesticht in 1175 te Lissewege als dochterabdij van Ter Duinen. Had zijn meeste bezittingen en de uithof Groda in de Hulsterambachtse Graauwpolder. Bij de kerkelijke herindeling van 1559 moesten de grote kloosters een deel van hun bezit afstaan aan de nieuwe bisdommen, en zo werd een gedeelte van Ter Doests inkomsten toegewezen aan de bisschop van Brugge De Kraker, 'Waterschapsorganisatie en binnenwaterbeheersing tijdens de zestiende eeuw in Noordoost-Vlaanderen. Het voorbeeld Hulsterambacht' in Jaarboek 1990-1991 Oudheidkundige Kring 'De Vier Ambachten' (Hulst, 1991) pp. 21-50, aldaar p. 26. Volgens Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 69 werd Ter Doest niet bij het bisdom Brugge gevoegd, maar bij dat van Gent. Fruytier, Uit het rijke verleden, pp. 17-18, 81-82, 98.
Rond 1106 gesticht door de kluizenaar Sigerius in de Westvlaamse duinen bij Veurne en Koksijde, en in 1138 opgenomen in de orde van Cîteaux (Cistertium in het Latijn). Door de bedrevenheid van deze 'landbouworde' in de winning en ontginning van land, schonken of verkochten de Vlaamse graven graag onbruikbare stukken overstroomd of bedreigd kustland aan cisterciënzers. Ter Duinen werd weldra actief in de Vier Ambachten en op de Zeeuwse eilanden, en samen met Ter Doest heeft het een belangnjk aandeel gehad in het bedijken van de Belgische kust. Tijdens haar grootste bloeiperiode, in de 13e eeuw, had de abdij 120 monniken (die zich bijna uitsliutend met geestelijke zaken bezig hielden), 248 conversen en vele broeders-familiares en dienstknechten. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 17 en 21.
In Hulsterambacht richtte de Duinenabdij vijf uithoven op: het hof Ten Zande, het Noordhof, Moerhof, Nieuw Noordhof en het hof in Frankendijk. De abdij had verder bezittingen in de heerlijkheid Saeftinghe en in de ambachten van Assenede en Axel, en werd in de 14e en 15e eeuw gerekend tot de rijkste kloosters van Vlaanderen. De Kraker, Het grondbezit, pp. 37 en 57. Na de overstromingen van 1530 en 1532 was de schade in Hulsterambacht zo ernstig, dat de abdij besloot om haar plaatselijke bezittingen te verkopen. Hiervan heeft men uiteindelijk afgezien (Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 62) De Kraker, Het grondbezit, p. 48 en Fruytier, Uit het rijke verleden, p 75. De Kraker, Het grondbezit, p. 48.
Afgezien van de periode 1591-1596, toen de generaliteit Hulsterambacht in handen had, kon Ter Duinen tussen 1584 en 1645 betrekkelijk ongestoord haar goederen herstellen. Een nieuwe Duinenabdij werd gebouwd bij Brugge in 1627, nadat drie jaar eerder de goederen van de abdij Ter Doest aan haar bezit waren toegevoegd. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 81.
Toen de kloostergoederen in 1646 opnieuw naar de Oranjefamilie gingen, was er van het Hulsterambachtse grondbezit van de abdij minder dan de helf over ten opzichte van de bloeiperiode rond 1400. De Kraker, Het grondbezit, p. 73. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 86 en NDR inv.nr. 13498.
Tot 1795 bleven de voormalige abdijgoederen in bezit van de Oranjes. Nadat de Fransen Vlaanderen binnenvielen, confisqueerden ze in 1796 alle bezittingen van geestelijke instellingen. Het Nassause domein Hulsterambacht werd aan de Bataafse Republiek verkocht als staatsdomein. Ook het bezit dat Ter Duinen sinds 1646 weer voor zichzelf had opgebouwd werd door de Fransen geconfisqueerd en te gelde gemaakt. Fruytier, Uit het rijke verleden, p. 135.
De centrale uithof van Ter Duinen. Vele abten van de Duinenabdij begonnen ooit als rentier van Ten Zande; de financieel-administratieve ervaring van deze functie kon gunstig doorwerken in de bestuurs- en beheerstaken van een abt. Oudere literatuur noemt Ten Zande een klooster, wat ook in de huidge plaatsnaam Kloosterzande gesuggereerd wordt, maar dat is onjuist. In de 13e eeuw werd Ten Zande het middelpunt van de exploitatie der abdijgoederen van Ter Duinen in Hulsterambacht en Zeeland. Rond 1265 werd het met muren en grachten omgeven.
Toen in 1579 de Duinenabdij verwoest werd, bleef Ten Zande deels gespaard: dankzij de grachten werd het 'slechts' leeggeroofd. Vanaf 1584 vestigden de Duinense monniken zich op de uithof, totdat er in 1627 een nieuwe abdij gebouwd werd en Ten Zande weer een normale uithof werd. In 1616 brandde het hof geheel uit, waarna het in een verkleinde vorm hersteld werd. De Kraker, Het grondbezit 73; Fruytier, Uit het rijke verleden, pp. 21, 75 en 80.
In 1646 moesten de Duinense monniken die in het huis Ten Zande woonden op last van de Domeinraad vertrekken, zodat het huis ambtswoning kon worden voor de rentmeester. Ten Zande werd in 1809 door Napoleon geschonken aan zijn minister van Buitenlandse respectievelijk Binnenlandse Zaken, de hertog van Bassano. In 1813 vervielen deze en dergelijke schenkingen aan de Nederlandse staat. Boschma, 'Het huis te Zande', p. 36. De confiscatie van het huis in 1646 wordt beschreven in NDR inv.nr. 13494.
Dit kapittel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk werd gesticht in de 12e eeuw. Het bezat de meeste tienden in Hulsterambacht, en had volgens een schatting uit 1763 een jaarlijkse opbrengst van achttienduizend gulden. Register met aantekeningen, NDR inv.nr. 766, 772.
In 1386 stichtte Filips de Stoute in Rijsel de 'Camere van den Rade' (ook wel 'Raet geordonneert in Vlaenderen'), die bestond uit een gerechtshof en een rekenkamer. De juridische afdeling, hoogste rechtbank van het graafschap, werd in 1407 verplaatst naar Gent. Na 1568 voerde deze Raad van Vlaanderen tevens de taken uit van de vroegere stadhouder in Vlaanderen; door de Fransen werd hij afgeschaft in 1795. Hulsterambacht stond tot 1645 onder het gezag van deze rechtbank, die niet verward moet worden met de Raad van Vlaanderen in Middelburg, het hof van appel voor Staats-Vlaanderen dat in 1599 werd ingesteld. Pas vanaf 1645, toen Hulst met omgeving Generaliteitsland werd, ressorteerde deze streek voor beroeps- en leenzaken en geschillen tussen ambtenaren en overheden onder de Raad (ook wel: 'Hof') van Vlaanderen in Middelburg. Beroep op uitspraken van dit hof was mogelijk bij de Staten-Generaal, die dan meestal de visie overnamen van de Hoge raad van Holland en Zeeland in Den Haag. Annard, Bestuur en bestuurders, pp. 14-15.
Benedictijnerklooster, gesticht in de 7e eeuw in Gent. Had zeer uitgebreid grondbezit ten zuiden van Antwerpen, rond Brugge en in de Vier Ambachten. Het rijksarchief, p. 164.
Benedictijnerklooster, gesticht in de 9e eeuw in Gent.
In 1788 heeft geen inspectiereis plaatsgevonden.
Met kaarten van de polders.
Met kaartje van Axelambacht
3 delen
Bevat inventaris van stukken die zich c. 1798 in het domeinkantoor van Hulsterambacht bevonden.
Het verbaal is in 1907 overgebracht naar het Rijksarchief in Zeeland.
De veertien bijlagen, vermeld in de Folio-inventaris, ontbreken.
Ontbreekt.
1 omslag
NDR inv.nrs. 13537 en 13538 bevatten geen specificatie van de verpachte objecten en zijn dus niet bruikbaar zonder een van de voorafgaande of volgende kohieren.
Bevat extract-resoluties van de Domeinraad, 1762-1763 en memorie van in 1784 ontvangen resoluties en orders.
Dit zijn dubbelen die achtergebleven zijn toen lijsten over de periode 1777-1794 overgebracht werden naar het Rijksarchief Zeeland.
Onvolledig.
Zonder inhoudsopgave.
Zonder inhoudsopgave.
Over 1703 is geen rekening bewaard gebleven.
Omdat de rentmeester zijn rekening en specificaties was kwijtgeraakt, kon alleen deze borderel word en afgehoord.
Gelijkluidend aan NDR inv. nr. 13713.
Deze inkomsten zijn vanaf 1648 te vinden in de domeinrekeningen.
Deze rekeningen betreffen de verminderde inkomsten uit de polders van Hontenisse-Walsoorden en de uitgaven ten behoeve van de plaatselijke zeedijk. De polders in kwestie zijn die van Zande, Maria, Noordhof, Perk, Molen, Noorddijk, Wilhelmus, de Kievits- en de Schapenpolder Aangezien de inwoners bijdroegen aan het herstel van de dijk werden de verpondingen en andere lasten vanaf 1728 verlaagd. Voor specificatie van de lastenvermindering zie NDR inv.nr. 13519.
Opschriften op de rekeningen: 'Extraordinaire rijs- en zinkwerken van de dijkage van Walsoorde', later ook wel 'Zeewerken Hulsterambacht' of 'Zinkwerken'. De rekeningen bevatten geen inhoudsopgaven.
Omdat de rentmeester zijn rekening en specificaties was kwijtgeraakt, kon alleen deze borderel word en afgehoord.
Gelijkluidend aan NDR inv.nr. 13791.
1767-1769. Afgehoord 1770.
1770-1772. Afgehoord 1774.
1773-1775. Afgehoord 1779.
1776-1779. Afgehoord 1782.
1779-1781. Afgehoord 1784.
1782-1785. Afgehoord 1785.
1785-1788. Afgehoord 1788.
1788-1789. Afgehoord 1790.
1789. Afgehoord 1790.
1790. Afgehoord 1791.
1791. Afgehoord 1792.
Door de rentier van de abdij Ter Duinen overgedragen aan vertegenwoordigers van prins Frederik Hendrik op 31 oktober 1645 in het Staatse legerkamp voor Hulst.
Van de zestien beschreven nummers zijn nog slechts twee in het archief aanwezig: NDR inv.nrs. 13491 en 13498.
De oudst bekende ambachtsheren van St. Maartensdijk kwamen uit het geslacht Overbordene. Zij bezaten ambacht in de Oudelandpolder van St. Maartensdijk.
De Zeeuwse lenen waren 'kwade lenen': zij waren tot in het oneindige deelbaar en bij gebreke van zoons vervielen zij aan de grafelijkheid. Vervolgens werden zij dan verkocht aan de meestbiedende. Zo kocht Frank van Borssele in 1368 circa 3000 gemeten grond in het land van St. Maartensdijk, die na de dood van zijn broer Florens beschikbaar kwamen. Frank kocht ook de verbeurd verklaarde goederen van Pieter Gherontzn. van Overbordene en verenigde zo alle ambachten te St. Maartensdijk in één hand. In 1374 kreeg hij dit leen van de graaf als onsterfelijk leen met de hoge heerlijkheid. J. Wagenaar, Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, deel X Zeeland, Amsterdam 1753. p. 544 Tegenwoordige staat, X, p. 541.
Met de verwerving van St. Maartensdijk verstevigde Willem van Oranje zijn machtspositie in Zeeland. In 1562 maakte hij aanspraak op het recht van Eerste Edele, waardoor hij een belangrijke stem kreeg in de Staten van Zeeland. J.P.B. Zuurdeeg, Sint Maartensdijk stad aan de Pluimpot (Tholen, 1985), p. 12.
Willem van Oranje had na de dood van zijn eerste gemalin de Burense goederen beheerd voor hun zoon Philips Willem wegens diens verblijf in Spanje. Later had hij zijn dochter Maria bereid gevonden het beheer op zich te nemen. Scherft, Het sterfhuis, p 64.
Na de dood van Willem van Oranje in 1584 ontstond onenigheid over de erfenis tussen zijn kinderen.
Het bestuur over St. Maartensdijk ging stilzwijgend over op Maria, omdat zij immers al het feitelijk beheer voerde. De curatoren van de onverdeelde erfenis hadden daarmee geen bemoeienis, evenmin als Maurits. Maurits maakte echter wel aanspraak op de erfgoederen in Zeeland, hetgeen voor Maria reden was om St. Maartensdijk te bezoeken in 1585, alwaar zij zich met enig huldevertoon installeerde als vrouwe van St. Maartensdijk. Scherft, Het sterfhuis, p. 64.
In 1601 kwam het tot een voorlopige boedelscheiding tussen Maria en Philips Willem. De laatste deed voorlopig afstand van St. Maartensdijk en Scherpenisse. Scherft, Het sterfhuis, pp. 244-248. Scherft, Het sterfhuis, p 248.
Een apart onderwerp betreft de geestelijke goederen. B.M. De Jonge van Ellemeet, Geschiedkundig onderzoek naar den rechtstoestand der Zeeuwsche geestelijke goederen van 1572 tot in het begin der 17e eeuw (Zierikzee, 1906). Drossaers II, I pp. 100-101.
Daarnaast pachtte de prins van Oranje tienden van het kapittel van Oudmunster tegen betaling van een jaarlijkse uitkering. Voor meer informatie betreffende de tienden van het kapittel in Zeeland, zie: C. Dekker, Zuid-Beveland. De historische geografie en de instellingen van een Zeeuws eiland in de middeleeuwen (Assen, 1971), p. 383. Zie ook: D.G. Rengers Hora Siccama, De geestelijke en kerkelijke goeideren onder liet canonieke, het gereformeerde en het neutrale recht (Utrecht, 1905)
Tegenwoordige staat, pp. 537-541, 551-552.
Het domein bestond uit St. Maartensdijk en Scherpenisse op het eiland Tholen.
Het dorp St. Maartensdijk ontstond in de Oudelandpolder, omstreeks het jaar 1200. Het stadje dankte zijn opkomst aan het kasteel van St. Maartensdijk, waar op een afstand van vijftig roeden zuidwaarts een dorpje ontstond, dat door de ligging aan de Pluimpot, een zijtak van de Oosterschelde, uitgroeide tot een kleine stad. Het werd genoemd naar het water de Haast-Ee: Haastinghe of Haastrecht is de benaming van St. Maartensdijk, die men in oude stukken kan aantreffen. Men treft als herinnering hieraan nog steeds een haas aan in het vvapen van St. Maartensdijk.
Het bestuur van St. Maartensdijk bestond uit een drossaard die hier hoge jurisdictie uitoefende voor de heer, een burgemeester van politie, een schepenburgemeester, acht schepenen, een schout en een secretaris. NDR inv.nr. 686. In dit 'amptboek' dat de periode 1636 ca. - 1795 beslaat, staat 'drossaard en baljuw'. Volgens Zuurdeeg, St. Maartensdijk, p. 12, heette de baljuw sinds ca. 1590 drossaard. Aanwijzingen hiervoor heb ik niet kunnen vinden in het archief.
De drossaard woonde op het kasteel genaamd het 'Hof te St. Maartensdyke'. Hij was voorzitter van het bestuur van de polders, het zogenaamde 'Collegie van Dykgraaf en gezwoorene', dat ondersteund werd door een penningmeester. De drossaard was tevens rentmeester van het domein St. Maartensdijk en Scherpenisse.
Schuin tegenover St. Maartensdijk, aan de overzijde van de Pluimpot, ligt het dorp Scherpenisse. Scherpenisse had net als St. Maartensdijk een haven gelegen aan de Pluimpot. Er was tot circa 1556 een veer tussen St. Maartensdijk en Scherpenisse. Door de gedeeltelijke inpoldering van de Pluimpot werd het veer overbodig. De inkomsten van dit veer werden echter steeds opnieuw opgenomen in de rekeningen van de rentmeester in de 17e en 18e eeuw, om het recht daarop niet te verliezen. Zie: rekeningen van de rentmeester wegens het beheer van de domeinen St. Maartensdijk en Scherpenisse. Zie ook: Tegenwoordige staat, X, p. 537-538.
In dezelfde polder waarin Scherpenisse ligt, ligt het dorp Westkerke. Westkerke behoorde niet tot het domein van de heer van St. Maartensdijk, maar viel onder een andere heer. Omdat Scherpenisse en Westkerke gemeenschappelijke dijken hadden, was er een overeenkomst gesloten tussen de Domeinraad en de heer van Westkerke over de aanstelling van verschillende functionarissen. De aanstellingen geschiedden beurtelings door de heer van St. Maartensdijk en Scherpenisse, en de heer van Westkerke. NDR inv.nr. 13839.
De drossaard van St. Maartensdijk voerde ook in Scherpenisse hoge jurisdictie in naam van de heer. Ook in Scherpenisse was de drossaard tevens rentmeester. In de praktijk was de drossaard en rentmeester van St. Maartensdijk dezelfde persoon als die van Scherpenisse, maar het waren gescheiden functies. NDR inv.nr. 686.
A. Hollestelle, Geschied- en Waterstaatkundige beschrijving van de polders en waterschappen opTholen, (Tholen, 1919), pp. 202-264.
De heer van St. Maartensdijk had de volgende rechten: NDR inv.nr. 768.
De heer had het recht tot benoeming van de volgende functionarissen:
NDR inv.nrs. 685-687
De domeingoederen van St. Maartensdijk en Scherpenisse werden beheerd dooreen rentmeester. Deze beheerde naast de gebruikelijke rechten en goederen ook de tienden gelegen in Zuid-Beveland en de geestelijke goederen. De rentmeester van St. Maartensdijk, de rentmeester van Scherpenisse en de rentmeester van de geestelijke goederen werden apart benoemd, maar in de praktijk werd deze functie door één persoon uitgeoefend.
De rentmeester legde eenmaal per jaar verantwoording af aan de Domeinraad. Daartoe diende hij, of zij indien bij overlijden de weduwe zaken waarnam, twee rekeningen in: een van het domein en een van de geestelijke goederen.
De rekeningen van de geestelijke goederen bestaan uit twee onderdelen: de geestelijke goederen behorende bij de kerken en gilden van St. Maartensdijk en Scherpenisse èn de 'Cappelerie' van St. Maartensdijk. Waarom deze onderverdeling heeft plaatsgevonden is niet duidelijk. Mogelijk houdt zij verband met de schenking van een deel van de geestelijke goederen aan het stadje St. Maartensdijk door prinses Maria van Buren, bij haar bezoek in 1585 aan St. Maartensdijk. Scherft, Het sterfhuis, p 64.
Vanaf 1770 werd de rekening van het domein samengevoegd met de rekening over de geestelijke goederen. NDR inv.nr. 14180. De voormalige waarnemend rentmeester W. Catshoek had bij de Domeinraad een voorstel ingediend tot het maken van een gecombineerde rekening van het domein en de geestelijke goederen, om een beter overzicht van inkomsten en uitgaven te bewerkstelligen. Bij de resolutie van 20 oktober 1774 ging de Domeinraad met dit voorstel akkoord.
Na de Franse inval in 1795 werden de rekeningen ingediend bij de administrateurs.
Rentmeesters van St. Maartensdijk waren:
In dit deel van het archief van de Nassause Domeinraad kunt u stukken vinden betreffende St. Maartensdijk en Scherpenisse, maar ook stukken die betrekking hebben op tienden en (geestelijke)goederen op het eiland Tholen. Schaars aanwezig zijn stukken betreffende Zuid-Beveland, omdat de tienden die de prinsen van Oranje daar hadden van zeer weinig waarde waren en gering in omvang. Tegenwoordige staat, X, pp. 264-330.
Meer gegevens betreffende het domein St. Maartensdijk en Scherpenisse kunt u aantreffen in de serie notulen en de series uitgaande stukken in de afdeling Stukken van algemene aard van het archief van de Nassause Domeinraad.
In het Algemeen Rijksarchief bevinden zich ook kaarten van St. Maartensdijk en Scherpenisse. Het betreft de collectie Hingman, VTH 2783, VTH 2785, VTH 2787, VTH 2788, VTH 2793, VTH 2795, VTH 3443, VTH 3446, VTH 3447, VTH 4712.
De herkomst van deze kaarten is niet altijd duidelijk aan te geven.
Andere archieven met stukken betreffende St. Maartensdijk en Scherpenisse zijn:
Gemeentearchief Tholen te St.Maartensdijk:
Nederlands Hervormde Kerk te St. Maartensdijk en te Scherpenisse:
Waterschap Tholen te St. Maartensdijk:
Rijksarchief in Utrecht:
NDR inv.nr. 13866.
NDR inv.nr. 14056.
Met enkele kaartjes van St. Maartensdijk.
De charters zijn genummerd van 1-9
Met extract-resolutie van de Domeinraad betreffende de kwitanties over de betaalde pachtgelden.
De overige rekeningen van de stadsmiddelen zijn overgedragen aan het Rijksarchief in Zeeland.
Gegevens over de gemeenten Colijnsplaat, Kats en Kortgene zijn ook te vinden in het gemeentehuis van Kortgene waar de oud-archieven van deze burgerlijke gemeenten worden bewaard. In het Rijksarchief in de provincie Zeeland berusten de oud-rechterlijke -, notariële - en weeskamerarchieven van de gemeenten op Noord-Beveland. De archieven van de waterschappen berusten bij het Waterschap Zeeuwse Eilanden in Goes.
De goederen en rechten in Noord- Beveland, Colijnsplaat en Orisant waren, met die in Zuid-Beveland en Wolphaartsdijk, oude bezittingen van de familie Van Borssele. Voor uitgebreide gegevens over de verwerving van deze goederen zie- Drossaers II, I, pp. 114 en 79-82. Zie ook A.E.W. Dek, Genealogie van de heren van Borselen (Zaltbommel, 1979), pp. 36-42. Na haar huwelijk in 1596 met Philips van Hohelohe nam deze de zaken voor zijn vrouw en zijn zwager waar. Wegens grote verdienste werd hij door de Staten van Zeeland beloond met goederen en rechten. Zie NDR inv. nrs. 14245,14251-14252 en 14320.
Al deze goederen vererfden niet zonder meer. In Noord- en Zuid-Beveland hield het huis Oranje-Nassau verschillende goederen in leen van de Staten van Zeeland. Veel van deze lenen waren 'rechte' of 'kwade' lenen die bij gebrek aan een mannelijke nakomeling vervielen aan de leenheer. Dit was onder meer het geval in 1702 bij het overlijden van prins Willem III. De Staten van Zeeland lieten beslag leggen op alle kwade lenen en, toen deze niet werden gelost, door de rentmeester der domeinen aan de meest biedende verkopen. Hierdoor gingen in Noord-Beveland veel en in Zuid-Beveland alle tienden verloren. Uit de goederen van Noord-Beveland verdween ook Kortgene daar prins Willem III deze heerlijkheid, met recht van retour, in 1670 aan Willem van Nassau-Odijk geschonken had. De prins van Oranje bleef met Kortgene beleend. Zie: Leen- en Registerkamer van Holland, inv.nr. 175, caput Zeeland. Zie ook NDR inv.nr. 766, folio 878.
Door het kinderloos overlijden van prins Willem III ontstonden tussen verwanten twisten over de verdeling van diens nalatenschap. Ver voor de uiteindelijke regeling hiervan werden de domeinen in Noord- en Zuid-Beveland door de Staten-Generaal toegewezen aan Maria Louise van Hessen-Kassel voor haar zoon, de latere prins Willem IV, wiens vader graaf Johan Willem Friso, een van de partijen was in het geschil. Na het overlijden van prins Willem IV kwamen de goederen op diens zoon prins Willem V. In de Bataafs-Franse tijd werden de goederen van de prins genationaliseerd. Noord-Beveland, Wolphaartsdijk en Zuid-Beveland werden in 1799 gevoegd bij het Departement van Schelde en Maas en in 1810 bij het Departement van de Monden van de Schelde. Het aantal gemeenten op Noord-Beveland werd in de loop der tijd zover teruggebracht dat bij de laatste herindeling slechts twee gemeenten, Wissenkerke en Kortgene, overbleven. De gemeente Wissenkerke bestaat uit Wissenkerke, Kamperland en Geersdijk en de gemeente Kortgene uit Kortgene, Colijnsplaat en Kats.
Het eiland Noord-Beveland heeft veel geleden onder dijkbreuk en grond- en dijkval die grote overstromingen veroorzaakten. Katastrofaal waren die van 1530 en 1532 waardoor het gehele eiland onder water gezet werd. Rond 1590 waren de slikken en schorren weer zover aangeslibd dat in 1593 grond ter bedijking werd uitgeven. In 1596 gaven de Staten van Zeeland toestemming voor bedijking en in 1598 was de eerste bedijking gereed. NDR inv.nr. 14240-14241,14264-14266. Zie bijlage 1. In NDR inv.nr. 14325 folio 24r-28v vindt men regels voor de bouw van de huizen en de aanleg van de straten in wat men toen het 'Nieuwe Dorp' noemde. NDR inv.nr. 767 folio 1206. Zie ook de kaarten van Noord-Beveland. Algemeen Rijksarchief, kaarten collectie Hingman b.v. de nrs. 2799, 2800 en 2801 waarop het buitengeslagen land met oude dijken en dijkstalen staan weergegeven.
Het eiland was niet geheel eenbezitting van de Oranjes. Wet waren zij de grootste geïnteresseerden. De hoge heerlijkheid Kortgene, de ambachtsheerlijkheden van Colijnsplaat en van 's-Gravenhoek en het gors Halisant echter behoorden hen alleen toe. In de meeste polders bezaten zij land, een of meerdere hofsteden en verschillende rechten, waarvan de tienden en de dijk- en gorsetting de voornaamste waren.
Tussen het etland Noord-Beveland en de noordelijk daarvan gelegen plaat Orisant stroomde het Faal, een arm van de Oosterschelde. Na de ondergang van Orisant vormden de Roompot en de Oosterschelde de scheiding met het eiland Schouwen. In het oosten waren het Faal en het Katse Rak, later de Oosterschelde, de scheiding tussen de eilanden Duiveland en Oost-Beveland. In het zuiden werd Noord-Beveland door de Zuidvliet gescheiden van het eiland Wolphaartsdijk. In het westen vormde het Veerse Gat de scheiding met het eiland Walcheren.
Noord-Beveland werd meestal op dezelfde manier geschreven. Een enkele keer leest men Beverland. De betekenis van deze naam is niet bekend. Sommigen denken aan Bifeland of Bavo's land naar de adbij van St. Bavo in Gent die op Noord-Beveland veel bezittingen had.
Kortgene lag in het zuiden van Noord-Beveland en werd in het noorden begrensd door Colijnsplaat, in het oosten door Kats, in het zuiden door het Zuiddiep en in het westen door Wissenkerke en Geersdijk. Kortgene werd vroeger meestal geschreven als Korthem, Cortkeen, Cortkene of Cortgeen. Een van de betekenissen die aan deze naam wordt toegekend is korte of kleine heerlijkheid.
's-Gravenhoek werd in 1616, tegelijk met Nieuw-Noord-Beveland, ingepolderd en grensde in het noorden aan de Layeplaat, in het oosten aan Oud-Noord-Beveland, in het zuiden aan Nieuw-Noord-Beveland en in het westen aan de polder Nieuw-'s-Gravenhoek. Voor de overstromingen van 1530 en 1532 lag er een dorp, dat ook wel Soecke, Hoek of Houke genoemd werd. In dit archief komen de namen 's-Gravenhoecxken, 's Gravenhoekske en 's-Gravenhoekje het meeste voor.
De Colijnsplaat lag in het noordoosten voor de kust van Noord-Beveland en werd in 1598 tegelijk met Oud-Noord-Beveland ingepolderd. Het dorp dat in deze polder gebouwd werd grensde in het noorden aan het Faal en later, na de ondergang van Orisant, aan de Oosterschelde. In het noordoosten lag de Keten, in het oosten Kats, in het zuiden Kortgene, en in het westen Wissenkerke en 's-Gravenhoek. Bij de stichting in 1599 sprak men van het Nieuwe Dorp, maar al spoedig werd de naam Colijnsplaat, ook wel geschreven als Colinsplate of Cooltjesplaat, wat plaat van Colijn betekent. Wie deze Colijn was is niet meer bekend.
Orisant lag noordnoordwest van Noord-Beveland en werd daarvan gescheiden door het Faal. De west-, noord- en oostkant van het gors lagen in de Oosterschelde. De vele erfrenten die kloosters en kerken op Orisant hadden, doen vermoeden dat het vroeger bedijkt is geweest. Zie de uitgavenposten in de rekeningen onder 'erfrenten gaende uijt Orisande'. In de rekeningen wordt in grote trekken ook het lot van Orisant verhaald.
Halisant lag volgens de rekeningen aan de noordzijde van 'het land', waarmee Noord-Beveland bedoeld zal zijn. Blijkens de verpachting lag het aan de Halisantse Vate en raaide op de toren van Zierikzee. Gegevens in de rekeningen b.v. NDR inv.nr. 14435 folio 18v en 21v.
Hongersdijk bestond uit schorren en gorzen die de overblijfselen vormden van een dorp en een polder die in 1551 hetzelfde lot ondergingen als geheel Noord-Beveland. Hongersdijk was het oostelijk gedeelte van het eiland Wolphaartsdijk, dat tussen Noord- en Zuid-Beveland lag, en grensde in het noorden aan de Zuidvliet, in het oosten aan verschillende gorzen en kreken die het van Oost-Beveland scheidde, In 1644 ontstond met de Staten van Zeeland een langdurig conflict over de eigendom van de schorren, ten oosten van Hongersdijk, dat door de Staten gewonnen werd. Een van de gevolgen was een gedeeltelijke inpoldering van de gorzen onder de naam Oost-Beveland. Zie NDR inv.nr. 766 folio 726-729 en in de rekeningen onder Hongersdijk.
De Burenpolder en Schaapspolder lagen op het eiland Zuid-Beveland ten noordoosten van Yerseke aan de Oosterschelde. Voor de overstroming van 1532 lagen hier de Schachtekijnspolder, Nieuwepolder en de Yersekepolder die in de 16e eeuw tezamen de Yersekedamsepolder genoemd werden. Zie voor deze polders. Dekker, Zuid-Beveland, pp. 111 en 209-212. NDR inv.nrs. 14348,14401,14552 en 767 folio 1477. Hoevvel in de rentmeestersrekeningen meestal alleen gesproken werd van Schaapspolder is de huidige naam Burenpolder. Zie b.v. Encyclopedie van Zeeland, pp. 344,346 en 420.
Kortgene, de enige stad op Noord-Beveland, was een hoge heerlijkheid. Daar het gebied van deze heerlijkheid laat werd ingepolderd hebben de prinsen van Oranje weinig profijt gehad van de hieraan verbonden rechten en bevoegdheden. Voor 1670, het jaar waarin prins Willem III de heerlijkheid schonk aan zijn neef Willem van Nassau-Odijk, waren er inkomsten uit rechten van visserij, vogelarij en etting. De rentmeester van Noord-Beveland was in deze periode tevens baljuw van Kortgene. Zie NDR inv.nr. 14348 folio 54v.
Colijnsplaat was een ambachtsheerlijkheid met middelbare en lage jurisdictie. De hoge jurisdictie werd uitgeoefend door de rentmeester-generaal van Zeeland bewesterschelde, standplaats Middelburg, die tevens baljuw was van het platteland van Noord- en Zuid-Beveland en Wolfaartsdijk. Beroep was mogelijk bij het Hof van Holland. Onder de jurisdictie van Colijnsplaat behoorden de polders Oud- en Nieuw- Noord-Beveland, een gedeelte van de Frederikspolder en de polder Oude Lek of West-Orisant. Colijnsplaat werd bestuurd door een schout en zeven schepenen die door de prins van Oranje werden aangesteld. De polders werden bestuurd door dijkgraven en gezworenen waarvan de prins eveneens het benoemingsrecht had.
Kats was een ambachtsheerlijkheid waarin de prins van Oranje zijn rechten delen moest met andere heren, zoals het recht van de molen, aanwas, etting en waar men verder recht op had. Zo'n ambacht noemde men een portionarisambacht.
's-Gravenhoek was een ambachtsheerlijkheid die wel ingepolderd werd maar waarvan het dorp nooit werd herbouwd.
De prins van Oranje bleef ook in het bezit van alle rechten en bevoegdheden die verbonden waren aan de portionarisambachten Coningshem, Ekinge of Redekinge, Emelisse, Soetelingskerke, Welle of Weele en Vliet, dorpen die bij de overstromingen van 1530 en 1532 waren verdronken, en niet meer opgebouwd. De grond waarop deze dorpen hadden gelegen werd geheel of gedeeltelijk weer herdijkt waardoor, evenals in 's-Gravenhoek, bepaalde rechten als tienden en etting werden uitgeoefend. NDR inv.nr. 14239,14248,14254,14552.
Tiendrechten in Noord-Beveland, die de prins in leen had van de Staten van Zeeland en na de dood van prins Willem III niet meer werden uitgeoefend, lagen in Colijnsplaat, Oud-Noord-Beveland, Kats, Nieuw-Noord-Beveland en Wissenkerke. Zie de rekeningen vanaf NDR inv.nr. 14416.
Orisant behoorde, in tegenstelling tot Noord-Beveland, tot het rentmeesterschap van Zeeland beoosterschelde. Aangenomen wordt dat Orisant zich in onheuglijke tijden uitstrekte tot vlak voor Zierikzee. De Schelde zou dan tussen Noord-Beveland en Orisant hebben gestroomd. Zie ook NDR inv.nr. 14292.
Hongersdijk was een ambachtsheerlijkheid die onder het beheer van de Nassause Domeinraad ongedijkt bleef. De hieraan verbonden rechten werden nooit uitgeoefend. De prins van Oranje was hierin voor een vierde gedeelte gerechtigd.
De Schaapspolder en Burenpolder in Zuid-Beveland waren vrije hoge heerlijkheden met het recht van asiel. Dit hield in dat de baljuw van Zeeland bewesterschelde, of diens stadhouder, geen recht had om daar misdadigers te vervolgen. De polders werden daarom ook wel Vrije Polders genoemd. NDR inv.nr. 14549.
In Zuid-Beveland bezat de prins ook tiendrechten. Deze lagen in de ambachten 's-HeerArendskerke, Heinkenszand, Ovezand, het Oostambacht van Capelle, Eversdijk en Kloetinge. Al deze tienden waren kwade lenen die 'bij gebrek aan een capabel oir' in 1702 aan de Staten van Zeeland vervielen.
De prins van Oranje stelde in Noord-Beveland de volgende functionarissen aan: Deze lijst is ontleend aan het Ambtboek, deel I, NDR inv.nr. 685 pp. 103 en 104.
In dit hoofdstuk van de inventaris zijn de stukken beschreven betreffende de domeinen in Noord-Beveland, Wolphaartsdijk en Zuid-Beveland, die bijna allen dateren van na 1581. Dr. S.W.A. Drossaers beschreef al eerder de stukken van voor die tijd. In de inleiding op haar inventaris zijn uitgebreid de lotgevallen van de domeinarchieven van het huis Buren beschreven. Een gedeelte van de archieven van de domeinen in Noord-Beveland van na 1581 is in 1907 overgedragen aan het Rijksarchief in de provincie Zeeland. VROA (1901) pp. 238-251. VROA (1907), pp. 189-190. M.D. Lammerts, Archieven van de rentmeesters der rentambten van de prinsen van Oranje in de provincie Zeeland, in IRA III (1930), pp. 723-746, voor Noord-Beveland inv.nrs. 115-253. Hingman, Inventaris van de verzameling kaarten en Rozemond, Inventaris van de verzameling kaarten.
De heerlijkheid Kortgene werd in 1842 gekocht door Adriaan van Hoboken, heer van Rhoon en Pendrecht. Te vrezen valt dat het archief van deze heerlijkheid, evenals dat van Rhoon en Pendrecht, in 1940 tijdens het bombardement van Rotterdam, is vernietigd.
De rapporten die de leden van de Domeinraad opstelden van hun inspectiereizen, te vinden onder de rubriek Algemeen, bevatten veel gegevens over zaken betreffende het beheer en bestuur van de domeinen in Noord-Beveland die elders in deze inventaris niet aangetroffen worden. In de rapporten vindt men b.v. geschillen, verzoekschriften, bestekken, gespecificeerde opbrengsten van gewassen en cijnzen, verpachtingen en keuren en reglementen van de Staten van Zeeland en van de Domeinraad.
Deze gegevens zijn ontleend aan NDR inv.nr. 14229.
In de cursief gedrukte polders had het huis Oranje-Nassau geen grondbezit.
Betreft NDR inv.nr. 14423.
Betreft NDR inv.nr. 14485.
Met inhoudsopgave na het verbaal van 1757.
Met kaart uit 1770 van de landmeter Laurens Boeren naar aanleiding van een grensgeschil over de oude rivier de Faal.
Met kaartje.
Voorin een inhoudsopgave over 1775 en 1776.
Zie ook Drossaers II, inv.nr. 659.
Dit klooster behoorde tot de orde der cisterciënzers en lag tot 1492 in Noorddijk bij Emelisse in Noord-Beveland.
Met kaartje.
Dit huis werd in 1674 verkocht.
De leenmannen die voor de grafelijkheid van Zeeland zegelden waren Tristram Jhaene, Nicolaas Jansz. van Huijbert en Nicolaas Willemsz. Cromstrijen. De kaart in ARA, Kaarten en Tekeningen, VTH 2804.
Het betreft ambachtsgedeelten in Kats bewesten Zwaals, Hamerstede, Ekinge, Nieuwerkerke, Voordemeershoek, Emelisse, 's-Heer Wittekinderenambacht, het Nieuweland van Kats, Welle en Coninckhem, afkomstig van Margaretha Anthonisdr. Baneston, Pieter Jansz. Ruijtinck, Joost Jansz., Clewaard Jacobsz., Lucas Roelofsz. voor Maria van Hamerstede, Jan en Joost van Hamerstede, Gilles Wissenz. van der Lisse en de abt van Middelburg.
De kaarten in ARA, VTH 2505 en 2506.
Zie voor de akte van overeenkomst NDR inv.nr. 14348 folio 57v-64v. De heren van het Portionarissenambacht waren Hendrik van Tuyll van Serooskerke, Gilles van Wissenkerke, Philips van Tuyll van Serooskerke en Jacob van Campe. Van laatstgenoemde is het zegel verloren gegaan. Jacob Cats zegelde voor prins Maurits.
Het Faal was een arm van de Schelde tussen Noord-Beveland en Orisant.
In handschrift Cooltjesplaat.
Met tekening.
Met tekeningen.
''s-Gravenhoucxken' was geheel in het bezit van de prins.
Dient tevens als legenda bij de kaart in ARA, Kaarten en Tekeningen inv.nr. VTH 2819.
De bedijking omvatte onder meer de Wissenkerkerpolder.
Kaart: ARA, VTH 2812.
Zie ook NDR inv.nr. 14301
Deze goederen waren door Jan van Provijn gekocht van de erven van Aliaan Rumuer.
De akte van 1804 is in tweevoud.
In 1808 werd alleen de binnendijkse visserij verpacht
In deze rekeningen werden vanaf 1598 de inkomsten en uitgaven van de domeinen in Noord-Beveland, Zuid-Beveland en Wolfaartsdijk verantwoord. Daarvoor vielen deze goederen onder het beheer van de rentmeester van St. Maartensdijk. De rekeningen van 1676-1698 ontbreken daar alle domeinen van Noord- en Zuid-Beveland door prins Willem III voor veertien jaar waren verpacht aan de raad-fiscaal Daniël Fannius. Zie NDR inv.nr. 14404 folio 2v.
De rekening van 1603 werd op 5 mei 1605 in de Rekenkamer overhandigd. Zijn broer en borg Lieven Werckendet werd in 1604 en 1605 gekwiteerd.
De rekening van 1607 ontbreekt. Van de rekening van 1608 ontbreekt het eerste katern.
Vanaf 1623 met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave. In 1770 werd de indeling van de rekening ingrijpend gewijzigd. (Zie Inleiding bijlage 2). Achter de nieuwe indeling bevinden zich concordanties op de voorgaande rekening
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Met inhoudsopgave.
Zie onder Noord-Beveland
Zie ook NDR inv.nr. 14255
De Schachtekijnspolder werd ook Schachtpolder of Schaftkijnspolder genoemd
Met kaart van de landmeter Thomas Schol.
De inkomsten en uitgaven van deze goederen werden verantwoord in de rekening van Noord-Beveland. Zie NDR inv.nr. 14324 e.v.
De ingelanden waren Steven Dignisz. Meyjoncq voor Fouke Dignisse, weduwe van Gilles Jacobsz. Cole, Krijn Foortsz. en Dignis Leunisz., de wezen van Marinis Costenz. en Fouke Leijns, Pieter Hendriksz. Braam en de wezen van Jacob en Cornelis Leijnsens.
Wolfert, zoon van Hendrik Wisse van Borssele, maakte aanspraak op het goederenbezit van zijn vader in het noordoosten van Walcheren, dat deze in 1276 aan zijn zoons gezamenlijk had gegeven. In 1282 droeg Wolfert (I) zijn bezit op aan gravin Beatrix en aan haar man Floris V. Hij verkreeg deze goederen weer terug als onsterfelijk erfleen. Sindsdien noemde het hoofd van de familie zich: heer van der Veere. W.S. Unger en J.J. Westendorp Boerma, 'De steden van Zeeland. Vere', in: Archief. Vroegere en latere mededelingen voornamelijk in betrekking tot Zeeland, uitgegeven door het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (1955), pp. 1-2. Tiny Polderman en Peter Blom, Veere, van vissersbuurt tot vestingstad: bouwstenen voor een stadsgeschiedenis (Goes, 1996), p. 17.
Philips van Bourgondië gaf in 1452 Vlissingen, Westkapelle en Domburg aan Hendrik (IV) van Borssele, graaf van Grantpré en heer van Veere, in pand. Diens zoon Wolfert (VI) van Borssele, graaf van Buchan, kocht Vlissingen, Westkapelle en Domburg definitief van Maria van Bourgondië in 1473. NDR inv.nr. 14595.
In 1555 verhief keizer Karel V Maximiliaan van Bourgondië, afstammeling van de eerder genoemde Philips, wegens grote verdiensten tot markies van Veere en Vlissingen. Niet alleen deze steden, maar ook alle andere bezittingen en rechten van Maximiliaan op Walcheren werden tot dit markgraafschap verbonden. NDR inv.nr. 1538, folio 321-326recto; L.E. de Brakke, 'Inleiding tot eene beschrijving der rechten van de Heer van Veere' in: Archief Zeeuwsch Genootschap (1930), p. 165.
In 1558 stierf Maximiliaan van Bourgondië. Na zijn dood bleken diens goederen zo zwaar met schulden belast te zijn dat deze verkocht moesten worden. De krachtens het testament van Maximiliaan van Bourgondië aangewezen erfgenaam, zijn neef Maximiliaan van Hennin, weigerde de nalatenschap. De erfenis kwam nu toe aan Maximiliaan van Kruiningen. Van 1563 tot 1565 was hij markies van Veere en Vlissingen. Ook voor hem bleek de schuldenlast, die op het markiezaat rustte, te zwaar.
Het markgraafschap werd daarom in 1566 op last van de Grote Raad van Mechelen verkocht, niet als geheel, maar in delen (dit feit hebben tegenstanders van de invloed van de Oranjes in de 18e eeuw als argument aangegrepen om opheffing van het markiezaat en de devassalage te rechtvaardigen). Westkapelle werd definitief uit het markiezaat losgemaakt, ook al zou het wel van 1567 tot 1648 tot de Nassause domeinen behoren en had het zelfs van 1618 tot de verkoop in 1648 dezelfde rentmeesters als Veere. Gegadigden voor de koop van Veere en Vlissingen waren de stad Middelburg, Anthonis van Hennin en prins Willem van Oranje. De steden werden echter niet aan de meestbiedende maar aan koning Philips II verkocht; hij maakte zich op 14 april 1567 door naasting meester van het markiezaat. De koning verplichtte zich de schulden van Maximiliaan van Bourgondië over te nemen en te voldoen. Hij liet zich uit hoofde van het markgraafschap vertegenwoordigen als Eerste Edele in de Staten van Zeeland. De titel 'markies van Veere en Vlissingen' werd door Philips II nooit gevoerd. Verknocht en niet te scheiden. Gids bij de expositie over vier eeuwen Markiezaat en Oranje, 1581-1981 (Veere, 1981), p. 6. De Brakke, 'Inleiding', p. 168-169.
Bij het uitbreken van de opstand in 1572 staakte koning Philips II de aflossing van de schulden en eisten de crediteurs dat het Hof van Holland het markiezaat weer zou verkopen. Gegadigden waren: de steden zelf, de stad Antwerpen en prins Willem van Oranje, die zo zijn positie in het gewest wilde versterken. De prins wist Veere en Vlissingen uiteindelijk eind juni 1581 voor 144.600 gulden te verwerven. [J. de Back], Het Regt van Syne Hoogheyd den Heere Prince van Orange en Nassau etc. tot het Marquisaat van Veere en Vlissingen (Franeker, 1733), pp. 14-15, Verknocht en niet te scheiden, p. 7.
De Staten van Holland en van Zeeland beschouwden zich als opvolgers van koning Philips II als graaf van Holland en Zeeland; de prinsen van Oranje waren dus verplicht voor hun bezittingen in Zeeland leenverhef voor beide colleges doen.
De koop van het markiezaat door prins Willem van Oranje had een drievoudige betekenis. Naast de inkomsten uit het domein, had de stadhouder een gebied van groot strategischbelang in handen. Bovendien wist hij hierdoor zijn politieke invloed als stadhouder van Zeeland aanzienlijk te vergroten (zie voor de politieke betekenis van de functie van Eerste Edele hieronder).
Na de moord op prins Willem van Oranje kwam de zwaar belaste boedel onder toezicht van colleges van curatoren te staan, die de nalatenschap moesten afwikkelen. De diverse colleges van curatoren bleken niet voor deze taak berekend en gaven prins Maurits zo de kans de nog niet verdeelde erfenis voor zijn politieke aspiraties te gebruiken. Hij was juist stadhouder van Holland en Zeeland geworden, toen Vlissingen (evenals Rammekens en Brielle) in 1585 aan Engeland werd verpand in ruil voor militaire hulp aan de Republiek. Dit betekende dat een Engels garnizoen onder leiding van een Engels gouverneur werd gelegerd. De Staten-Generaal, de Staten van Holland en de Staten van Zeeland verleenden prins Maurits akten van indemniteit (schadeloosstelling), waarin zij zich garant verklaarden voor zijn rechten en inkomsten uit Vlissingen. NDR inv.nr. 14927. Scherft, Het sterfhuis, pp. 62-64, 66-68. NDR inv.nr. 14603-14605. NDR inv.nr. 765, folio 386.
Na de dood van koning-stadhouer Willem III, die kinderloos gestorven was, werden de Staten-Generaal als executeurs-testamentair aangewezen. Prins Willem III had namelijk zijn achterneef, de Friese stadhouder Johan Willem Friso als universeel erfgenaam benoemd. In het testament van Frederik Hendrik werd echter bepaald dat, in het geval zijn geslacht in mannelijke lijn uitstierf, de erfenis aan de nakomelingen van zijn oudste dochter Louise Henriette zou bevallen. Dit zou betekenen dat koning Frederik I van Pruisen de erfgenaam van Willem III zou zijn en o.a. markies van Veere en Vlissingen zou worden. De Staten-Generaal lieten zich in 1703 en in 1712 ten behoeve van de toekomstige erfgenaam met het makiezaat belenen. NDR inv.nr. 1607; Verknocht en niet te scheiden, pp. 9-10.
De Staten van Zeeland wensten echter een einde te maken aan de grote invloed van de Oranjes in hun gewest. Zij waren van mening dat de prinsen van Oranje de titel van 'markies' altijd al ten onrechte hadden gevoerd en wilden het markiezaat van Veere en Vlissingen opheffen. De stad Veere wist een dergelijke stap enige tijd tegen te houden. Ook de functie van Eerste Edele, die tot 1702 door Willem Adriaan van Nassau-Odijk namens Willem III was bekleed, werd opgeheven. Verder trokken de Staten van Zeeland het benoemingsrecht van regenten in Veere en Vlissingen aan zich, een recht dat voorheen de markies toekwam. De Nassause Domeinraad spande daarom als vertegenwoordiger van de markies een procedure bij de Hoge Raad van Holland en Zeeland aan, omdat de rechten van de markies geschonden werden, echter zonder resultaat. Zie voor het verloop van deze strijd ARA, Archief Hoge Raad van Holland en Zeeland, inv.nr. 1005: Hoge Raad aan de Staten van Holland, 30 januari 1704; NDR inv.nr. 14607-14610
Op 14 mei 1732 kwam het 'Tractaat van Verdeelinge' tussen prins Willem IV en Frederik Willem I, koning van Pruisen, tot stand, waarbij aan eerstgenoemde het markiezaat van Veere en Vlissingen werd toebedeeld. Kort daarna, in november van dat jaar, liet Veere zijn aanvankelijk verzet varen en verklaarden de Staten van Zeeland dat Veere en Vlissingen voortaan aan elke vorm van vazaliteit en leenroerigheid waren ontslagen. Zo begon de periode van 'devassalage'. Prins Willem IV tekende verzet aan bij de Staten van Zeeland en weigerde de door de Staten aangeboden schadeloosstelling van 100.000 rijksdaalders te aanvaarden. Zijn schoonvader, koning George II van Engeland, trachtte te bemiddelen, maar tevergeefs. Toen echter in april 1747, tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog, Franse troepen Staats-Vlaanderen waren binnengevallen en Zeeland rechtstreeks bedreigd werd, ontstond er te Veere een volksopstand. Onder druk van de opstandige menigte erkende het stadsbestuur als eerste prins Willem IV als stadhouder van Zeeland. De Staten van Zeeland volgden twee dagen later.
Het markiezaat van Veere en Vlissingen werd niet automatisch in ere hersteld. De vader van prins Willem IV, Johan Willem Friso, werd post-huum als erfgenaam van koning-stadhouder Willem III met het markiezaat beleend. Daarna pas volgde de belening van prins Willem IV. Ook leenrechtelijk was de devassalage nu ongedaan gemaakt. Verknocht en niet te scheiden, p. 11. NDR inv.nr. 1102, Rekening Generaal 1755/1757, folio 10; Gedrukte Notulen van de Staten van Zeeland, 23 oktober 1647, p.848, z.j., z.p. Voor gegevens over de feitelijke regelingen met Veere en Vlissingen na intrekking van de devassalage zie: NDR inv.nr. 765, folio 342-349.
In 1766 volgde prins Willem V zijn reeds in 1751 gestorven vader in alle rechten op. Tijdens de revolutie van 1787 eiste een Oranjegezinde volksmenigte te Veere - en met succes -dat prins Willem V in al zijn rechten en waardigheden zou worden gehandhaafd.
Na de Franse revolutie werden bij het tractaat van 16 mei 1795 de Nassause domeinen aan de Bataafse Republiek overgedragen. De zittende rentmeesters konden hun functie blijven vervullen tot 1809. Het beheer werd daarna aan de ambtenaren van de Directie der registratie en domeinen in Zeeland opgedragen. 'Archieven van de rentmeesters van de prinsen van Oranje in de provincie Zeeland', in IRA III, p. 723.
Vóór de opstand bestonden de Staten van Zeeland uit twee leden: prelaat en edelen, en de 'goede' steden (steden, die rechtstreeks onder de landsheer vielen) nl. Middelburg, Zierikzee, Reimerswaal, Goes en Tholen. Veere en Vlissingen, die een bijzondere heer hadden, konden daardoor geen zitting hebben in de Statenvergadering, Aanvankelijk kwamen alle grote edelen ter Statenvergadering. Na 1520 vertegenwoordigde Adolf van Bourgondië, heer van Beveren, Veere en Vlissingen, als Eerste Edele de Zeeuwse adel in de Staten van Zeeland. In deze functie kon men de politiek van het gewest naar zijn hand zetten. Keizer Karel V en diens opvolger, koning Philips II, waren eropuit deze positie in betrouwbare handen te geven.
Toen Karel V Maximiliaan van Bourgondië tot markies van Veere en Vlissingen verhief had dit grote consequenties voor de toekomst. Met enkele onderbrekingen en de nodige strijd zou de positie van Eerste Edele in de Staten van Zeeland aan het markiezaat van Veere en Vlissingen verbonden blijven.
Prins Willem van Oranje, stadhouder van Holland en Zeeland, had er zelf bij Margaretha van Parma op aangedrongen dat het recht om als Eerste Edele te fungeren los werd gekoppeld van het markiezaat van Veere en Vlissingen, en dat de Eerste Edele door de Staten van Zeeland zou worden aangewezen. Zo bekleedde prins Willem van Oranje na de dood van Maximiliaan van Bourgondië enige jaren (1562-1567) de positie van Eerste Edele als 'garde noble' voor zijn minderjarige zoon Philips Willem, die van zijn moeder, Anna van Egmond, o.a. de heerlijkheid St. Maartensdijk had geërfd.
Toen koning Philips II het markiezaat in handen kreeg, liet hij zich uit hoofde van het markiezaat als Eerste Edele in de Staten van Zeeland vertegenwoordigen.
Nadat prins Willem van Oranje het markiezaat had gekocht, verwachtte hij met deze koop ook het recht van Eerste Edele in de Staten van Zeeland te verwerven. De Staten van Zeeland weigerden echter dit recht aan het markiezaat te koppelen, maar verleenden het hem alsnog vanwege zijn grote verdienste voor de provincie. Scherft, Het sterfhuis, p 106-109.
Ook in de Staten van Walcheren (het bestuur van de dijkgraafschappen op Walcheren) had de Eerste Edele een doorslaggevende stem. NDR inv.nr. 769, folio 1862-1864.
Pieter de Rijcke vertegenwoordigde eerst prins Willem van Oranje, dan prins Maurits als Eerste Edele in de Staten van Zeeland. Toen De Rijcke in 1596 overleed bleken er naast prins Maurits meerdere pretendenten voor deze functie te zijn: de Zeeuwse adel en de man van Maurits' halfzuster Maria, Philips van Hohenlohe. De Staten van Zeeland hielden vast aan hun recht zelf de Eerste Edele aan te wijzen en kenden deze functie aan prins Maurits toe, uitsluitend op grond van zijn verdiensten voor het land, net als dit bij zijn vader was gebeurd. Scherft, Het sterfhuis, pp. 185-187.
Een soortgelijk geschil deed zich voor in 1651, na de dood van prins Willem II. Willem III, nauwelijks drie jaar oud, werd in 1653 met het markiezaat van Veere en Vlissingen beleend. Het recht van Eerste Edele werd hem door de Staten van Zeeland pas in 1668 toegekend. Tijdens zijn regering als stadhouder bekleedde Willem Adriaan van Nassau-Odijk namens hem deze positie. Het tweede stadhouderloze tijdperk betekende een tijdelijke afschaffing van de functie van Eerste Edele.
Willem IV werd in 1748 in zijn rechten hersteld en herkreeg zijn plaats als Eerste Edele in de Staten van Zeeland. Zijn rechten gingen probleemloos over op zijn zoon prins Willem V. In de revolutie van 1787 hadden de prinsgezinden in Zeeland de overhand. De Fransen maakten aan het 'ancien régime', en dus ook aan deze functie, definitief een eind. Verknocht en niet te scheiden, p 6-12, S.J. Fockema Andreae, De Nederlandse Staat onder de Republiek (Amsterdam, 1982), pp. 51-52.
Aangezien de domeinen van Veere en Vlissingen op institutioneel en bestuurlijk gebied soms nauw met elkaar verweven bleken te zijn - denk bijvoorbeeld aan de 'devassalage'-, maar op administratief gebied volkomen gescheiden, is er gekozen voor een algemene inleiding voor beide domeinen. Hierin komt de gezamelijke geschiedenis van het markiezaat en het recht van de Eerste Edele aanbod. Daarna volgt de inleiding, die specifiek over het bestuur, de rechtspraak en de administratie van het domein Veere handelt. In het hoofdstuk betreffende Veere en het markiezaat van Veere en Vlissingen staan onder de rubriek B. verwerving, vervreemding en betwisting van goederen en rechten, nr 1. stukken vermeld die op de domeinen van Veere en Vlissingen betrekking hebben. In het hoofstuk betreffende Vlissingen wordt bij dezelfde rubriek naar het hoofdstuk Veere verwezen. Hetzelfde geldt voor stukken betreffende het bestuur (inventaris van Veere, rubriek C1), en betreffende renten, die zowel op Vlissingen en op Veere waren gevestigd (rubriek D. 2a van de inventaris van Veere).
Behalve over de domeinen zelf kan men in de stukken betreffende Veere en Vlissingen informatie vinden over de politieke strijd tussen het Oranjehuis en de Staten van Zeeland, m.n. in de rubrieken B.'Verwerving, vervreemding en betwisting van goederen en rechten' en C. 'Bestuur en rechtspraak'. Onder rubriek D. 2b 'Aflossing van renten' van beide domeinen vindt men enige gegevens over de aflossing van de schulden, die op het sterfhuis van Willem van Oranje rustten.
In het Rijksarchief in Zeeland bevinden zich stukken die bij diverse archieven van rentmeesters van Zeeuwse domeinen horen. Van Vlissingen bevindt er zich een aantal rekeningen over de jaren 1773/74, 1775/76, 1789/90 en 1793/94, inv.nrs. 293-296 uit M.D. Lammerts, 'Inventaris van de rentmeesters van de rentambten van de prinsen van Oranje in de provincie Zeeland' in: Inventarissen van rijks- en andere archieven. Van rijkswege uitgegeven, voor zoover ze niet afzonderlijk zijn afgedrukt (IRA) III, 's-Gravenhage 1930.
Het betreft stukken uit het archief van de Nassause Domeinraad, die ingevolge de beschikking van de minister van Binnenlandse Zaken van 14 oktober 1901, no. 2412, afd. K.W. zijn afgestaan.
Andere archiefdiensten met stukken betreffende de domeinen van Vlissingen en Veere
Het Rijksarchief in Zeeland:
Het gemeentearchief Veere:
Het gemeentearchief Vlissingen:
In het Algemeen Rijksarchief de archieven van:
Het Koninklijk Huisarchief
Kaarten, behorende bij het archief van het domein van Veere: Collectie kaarten Hingman, VTH 2862,2863,2865-2874,2879-2881,2886,2888.
Veere is aan het eind van de 13e eeuw bij het veer van de in 1530 verdronken plaats Campen (Noord- Beveland) ontstaan en heette vroeger dan ook Campveere. Het domein van Veere omvatte de stad en heerlijkheid van Veere met het kasteel van Sandenburgh, de heerlijkheden Vrouwenpolder, Domburg en Zandijk. Het kasteel Sandenburgh was ca. 1280 gesticht door Wolfert I van Borssele en diens vrouw Sybille.
Het werd de zetel van de heren van Veere. In 1505 werd het gedeeltelijk door brand verwoest. Verwaarlozing en de oorlog met de Spanjaarden bracht het slot de genadeslag toe, zodat de Oranjes uitsluitend van de landerijen gebruik hebben kunnen maken.
De (oude) Oranjepolder is in 1618 op initiatief van prins Maurits bedijkt. Daarin ligt de schorre 'Ten halven Crijte'. De landerijen zijn in 15 percelen verdeeld en werden verpacht. De Nieuwe Oranjepolder werd eveneens bedijkt maar is weer ondergelopen. Tot de bedijking van de Nieuwe Oranjepolder werd in december 1660 besloten. Deze dijk heeft echter slechts korte tijd standgehouden. De Nieuwe Oranjepolder is in november 1675 weer ondergelopen. NDR inv.nr. 767, folio 1245-1247.
Van 1587 tot 1600 huurde prins Maurits het huis 'Laterdaele', oorspronkelijk het hof van een bastaardtak van de familie Van Borssele, en richtte het als Prinsenhof voor zich in. Daarna beleenden de Staten van Zeeland het aan de enige erfgenaam van Maximiliaan van Borssele met het huis, die het zodanig verwaarloosde dat de restanten moesten worden afgebroken. Het terrein werd in 1645 in percelen verkocht. Van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek, deel 7, pp. 72-75.
In 1595 stichtte prins Maurits ten dienste van de burgerij een vleeshal op de markt. Deze werd gebruikt door de plaatselijke rederijkerskamer en de gilden. M. Smallegange.Nieuwe Cronyk van Zeeland (Middelburg, 1696), p. 587. NDR inv.nr. 14662.
Veere kreeg in de loop van de 14e eeuw stadsrecht (de stedelijke registers beginnen in 1402). In de stad leefde men van de handel, scheepvaart en visserij. Er was een uitstekende haven en de stad herbergde in zijn bloeitijd een groot aantal scheepstimmerwerven. Er werden oorlogsschepen, koopvaardij- en vissersschepen gebouwd. Veere had een sterke band met de West-Indische Compagnie, net als Middelburg. Vanaf 1541 was te Veere de Schotse Stapel gevestigd en deze is tot het einde van de Republiek daar gebleven, de periode 1572-1578 en 1668-1675 uitgezonderd. Stapelgoederen waren o.a. schaapsvellen, wol, allerlei soorten textiel, huiden, steenkolen, lood en zalm. Tussen 1668 en 1675 was de Schotse Stapel tijdelijk in Dordrecht gevestigd.
In de 18e eeuw trad een sterke economische achteruitgang in. Veere werd door andere handelssteden overvleugeld, o.a. door Vlissingen en Middelburg. Aan het einde van de 18e eeuw telde Veere nog slechts tweeduizend inwoners tegen circa vijfduizend in het jaar 1500.
Op 11 maart 1574 schonk Willem van Oranje aan Veere en Vlissingen een privilege, waarbij deze tot vrije grafelijke steden werden verklaard die afgevaardigden naar de Statenvergaderingen van Zeeland konden sturen. Bovendien werd het rechtsgebied van beide steden aanzienlijk vergroot, ten koste van Middelburg. In Veere werd een nieuw college in het leven geroepen, de Raad, naast het bestaande van burgemeesters en schepenen. Daarnaast werden Veere ook tal van economische voorrechten verleend. Unger en Westendorp Boerma, De steden van Zeeland, pp. 17-18.
Net als Vlissingen kreeg Veere bij het Groot Privilege van 1477 criminele rechtspraak. Daar Philips de Schone bij zijn meerderjarigheid het Groot Privilege niet bevestigde, verloor de stad die weer. Ter gelegenheid van het huwelijk van Philips van Bourgondië, heer van der Veere, met de erfdochter Anna van Borssele, schonk hertog Philips de Schone hem criminele rechtspraak voor alle hem toekomende steden.
Na de opstand verwierf Veere, evenals Vlissingen en Middelburg, criminele, civiele en vrijwillige rechtspraak over een deel van Walcheren, nl. Aagtekerke, Domburg buiten, Gapingen, Kleverskerke, Oostkapelle, Schellach, Serooskerke (met Hondegemambacht), Vrouwenpolder en Zandijk-Buiten.
De rechtspraak berustte bij twee burgemeesters en negen schepenen, ook wel de Wet genaamd, met een baljuw aan het hoofd. Vanaf 1574 was er een college van 24 raden dat de nominaties van dubbeltallen voor vacante burgermeesters- en schepenplaatsen opstelde, waaruit de markies zijn keuze maakte.
De Wet sprak alle soorten recht over de stad en over Zandijk-Binnen, had sinds 1574 de criminele rechtspraak over de hierboven genoemde plaatsen op Walcheren en diende als appelcollege voor de subalterne colleges. Tegen vonnissen van de wet kon men bij het Hof van Holland of bij de Hoge Raad in beroep gaan.
De subalterne colleges waren:
NDR inv.nr. 768, folio 1485-1487; Fruin, De Provincie Zeeland, pp. 77-80.
De prinsen van Oranje werden zowel door de Staten van Zeeland als door de Staten van Holland met Veere en Domburg beleend. Zij hadden als heer van Veere de hoge, middelbare en lage jurisdictie in het rechtsgebied. Verder hadden de prinsen van Oranje een aantal bevoegdheden en genoten zij inkomsten uit de volgende heerlijke rechten en goederen:
NDR inv.nr. 768, folio 1487 en inv.nr. 323, folio 1746. NDR inv.nr. 768, folio 1487.
NDR inv.nr. 769 folio 1634.
NDR inv.nr. 686, folio 741-745
De functies van stadssecretaris, klerk van de weeskamer en secretaris van de Vrouwenpolder en Zandijk werden in elk geval in de 2e helft van de 18e eeuw door één persoon uitgeoefend. NDR inv.nr. 768, folio 1500.
De heer stelde rentmeesters over zijn domeinen aan om er zijn rechten en goederen te beheren. Hij was verantwoordelijk voor de openbare verpachting van domeingoederen en -rechten en hij inde en beheerde de leen- en pachtgelden. Hij was verplicht alle inkomsten en uitgaven nauwkeurig te administreren. De rentmeester was wat betreft de financiën verantwoording schuldig aan de Domeinraad.
Rentmeesters van het domein van Veere:
De oorspronkelijke ordening van de oude inventarisnummers Nassause Domeinraad Vervolg Supplement 93 en 94 paste niet bij de ordening van de rest van het archief. Ze bevatten allerlei soorten stukken betreffende een bepaald gebied, m.n. de Oranjepolder, de Vrouwenpolder met de Oostduinen. Deze stukken werden verdeeld over: verkrijging, onderhoud, verpachting etc.
NDR inv.nr. 14747.
Vanaf 1771 werd het aantal posten verminderd en werden de rekeningen anders ingedeeld. Ter ilustratie volgt daarom:
NDR inv.nr. 14873.
In de omslag zijn de stukken gemerkt A-Z, 1-7.
Hierin bevinden zich ook minuten van rekesten.
Met inhoudsopgave.
Genummerd van 1-26.
Ontbreekt.
Zie hierboven NDR inv.nr. 14599
NDR inv.nr. 14610 bevat documentatie.
De rentmeester van Veere behoorde tot degenen die de rekeningen afhoorden.
De borgtochten zijn gemerkt B-J.
In verband met de aflossing van schulden aan de crediteuren van het sterfhuis van prins Willem van Oranje. Er is sprake van een transport van één rente, gevestigd op het domein van Veere, tenzij anders vermeld.
Ontbreekt
Afgelost op 12 juni 1648.
In tweevoud.
Met enkele tekeningen.
Zie de kaarten Collectie Hingman VTH inv.nrs. 2886-2888.
Zie de bijbehorende kaarten Collectie Hingman, VTH inv.nrs. 2865-2867.
Afgehoord in 1618.
Zie de kaarten Collectie Hingman, VTH inv.nrs. 2877 en 2881.
In tweevoud.
In tweevoud.
In tweevoud.
In tweevoud.
Late afhoring door de Domeinraad in verband met de devassalage.
Late afhoring door de Domeinraad in verband met de devassalage.
Gedurende de devassalage had de prins van Oranje vrijwel geen inkomsten uit zijn domein.
In tweevoud
In tweevoud.
In tweevoud.
Het dorp Oud-Vlissingen was aanvankelijk tussen meerdere ambachtsheren verdeeld en werd in 1294 door graaf Floris V gekocht. Zijn opvolger, graaf Willem III, liet er omstreeks 1308 een nieuwe haven aanleggen en aan die haven ontstond de stad Nieuw-Vlissingen. Graaf Willem III gaf aan Nieuw-Vlissingen in 1315 een aantal beperkte rechten. Encyclopedie van Zeeland, III, p. 237.
In 1414 gaf graaf Willem VI de stad aan zijn bastaardzoon Lodewijk. Deze verkocht Vlissingen aan Hendrik (II) van Borssele van der Veere. De graaf erkende deze verkoop echter niet. Vlissingen kwam in 1421 in handen van Jan van Beieren, die de heerlijkheid aan zijn bastaardzoon Willem uitgaf. Na diens dood in 1426 gaf Philips de Goede, die alle rechten in Holland, Zeeland en Henegouwen van hem had geërfd, de heerlijkheid in pand aan Floris van Borssele van St. Maartensdijk en in 1440 aan zijn oudste bastaard Cornelis. P.K. Domisse, De ambachtsheerlijkheid van Oud Vlissingen en de wording van Nieuw Vlissingen (Middelburg, 1910), pp. 104-107.
Het domein bestond uit de stad Vlissingen en de heerlijkheid Oud-Vlissingen. M. Smallegange, Nieuwe Cronijk van Zeeland (Middelburg, 1696), p 562-563 NDR inv.nr. 769, folio 1825. Tegenwoordige Staat X, dl.2. p. 99
Prins Willem van Oranje liet er een 'Prinsenhuis' bouwen, waarvan de eerste steen in 1582 werd gelegd. Zie voor een afbeelding: Smallegange, Nieuwe Cronijk, p. 564, nr. 3
De stad had een garnizoen van enige compagnieën binnen de muren onderleiding van een door de stadhouder aangestelde commandeur, behalve in de periode tussen 1585 en 1616. Toen was er een Engels garnizoen gelegerd dat onder bevel van een Engelse commandeur stond (zie hierna: 'Bestuur en rechtspraak').
Als beloning voor het feit dat Vlissingen als eerste stad op Walcheren de zijde van de opstand had gekozen kreeg de stad in 1574 - toen prins Willem van Oranje Walcheren definitief in handen had gekregen - tal van voorrechten op bestuurlijk en economisch gebied toebedeeld. Vlissingen kreeg onder andere het recht nieuwe havens aan te leggen; een aantal Middelburgse monopolies werd ten gunste van Vlissingen doorbroken: het recht op de wijnaanvoer en op de vrije lading door de Vlissingse schippers in de havens van Middelburg, Antwerpen en elders.
Dankzij het bovengenoemde privilege kon in 1580 een nieuwe haven woren gegraven. Toenemende expansie maakte in 1614 de aanleg van nog meer havens noodzakelijk. In 1619 werden de vestingwerken uitgebreid. NDR inv.nr. 769, folio 1827. W.S. Unger en J.J. Westendorp Boerma, 'De steden van Zeeland. IV Vlissingen' in: Archief van het Zeeuws Genootschap (Middelburg, 1955), pp. 39-44.
In de tweede helft van de 18e eeuw ging het economisch leven, net als in de rest van de Republiek, sterk achteruit. Pas na 'de Franse tijd' zou de welvaart zich langzaam herstellen.
Sinds het Groot Privilege van 1477 had Vlissingen criminele rechtspraak. Daar Philips de Schone, hertog van Bourgondië, dit Groot Privilege niet bevestigde, verloor de stad tijdelijk deze bevoegdheid. Ter gelegenheid van het huwelijk van de erfdochter Anna van Borssele met Philips van Bourgondië, schonk Philips de Schone hem criminele rechtspraak voor alle hem toekomende steden, waaronder Vlissingen. R. Fruin, De provincie Zeeland en hare rechterlijke indeling vóór 1795 (Middelburg, 1933), p 77.
Vlissingen was de eerste Zeeuwse stad die de zijde van Willem van Oranje tegen de Spanjaarden koos. Als beloning bevoordeelde de prins de stad, evenals Veere, ten koste van Middelburg.
Op 2 maart 1574 schonk Willem van Oranje aan Vlissingen de vrijwillige, civiele en de criminele rechtspraak over een deel van het platteland van Walcheren. Smallegange, Nieuwe Cronijk, pp. 558-562.
Van 1585-1616 was Vlissingen (met het nabijgelegen Rammekens) aan koningin Elisabeth in pand gegeven in ruil voor militaire steun in de oorlog tegen Spanje. In die periode kende Vlissingen een Engelse gouverneur en was er een Engels garnizoen gelegerd. Hoe in die periode de rechten en bevoegdheden tussen prins Maurits, de curatoren van het sterfhuis en de Engelse gouverneur verdeeld waren is niet duidelijk. Uit het feit dat de burgemeesters en de baljuw van Vlissingen na het vertrek van de Engelsen in 1616 elkaar het recht op het beheer van de sleutels van de stad en op het geven van het wachtwoord betwistten valt af te leiden dat de Engelsen in de bewuste periode de verantwoordelijkheid voor de openbare veiligheid droegen. NDR inv.nr. 14940.
Het stadsbestuur van Vlissingen werd gevormd door twee colleges:
Tegenwoordige Staat X, deel 2, pp. 128-129.
Ieder jaar, op 15 april, werd een nominatie van dubbeltallen opgesteld ter vervanging van de beide colleges (baljuw en raden uitgezonderd; deze waren voor het leven benoemd). Op de nominatie kwamen altijd de regerende burgemeesters en schepenen voor. Uit de dubbeltallen maakte de heer dan zijn keuze. Na 1747 werd de secretaris van de stad, die ten dienste van beide colleges stond, door de heer benoemd. Het pensionarisambt werd door de colleges zelf vergeven.
De rechtspraak berustte bij het Gerecht, dat de criminele, civiele en vrijwillige rechtspraak uitoefende over de stad en het ambacht Oud-Vlissingen. Verder was het Gerecht het appelcollege voor de subalterne colleges. Tegen de vonnissen van het Gerecht kon men bij het Hof van Holland of bij de Hoge Raad in beroep gaan.
De subalterne colleges waren:
Tegenwoordige Staat X, deel 2, pp 131-132. R. Fruin, p. 74-76.
NDR inv.nr. 769, folio 1830
De prinsen van Oranje werden zowel door de Staten van Zeeland als door de Staten van Holland met Vlissingen beleend. Zij hadden als heer van Vlissingen de hoge, middelbare en lage jurisdictie in het rechtsgebied. Verder hadden de prinsen van Oranje een aantal bevoegdheden en genoten zij inkomsten uit de volgende heerlijke rechten en goederen:
Functionarissen, die door de heer van Vlissingen werden benoemd: NDR inv.nr. 686, folio 747-752.
NDR inv.nr. 768, folio 1425.
De heer stelde rentmeesters over zijn domeinen aan om er zijn rechten en goederen te beheren. Hij was verantwoordelijk voor de openbare verpachting van domeingoederen en -rechten en hij inde en beheerde de leen- en pachtgelden. Hij was verplicht alle inkomsten en uitgaven nauwkeurig te administreren. De rentmeester was wat betreft de financiën verantwoording schuldig aan de Domeinraad.
De namen van de rentmeesters:
Kaarten, behorende bij het archief van het domein van Vlissingen in de collectie Hingman, VTH nrs. 3491-3494 en 3509 -3514.
NDR inv.nr. 15012.
Met lijst van de genummerde stukken 1-156.
Hierin missiven van:
- Burgemeesters en thesauriers van Vlissingen, 1785.
- Appolonius Cornelis Lampsins, baljuw van Vlissingen, 1787 en 1789.
- G. van Zelder van Beveren, 1789
- Pieter Jacob Clijver, provisioneel rentmeester, 1789 en 1791.
Zie ook het hoofdstuk Veere, onder de rubriek B.1, NDR inv.nrs. 14607-14610.
1 omslag, 2 katernen en 2 stukken
Zie ook het hoofdstuk Veere en het markiezaat van Veere en Vlissingen, de rubriek 'Bestuur en Rechtspraak'.
Zie voor verdere stukken betreffende de magistraatsbestelling te Veere en Vlissingen NDR inv.nr. 14625.
Zie het hoofdstuk Veere, Aflossing van renten, gevestigd op Veere en Vlissingen.
In tweevoud
In tweevoud.
Vanaf 1748 loopt het boekjaar van 1 mei tot 30 april.
De graven van Holland hielden het gebied van Zeeland bewesten de Schelde al sinds de tweede helft van de 12e eeuw in leen van de graven van Vlaanderen en trachtten, met wisselend succes, het gebied van de Vlaamse vazalliteit te bevrijden. Na lange strijd is graaf Willem III in 1323 hierin definitief geslaagd. Philips van Bourgondië gaf in 1452 Vlissingen, Westkapelle en Domburg aan Hendrik (IV) van Borssele, graaf van Grantpré en heer van Veere, in pand. Diens zoon Wolfert (VI) van Borssele, graaf van Buchan, kocht Vlissingen, Westkapelle en Domburg definitief van Maria van Bourgondië in 1473. K. Baart, Westkapelle, hare bevolking, Westkapelsche dijk (Middelburg 1889, heruitgave Hes, Utrecht 1972), pp. 32-33; NDR inv.nr. 14595 en 15161
In 1555 verhief keizer Karel V alle goederen en rechten, die Maximiliaan van Bourgondië op Walcheren bezat tot een markiezaat en beleende hem met dit markiezaat. Na de dood van Maximiliaan bleken diens goederen met zware schulden belast te zijn, zodat het markiezaat in 1566 op last van de rechter van de Grote Raad van Mechelen aan Arend van Dorp, raadsheer van prins Willem van Oranje, werd verkocht. Tevoren had Philips II Van Dorp met de stad en de heerlijkheid van Westkapelle beleend. Met deze verkoop werd Westkapelle uit het verband van het markiezaat losgemaakt.
Korte tijd later, in 1567, verkocht Van Dorp Westkapelle aan Willem van Oranje, die het aan zijn oudste zoon Philips Willem overdroeg. Na de dood van Philips Willem in 1618 ging Westkapelle over in handen van diens broer prins Maurits. In 1625, het jaar van het overlijden van Maurits, gingen stad en heerlijkheid Westkapelle over naar Frederik Hendrik. NDR inv.nr. 15158 en 15160. NDR inv.nr. 769, folio 1898; inv.nr. 14714,15161. Veeze, De Raad, p 23.
Westkapelle bestond uit de stad en de heerlijkheid Westkapelle-Buiten. Westkapelle ontleent haar naam aan een christelijke kapel, waarvan voor het eerst in 1162 melding wordt gemaakt.
Van de 12e tot eind 14e eeuw was Westkapelle een welvarende plaats, vooral dankzij zijn bloeiende haven. Men leefde er van de scheepvaart, visserij en de scheepsbouw. Er kwam een einde aan de bloei van de stad door het steeds verder afkalven van de duinen, waardoor de haven verdween en de stad gedeeltelijk onderliep (eerste Elisabethsvloed in 1404, tweede in 1422). Dit betekende het einde van de scheepvaart in Westkapelle en droeg bij tot de bloei van Vlissingen. Ook op het gebied van de haringvisserij nam Vlissingen in de loop van de 15e eeuw de prominente rol van Westkapelle over. In Westkapelle legde men zich vanaf 1540 op de aanleg en het onderhoud van de beroemde Westkapelse dijk en op landbouw toe. Tijdens de opstand koos Westkapelle in 1572 de kant van de prins, waarop de Spanjaarden de stad plunderden. Hierdoor ging het met Westkapelle nog verder bergafwaarts.
Westkapelle bloeide echter in de loop van de 17e eeuw weer op, getuige de opbrengst van de accijnzen en belastingen en de ambitieuze verfraaiing van het stadhuis. W.S. Unger en J.J Westendorp Boerma, 'De steden van Zeeland I' in: Archief Zeeuwsch Genootschap (Middelburg, 1954), pp. 85-87; Baart, Westkapelle, pp. 70-71.
Westkapelle had al in 1223 van Floris V stadsrecht gekregen. Het behoorde tot de zogenaamde 'smalsteden', steden die geen zitting ter Statenvergadering hadden.
De regering van de stad bestond uit een baljuw, twee burgemeesters en vijf schepenen. Westkapelle kreeg bij het Groot Privilege in 1477 gedurende een korte tijd criminele rechtspraak. In 1497 kregen de steden die onder de heren van Veere ressorteerden dit recht weer terug, dus ook Westkapelle.
De prinsen van Oranje werden zowel door de Staten van Holland als door de Staten van Zeeland met Westkapelle beleend. In de akte van belening van Arend van Dorp worden de rechten als volgt geformuleerd: NDR inv.nr. 15151; NDR inv.nr. 1538, folio 243 verso-244.
NDR inv.nr. 15150.
Verder had de prins van Oranje nog enkele landerijen in Heer Boudewijnskerck, Heer Poppekerck, en St. Janskercke (zie hierna de inhoudsopgave van de rekening).
Namen van rentmeesters uit de periode 1567-1617 zijn niet bekend. Vanaf 1618 zijn het dezelfde rentmeesters als die van Veere. Tussen 1602 en 1618 schijnen er geen rekeningen geweest te zijn. De rekening van 1618 werd blijkens de aantekeningen in de marge als de (niet-aanwezige) rekening van 1602 ingericht.
In de oude Folio-inventaris bestond hoofdstuk CC. West Cappel uit 1. West Cappel en 2. West Cappel en Domburch. De onder 2. genoemde stukken betreffen de verwerving van de heerlijkheden Vlissingen, Westkapelle en Domburg door Hendrik van Borssele en de oprichting van het markiezaat van Veere en Vlissingen. Ze staan in dit hoofdstuk Westkapelle onder blanco nummer vermeld, met verwijzing naar het hoofstuk betreffende het markiezaat van Veere en Vlissingen. De stukken zijn daar opgenomen aangezien ze op het hele markiezaat betrekking hebben en in dat hoofdstuk ontbraken.
NDR inv.nr. 15165.
Ontbreken.
(zie NDR inv.nrs. 14596-14598)
(NDR inv.nr. 14596)
(NDR inv.nr. 14597)
(NDR inv.nr. 14598)
De boekjaren van de rekeningen lopen van 1 juni-31 mei.
De Domeinraad had de zorg en toezicht op het beheer van alle domeinen in eigendom van de Nassaus. Voor de zorg en het toezicht op de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden stelde de prins van Oranje een speciale functionaris aan met de titel van intendant(-generaal), in de stukken ook wel directeur(-generaal), raad(-generaal) of agent(-generaal) genoemd. Deze functionaris voor de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden, in het vervolg aangeduid met intendant, was belast met het toezicht op de rentmeesters en officieren (drosten, schouten, meiers en andere functionarissen), het adviseren van de Domeinraad over verbeteringen in het bestuur en beheer van de domeinen en veranderingen in de magistratuur van steden, dorpen en heerlijkheden, het opstellen van pacht- en verkoopvoorwaarden van gronden en wat dies meer zij. De intendant diende zelf regelmatig rapport te doen aan de Domeinraad van zijn bevindingen. Zie ook: NDR inv.nr. 616, folio 263 e.v.: Instructie voor Jean Matthias Jacmain d'Ortho, 25 augustus 1749.
De intendant was geen rekenplichtig functionaris, zoals een rentmeester dat was. Alleen de intendant d'Ortho moest -waarschijnlijk eenmalig- een rekening indienen.
In de 18e eeuw maakte de Domeinraad ten behoeve van zijn taakverdeling een geografische indeling van de domeinen in vier departementen. Elk departement viel onder het jaarlijks toezicht van een lid van de Domeinraad: (ordinaris) (raad-)commissaris genoemd. Het derde departement bestond uit twee gedeelten, te weten het gedeelte Zeeuwse domeinen en het gedeelte domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden. Voor de laatste werd een uitzondering in het toezicht gemaakt: 'De Domeijnen geleegen in Oostenrijks Braband reeds door een Raed geadministreert werdende zoude geen jaerlijks opzigt nodig hebben, en genoeg zijn die om de drie jaeren eens na te gaen.' NDR inv.nrs.771 en 786. Zie NDR inv.nrs. 15208-15214.
Gedurende een periode van ca. 60 jaren, waarschijnlijk tussen 1653-1732, werd er geen intendant aangesteld. Wel werd er een 'agent van de raad' benoemd. Deze had echter niet dezelfde bevoegdheden als de intendant. De voornaamste opdracht van de agent te Brabant en Vlaanderen was het rapporteren over het verloop van door of tegen de Domeinraad gevoerde processen, het uitvoeren van vertrouwelijke opdrachten, en het indien gevraagd adviseren van de Domeinraad.
Met de aanstelling van Edmond Willem Cox deed de figuur van intendant weer zijn intrede. Cox had zelfs de titel 'extra-ordinaris raad'.
Intendanten waren: Ontleend aan het 'Ambtboek', NDR inv.nr. 685.
Niet alle intendanten functioneerden naar tevredenheid. Zo ging Jean Matthias Jacmain d'Ortho failliet en liet een ongeregelde administratie achter. Over Jacmain d'Ortho zie: R. Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho, raad voor de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden (1749-1761)' in: Nederlands Archievenblad. Tijdschrift van de Vereniging van Archivarissen in Nederland. jrg 92,1 (1988), pp. 43-59. NDR inv.nr. 15209, verbaal over 1762. NDR inv.nr. 15209.
In 1763 verbeterde de situatie zich. De administratie -en daarmee ook de inkomsten- van de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden werd op orde gesteld. Als oorzaak van de misbruiken in de administratie wordt door B.J. Sanchez d'Aguilar opgevoerd dat: '.. Hoogstdezelve (de prins van Oranje, red.) in desselfs ampten en bedieningen () geen andere persoonen zeedert veele jaren heeft gemployeert als luyden van een lage extractie en geboorte; of geheel ontbloot van middelen; of andersints zulke luyden die geen aanzien, crediet of relatien hadden. Ten dien eijnde noemende 'Ortho, de beyde Crabeels, Bols, Cordeijs, Midavin en veele andere van vroeger datums.' Sanchez veronderstelde dat vanwege hun geringe aanzien deze lieden in de uitoefening van hun ambten niet eerlijk waren. NDR inv.nr. 15209, verbaal over het jaar 1763, p. 54.
Overigens had intendant J.M. Jacmain d'Ortho nog speciale taken. Een daarvan betrof het conflict met het huis van Isenghien. Namens het huis van Oranje-Nassau voerde hij samen met de raad Verdun onderhandelingen met het huis Isenghien over een oplossing van dit geschil. Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho', p. 50.
De goederen van Anna van Egmond, afkomstig van haar moeder Françoise de Lannoy, zouden bij kinderloos overlijden van Anna's kinderen weer aan haar familte van moederszijde komen. Deze bepaling was de oorzaak van het langdurige conflict tussen de Nassaus en de Isenghiens. Alle goederen, behalve Lannoy, waren namelijk door Philips Willem verkocht. Drossaers II, I, p. 134-135. Jean Milmeister Le comté de Vianden dans le conflit de Nassau et Isenghien (Luxembourg, 1973).
Ook hield D'Ortho zich bezig met de verbetering van de rivier de Demer (Diest en Zichem): het verbreden en verdiepen van de rivier en het herstellen en verhogen van de dijken ter bestrijding van de wateroverlast en ter voorkoming van het droogvallen. Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho', p.50.
Voor de prins van Oranje was tevens een aantal juristen werkzaam in de Oostenrijkse Nederlanden zoals de procureurs bij de Grote Raad van Mechelen en bij de Grote Raad van Brabant en raden-advocaat die de belangen van de prins van Oranje voor de verschillende hoven en raden dienden te behartigen.
Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 685.
In dit deel van de inventaris vindt u de stukken van de Domeinraad betreffende de administratie van de intendant en van de juridische adviseurs beschreven. Het gaat hier dus om stukken, gezonden aan de Domeinraad. Ook staan hier stukken beschreven afkomstig van de intendanten. Deze stukken, zoals de brievenboeken van de intendant J.M. Jacmain d'Ortho, zijn na hun ontslag als intendant door hun opvolger overgenomen en uiteindelijk bij de Domeinraad in 's-Gravenhage terecht gekomen. Waarschijnlijk gebruikte de Domeinraad deze stukken ter controle van de administratie van de intendant. Daarom zijn deze stukken niet van dit archief afgezonderd.
De informatie in de stukken betreft meestal meerdere domeinen tezamen. Voor gegevens betreffende afzonderlijke domeinen kan men het beste de betreffende hoofdstukken raadplegen.
Volgens de registers met aantekeningen betreffende de domeinen zouden er verbalen moeten zijn van de inspectiereizen die de raad C. Verdun had gemaakt naar Luxemburg. In dit deel van het archief zijn deze echter niet aanwezig.
Deze stukken zijn in 1990 door W.G.T. van den Berg en R. Spork beschreven in de inventaris van de archieven Nassause Domeinraad Zuidelijke Nederlanden (1213) 1577-1795 (1812). In 1992 werd besloten deze stukken in te voegen bij de inventaris van het archief van de Nassause Domeinraad vanaf 1581.
Bij de controle van de door Van den Berg beschreven stukken, bleek dat een aantal inventarisnummers beter gesplitst, danwel bij elkaar gevoegd kon worden. De indeling van Van den Berg en Spork is niet gehandhaafd. Deze wijkt namelijk af van de voor deze inventaris gebruikte. De stukken die nu onder de rubriek Algemeen worden geplaatst, waren door Van den Berg en Spork geplaatst onder Bestuur. De rubrieken Financiën en Bestuur zijn opgeheven.
Tevens is een aantal stukken, door Van den Berg en Spork beschreven onder de rubriek Luxemburg en Lannoy, onder de nieuwe rubriek Algemeen geplaatst. Daardoor is er nu nog slechts één rubriek waar de gebruiker stukken betreffende de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden gezamenlijk kan zoeken. De stukken betreffende de afzonderlijke domeinen zijn geplaatst in afzonderlijke rubrieken.
De nu gebruikte indeling in dit onderdeel van de inventaris wijkt ook af van de gebruikelijke indeling van de hoofdstukken per domein. Dit wordt gerechtvaardigd door het bijzondere karakter van de administratie van de intendant. De intendant is niet rekenplichtig. Alleen de rentmeesters waren rekenplichtig aan de Domeinraad. Zijn bemoeienis met het beheer was er een op afstand. Daarom zijn de waarschijnlijk eenmalige rekeningen van D'Ortho geplaatst onder de rubriek Beheer.
Daarnaast hield de intendant toezicht op de processen die voor de rechtscolleges van Oostenrijks-Brabant werden gevoerd. Daarom is er een rubriek Rechtspraak opgevoerd.
De duidelijkst zichtbare afwijking is te vinden in het ontbreken van de rubriek Verwerving en vervreemding. Stukken betreffende de verwerving van de domeinen zijn geplaatst onder de betreffende domeinen.
Ook de rubriek Bestuur ontbreekt. Daarom is van de rubriek Functionarissen een aparte rubriek gemaakt.
Dit repertorium vormt een eigentijdse toegang op inv.nrs. 15199-15202.
Het verbaal van 1760 bevat kaartjes.
Het rapport over 1774 betreft alleen Antwerpen.
Met kaartje
Met kaartjes van Diest en omgeving.
Het betreft hier stukken afkomstig van Lodewijk van Brunswijk, die hij aan Willem V heeft overgedragen Zie de aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
Met bijlagen.
A. Ardesch, lid Domeinraad,
E. van Blinken, pastoor van de Johannes de Doperkerk,
J.E. Cox, rentmeester van Diest,
Jan van Dingenen,
L.J. van Hamme, rentmeester van Meerhout en Vorst,
J.A. Michiels,
A. Reynders,
Spruijt, rentmeester van Zichem,
C. de Verdun,
Afkomstig van:
- J.E. Cox, rentmeester van Diest,
- L.J. van Hamme, rentmeester van Meerhout en Vorst,
- T. Spruijt, rentmeester van Zichem,
- De Villegas de Bosbeeck, rentmeester van Antwerpen.
De inspectiereizen hebben niet plaatsgevonden als gevolg van oorlogsomstandigheden
Keerbergen was geen Nassaus domein.
Ontbreekt.
Ontbreekt.
Ontbreekt.
Het betreft hier de domeinen Vianden, Dasburg, Sankt Vith en Bütgenbach.
Jacmain d'Ortho werd in 1760 wegens malversaties uit zijn ambt gezet.
De hieronder beschreven akten vormen een klein deel van de stukken betreffende de schenking door Brabant en Vlaanderen. De stukken betreffende de abdij Ter Duinen staan beschreven in het hoodstuk 'Hulsterambacht'. De stukken betreffende Bergen op Zoom staan beschreven in het hoofdstuk 'Bergen op Zoom'. Aangezien het huis van Oranje nooit daadwerkelijk de overige bezittingen in bezit heeft kunnen nemen bevinden zich, afgezien van de aankomsttitels, geen andere stukken in het archief van de Nassause Domeinraad.
In 1582 leidden herhaalde verzoeken van prins Willem I aan de Staten-Generaal en de afzonderlijke gewesten, tot een regeling van een vergoeding aan de prins wegens zijn schulden. Die schulden waren het gevolg van zijn investeringen in veldtochten tegen de Spaanse vijand in de jaren daarvoor. Scherft, Het sterfhuis, pp. 12 e.v. Zie ook het hoofdstuk 'Hulsterambacht', inleiding.
Het gewest Holland besloot in 1582 afzonderlijk met Willem I een regeling te treffen voor een vergoeding van diens schulden. Daarmee was een regeling met de Staten-Generaal namens de verbonden gewesten van de baan. Het resultaat van de onderhandelingen met de afzonderlijke gewesten was dat Willem I in 1582 alleen van Vlaanderen en Brabant vergoeding kreeg toegezegd. De onderhandelingen met de andere gewesten verliepen moeizamer. Vlaanderen schonk hem Aalst. De afzonderlijke leden van het gewest, de steden Brugge, Gent en Ieperen, schonken hem geestelijke goederen. De Staten van Brabant schonken Willem I de abdij van Affligem en het markiezaat van Bergen op Zoom.
Onderdeel van de schenking van geestelijke goederen door Vlaanderen waren de goederen in Hulsterambacht van de abdij Ter Duinen.
Willem I heeft niet veel plezier gehad van deze goederen, omdat ze lagen in door Spanje bezette gebieden. Op de lange duur bleven alleen de abdij Ter Duinen en Bergen op Zoom in zijn bezit. De overige bezittingen werden in 1584, na het neerslaan van de opstand in Vlaanderen, aan hun rechtmatige eigenaren teruggegeven. Deze goederen zijn nooit meer in het bezit van het huis van Oranje teruggekeerd.
Deels met uithangend zegel.
Stukken betreffende het burggraafschap van Antwerpen vóór 1581 staan beschreven in Drossaers I.
Het burggraafschap van Antwerpen werd in de 13e eeuw door het huwelijk van de dochter van de burggraaf met een heer van Diest aan de baronie van Diest verbonden. Het ambt van burggraaf betrof een deel van Antwerpen: de Borgt. Van het ambt was alleen nog een titel en een leenboek over. Het leenboek betrof huizen en erven in het stadsdeel de Borgt. NDR inv. nr. 15216, pp. 139-140.
Dit register vermeldt andere lenen dan het register van 1500-1791.
Het paleis te Brusse! kwam in het bezit van het huis van Nassau door het huwelijk van Engelbrecht I met de erfdochter van Polanen. Engelbrecht II liet het gebouw slopen en bouwde een nieuw paleis. M.H. Bottenheim, 'De verblijven der Nassau's in de Nederlanden', in: Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Jaarverslag LXXX (1938), p. 4.
Als gevolg van de Pacificatie van Gent, kon prins Willem van Oranje in 1577 terugkeren in Brussel. Hij nam weer zijn intrek in zijn paleis. Na vier maanden moest hij in 1578 Brussel weer verlaten. Na zijn dood in 1584 erfde Philips Willem het paleis. Pas in 1596, na zijn vrijlating uit Spaanse gevangenschap, was Philips Willem in staat het paleis te bewonen. Na zijn dood in 1618 kwamen al zijn bezittingen, waaronder het paleis, aan prins Maurits die hij als zijn universeel erfgenaam had benoemd. Vanaf die tijd heeft geen Oranje meer het paleis bewoond. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog was het paleis geconfisqueerd, met uitzondering van het Twaalfjarig Bestand. In die tijd ging een deel van het paleis in vlammen op. Een ander gedeelte werd bewoond door Jan van Nassau, die van de aartshertogen de genaaste bezittingen van de Oranjes had gekregen. Zie hiervoor het hoofdstuk Diest. J. Cuvelier, 'La Chapelle Saint-Georges à Bruxelles' in: L'Illustrations de la Belgique, du Grand-Duché de Luxembourg et de la Colonie. (1925), pp. 6-7. Japikse, De geschiedenis van het huis van Oranje-Nassau, dl I, pp. 109,156, dl II, p. 132 en 'Brussel en het Oranjehuis' (I), in: Haagsche Courant van 28 mei 1960.
Het paleis werd beheerd door een conciërge.
Stukken betreffende het paleis vóór 1581 staan beschreven in: Dr. S.W.A. Drossaers, Het archief van den Nassausche Domeinraad I, inv.nrs. 1195-1236.
Ontbreekt.
Ontbreekt.
ln de Verzameling Binnenlandse Kaarten, Hingman, VTH, inv.nr. 3845, bevindt zich een kaart van Dasburg.
Dasburg kwam, tegelijk met Vianden, St. Vith en Bütgenbach, in het bezit van de Nassaus door vererving van de kinderloos gestorven Elizabeth van Vianden aan de kleinzonen van Adelheid van Nassau uit haar huwelijk in 1331 met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Door het huwelijk van Simon van Sponheim met Maria van Vianden, de moeder van Elizabeth en Adelheid van Vianden, waren deze plaatsen samen met Vianden in één hand verenigd Zie: Drossaers I,I, pp. 140 e.v. en M.Mazel, 'Het graafschap Vianden' in: Prof. Dr. F.J.L. Krämer e.a. Je maintiendrai. Een boek over Nassau en Oranje (Leiden, 1905), pp. 88-102.
Dasburg, nu gelegen in het huidige Duitsland, ligt evenals Vianden aan de rivier de Our. Dasburg was een vrijheid die grensde aan het graafschap Vianden. De vrijheid werd in leen gehouden van Luxemburg. Dasburg bestond uit een kasteel en ongeveer 36 dorpen verdeeld in drie meierijen: Daleiden, Bentscheid of Eschfeld en Leijdenborn.
In Dasburg had de heer in het algemeen dezelfde rechten als in Vianden. Ook had de heer lijfeigenen. Voorts had de heer een banmolen en een banoven. De kastelein en hoogschout in Dasburg genoten van de heer een aantal rechten, zoals de 'eerste verhoren' en de jacht en visserij. NDR inv.nr. 765, folio 329 e.v.
De heer benoemde de volgende functionarissen: Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.
Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over Dasburg kunnen voeren. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. Na 1807 werd het domein beheerd door de intendant-generaal van de Hollandse domeinen in de Franse departementen Forêts en Ourthe. Zie de rekening van F.J. van de Wall.
De rentmeesters van het domein Dasburg waren: Ontleend aan het Ambtboek en de rekeningen van de rentmeesters
Behalve in dit hoofdstuk zijn gegevens betreffende Dasburg te vinden in deel 1, rubriek Stukken van Algemene aard. In die rubriek bevinden zich registers van uitgaande stukken, notulen en repertoria (nadere toegangen).
Inhoudsopgave van de rekening Ontleend aan de rekening over 1768, NDR inv.nr. 15315.
Tot 1759 werden de rekeningen afgehoord door functionarissen van de prins van Isenghien.
Stukken betreffende de leenzaken van Diest en Zichem zijn vanwege de hierboven genoemde vermenging van de administraties geplaatst onder Diest.
In 1499 ruilde Willem van Gulik de heerlijkheid Diest, het land van Zichem, Zelem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap Antwerpen voor Vucht, Gangelt en Millem die in bezit waren van Engelbrecht II van Nassau. De heerlijkheid Diest bleef sindsdien eigendom van de Nassaus tot 1795. Burggraaf van Antwerpen was een titel van de heren van Diest.
Ook als heren van Diest bezaten de prinsen van Oranje-Nassau de beide helften van Meerhout en Vorst. Meerhout en Vorst werden namelijk in twee delen in leen gehouden van de hertog van Brabant. Drossaers I, I. p. 151 en 155 e.v. en F.A. van Dijck, De heerlijkheid Diest of het bewogen leven van een kleine stad (Diest, 1979), p. 30.
Diest behoorde tot de goederen, die aan Philips Willem toekwamen na de dood van zijn vader Willem van Oranje. Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd de heerlijkheid echter door de Spaanse koning geconfisqueerd tot in 1609 het Twaalfjarig Bestand tot stand kwam.
Na het Twaalfjarig Bestand in 1621 en de hervatting van de vijandelijkheden tussen de Nederlanden en Spanje, werden de Brabantse goederen van de Oranjes weer geconfisqueerd. De geconfisqueerde goederen waaronder Diest, werden door Isabella, landvoogdes van de Spaanse Nederlanden, in 1625 aan Jan van Nassau geschonken. Na de dood van Jan van Nassau nam diens weduwe Ernestine de Ligne voor haar minderjarige zoon de heerlijkheid in bezit. F. di Martinelli, Diest in de 17e en 18e eeuwen (Diest, 1897), p. 57. A. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles ou description historique des localités qui formaient autrefois l'ammannie de cette ville. 2 dln. (Bruxelles, 1855), II, p. 197.
In 1794 werd de heerlijkheid Diest door de Fransen in beslag genomen.
In 1597 gaf prins Philips Willem Zelem, ook wel Zelhem of Zeelhem geschreven, in pandschap aan Robert de Moens, zijn secretaris. Na zijn dood erfde diens weduwe het pandschap. In 1645 echter verkreeg Constantijn Huygens, secretaris van Frederik Hendrik en lid van de Domeinraad, de akte van pandschap van Zelem. Prins Willem II verklaarde na de dood van Frederik Hendrik, Huygens tot eigenaar van Zelem. Hofman, Constantijn Huygeits, p. 213 en Eug. de Seyn, Geschied- en aardrijkskundig Woordenboek der Belgische Gemeenten. 2 dln. (Turnhout z.j), II, p. 1562.
De baronie Diest bestond uit de stad en vrijheid Diest en het buitengebied, de Kaggevinnen genaamd. Diest was van oorsprong een allodiaal goed, maar werd in de 14e eeuw bij de bisschop van Keulen verheven. De stad had in 1229 haar eerste stadsrechten gekregen van Arnold III, heer van Diest. Van Dijck, De heerlijklieid Diest, p. 39.
De stad en vrijheid bestonden uit de stad Diest en omliggende landerijen. Diest lag aan de rivier de Demer, in het kwartier van Leuven in het gewest Brabant.
De stad en vrijheid werden bestuurd door een drossaard, schout, burgemeester, schepenen en tienmannen. NDR inv.nr. 765, folio 360 e.v.
De Kaggevinnen waren verdeeld in twee gebieden: de Kaggevinne Lovens ten zuiden van de rivier de Demer en de Kaggevinne Kempens ten noorden van de Demer. De Kaggevinnen werden bestuurd door een meier en zeven schepenen: drie uit de Kaggevinne Kempens, drie uit de stad en vrijheid Diest en drie uit de Kaggevinne Lovens. NDR inv.nr. 764, folio 237-238
De voogdij van Webbecom maakte deel uit van het domein. Deze voogdij lag tegen de stad en vrijheid Diest aan.
In Diest had de abdij van Tongerlo cijnsroerige goederen en een laathof. NDR inv.nr. 15216.
De heer van Diest bezat in de heerlijkheid de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Hij had het recht cijnzen te heffen over een groot deel van de goederen. De heer bezat twee watermolens, een in de rivier de Demer, een in een zijarm van de Demer en hij bezat ook een windmolen. In de stad Diest had hij een landgoed, de Warande (jachtgebied) genaamd. Op het landgoed had een kasteel gestaan, wat echter vervallen was geraakt. Ook bezat de heer weiden en andere stukken grond. Voorts had het huis van Oranje de waag, het vleeshuis en het korenhuis in Diest.
Het huis van Oranje had het recht van vrije warande of jachtrecht, dat bewaard werd door de warandmeester van Diest. Ook de visserij en verscheidene tollen behoorden tot de heerlijkheid.
Van de voogdij van Webbecom bezat de heer van Diest de helft van het weggeld en de helft van de jacht. De andere helft was eigendom van de hertog van Brabant. NDR inv.nr. 765, folio 368 e.v
In de Kaggevinnen had de heer het recht op benoeming van de meier en de magistraat. Ook bezat de heer een cijnsboek over ongeveer de helft van de goederen, met het recht van pondpenningen, en had hij er bos en weidegronden. NDR inv.nr. 764, folio 237-238.
De lenen van Diest werden geadministreerd in het Leenhof van Diest door een stadhouder van de lenen en schepenen van de lenen. Het Leenhof was onafhankelijk van het Leenhof van Brabant. Het Leenhof fungeerde ook als Leenhof van het land van Zichem, in welke hoedanigheid het wel afhankelijk was van het Leenhof van Brabant. Door deze situatie wilde het wel gebeuren dat er inbreuken werden gepleegd op de onafhankelijkheid van het leenhof van Diest. NDR inv.nr. 15216, folio 36.
Als heer van Diest bezat het huis van Oranje ook het land van Zichem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap van Antwerpen. Deze domeinen maakten verder geen deel uit van het domein Diest. Dat domein bestond alleen uit de stad en vrijheid Diest, de buitengebieden de Kaggevinnen en de voogdij van Webbecom. Wel waren de leenboeken van Diest en Zichem samengevoegd.
Tot de baronie van Diest behoorde ook de heerlijkheid Holede, gelegen bij Tienen. Deze heerlijkheid werd door prins Philips Willem aan zijn secretaris Jan Cools verpand voor 12.000 gulden. Prins Maurits loste het pandschap in. Vervolgens werd de heerlijkheid aan Hugo de Croeser, gouverneur van het prinsdom Orange, gegeven 'in recompens dat hij het casteel en de Stad aan Z.H. heeft overgegeven NDR inv.nr. 766, folio 719
De heer benoemde in Diest de volgende functionarissen: Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 685.
Het domein Diest werd door een rentmeester beheerd. De rentmeester vervulde vaak ook de functie van opperjagermeester, stadhouder van de lenen, e.d.
De lenen werden geadministreerd door de stadhouder en griffier van het Leenhof Diest en Zichem. Hij deed rekening van pondpenningen en heergewaden tot 1626. Holede werd tot 1621, toen het werd gegeven aan Hugo de Croesere, gouverneur van Orange, geadministreerd in het Leenhof van Diest. De lenen van Meerhout werden door het Leenhof geadministreerd tot 1626. Vanaf die tijd werden deze lenen apart geadministreerd. Het leenhof van Diest was gevestigd in het huis op de Warande.
Rentmeesters van het domein Diest waren:
In dit hoofdstuk staan de stukken betreffende Diest beschreven. In de hoofdstukken Stukken van algemene aard en Gezamenlijke domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden en Luxemburg bevinden zich ook stukken en gegevens betreffende het domein Diest.
De cijnsboeken van Diest bestaan uit twee series: de cijnsboeken van de stad en de vrijheid Diest en de cijnsboeken van de Kaggevinnen. In 1754 werden de cijnsboeken vernieuwd. Het vernieuwen van de cijnsboeken was bedoeld om misbruiken als het verduisteren van cijnsgoederen tegen te gaan en veranderingen vast te leggen.
Stukken van voor 1581 staan beschreven in de inventaris: dr. S. W. A. Drossaers, Het archief van den Nassausche Domeinraad. Deel I. Het archief van den Raad en Rekenkamer te Breda tot 1581. 's Gravenhage 1948.
In het archief van de Stadhouderlijke Secretarie zijn onder inv.nrs. 354-357 de bijlagen tot het rapport van J.M. Jacmain d'Ortho uit 1760 over het uitdiepen van de rivier de Demer te vinden. Hierbij bevinden zich ook kaarten van het stroomgebied van de Demer. Het betreffende rapport ontbreekt. Het archief van de Stadhouderlijke Secretarie berust in het Algemeen Rijksarchief.
Andere archieven van Diest uit de heerlijkheidsperiode zijn te vinden in het Stadsarchief van Diest, Grote Markt, 3290 Diest.
Ontleend aan de rekening over 1768, NDR inv.nr. 15582
Zie onder Grimbergen, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15655
Met kaartje en bouwtekening.
FOL 654. Ontbreekt.
FOL 719 (folio 808v nr. xiii). Ontbreekt.
Bevat kaartje.
Ontbreekt. Onder dit nummer zitten andere stukken. Deze staan beschreven onder NDR inv.nr. 15630.
Het recht van obsonium is het recht van toespijs. Cathedraticum is een belasting die de kerk als erkenning van haar onderworpenheid betaalt aan het aartsbisdom.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15441 in de rubriek Beheer; Jacht.
De verwijzingen van de namenindex klopt niet helemaal. Het kan wel een folionummer verschillen.
N B.De posten zijn genummerd.
De posten zijn genummerd/De nummering komt deels overeen met de nummering in het register over 1683-1743.
Met per post verwijzingen naar folionummers van [ ]
In een vonnis van de Raad van Brabant uit 1620 in een geschil tussen prins Maurits en het klooster werd bepaald dat de eerstgenoemde alle renten, die door de confiscate van de Nassause goederen door de Spaanse partij achterstallig waren geraakt aan het klooster diende te voldoen, of het klooster in staat moest stellen door overgave van administratie deze renten en cijnzen te innen.
De nummering van de posten komt niet overeen met de nummering in het register 1683-1743.$$$Met kaartje van een hoeve.
Met kaart.
-Door de prelaat van St Truiden aan Aegidius Franciscus en Joannes Adrianus Janssens, 1667.
- Door prins Willem IV en de hertog van Brabant aan Jan Piersson, borger te Diest, 1721.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15440 (Jacht)
Bevat kaartje.
Bevat kaartjes van Diest en omgeving.
Deze rekeningen werden Afgehoord door de Rekenkamer van de Spaanse koning in Brussel.
Rekening over het jaar 1670 niet aanwezig.
Met kaart.
Rekening over het jaar 1690 niet aanwezig.
Het register van de lenen werd in 1782 samengevoegd met het register van de lenen van Zichem. Zie ook NDR inv.nr. 15645.
Deels gelijkluidend aan NDR inv.nr 15634.
De registers van lenen zijn niet aanwezig.
Een sterfman was een aangewezen leenman bij wiens dood 'sterfkoop', dit is overgangsrecht, moest worden betaald aan de leenheer door kloosters of geestelijke gestichten aan wie lenen waren gegeven. De in rechte erkende opvolger werd gichthouder genoemd.
Folio 784 no. XXII. Ontbreekt. Onder dit nummer zitten andere stukken.
De Berlaymont was toen de door de Spaanse koning aangestelde curator/voogd van prins Philips Willem.
Andere archieven van Grimbergen en de andere plaatsen in deze oude heerlijkheid berusten in het Algemeen Rijksarchief te Brussel en bij de gemeenten Grimbergen, Meise en Londerzeel. De archieven bij de gemeenten zijn niet vrij toegankelijk. .Zie: J. Debruyn, Gids van stads- en gemeentearchieven in België. Dl. I. Nederlandstalige en tweetalige gemeenten (Brussel, 1985).
De baronie Grimbergen kwam in het bezit van het huis van Nassau door het huwelijk van graaf Otto II van Nassau met Adelheid van Vianden.
Grimbergen had twee heren als gevolg van de verdeling tussen twee broers Berthout in de 12e eeuw. De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek der Belgische gemeenten, I. p 508 Drossaers I, I, p. 146. Zie ook: A. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II, pp. 157 e.v.
In het vervolg van dit hoofdstuk worden met Grimbergen de goederen van de Nassaus bedoeld.
Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd Grimbergen een aantal malen door de Spanjaarden geconfisqueerd. De eerste maal in 1572, wanneer Willem van Oranje naar de Noordelijke Nederlanden vlucht. In 1577 werd Willem I weer in zijn rechten hersteld. Tussen 1585-1599 werd Grimbergen wederom geconfisqueerd. In 1599 werd de baronie gerestitueerd aan prins Philips Willem, rechthebbende op deze bezitting. A Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II, p.194.
Na het Twaalfjarig Bestand in 1621 en de hervatting van de vijandelijkheden werden de Brabantse goederen, waaronder Grimbergen, opnieuw door de Spanjaarden geconfisqueerd. De geconfisqueerde goederen werden door Isabella in 1625 aan Jan van Nassau geschonken. In 1648, met de totstandkoming van de Vrede van Munster, kwamen de Brabantse goederen, waaronder Grimbergen weer in handen van de Oranjes. A. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II, p. 197.
Als gevolg van de Spaanse successie-oorlog werd Grimbergen tussen 1702 en 1706 geconfisqueerd door de Franse kandidaat voor de Spaanse troon Philips V. Spork en Van den Berg, Inventaris, bij oud-inventarisnummer 271.
In 1559 verkocht de prins van Oranje Rumst met Boom, Willebroek en Heindonk, een leen van Grimbergen, aan Melchior Schets.
In 1757 werd Grimbergen verkocht aan Ferdinand, hertog van Croy, die door huwelijk en vererving het andere gedeelte van Grimbergen al in handen had. Alleen het dorp Londerzeel bleef buiten deze verkoop. In 1764 werd ook Londerzeel verkocht. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II p. 209.
Grimbergen ligt in het huidige België in het noordwesten van de province Brabant. Het domein omvatte Grimbergen, Meise, Strombeek, Eppegem, Brussegem, het dorp Londerzeel, Rumst, Buggenhout, Tisselt, Baasrode, Willebroek, Boom, Ruisbroek, Heindonk en het gehucht Borght. De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, p. 509 en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 212.
Grimbergen lag in een vruchtbaar gebied. Naast tarwe en rogge werd er koolzaad verbouwd. Onderdeel van het bezit van de Nassaus in Grimbergen was het dorp Borght. Daniel J. Delestre, Uit het verleden van Grimbergen (Grimbergen, 1978), pp. 22-23.
In hun kwaliteit als heren van Grimbergen bezaten de prinsen van Oranje en de heren van Bergen een Leenhof te Grimbergen waarin hen tevens de hoge en lage rechtspraak toebehoorden. Het Leenhof omvatte de parochies Meise, Strombeek, Eppegem, Brussegem, Londerzeel, Rumst, Buggenhout, Tisselt, Baasrode, Willebroek en Boom. Van dit Leenhof waren in totaal 482 leengoederen afhankelijk, waarvan het kleinste deel van beide heren van Grimbergen afhankelijk was en de rest in twee -vrijwel gelijke- delen afhankelijk was van ofwel het huis Oranje-Nassau, ofwel het huis Bergen.
Tot de lenen van uitsluitend het huis Oranje-Nassau behoorden ondermeer het gehucht Borght en het dorp Londerzeel, de dorpen Rumst en Heindonk, leengoederen in Laken, Strombeek, Meise, Eppegem en Brussegem (de hoge jurisdictie). De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, p. 509. en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 213.
Voor een deel van de van Grimbergen afhankelijke goederen gold dat zij in het bezit waren van twee of meer heren, in wisselende combinaties. Dat maakt een preciese afbakening van grondgebied en bezit tussen de twee heren van Grimbergen moeizaam. Hieronder worden de belangrijkste van Nassau-Grimbergen afhankelijke goederen behandeld.
In Meise was het hof van Immerzeel afhankelijk van Nassau-Grimbergen. Het omvatte tuinen, weidegronden, vijvers en een heerlijkheid geheten Meise, Rode en Nieuwenrode, met hoge en lage jurisdictie en cijns in Meise, Rode, Ten Bosch en Strombeek. In Meise werden de verschillende goederen voor een deel in bezit gehouden samen met de heren van Bouchout en/of de heren van Bergen. Zo werden er in Meise en Rode cijnzen geheven: een van de Nassaus, een van de Nassaus en de heren van Bergen tesamen en een van de Nassaus, de Bergens en de heren van Bouchout tesamen. Voor het overige was Meise voor een groot deel in het bezit van de heren van Bouchout. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 269.
In Strombeek ontving het huis Oranje-Nassau cijns en bezat grond. Bovendien had het huis recht op de benoeming van de schepenbank. In 1590 werd deze schepenbank enige tijd samengevoegd met die van Grimbergen. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 218.
In Eppegem benoemde het huis Oranje-Nassau de schepenbank. Voorts hadden de Nassaus in Eppegem het recht van cijns, van tienden, de visserij in de Senne en de Baarbeek alsmede het recht tol te heffen op de brug over de Senne. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 536.
De Nassaus bezaten in Londerzeel alle heerlijke rechten, met uitzondering van het recht in tijden van oorlog de klok te luiden. Zij bezaten een twintigste recht op de oogst, een watermolen en een windmolen. Onderdeel van Londerzeel waren twee kleine heerlijkheden, die afhankelijk waren van het hof van Dendermonde. .De Seyn, Geschied- en aardrijkskundige woordenboek, p. 806 en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, pp. 327 e.v.
In Grimbergen benoemden de twee heren gezamenlijk de zeven schepenen. In Meise werd de hoge jurisdictie gedeeld met het huis Bouchout. In Buggenhout waren twee schepenbanken: een behoorde aan de Halewijns, de andere aan de heren van Grimbergen.
De rentmeesters van het domein Grimbergen:
Het deelbestand Grimbergen is verre van volledig. De rekeningen van de rentmeester ontbreken op twee over de jaren 1755-1756 na. Het is mogelijk dat deze rekeningen met de verkoop van het domein in 1757 zijn overgegaan naar de koper van het domein.
Anders dan de andere domeinen zijn er van Grimbergen geen gegevens terug te vinden in het Ambtboek (inv.nrs. 685-687) en in de registers met historische aantekeningen (inv.nrs. 764-769.) Deze registers en het Ambtboek zijn na 1757 aangelegd, dus na de verkoop van Grimbergen.Wel zijn er stukken betreffende Grimbergen te vinden in de registers van uitgaande stukken en in de notulen van de Domeinraad, zie daarvoor de rubriek Stukken van algemene aard.
Ontleend aan de rekening over 1755, NDR inv.nr. 15722.
Het betreft hier het gebied bekend onder de naam het land van Rumpst.
Het is de vraag of de papieren door J.M. Jacmain d'Ortho aan Carez zijn overgeleverd.
Ontbreekt.
Ontbreekt.
Aan de graaf van Grimbergen was procureur De Cocq toegevoegd, aan de Prins van Oranje procureur Van Berckel.
Ontbreekt.
Als gevolg van de Spaanse Successie-oorlog werd Grimbergen tussen 1702 en 1706 geconfisqueerd door de Franse kandidaat voor de Spaanse troon. Philips V.
De rekeningen zijn niet aanwezig.
Van Lannoy is maar een stuk in het archief van de Nassause Domeinraad bewaard gebleven. Gezien de korte periode dat Lannoy in bezit was van de Oranje-Nassaus is dat niet vreemd. De stukken betreffende Lannoy zullen samen met het goed overgedragen zijn aan Philips de Mérode.
Lannoy kwam aan de Nassaus bij het huwelijk van Willem van Oranje met Anna van Egmond in 1551. Lannoy maakte samen met Rollencourt, Wahaignies, Cocquenplus en Contise deel uit van het moederlijk erfdeel van Anna van Egmond. Drossaers II, I p. 134-135.
Deze goederen, afkomstig van haar moeder Françoise de Lannoy, zouden bij kinderloos overlijden van Anna's kinderen weer aan haar familie van moederszijde komen.
Zo kwam Lannoy na de dood van prins Philips Willem in 1618 aan Philips de Mérode, afstammeling van Marguerite de Lannoy. De andere goederen waren al door prins Philips Willem verkocht.
De heerlijkheid Meerhout en Vorst werd in twee delen in leen gehouden van de hertog van Brabant. Meerhout en Vorst was samen met Diest en Zichem, Zelem en het burggraafschap van Antwerpen door Engelbrecht II van Nassau verworven van Willem van Gulik. Zie onder Diest en het Leenhof van Diest en Zichem.
Het ene deel van de heerlijkheid bestond uit de helft van het dorp Meerhout en tweederde van de watermolen, de windmolen, de lenen, renten e.d. Het andere deel van de heerlijkheid bestond uit de andere helft van het dorp Meerhout, met de cijnzen, het slot van Wantswinckel en het dorp Vorst in z'n geheel.
De twee delen van de heerlijkheid werden in de 14e eeuw door huwelijk verenigd in het huis van de heren van Diest. Nassause Domeinraad, inv.nr. 15216, pp. 110 e.v.
In 1795 werd het domein door Frankrijk in bezit genomen.
Meerhout en Vorst lagen in de Brabantse Kempen. Meerhout werd ten oosten begrensd door de voogdij van Balen en Olmen, ten zuiden door het graafschap van Loon en ten westen en ten noorden door het land van Geel. Meerhout ligt tussen twee waterlopen, ten noorden de Nethe, ten zuiden de Paalbeek, die de grens vormde met het graafschap van Loon.
Vorst ligt ten westen van Meerhout. Ten noorden werd Vorst begrensd door het land van Geel, ten zuiden door Tessenderloo en ten westen door Veirle. In Vorst werd vooral de landbouw bedreven.
De heerlijkheid bestond uit een aantal gehuchten en akker- en weilanden, bos en heidevelden. Een deel van de hei werd Kijfheide genoemd omdat de grens lange tijd onderwerp van een geschil tussen Meerhout en Vorst en het land van Geel was. Meerhout stond bekend om de boter, die het leverde aan afnemers in de wijde omtrek.
De gehuchten onder Meerhout waren: Lille, Boekenrode, Gestel, Wantswinkel, Genelaer, Geenebroek, Zittaart, Gebercks, Heijkant en Geeneplas.
Meerhout werd geregeerd door een drossaard en zeven schepenen. Met de secretaris vormden zij de hoofdbank. Daarnaast waren er twee laatbanken: de ene werd de laatbank van Sours tot Gestel genoemd en behoorde aan de heer van Meerhout en Vorst en de andere, de kapittelbank genoemd, behoorde aan het kapittel St. Gomarrus te Lier. De drossaard en secretaris waren tevens meier en secretaris van de laatbank van Sours tot Gestel. NDR inv.nr. 15216, pp. 109 e.v.
In de heerlijkheid Meerhout en Vorst had de heer hoge, middelbare en lage jurisdictie en het jachtrecht. De heer had er cijnzen, met recht van pondpenningen; in Meerhout voor ongeveer tweederde van de goederen, in Vorst ook voor ongeveer tweederde deel van de goederen en in Ham en Kwaadmechelen. Verder had de heer nog cijnzen in Herselt onder het markiezaat van Westerlo die de heerlijkheid van de Weijen werden genoemd. De cijnzen werden namelijk niet in leen gehouden en vormden dus een vrije heerlijkheid, welke via het huis van Weijen bij het huis van Diest en dus bij Meerhout en Vorst was gekomen.
Ook had het huis van Oranje als heer van Meerhout en Vorst een laat- of cijnshof in Ham en Kwaadmechelen. Waarschijnlijk waren deze cijnzen een overblijfsel van de heerlijkheid Kwaadmechelen en Ham in het graafschap van Loon, die eens aan de heren van Meerhout had toebehoord. .NDR inv.nr. 15216, p. 112.
Het huis van Oranje had verder nog wei- en bosgronden en tweederde van de watermolen en molenhuis en een windmolen. NDR inv.nr. 767, folio 1126. NDR inv.nr. 15216, p. 115. NDR inv.nr. 767, folio 1126. Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.
Rentmeesters van de domeinen Meerhout en Vorst waren: Ontleend aan het ambtsboek NDR inv.nr. 686 en de rekeningen.
Ontleend aan de rekening over het jaar 1768, NDR inv.nr. 15898.
Zie rubriek Zichem, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 16299.
Zie rubriek Zichem, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 16076.
Zie rubriek Zichem, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 16077.
In de oorspronkelijke, gedrukte archiefinventaris ontbreekt de beschrijving eveneens.
Niet compleet. Met verwijzingen naar een ander onbekend-register.
Niet compleet.
Met kaarten.
1801. Afgehoord 1812.
1802. Afgehoord 1812.
1803. [Afgehoord 1812].
1804. Afgehoord 1812.
1805-1808 Afgehoord 1812
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15619, onder de rubriek Diest.
De heerlijkheden Rutten, Nederheim en Peen, gelegen in het Prinsdom Luik, werden ook wel aangeduid met de namen Russon, Neerem en Paifve. Rutten maakte vanouds deel uit van de heerlijkheid Herstal, die in 1458 door Antoine de Croy werd verkocht aan Jan graaf van Nassau. Maria van Nassau (1538-1599) was de laatste Nassau die deze heerlijkheden bezat. Deze oudste zuster van Willem van Oranje was gehuwd met Willem IV graaf van den Bergh. Hun dochter Anna van den Bergh (1579-1630), vrouwe van Rutten, Nederheim en Peen, vermaakte de heerlijkheden aan haar neef Herman Frederik van den Bergh. Via hem kwam het bezit in handen van de familie van Limburg Stirum.
Herstal werd in 1732 definitief aan de koning van Pruisen afgestaan.
Deze rekeningen werden gedaan aan de koning van Spanje, waarschijnlijk omdat de goederen geconfisqueerd waren, dan wel verbeurd verklaard.
Herstal was een van de twistappels in de nalatenschap van Willem III.
Sankt Vith en Bütgenbach kwamen, tesamen met Vianden en Dasburg, in het bezit van de Oranje-Nassaus door vererving van de kinderloos gestorven Elizabeth van Vianden aan de kleinzonen van Adelheid van Nassau uit haar huwelijk in 1331 met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Door huwelijk van Simon van Sponheim met Maria van Vianden, moeder van Adelheid van Vianden werden Sankt Vith en Bütgenbach in een hand met Vianden verenigd. Zie Drossaers I, I, pp. 140 e.v en M.Mazel, 'Het graafschap Vianden' in: Prof. Dr. F.J.L. Kramer e.a. Je maintiendrai. Een boek over Nassau en Oranje {Leiden, 1905), pp. 88-102.
Sankt Vith en Bütgenbach liggen in het huidige België. Zij vormden een heerlijkheid. Bütgenbach was van oorsprong een afzonderlijke heerlijkheid, waar echter niet veel meer van over was. Het werd gerekend tot de heerlijkheid Sankt Vith. Deze heerlijkheid werd gevormd door de stad Sankt Vith en zeven 'banken' (ressorten). Iedere bank had de hoge jurisdictie. Onder de bank van Neuendorf viel de vrijheid Sankt Vith. De banken van Bullingen en Recht hingen wat betreft de hoge jurisdictie af van de bank Bütgenbach.
De meier van Sankt Vith werd benoemd door de abt van Stavelot. De schepenen deden hun eed in handen van de meier aan de abt en aan de prins van Oranje. .NDR inv.nr. 769, folio 1814.
Een belangrijke economische activiteit van de bewoners was het transport. De landbouw was vrij schraal.
In Sankt Vith en Bütgenbach hield de heer de hoge jurisdictie en het recht van jacht en de visserij, welke evenals in Vianden en Dasburg was uitbesteed aan de hoogschout. .NDR inv.nr. 769, folio 1814 e.v. . Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.
Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over St. Vith en Bütgenbach gevoerd. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. De rentmeesters van de domeinen Sankt Vith en Bütgenbach waren: Ontleend aan het ambtboek.
In dit hoofdstuk staan de stukken betreffende Sankt Vith en Bütgenbach beschreven. In de verzameling Kaarten Hingman (aanwezig op het Algemeen Rijksarchief), VTH, inv.nr. 3831 bevindt zich een kaart van Sankt Vith uit de 19e eeuw.
Andere archieven uit deze periode bevinden zich in de gemeentearchieven van Sankt Vith en Bütgenbach en in het Rijksarchief van Luik.
Ontleend aan de rekening over het jaar 1768, NDR inv.nr. 16010.
Vanaf 1703 werden de rekeningen Afgehoord door functionarissen van de prins van Isenghien.
Tot 1759 werden de rekeningen Afgehoord door functionarissen van de prins van Isenghien
Stukken betreffende het beheer van Turnhout zijn ook te vinden in de inv.nrs. 913 en 608-618; registers van uitgaande stukken aan de belanghebbenden.
Er zijn maar weinig stukken betreffende Turnhout in het archief van de Nassause Domeinraad bewaard gebleven.
Amalia van Solms ontving in 1648 met de Vrede van Munster Turnhout als een erfelijk leen van de Spaanse Habsburgers. Na haar dood erfde haar kleinzoon Willem III het domein. Het vruchtgebruik kwam in 1676 toe aan Maria van Zimmeren, de jongste dochter van Amalia. Na haar dood verviel de gehele baronie aan Willem III. Harry de Kok, Turnhout, Nassau en de scheiding van de Nederlanden. Turnhout 1985.
In 1711 kwam Turnhout in het bezit van Frederik I van Pruisen. Het Hof van Brabant vonniste ten gunste van hem in het geschil met de Friese Nassaus over Turnhout als deel de nalatenschap van Willem III. In 1732 met de totstankoming van het verdrag van Partage tussen Willem IV en Frederik-Willem I van Pruisen, deed Willem IV definitief afstand van Turnhout.
Elizabeth van Vianden stierf in 1417 kinderloos. Haar bezit -Vianden met St. Vith, Dasburg en Bütgenbach - liet zij na aan de kleinzonen van haar zus Adelheid. Adelheid van Vianden was getrouwd met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Haar kleinzonen waren dus Nassaus. Zij erfden Vianden gezamenlijk. In 1450 was de enige bezitter van Vianden graaf Jan IV van Nassau. Zie: Drossaers I,I, pp. 140 e.v. en M. Mazel, 'Het graafschap Vianden'.
Het graafschap Vianden werd in 1566 door Philips II geconfisqueerd. Pas na de dood van graaf Pierre-Ernest de Mansfeld, die door Philips II als beheerder was aangesteld, kwam het graafschap weer in handen van een Oranje-Nassau: Philips-Willem. Jean Milmeister, 'Le comté de Vianden sous la Maison de Nassau', overdruk uit Hémecht 2/70, p. 217.
In 1683 en in 1702 werd door de graaf van Isenghien beslag gelegd op het graafschap Vianden, als gevolg van het geschil tussen het huis Isenghien en het huis van Oranje Nassau over de aanspraken op het erfdeel van Françoise de Lannoy, moeder van Anna van Egmond. In 1759 werd het geschil beëindigd en het beslag opgeheven. Jean Milmeister, Le comté de Vianden dans le conflit de Nassau et Isenghien (Luxembourg, 1973).
In 1789 werd Luxemburg door de Fransen bezet. In 1795 werd Vianden tot nationaal bezit verklaard en door François Jacques van de Wall, intendant-generaal voor de Hollandse domeinen in de Franse departementen in bezit genomen. In 1806 werd het graafschap gevoegd bij de domeinen van Lodewijk Napoleon. Deze ruilde Vianden met zijn broer Napoleon voor de abdij van Echternach en Oost-Friesland. Napoleon schonk het graafschap in 1810 aan Laurent François Marie de Marboeuf, officier in zijn leger. Na diens dood in 1812 op Russische bodem, verviel het graafschap weer aan Napoleon. In 1815 echter wees het Congres van Wenen het groothertogdom Luxemburg toe aan koning Willem I. Daarmee kwam ook Vianden, zij het kleiner dan voorheen, weer aan een Oranje-Nassau. Milmeister, Nassau et Isenghien, 193.
Vianden ligt in het tegenwoordige Luxemburg en bestond uit de stad Vianden, het kasteel en uit 90 dorpen en gehuchten in zeven meierijen. De hoge jurisdictie in het gehele graafschap werd namens de heer uitgeoefend door een overambtman. De meierijen waren: Geichlingen en Wallendorf, Carlshausen, Geckler, Mittendorff, Nussbaum en Lahr. Aan het hoofd van een meierij stond een meier. Een meierij kon omvatten de hoge of lage jurisdictie, het grondgebied, of de dienstbaren (lijfeigenen). NDR inv.nr. 767, folio 1135.
De hoofdbank van Vianden werd door verscheidene andere heerlijkheden en lagere rechtbanken erkend, hetgeen betekende dat deze instellingen advies over vonnissen bij de hoofdbank van Vianden dienden te halen. Voorts fungeerde in het graafschap nog een aantal grondbanken die aan een andere heer dan de graaf van Vianden behoorden. NDR inv.nr. 769, folio 1774 e.v.
Vianden was vanouds een souverein graafschap. In de 13e eeuw werd het leenroerig aan de graaf van Luxemburg. Nadat het hertogdon Luxemburg in handen kwam van de Bourgondiërs, verloor Vianden ook zijn souvereiniteit. Mazel, 'Het graafschap Vianden, pp. 98 e.v.
Het kasteel kwam, na vanaf de 15e eeuw niet meer als residentie van de graven van Vianden te hebben gefungeerd, te vervallen en werd een ruïne.
De heer had in het graafschap Vianden de hoge, middelbare en lage jurisdictie. In twee meierijen -Geichlingen en Wallendorf- had de heer uitsluitend de hoge jurisdictie. Deze twee meierijen hadden een andere 'grondheer'. De overige vijf meierijen - Carlshausen, Geckler, Mittendorff, Nussbaum, Lahr- waren zogenaamde 'dienstbare' meierijen. Dat wil zeggen dat de onderdanen lijfeigenen waren. Het lijfeigenschap hield in dat de lijfeigene herendiensten moest verrichten en/of verbonden was aan de grond: de voogdij. De lijfeigene mocht de grond niet verlaten, dan na vrijkoop. Anderzijds mocht de heer de voogdij niet aan een ander toebedelen, zolang er nog familie van de lijfeigene in leven zou zijn en aanspraak maken. NDR inv.nr. 769, folio 1834.
Buiten het graafschap bezat de heer van Vianden in Neuenburg nog het dorp Krautscheid en enige dienstbare lieden; dus lijfeigen aan de graaf van Vianden.
Voorts bezat de heer de tienden en had hij bossen in eigendom. Ook had hij recht op de levering van hout uit de 'gemene' bossen. De heer bezat 10 molens in het graafschap. NDR inv.nr. 769, folio 849. Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.
Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over Vianden kunnen voeren. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. Het domein werd beheerd door een rentmeester.
De rentmeesters waren:
In dit hoofdstuk staan de stukken betreffende Vianden beschreven. Van Vianden berusten nog weinig stukken in het archief van de Nassause Domeinraad. Veel stukken betreffende Vianden en Sankt Vith zijn in 1849 overgedragen aan de Commissie voor de nalatenschap van koning Willem II en terechtgekomen in het Koninklijk Huisarchief.
Toch is er in het archief van de Nassause Domeinraad over Vianden meer te vinden dan op het eerste gezicht lijkt. In de 'algemene' series: de notulen, de registers van uitgaande stukken, zijn gegevens te vinden betreffende Vianden. Zie daarvoor de rubriek Stukken van algemene aard.
Stukken van voor 1581 staan beschreven in de inventaris van dr. S.W. A. Drossaers, Het archief van den Nassausche Domeinraad. Deel I. Het archief van den Raad en Rekenkamer te Breda tot 1581. 's Gravenhage 1948.
Andere archieven uit de periode van de Nassause Domeinraad berusten in het Algemeen Rijksarchief te Brussel, Ruisbroekstraat 2, 1000 Brussel en in het Stadsarchief Tielt, Tramstraat 2, 8880 Tielt.
In 1499 ruilde Willem van Gulik de heerlijkheid Diest samen met het land van Zichem, Zelem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap Antwerpen voor Vucht, Gangelt en Millem in bezit van Engelbrecht II van Nassau. De heerlijkheid Diest en het land van Zichem bleven sindsdien in het bezit der Nassaus tot 1795. Het land van Zichem werd als een apart domein beheerd. Tot Zichem behoorde Scherpenheuvel
Zichem ligt, net als Diest, in het gewest Brabant, in het kwartier van Leuven, aan de rivier de Demer. De heerlijkheid bestond uit de stad Zichem, de stad Scherpenheuvel en het land van Zichem waaronder de dorpen Tielt (een bedevaartsplaats ter ere van Onze Lieve Vrouw), Nieuwrode en Houwaart, Beckevoort, Molenbeek, Wersbeek, Waanrode en Miscom vielen. I.S. Tirion, Tegenwoordige Staat van Oostenrijsche, Fransche en Pruisische Nederlanden (Amsterdam 1738), X, pp. 256 e.v. en De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, pp. 1213 en 1566.
De stad Zichem was in de 17e eeuw, als gevolg van rampen als watervloed, oorlog en pest, in vervallen staat geraakt. In de 17e en 18e eeuw verschilde de stad in niets van een niet al te welvarend dorp. In Zichem stonden nog de resten van het slot en de toren uit de 12e eeuw, door een brand in 1593 verwoest.
De stad werd bestuurd door een meier en zeven schepenen, die door de heer werden benoemd. De meier was tevens meier van het land van Zichem en van Scherpenheuvel en werd daarom hoofdmeier genoemd. De schepenen kozen twee burgemeesters. De secretaris, tevens secretaris van het land van Zichem en Scherpenheuvel, werd aangesteld door de heer. In het land van Zichem was een laatbank van het kapittel van St. Pieter te Leuven gevestigd. Deze oefende alleen rechten uit betreffende goederen, cijnsroerig aan het kapittel. NDR inv.nr. 15216, pp.73 e.v.
In 1578 zijn de archieven van de heer van Zichem die nog op het slot bewaard bleven, bij de inname van de stad door de Spanjaarden, door de laatsten meegenomen en zo verloren geraakt, reden waarom er uit die tijd weinig stukken bewaard zijn gebleven van Zichem, Meerhout en Vorst. NDR inv.nr. 15216 pp. 66 e.v.
Vlakbij Zichem ligt Scherpenheuvel. Scherpenheuvel maakte deel uit van Zichem, tot het in 1606 stadsrechten verkreeg van de aartshertogen Albert en Isabella. Scherpenheuvel is bekend om het Maria of Lieve Vrouwenbeeld, dat daar werd vereerd wegens de wonderen die het zou hebben verricht. De aartshertogen hebben in Scherpenheuvel een basiliek laten bouwen ter verering van het beeldje. De basiliek kwam in 1621 In De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek is er sprake van het jaartal 1627, waarin de bouw van de basiliek voltooid was. Het jaartal 1621 is ontleend aan NDR inv.nr. 15216, p. 73.
De Nassaus had in Zichem de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Zij bezaten het Leenhof van Zichem, dat afhankelijk was van het Leenhof van Brabant. Zij deelden de dorpen Nieuwrode en Houwaart met de Prins van Rubempré. Verder bezat de heer het recht op de grote jacht en de vrije warande. Dit recht werd bezeten onder voorwaarden dat de hertog van Brabant vrij mocht jagen. NDR inv.nr 15216.
Ook bezat de prins van Oranje cijnzen onder Zichem en Scherpenheuvel. De cijnzen onder Zichem waren voor de helft van het kapittel van St. Pieter te Leuven en voor de helft van de prins van Oranje. Dat gold ook voor de watertol van Zichem. De andere helft van de tol werd dan nog gedeeld met de familie Rombouts. Zie hiervoor NDR inv.nr. 16145. NDR inv.nrs. 764, folio 259; 766, folio 845 en 768, folio 1338. Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 685.
De lenen van Zichem werden geadministreerd door de stadhouder en griffier van het Leenhof
Diest en Zichem. Hij deed rekening van pondpenningen en heergewaden tot 1626. De lenen van Meerhout werden door het Leenhof geadministreerd tot 1626. Vanaf die tijd werden deze lenen apart geadministreerd. Het Leenhof van Diest was gevestigd in het huis op de Warande.
Rentmeesters van het domein Zichem waren: Ontleend aan het Ambtboek en de rekeningen van de rentmeesters.
In dit hoofdstuk staan de stukken betreffende Zichem beschreven. In deel 1, hoofdstuk 1, Stukken van algemene aard en in deel 9, hoofdstuk Gezamenlijke domeinen in de Zuidelijke Nederlanden bevinden zich ook stukken en gegevens betreffende het domein Zichem.
Stukken betreffende de leenzaken van Diest en Zichem zijn vanwege de vermenging van de administraties van de lenen geplaatst onder Diest, rubriek Het Leenhof van Diest en Zichem.
Omdat het aantal stukken betreffende de verpachting van goederen gering is, is besloten deze stukken te plaatsen onder de rubrieken van de desbetreffende goederen en rechten.
Ontleend aan de rekening over het jaar 1768, NDR inv.nr. 16268
Zie onder Grimbergen, NDR inv.nr. 15401.
Waarschijnlijk diende dit voor het opstellen van de 'instructieve memorie', NDR inv.nr. 15216.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15367 in de deelinventaris Diest.
Waanrode was een van Zichem afhankelijke heerlijkheid in het land van Zichem.
Zie onder Diest, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15401.
De helft van de mei-cijnzen in Zichem behoorde aan het kapittel van St Pieter te Leuven.
In een vonnis van de Raad van Brabant uit 1620 in een geschil tussen prins Maurits en het klooster werd bepaald dat de eerstgenoemde alle renten, die door de confiscatie van de Nassause goederen door de Spaanse partij achterstallig waren geraakt aan het klooster diende te voldoen, of het klooster in staat moest stellen door overgave van de administratie -deze renten en cijnzen te innen.
Met per post verwijzingen naar folionummers van [ ].
Zie rubriek Diest en het Leenhof van Diest en Zichem, subrubriek Cijnzen en grondrenten, NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15420.
De registers hebben ieder een andere ordening van de posten. Beide registers verwijzen naar elkaar.
Zie NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15439, rubriek Diest en het Leenhof van Diest en Zichem, subrubriek Jacht.
Deze stukken zijn afkomstig van agent J.L. van Ravesteijn.
Bevat kaartje.
In het deelarchief Orange werden enkele stukken betreffende dit domein aangetroffen, voornamelijk bewijsstukken, in Den Haag overgelegd door de surintendant Gédéon Vaulfin.
De bezittingen en rechten in Châteaurenard, een stadje in Frankrijk 88 km ten oosten van Orleans, hadden toebehoord aan Louise de Coligny (het ligt dicht bij het stamslot der Colignys in Châtillon-Coligny). Frederik Hendrik erfde deze goederen, die ver van de overige bezittingen van de Nassaus in Frankrijk verwijderd waren. Het is derhalve niet te verwonderen dat in 1647 het besluit viel om de goederen te verkopen.
De rechten van de Nassaus werden behartigd door een surintendant. Onder Frederik Hendrik werden de inkomsten uit Châteaurenard op soortgelijke wijze als die van Orange verpacht.
De nummering van de stukken in de oorspronkelijke lias is bij de afzonderlijke eenheden vermeld.
nr. 53
nr. 4-5 en 6-10
nr. l
nr. 66-71
nr. 57-58.
nr. 35-36
nr. 22. Op de acte is door Esme Ville een verkla ring van ontvangst in 1636 voor de kosten van de reparatie bijgeschreven.
nr. 62-65
Nrs 18-21
nr. 32
nr. 26-27
Het aangetroffen deelarchief Orange bevatte slechts enkele incidentele stukken betreffende de bezittingen in het hertogdom Bourgondië en in Franche-Comté. Het gaat daarbij om retroacta die te maken lijken te hebben met acties van Philips Willem om restitutie van de bezittingen te verkrijgen, zowel afschriften van oude archivalia als uittreksels betreffende het huis Chalon uit historische werken. Door Drossaers werden de stukken tot 1581 uit de bestanden Folio en Orange gelicht. Tijdens de inventarisatie Drossaers schijnen ook nog meer latere stukken aanwezig te zijn geweest, maar deze werden nu niet meer aangetroffen.3 Zie bijlage bij deze inventaris
In de oude inventaris op fiches van het deelarchief Orange door Smelt zijn de stukken betreffende Franche Comté vermengd met die van Orange. Het leek bij deze inventarisatie wenselijk om de stukken betreffende Franche-Comté van die betreffende Orange te scheiden. Er was geen reden om dat niet te doen, want het betrof geheel aparte instellingen van domeinbeheer en overlappingen kwamen niet voor. Het voordeel van deze werkwijze was dat de structuur zowel van de inleidingen als van de inventaris eenvoudiger kon blijven.
Het bestand Franche-Comté was verder zo klein dat verdere onderverdeling overtrokken leek. De eenheden zijn in chronologische volgorde beschreven.
De goederen uit de erfenis van Chalon in Franche-Comté (het Paltsgraafschap Bourgondië dat in handen van de Habsburgers was gebleven nadat koning Lodewijk XI van Frankrijk het hertogdom Bourgondië had bezet) bestonden uit een aantal plaatsen rond Lons-ie-Saulnier, enkele bezittingen bij Salins-les-Bains, een aandeel in de zoutwinning aldaar en het burggraafschap van Besançon. De prinsen van Orange uit het huis van Chalon resideerden niet in Orange, maar in hun kastelen van Nozeroy en Lons-le-Saunier. Onder het huis van Chalon werd het beheer van deze goederen gedaan vanuit Dôle, de toenmalige hoofdplaats van Franche-Comté (waarvan de Chalon's voor de Habsburgers als stadhouders optraden). De archieven werden bewaard in Nozeroy, de meest oostelijk gelegen heerlijkheid. Hendrik van Nassau bracht de archieven over naar het kasteel van 'Saint-Asne'. Drossaers I, I, pp. 182-184. Over de identificatie van Saint-Asne bestaat enige onduidelijkheid. Vermoedelijk gaat het om Sainte-Anne ten Noord-Oosten van Salins (nu département Doubs.) Twijfel ontstaat door de mogelijke identificatie, geopperd door Drossaers, met Saint-Annes/Sainte-Agnés. Die plaats ligt tussen Salins en Lons-le-Saunier Volgens W.F. Leemans en E. Leemans-Prins, La Principauté d'Orange de 1470 à 1580, line société en mutation. (Hilversum, 1986), I, p. 324 een kasteel bij Salins-les-Bains W.F. Leemans en E. Leemans-Prins, Guillaume de Nassau et la Principauté d'Orange (Haarlem, 1969), p 24
De goederen in Franche-Comté waren voor de Nassaus een verre van ongestoord bezit. De heerlijkheden waren, met uitzondering van het burggraafschap Besançon, lenen van de bezitter van Franche-Comté: de koning van Spanje tot 1674 (onderbroken door een korte Franse bezetting in 1668) en van de koning van Frankrijk sinds 1674. Ze waren door Philips II aan het begin van de Nederlandse opstand genaast. Misschien dat het burggraafschap Besançon in het bezit van de Nassaus bleef, althans er is een benoeming van een greffier aanwezig uit 1638. Zie NDR inv.nr. 578, folio 22verso-23
Na de vrijlating van Philips Willem uit Spaanse gevangenschap was er een korte onderbreking in het Spaanse beslag op de goederen in Franche-Comté. In 1603 vroeg Philips Willem aan de aartshertogen om het beslag op de goederen in Franche-Comté op te heffen. Hij bezocht in 1603 Nozeroy. De teruggave had nogal wat voeten in de aarde, maar was in ieder geval rond 1610 een feit. Philips Willem verruilde met de aartshertogen zijn aandeel in de zoutwinning in Salins-les-Bains tegen de heerlijkheid Turnhout. Zie Nass. Dom. Folio 1692 xii(ontbreekt) Zie NDR inv.nr. 1043, folio v-vi. Zie NDR inv.nr. 581 folio 497. Zie NDR inv.nr. 1052, eerste kapittel.
In dit hoofdstuk bevinden zich ook enkele stukken betreffende het graafschap Tonnerre, een Frans leen in het uiterste westen van het hertogdom Bourgondië. De pretenties van de Nassaus op het bezit van Tonnerre waren gegrond op de erfenis van René van Chalon. De stukken betreffende Tonnerre zijn goeddeels retroacta die zowel op Tonnerre als op goederen in Franche-Comté te maken hebben, de twee enige latere stukken betreffen een betalingsverplichting.9 Zie NDR inv.nr. 16340
Er zijn slechts weinig stukken bewaard gebleven betreffende het beheer van deze goederen. De Rekenkamer van Châtelguyon verdween met de eerste Spaanse bezetting. In de latere perioden bestond er een (sur) intendant of rentmeester-generaal van de goederen in Franche-Comté. Er zijn weinig gegevens aanwezig over het beheer onder Philips Willem. Onder Willem III waren er nog 26 heerlijkheden, waarvan Nozeroy verreweg de belangrijkste was. Deze heerlijkheden werden in 1673 afzonderlijk verpacht voor een totaalbedrag van 30286 ponden.1 Zie NDR inv.nr. 764, folio 366. Hierin een lijst van de heerlijkheden met voor iedere heerlijkheid afzonderlijk de pachtsom.
Met de administratie van de goederen in Franche-Comté was een aparte procureur général en intendant van de domeinen in 'Bourgogne' belast, en er was ook een aparte gruyer (houtvester). In de registers betreffende Orange in deel 1 van het archief van de Domeinraad komen vanaf 1648 een groot aantal stukken betreffende de goederen in Franche-Comté voor. Het betreft hier voornamelijk benoemingen van Iokale functionarissen: kasteleins, kapiteins, baljuws, kanseliers, notarissen. Een lijst van functionarissen wordt gegeven in een aanhangsel bij deze inleiding.
De plaatsnamen zijn geïdentificeerd met behulp van de lijst van parochies in het département Jura in J. Berlioz en C. Rochet, Guide du généalogiste et du biographe dans le Jura (Lons-le-Saunier 1980), pp. 35-86. De plaatsnamen die niet geïdentificeerd konden worden zijn gemerkt met een asterisk. Onzekere identificaties zijn gemerkt met een vraagteken.
De wijze van bewaring van de stukken betreffende Franche-Comté bij de Domeinraad in Den Haag is niet geheel duidelijk. De stukken betreffende Franche-Comté in het bestand betreffende Orange die zich in het archief van de Domeinraad bevonden zijn beschreven in de inventaris Sauzin, NDR inv.nr. 16499, folio 189-199. Enkele stukken daaruit, samen met andere, meest nieuwere stukken zijn beschreven in de oude Folio inventaris folio 1691 v-1693v.
In het archief in Orange bevonden zich vermoedelijk maar weinig stukken betreffende Franche-Comté, hetgeen te verwachten is aangezien er maar weinig relaties waren tussen Orange en Franche-Comté. De oude inventaris van Orange vermeldde de stukken betreffende Franche-Comté op folio 1166-1170
Het bestand Orange in het Koninklijk Huisarchief bevat slechts enkele stukken.Meer materiaal is aanwezig in de archieven waar de bezittingen lagen met name de Franse departementale archieven in Besançon (hier ook de archieven van de zoutwinning in Salins-les-Bains) en Lons-le-Saunier. Leemans vermeldt tevens dat stukken afkomstig van het huis van Chalon zich nog op het kasteel Arlay bevinden.1 Leemans, Guilhume de Nassau, p. 4 noot 9.
Deze verzameling afschriften uit diverse archieven, vooral uit dat van de Rekenkamer van Franche-Comté in Dôle, is vermoedelijk aangelegd in samenhang met de pogingen van Philips Willem om de stukken terug te krijgen. Het stuk Nass. Dom 16773 houdt vermoedelijk verband met deze verzameling.
Nr. 8
Nr. 7
Nr. 6
Nr. 5
Nr. 4
Nr. 24
Nr. 22.
Nr. 23
Nr. 1
Nr. 21.
Nr. 9
Nr. 10
Nr. 11-12; 14-20, 25
Bevat: Akte van overeenkomst betreffende de verdeling van de domeinen tussen Philips Willem, Maurits en Frederik Hendrik, 1609.
Deductie van Louis de Chalon inzake zijn rechten op het graafschap Tonnerre, 1440.
Rapport van Quentin de Veaul en Guillaume Bertin inzake hun optreden namens prins Willem I in het proces betreffende Tonnerre, Grignon en bezittingen in Franche-Comté, 1533-1534.
Lijst van de inkomsten in Franche-Comté over de jaren 1566-1568.
Brief van de Laloust, advocaat van prins Frederik Hendrik te Parijs aan de Domeinraad betreffende de betaling van achterstallige schulden van Frederik van de Palts en zijn vrouw aan de Sayve, 1636. Arrest van de Chambre de l'Édit in het geschil tussen de Sayve en Frederik van de Palts over een jaarlijkse rente, 1634.
De bijlage betreft de admodiatie van de heerlijkheden in Bourgondië over 1655-1660.
Deze stukken schijnen bij de inventarisatie Drossaers aanwezig geweest te zijn, Drossaers heeft toen stukken tot 1582 gelicht. Voorzover latere stukken als 'adest' in de inventaris Ferrand vermeld zijn, ontbreken ze nu. Merkwaardig is dat één band die als ontbrekend is vermeld, zich blijkt te bevinden in het archief NDRO Vervolg Orange (zie NDR inv.nr. 16340, hierboven in de inventaris vermeld.) In de hieronder volgende lijst zijn de stukken vermeld onder de nummering van de inventaris Ferrand, met tussen haakjes de nummering in de inventaris NDRO FOLIO.
Met uithangend zegel. (Eigenlijke plaats blz. 593).
Vermeld als ontbrekend in de inventaris NDRO Folio. Bevindt zich in NDR inv.nr. 16340
Orange behoorde tot de erfenis van René van Chalon en kwam na diens dood aan zijn erfgenaam Willem I (voor Orange prins Willem IX). Het bezit was verre van ongestoord. Tijdens de godsdienstoorlogen in Frankrijk was de toestand in de Provence dermate instabiel dat Willem I en Maurits (als regent voor zijn in Spaanse gevangenschap verkerende broer Philips Willem) hun autoriteit slechts met moeite en dan nog in beperkte mate konden doen gelden. Het bestuur van Orange werd door lokale facties gedomineerd. Toen de katholieke Philips Willem vrij kwam kon hij het bestuur alleen dankzij Franse steun overnemen. Daarna verliep de opvolging tamelijk soepel, hoewel ruzies over het regentschap over Willem III tot een tijdelijke Franse bezetting leidden. Tijdens die bezetting werden de belangrijkste fortificaties geslecht. Tijdens Willem III's meerderjarigheid leidde iedere oorlog met Frankrijk tot een Franse bezetting van het weerloze Orange. Aangezien het bezit van het souvereine prinsdom Orange voor het prestige van Willem III zeer belangrijk was, oefende deze tijdens vredesonderhandelingen iedere keer grote druk uit om hersteld te worden in het bezit van het prinsdom. Na de dood van Willem III werd het prinsdom opnieuw door Frankrijk bezet en ging het definitief voor de Nassaus verloren.
Voor de Nassaus was Orange belangrijk, niet zozeer om de inkomsten, maar om de status van souverein vorst die zij dankzij Orange bezaten. Dankzij het bezit van Orange hadden zij het muntrecht en konden zij adeldom verlenen. Orange zelf had weinig profijt van zijn verre prinsen. Het was onder de Nassaus een kleine, maar omstreden pion in het Europese machtsspel. Er hebben zich bizarre politieke zaken afgespeeld, zoals b.v. door Poelhekke uit voornamelijk Vaticaanse bronnen beschreven intriges rond het verraad van een gouverneur. Daarover bevinden zich in dit deelarchief fascinerende geheime rapporten, die gezien de gebrekkige staat van ontsluiting van het archief destijds aan Poelhekke onbekend zijn gebleven. Ondanks die verbinding met de grote politiek was Orange een dwergstaatje. Terecht schreef Poelhekke: '...het zielige lapje aan de Rhône waarvan de souvereine eigenaars... nauwelijks zouden zijn losgekomen van het tweede plan als zij niet toevallig zo'n belangrijke rol hadden gespeeld in de nieuw-ontloken republiek aan de Noordzee.'1 J J. Poelhekke, 'Het bezoek van Frederik Hendrik aan Orange en Avignon' in: Mededelingen van het Nederlands Historisch lnstituut te Rome, 3e reeks, dl. 9, (1957) pp. 196-213), p. 197
Het prinsdom Orange lag aan de oostelijke oever van de Rhône ten noorden van Avignon. Het prinsdom bestond uit vier steden (Orange, Jonquière, Courthezon en Gigondas) en een aantal dorpen (La Plane, Beauregard, Causans, Montmirail, Châteauneuf de Redortier, Suzette en Saint André de Romières). Het was aan de landzijde geheel omringd door Pauselijk bezit: het Comtat Vènaissin, een enclave tussen de Dauphiné en de Provence. Aan de westzijde grensde het prinsdom aan de Rhône, de andere oever van de Rhone was Frans bezit. Buiten Orange hoorden tot het prinsdom ook nog de enclaves Trescléoux, Orpierre, Montbrison en Curnyer, alle in de bergen van de Dauphiné. Degoederen in deze samenstelling waren in hoofdlijnen geërfd door het geslacht Chalon van het tweede prinselijk geslacht van Orange, des Baux. Tot de Chalonse erfenis hadden meer goederen en rechten behoord, in het bijzonder een aantal heerlijkheden in Franche-Comté en een aandeel in de zoutwinning in Salins-les-Bains. Deze goederen en rechten, grotendeels in gebied beheerst door de koning van Spanje, hadden sinds 1568 een heel aparte geschiedenis. De weinige documenten die betreffende de administratie van deze goederen resteren zijn hiervoor in een apart hoofdstuk beschreven.
Eveneens een aparte status hadden rechten in Châteaurenard bij Orleans die door Frederik Hendrik van zijn moeder Louise de Coligny waren geërfd en waarvan de enkele overgebleven stukken ook in een apart hoofdstuk zijn beschreven.
Het prinsdom Orange, oorspronkelijk een leen van Provence, was een souvereine staat als gevolg van een oorkonde van René, koning van Napels als souverein graaf van Provence. Het gaat hier om een schuldbekentenis van René van Napels uit 1436, waarbij bepaald wordt dat indien René zijn schuld niet op tijd betaalt, al zijn rechten op Orange aan de prins vervielen. René kon niet betalen en zo vervielen zijn rechten als leenheer.2 Schuldbekentenis van René vermeld in Inventaris Sauzin, NDR inv.nr. 16499, folio 22verso-23verso. Het origineel is niet meeraanwezig.
Bij het prinsdom hoorden enkele rechten en goederen die lenen van Frankrijk waren. De tol op de Rhône bij het plaatsje Balthasar was in ieder geval een leen van Frankrijk en de prins deed daarvoor leenhulde aan de Franse koning. De lenen in de Dauphiné waren sinds de inlijving van de Dauphiné door Frankrijk ook leenroerig aan de Franse koning.
Uit dit archiefbestand is het onmogelijk een volledige lijst op te maken van de goederen en rechten van de Nassaus binnen Orange en de daarbij behorende goederen in Provence en Dauphiné. De stukken die daarover uitsluitsel zouden kunnen geven zijn verloren gegaan. Enig inzicht kan worden verschaft door de registers van uitgaande stukken betreffende Orange in het archief van de Domeinraad in Den Haag. Zie NDR inv.nrs. 578-582 (jaren 1637-1697).
De prins was souverein van het prinsdom Orange. Hij had daar derhalve het muntrecht en hij kon als souverein ook adeldom verlenen, hetgeen incidenteel gebeurde. Adeldomsverleningen zijn te vinden in NDR inv.nrs. 578-582. Het muntrecht bestond al voordat de souvereiniteit werd toegekend, afbeeldingen van munten uit de 17e eeuw in NDR inv.nr 580, folio 21. De katholieke Philips Willem werd in de gelegenheid gesteld daarvoor bewijzen aan te voeren, zie inv.nr. OR 48.1. Uit de registers van uitgaande stukken van de Domeinraad blijkt met dat bij de benoemingen in 1641 en 1647 de prins het benoemingsrecht uitoefende. De latere bisschoppen werden onder Frans tussenbestuur benoemd.
Gezien het karakter van het prinsdom als een apart functionerend souverein territorium met een heel eigen structuur, en gezien het feit dat het bewaardgebleven archief vooral politieke zaken betreft zijn in deze inleiding afwijkend van het gebruik elders in de inventaris de hoofdstukken bestuur en beheer samengevoegd.
In het prinsdom Orange werd de hoge jurisdictie uitgeoefend door een parlement naar het model van de Franse parlementen. De leden van dat parlement werden door de prins benoemd, het waren Fransen, niet altijd uit Orange zelf. De autoriteit van het parlement als souverein hof werd niet door het aangrenzende Franse parlementen van de Dauphiné in Grenoble erkend, hetgeen tot moeizame juridische disputen aanleiding gaf. Aan het parlement was een ad vocaat- en procureur-generaal verbonden, die tevens als behartiger van de domeinbelangen van de prins in rechte optrad. Daarnaast bestonden er juges, rechters in eerste aanleg.
De stad Orange werd volgens het Franse systeem bestuurd door consuls en een raad, vergelijkbaar met burgemeesters en vroedschap in een Nederlandse stad. De stedelijke rechterlijke autoriteiten (viguiers) werden door de prins benoemd, de minuten van hun benoemingsakten zijn in de registers van de Domeinraad betreffende Orange te vinden. Viguiers waren rechters in kleine zaken, voor grote zaken waren de juges competent wier gezag zich over het gehele prinsdom uitstrekte. Vanaf het bestuur van Philips Willem waren er 4 consuls (twee voor iedere religie) en 26 raadsleden (13 voor iedere religie). NDR inv.nr. 581, folio 298
De hoogste vertegenwoordiger van de prins in Orange was de gouverneur. Deze was in de eerste plaats een militair commandant, maar als zodanig had hij lange tijd de feitelijke macht in handen. Als hoogste vertegenwoordiger van de prins onderhield hij ook de relatie met de lokale bestuursorganen: het door de stad gekozen bestuur en vergaderingen die vergelijkbaar zijn met statenvergadering en in de Nederlanden (Etats-Généraux de la Principauté, Assemblée generate, Assemblee des communautés). De gouverneur werd meestal door de prins van buiten aangetrokken. Fricties tussen de gouverneur en lokale bestuursorganen kwamen veelvuldig voor, vooral in de tijd van de godsdiensttwisten onder de protestantse gouverneurs Blacons en Valkenburg.
Behalve het recht om de bisschop voor te dragen had de prins van Orange ook het benoemingsrecht betreffende de kanunniken van de kathedraal en van de abdissen van de kloosters van Saint-André de Romières (of Ramières) en van Saint-Pierre du Puy bij Orange. Sinds 1340 had Orange een universiteit, die soms een tamelijk armetierig bestaan leidde. De prins bekostigde de leerstoel in burgerlijk en canoniek recht.
In Orange bestond geen functie die vergelijkbaar was met die van rentmeester, de domeinadministratie stond op een wat hoger plan. Er bestond oorspronkelijk een eigen rekenkamer die voor het laatst onder Philips Willem vermeld wordt. Later blijkt deze instantie enigszins gedegradeerd tot een 'Bureau des Domaines et Finances', ook wel kortweg 'Bureau d'Orange' genoemd, maar dit bureau fungeerde nog wel feitelijk als rekenkamer; de rekeningen van Orange werden door het bureau afgehoord. Zie NDR inv.nr. 1043, folio iv
Gezien de afstand moet het bureau een aanzienlijke vrijheid van handelen gehad hebben. Uit de eerdergenoemde registers van uitgaande stukken betreffende Orange in het archief van de Domeinraad in Den Haag (die in ieder geval een doorlopend volledig overzicht geven van de Haagse bestuurshandelingen tussen 1637 en 1697) blijkt dat de Haagse acties vooral benoemingen, interventies in geschillen en goedkeuring van vervreemdingen, algemene verpachtingen en bijzondere uitgaven betroffen. Daarbij lijkt het ook dat vanaf de meerderjarigheid van prins Willem III de Haagse Domeinraad zich wat meer met het bestuur van Orange bemoeide dan voordien.
Uit stukken uit het begin van de 17e eeuw blijkt ook dat de advocaat- en procureur-generaal van het parlement een belangrijke functie bij het domeinbeheer vervulde, hij was verantwoordelijk voor de handhaving van de domaniale rechten van de prins.
Gedurende het regentschap van Maurits tijdens de Spaanse gevangenschap van Philips Willem was het gezag van de regent over Orange niet meer dan symbolisch, Franse Hugenoten hadden er de macht gegrepen. Het is dan waarschijnlijk ook geen toeval dat in het archief van de Domeinraad in Den Haag al in de 17e eeuw geen rekeningen van Orange voorhanden waren over de jaren 1585-1604. Pas onder Philips Willem werd het gezag van de prins hersteld. Toen werden ook op nieuw om veiligheidsredenen archiefbescheiden van Orange naar Den Haag overgebracht.
Van het eigenlijke domeinbeheer is weinig bekend omdat nu geen rekeningen meer aanwezig zijn van het prinsdom. Onder Frederik Hendrik werd tot een algemene verpachting van de domeininkomsten overgegaan, eerst aan bankiers in Lyon, later aan een inwoner van Orange. De opbrengst van die algehele verpachting lag tussen de 58.000 en de 47.000 livres per jaar; de opbrengst was in dalende lijn. Een vergelijking ter illustrate: tijdens Willem III, toen de algemene verpachting 50.000 livres opbracht (waarbij toen ook de goederen in Franche-Comté waren inbegrepen), bedroeg de opbrengst van de algemene verpachting van de inkomsten van de koning van Frankrijk bijna 30 miljoen livres. De uitgaven bedroegen rond de 20.000 livres, waarvan driekwart militaire uitgaven, het grootste deel van het restant voor salarissen van door de prins benoemde functionarissen.1 Zie NDR inv.nr. 581, folio 899-917, cf inv.nr. 1051 folio 3 Zie NDR inv.nr. 1052, eerste kapittel.
Gezien het feit dat een aantal ambten pas in een betrekkelijk late periode verschijnt, is het mogelijk dat sommige functionarissen eerder door de gouverneur als hoge vertegenwoordiger van de prins werden aangesteld. Opgemerkt moet worden dat het hierbij zowel om aanstellingen gaat die voortvloeien uit de souvereiniteit (bij voorbeeld creatie van notarissen) als om bestuurlijke benoemingen (admissie -in tegenstelling tot creatie- van notarissen en benoemingen van rechters) en benoemingen voortvloeiend uit het domeinbeheer (leden van het Bureau des Domaines). Deze zijn niet altijd duidelijk te scheiden.
De geschiedenis van het prinsdom Orange tijdens de tweede helft van de 16e en de gehele 17e eeuw werd bepaald door de reflecties van godsdiensttwisten in Frankrijk en de wisselende relaties tussen de prinsen en Frankrijk als regionale grootmacht. Het in dit hoofdstuk beschreven bestand bestaat grotendeels uit stukken die politieke gebeurtenissen tijdens de godsdiensttwisten reflecteren en voor een goed begrip is het nuttig om hier een summier overzicht van de geschiedenis van Orange onder het bestuur van de Nassaus te geven.! Het beste overzicht is A. de Pontbriant, Histoire de la Principautéd' Orange (Avignon, 1891). Hierop is in essentie het volgende verhaal gebaseerd met enkele correcties en aanvullingen.
Tweemaal werd onder prins Willem I (voor Orange was hij prins Willem IX) Orange in de oorlogen tussen de Habsburgers en Frankrijk bezet, maar ook tweemaal bij vredesverdragen teruggegeven bij zogenaamde acten van réintégrande. De laatste maal was bij de vrede van Cateau Cambrésis in 1559. In de Rhônevallei waren de Hugenoten zeer machtig en Orange diende hen als een soort uitvalspoort en vluchtplaats. In 1571 vonden bloedige twisten plaats en in 1572 namen de protestanten in Orange de macht over. Sindsdien volgden de protestanten in Orange een geheel eigen politieke lijn met herhaalde conflicten met het pauselijk bestuur in Avignon zonder zich veel aan de prins gelegen te laten liggen. In 1578 namen Franse Hugenoten onder Chabert de macht over van de door prins Willem I benoemde gouverneur.
Bij de dood van Willem I erfde Philips Willem, diens oudste zoon, Orange, maar de stand van zaken in de omgeving, waar de protestanten domineerden, maakte het mogelijk dat Maurits als regent voor zijn broer, die in Spaanse gevangenschap verkeerde, het gezag over Orange op zich nam. Hij legitimeerde ondanks klachten vanuit Orange het de facto gezag van Blacons als gouverneur, waarna de situatie in Orange gekarakteriseerd wordt door gewelddadige conflicten tussen Blacons en de president van het parlement, Colla. Bij de dood van Blacons in 1596 greep het parlement de macht, maar de zoon van Blacons wist uiteindelijk de overhand te krijgen en verdreef Colla. Maurits stuurde op verzoek van een deputatie uit Orange Marnix van Sint-Aldegonde en Brederode naar Orange, maar deze lieden konden niets uitrichten. De situatie veranderde echter door twee factoren: Philips Willem was in 1596 vrijgekomen en in 1598 was in Vervins de Franse godsdienstvrede tot stand gekomen. Blacons beloofde in 1598 op aandrang van Philips Willem herstel van de rechten van de katholieken in Orange. Philips Willem bezocht Orange in een geest van verzoening in 1599, maar in 1603 drongen de katholieken opnieuw aan op de vervanging van Blacons. Philips Willem reisde opnieuw naar Orange en trof Blacons in voile opstand aan. Philips Willem trok zich terug naar Courthezon en vroeg aan Frankrijk om steun. De prijs voor die steun was een huwelijk tussen Philips Willem en een Franse prinses, Eléonore de Bourbon. De steun kwam in 1605, en een Franse troepenmacht onder Chesnaye bezette de stad Orange. Aangezien Philips Willem aarzelde met het inlossen van zijn trouwbelofte, maakte Chesnaye hem enige tijd het leven zuur. NDR inv.nr. 16373.
Na de dood van Philips Willem in 1618 werd Maurits prins van Orange. Croeser werd eerst bevestigd, maar bleek later in intriges met de bisschop verwikkeld te zijn en werd vervolgens op aandrang van een protestantse afvaardiging uit Orange vervangen door personen die Maurits meer loyaal aan zijn persoon achtte. Dat waren Maurits' neef prins Emmanuel van Portugal, die gouverneur werd, en Jan de Hertoge, heer van Valkenburg, die als Emmanuel's luitenant werd aangesteld. Frederik Hendrik werd naar Orange gestuurd om de nieuwe machthebbers te installeren. Emmanuel stelde weinig voor en Valkenburg was de feitelijke machthebber. Op dat moment begonnen echter nieuwe godsdiensttwisten in Frankrijk en om op alle eventualiteiten voorbereid te zijn gaf Maurits de opdracht Orange van moderne versterkingen en van een garnizoen Zwitserse protestanten te voorzien. Valkenburg wist Maurits te overreden Emmanuel terug te roepen en hem gouverneur te maken, maar al spoedig kwamen er ernstige klachten in Den Haag over Valkenburg. Maurits was inmiddels overleden en Frederik Hendrik was genoodzaakt op te treden toen Valkenburg zich in ernstige intriges met de Fransen wikkelde over een eventuele overdracht van Orange aan Frankrijk. Betreffende de affaires rond Valkenburg zijn veel bronnen voorhanden in Vaticaanse en Franse archieven. Hierop zijn verscheidene publicaties gebaseerd: J.J. Poelhekke, 'Het bezoek van Frederik Hendrik aan Orange en Avignon'; B.M. Vlekke, 'Intrigues rondom het Prinsdom Oranje', in: Mededelingen van het Nederlandsch Historisch Instituut te Rome, 2e serie dl. 9 (1939), pp. 57-80, A. Waddington, 'Une intrigue sécrète sous Louis XIII, visées de Richelieu sur la Principaute' d'Orange (1625-1630)', in. Revue Historique, 58 (1895), pp. 276-291 Zie Koninklijk Huisarchief Orange inv.nr 161; NDR inv.nr. 578, folio 98
Betreffende de hierna volgende periode zijn bijna geen bescheiden in het hier beschreven archieffragment meer aanwezig. Die zijn echter wel aanwezig in het bestand in het Koninklijk Huisarchief terwijl ook de eerder genoemde registers van uitgaande stukken betreffende Orange in het archief van de Domeinraad doorlopen.
Na Christoffel von Dohna's dood benoemde Willem II diens zoon, Frederik als gouverneur. De twisten tussen de weduwen van Frederik Hendrik en Willem II over het regentschap over Orange hadden ernstige consequenties voor het prinsdom. De gouverneur Dohna koos de zijde van zijn tante Amalia van Solms, terwijl het parlement de zijde koos van Mary Stuart. Op verzoek van Mary greep de Franse koning in en dwong in 1660 Dohna de citadel aan hem over te geven. Als voorzorgsmaatregel liet Lodewijk XIV de door Maurits aangelegde versterkingen van Orange slopen, waardoor de stad in de toekomst onverdedigbaar werd. Zie over deze twisten. J.M. Sernée, Het geschil over het Prinsdom Oranje in de jaren 1650-1660 (Amsterdam, 1916); W. van Rijssen-Zwart, La contestation politique de la principaute d'Orange pendant la période 1660-1665; le rôle important d'une petite principauté dans la politique Européenne au XVHe siècle (Mémoire de maîtrise, stencil, Strasbourg, 1983).
Bij de Vrede van Rijswijk kreeg Willem III Orange opnieuw terug. Een nieuwe gouverneur, Lubières werd aangesteld. Willem Ill's autoriteit was niet meer dan symbolisch. Er werd opnieuw ingegegrepen toen Lubières op aandrang van de protestanten enige kruisen liet verwijderen die onder het Franse bestuur op de ruïnes van de versterkingen waren geplaatst. Lubières kwarm voor enige tijd in Franse gevangenschap. Niet lang daarna volgde de dood van Willem III. Frankrijk greep in en kende alle bezittingen in Frankrijk toe aan de prins van Conti als volgende erfgenaam van René van Chalon. Daarmee was de titel prins van Orange voor de Nassaus een papieren titel geworden.
Het in dit hoofdstuk beschreven archieffragment bestaat uit stukken van verscheiden herkomst betreffende het souvereine prinsdom Orange en de daarmee verbonden bezittingen in de Dauphiné en in de Provence die in leen gehouden werden van de koning van Frankrijk. Al deze goederen waren afkomstig uit de erfenis van René van Chalon. De stukken betreffende het prinsdom werden als een apart bestand bij de Domeinraad bewaard, Het deelarchief is een willekeurig afgescheiden fragment van wat resteerde van de stukken in het archief van de Domeinraad betreffende Orange. De rest (voorzover bewaard gebleven) bevindt zich in het Koninklijk Huisarchief.
Het oorspronkelijke bestand zoals dat bij de Domeinraad gevormd is bestond voornamelijk uit drie elementen: aankomsttitels en andere juridisch belangrijke stukken die bij verschillende gelegenheden naar Nederland zijn overgebracht, stukken meegebracht door missies vanuit Orange en Frankrijk naar de prins en administratieve stukken die door de administraties in Orange geregeld naar Den Haag zijn gestuurd.
In het oorspronkelijke bestand 'Nassause Domeinraad: Vervolg Oranje' bevonden zich enige bescheiden betreffende de bezittingen van het huis van Nassau in het Hertogdom en in het Paltsgraafschap Bourgondië (=Franche-Comté). Aangezien deze goederen gedurende de 16e en 17e eeuw een eigen geschiedenis en administratie hadden en aangezien er binnen het archief geen overlappingen aanwezig waren, is zoals eerder vermeld dit onderdeel afgesplitst apart beschreven.
Het deelarchief Orange wijkt in zijn huidige samenstelling sterk af van de overige archieven van de Domeinraad. Dit is grotendeels toe te schrijven aan het feit dat de meeste stukken betreffende het eigenlijke domeinbeheer verloren zijn gegaan, terwijl het grootste deel van wat daarvan overgebleven is zich in het Koninklijk Huisarchief bevindt. Het resultaat hiervan is dat het hier beschreven deelarchief een sterk politiek accent heeft, met als kernpunt de positie van Orange in de nadagen van de godsdiensttwisten.
Bij de Domeinraad in Den Haag bevond zich een aparte kast of kist met stukken betreffende Orange en de andere bezittingen geerfd van René van Chalon. Een inventaris daarvan werd rond 1650 gemaakt door de griffier van het bureau in Orange, Sauzin. De basis van dit bestand werd gevormd door stukken die bij verschiliende gelegenheden om veiligheidsredenen uit het archief te Orange werden overgebracht, of afschriften van stukken uit Orange gestuurd. Dergelijke overbrengingen vonden plaats in 1569, 1607, 1614 en 1618. Daarbij werd de lopende administratie geplaatst voorzover die in Den Haag geschiedde, en dit bestand werd nog uitgebreid met allerlei nieuwere bundels correspondenrie en administratieve stukken. Zo vermeldt Sauzin's inventaris nog een groot aantal algemene rekeningen die alle nu verdwenen zijn. Vermoedelijk in de Franse tijd zijn dan een groot aantal stukken verdwenen, andere uit hun oorspronkelijk verband geraakt en dossiers zijn gesplitst geraakt. Bij de splitsing tussen Koninklijk Huisarchief en Algemeen Rijksarchief kwam het grootste deel bij het Koninklijk Huisarchief terecht, deze stukken betroffen vooral de periode van Willem I en de periode van Frederik Hendrik en later. Wat uiteindelijk bij het Algemeen Rijksarchief kwam bestond uit het grootste deel van de charters uit de periode van de families des Baux en Chalon, enkele cruciale registers van uitgaande brieven, akten en commissies over de periode 1637-1697, een aantal dossiers en losse stukken uit de periode van Philips Willem en Maurits, alsmede wat losse stukken uit andere perioden.
Het was in het kader van de inventarisatie van de archieven van de Nassause Domeinraad niet mogelijk om de stukken in het Koninklijk Huisarchief bij de inventarisatie te betrekken. Dit zou alleen zin hebben in het kader van een uiterst moeizame reconstruct van het oorspronkelijke archief, een onderneming met onzekere afloop.
Daarom is gekozen voor een tamelijk diepgaande beschrijving van de afzonderlijk stukken met instandhouding van nog aangetroffen oude verbanden. Oude dossiers van min of meer gemengde inhoud werden door inhoudslijsten nader toegankelijk gemaakt.
De gecompliceerde herkomst van de stukken (verschillende overbrengingen, stukken gepresenteerd door deputaties uit Orange, lopende 'briefwisseling') en het fragmentarische karakter van het bestand maken het onmogelijk om veel van een oude orde te herkennen. Weliswaar heeft de griffier Sauzin in de 17e eeuw een beschrijving gemaakt van de inhoud van de kast Orange bij de Domeinraad in Den Haag, maar het is lang niet altijd mogelijk om de nu bestaande stukken daarin met zekerheid te herkennen. Daarom is een kunstmatige indeling gemaakt, die zoveel mogelijk de algemene indeling van de nieuwe inventarisatie volgt. Daarbij zijn wel zoals al eerder vermeld herkenbare oude verbanden gehandhaafd, en maakte de bijzondere samenstelling van het bestand enkele afwijkingen van de algemene orde en kruisverwijzingen noodzakelijk. Om oude liassen bijeen te houden zijn die beschreven als verzamelbeschrijvingen met onderbeschrijvingen voor de afzonderlijke onderdelen. Dat maakte het onmogelijk om verder nog onderwerpsgerichte verzamelbeschrijvingen in te voegen, zodat binnen de rubrieken verder de beschrijvingen in chronologische volgorde zijn geplaatst.
De chronologische scheiding met de inventaris van het archief van de periode tot 1582 is niet goed te maken. Drossaers erkende al dat haar groepering van alle stukken tot 1582 in het archief van de Raad en Rekenkamer in Breda archivistisch discutabel was: veel van de middeleeuwse stukken waren pas na 1582 vanuit Orange naar Nederland overgebracht. Enkele stukken zijn aan de aandacht van Drossaers ontsnapt en bevinden zich nog in het hier beschreven archief. Het leek niet zinnig om kleine aanvullingen aan te brengen aan een veelverspreide gedrukte inventaris, de stukken zijn derhalve in het hier beschreven archief gelaten, ook al omdat een verplaatsing tot verbreking van aanwezige verbanden zou leiden.
Een apart probleem vormen in de 17e eeuw gemaakte afschriften van allerlei oorspronkelijke rechtstitels van het prinsdom vanaf de 13e eeuw. Het valt nu niet meer in alle gevallen met zekerheid vast te stellen waar deze stukken als retroacta gediend hebben, de beste oplossing leek om ze op plekken onder te brengen die zo goed mogelijk op hun inhoud aansluiten.
Qua karakter lijkt het bestand niet veel op de andere bestanden in het archief van de Nassause Domeinraad. Het resterende bestand bevat relatief veel stukken van politieke aard, verband houdende met de instabiele situatie in de regio. De overbrenging van de rechtstitels om veiligheidsredenen was ook de achtergrond van de aanwezigheid in Nederland van middeleeuwse stukken die beschreven zijn in de inventaris Drossaers; die stukken behoren meteen tot de oudste in het archief van de Nassause Domeinraad.
Het bijzondere karakter van het bestuur over het prinsdom Orange en de aard van de bewaardgebleven stukken is weerspiegeld in de rubriek Bestuur van de inventaris, die evenzeer te maken heeft met ingewikkelde politieke affaires als met de uitoefening van de feitelijke heerlijke en souvereine rechten. Ook hier geldt dat de administratie in Orange werd gevoerd en dat de Domeinraad alleen met probleemoplossing te maken had. Een extra moeilijkheid wordt gevormd door het gemengde karakter van sommige stukken. Dat geldt dan vooral voor de stukken betreffende de positie van de Katholieke Kerk, waarin onderhandelingen met pauselijke autoriteiten, die enerzijds op grensgeschillen met Comtat-Vénaissin en onderhandelingen over vrijheid van religie slaan, anderzijds betrekking hebben op souvereine rechten (presentatie van bisschoppen) en heerlijke rechten (patronaatsrecht over het kapittel). Bij het kapittel loopt dan nog het pure patronaatsrecht dooreen met een interne zaak van de Katholieke Kerk: de secularisatie van het Kapittel dat oorspronkelijk aan de orde der Augustijnen behoorde. Omdat de stukken betreffende deze katholieke kerkelijke zaken alleen door veel kruisverwijzingen en het verbreken van oude dossiers te onderscheiden zouden zijn tussen kerkelijke zaken en patronaats-, collatie- en presentatierechten, is geen poging gedaan om in de rubriek kerkelijke zaken van bestuur politieke stukken te scheiden van uitoefening van heerlijke en souvereine rechten.
Een andere rubriek in de inventaris, waar tamelijk heterogene stukken niet te scheiden waren, is de rubriek leenzaken. Leenzaken en bestuurszaken waren niet strikt gescheiden: eden van trouw als onderdaan van het prinsdom als souvereine staat zijn soms gemengd met leeneden. Zie NDR inv.nr. 16484
Wat tenslotte de spelling van Franse namen betreft, deze zijn in de gangbare versie weergegeven, plaatsnamen in hun moderne vorm. Het adelsparticule de wordt conform Frans gebruik altijd met kleine letter gedrukt. De prinsen worden aangeduid met hun Nederlandse rangnummer, dus Willem I - Willem III, niet Willem IX - Willem XI. Bij aanduidingen van Maurits gedurende zijn regentschap, wanneer hij nog niet in rechte van de aan Philips Willem toebehorende titel van prins gebruik kon maken, wordt Maurits aangeduid als graaf Maurits.
In de eerste plaats zijn dit de departementale archieven van Vaucluse (waarin Orange gelegen is, hierin ook de archieven van het bisdom) in Avignon en de belangrijke archives municipales van de stad Orange. Daarnaast moeten vermeld worden de departementale archieven van Bouches-du-Rhône (voor het parlement van Aix-en-Provence), Isère (voor het parlement van Grenoble) en Hautes-Alpes (waarin de heerlijkheden in de Dauphiné gelegen zijn).
Voor politieke zaken is belangrijk materiaal aanwezig in het Vaticaans archief, vooral in de nuntiatuurarchieven van Brussel en Parijs en de archieven betreffende het bestuur van Avignon. Daarnaast is ook materiaal betreffende politieke zaken aanwezig in de serie Mémoires et Documents van het archief van Buitenlandse Zaken in Parijs. Pontbriant citeert daarenboven archivalia in handschriftenbestanden in de bibliotheek van Carpentras (collectie Peyresc), de Bibliothèque Nationale de France in Parijs en zijn eigen collectie en neemt aan het einde een aantal belangrijke teksten van documenten in Franse archieven op.
Het origineel in Raad en Rekenkamer van Breda 1, nr. 1132
Vermoedelijk heeft de aanwezigheid van dit stuk te maken met een betwisting van het souvereine recht van de prins om adeldom te verlenen.
Zie ook het in dossier met klachten over Valkenburg NDR inv.nrs. 16380-16383
Gouvernet was de schoonvader van Blacons.
Deze missie had te maken met het feit dat Blacons ongenegen was Orange aan Philips Willem over tedragen.
Deze stukken zijn vermeld in de oude inventaris folio 45-45v onder de rubriek souvereiniteit.
Deze verzameling bestaat gedeeltelijk uit stukken die vanuit Orange door de oppositie tegen Valkenburg naar Den Haag zijn gestuurd, gedeeltelijk uit stukken verzameld door De Knuijt in Orange. Ook zijn enige retroacta betreffende het ambt van gouverneur aanwezig. De verzameling is in de inventaris Sauzin vermeld onder hoofdstuk XVI en bevat tevens enkele retroacta.
De oorspronkelijke nummering in de lias is, voorzover aangetroffen, in de onderbeschrijvingen als vermeld.
Nr. 18
Maakte oorspronkelijk deel uit van nr. 18 in de lias
Nr. 17
Nr. 22
Nr. 17
Met de gecodeerde boodschap' 'L'estat est en danger de ce perdre, il fault remedier promptement Monsieur le Gouverneur, I'Evesque et les Juliens sont tousiours ensemble...'
Nr. 28
Nr. 27
Nr. 29
Nr. 30
Nr. 31.
32
Afschrift van de vermelding op de achterzijde van het origineel van de aan de afgezanten gegeven commissiebrief
Nr. 33
Nr. 34
Nr. 32
Vermoedelijk zijn dit onderschepte stukken.
De in dit stuk genoemde Colla trad later op als president van het parlement van Orange en een conflict tussen hem en Alexandre de Blacons speelde een belangrijke rol in de val van de laatste.
Bevat: -Lijst van stukken betreffende de kerk, het bisdom en de kapittels van Orange die in 1623 naar Den Haag zijngestuurd.
- Deductie van de Procureur-Generaal van de prins betreffende het patronaatsrecht en het nominatierecht van de prins op de kathedraal van Orange.
- Tweede deductie door P Servant over hetzelfde onderwerp
Zie ook NDR inv.nr. 16447.
- 'Consultation d'Aix', uiteenzetting in het Latijn over het recht van de prins om de bisschop van Orange te benoemen, z.d.
Vermoedelijk gaat het hier om de in dezelfde band verderop in de benoemingsakte van Jean de Tulles uit 1608 vermelde door de prins te presenteren bewijsstukken.
- Akte van beslaglegging door prins Willem I op de goederen van het bisdom Orange, 1560.
- Brief van prins Willem I aan de Paus betreffende de bestrijding van de ketterij in Orange, 1561.
- Brief van de koningin van Frankrijk, Cathérine de Médici, betreffende de benoeming van Frédéric de Chantre als bisschop van Orange, 1561.
- Bevelschrift van koning Charles VIII van Frankrijk aan het parlement van Grenoble en de Rekenkamer en thesaurier aldaar om Pierre Carré, bisschop van Orange, behulpzaam te zijn met de inbezitname van de temporaliteit van het bisdom, Uittreksel uit de registers van de Rekenkamer van de Dauphiné te Grenoble. 1484.
- Proces-verbaal van de eedsafleggingen door Jean Gobert, bisschop van Orange voor de temporaliteit van het bisdom en door de prins betreffende de handhaving van de privileges, 1469.
- Aanstellingsakte door paus Paulus V voor Jean de Tulles, bisschop van Troyes als coadjutor met recht van opvolging voor de gelijknamige bisschop van Orange, onder voorbehoud van het gepretendeerde benoemingsrecht van de prins dat deze door de Romeinse Curie kan laten onderzoeken, z.d. [1608]
- Proces-verbaal van de eedsaflegging door Jean de Tulles als bisschop van Orange aan prins Maurits, 1620
- Bevelschrift van de prins dat de door hem beroepen predikant te Lingen, Henricus Wirts niet gehinderd wordt in zijn ambtsuitoefening, z.d.
- Verslag door Montmiral betreffende zijn onderhandelingen te Avignon voor tolvrijdom voor de inwoners van Orange bij de pauselijke tol op de brug van Sorgues, 1634.
Met naamlijsten van de katholieke en protestantse inwoners van Orange.
Met als bijlage een memorandum van Servant over het patronaatsrecht
Zie NDR inv.nr. 164625.
Betreft onderhandelmgen met de Paus gevoerd door de zoon van Châteauneuf, zie ook NDR inv.nr. 16446.
De geadresseerde is niet vermeld, zie ook NDR inv.nr. 16451
Deze stukken zijn in 1636 naar Nederland gezonden.
De hieronder vermelde stukken zijn afkomstig uit de vijfde lias van akten van leenhulde aan de prins waarvan NDR inv.nr. 16483 de inhoudsopgave was, zie inventaris Sauzin (NDR inv.nr. 16499) folio 140.
De oorspronkelijke nummering van de stukken volgens de inhoudsopgave is in vermeld
Nr. 1. De inhoudsopgave beschrijft akten van leenhulde en andere gerelateerde stukken van de 13e tot de 17e eeuw.
Nr. 17. Vermeldt tevens akten van eed van trouw, o.m. van gemeenten, bisschop, kapittel en consistorie. De lijst betreft voornamelijk akten uit de 16e en 17e eeuw
Nr. 32
Nr. 31
Nr. 24-25
Nr. 20
Nr. 21-23
Nr. 26 Geregistreerd bij het parlement van Orange in 1618
Nr. 18. Met marginale aantekeningen.
Nr. 22.
Dit is het zogenaamde edict van Amboise.
Vosbergen was door Maurits gestuurd om van Croeser de citadel van Orange over te nemen, doch hij had hierin geen succes.
Vermoedelijk staat dit stuk in relatie met NDR inv.nr. 16451
Deze inventaris was opgemaakt door Sauzin omdat men Orange moest weten welke bewijsstukken in Den Haag berustten. De inventaris betreft ook de goederen uit de erfenis van René van Chalon in Frankrijk. De inventaris is bijgehouden tot c.1670. Hij bevat tevens een inhoudsopgave van de inventaris van het archief van het Bureau d'Orange in Orange.
In 1677 droegen de Staten van Overijssel aan prins Willem III hun leengoederen in het graafschap Bentheim op. Willem III ontving de leengerechtigheid van Nieuwenhuis, ook wel Neder-Bentheim genoemd en alle goederen die voorheen behoorden aan Salland en Twente en de rentambten Sibculo, Albergen, Windesheim. In 1682 werd de schenking uitgebreid met alle tienden, cijnzen, tijnzen, beden, opvaart, winningen, echten, diensten en andere rechten voortvloeiend uit deze goederen in Bentheim.
Ook verwierf de prins van Oranje de status van eerste stende [stand, lid van de gewestelijke Staten] in de landsregering.
Als leenheer van Nieuwenhuis, ofwel het Nedergraafschap, werd prins Willem III betrokken bij erfeniskwesties van de graven van Bentheim. W.F. Visch, Geschiedenis van het graafschap Bentheim (Zwolle, 1829), p. 215.
Na de dood van Willem III vervielen de rechten en goederen in Bentheim weer aan de Staten van Overijssel. In 1747 werden deze goederen opnieuw aan een prins van Oranje opgedragen en wel aan prins Willem IV.
In 1753 verpandde graaf Frederik Karel van Bentheim het graafschap aan de koning van Groot-Brittannië, keurvorst van Hannover voor een periode van 30 jaar. Na 1795 bleef het graafschap neutraal tot 1803, toen het door de Fransen werd bezet en ingelijfd in het keizerrijk. Na 1815 werd de toenmalige rechthebbende graaf van Bentheim weer in het bezit van het graafschap gesteld. De goederen in Bentheim van prins Willem V werden, net zoals al zijn andere goederen, inbezit genomen door de republiek en genationaliseerd. In 1802 werden de goederen door de thesaurier en raden van Financiën aan de Commissie tot administratie der Financiën in het voormalig gewest Overijssel overgedragen. Kort daarna werd ook het archief naar Overijssel overgebracht. NDR inv.nrs 214 en 671; notulen van 22 januari en van 28 juli 1802.
De rechten van het huis van Oranje in Bentheim waren:
Het graafschap Bentheim lag ten oosten van Overijssel. De rivier de Vecht doorsneed het graafschap. Het graafschap was 'bekwaam om haare inwoonderen te onderhouden' NDR inv.nr. 764, folio 114.
Het graafschap werd beheerd door een administrateur of rentmeester. Daarnaast stelde de prins van Oranje ook een commissaris aan, die zijn belangen behartigde bij de Staten van Overijssel en toezicht hield op het beheer van de goederen. Joan George Droghorn, de eerste rentmeester sinds de Staten van Overijssel in 1747 de goederen opnieuw aan de prins van Oranje had geschonken, was ook rentmeester van de commissaris van de prins, baron de Heijde, heer van Ootmarsum. Overigens werd er in 1748 aan Willem van Arnhem de titel rentmeester gelaten.
Rentmeesters waren:
Van de stukken betreffende Bentheim is weinig in het archief van de Nassause Domeinraad terug te vinden. De meeste stukken zijn waarschijnlijk in 1802 overgebracht naar Overijssel. Daarvan is slechts een klein deel bewaard gebleven. Deze berusten nu in het Rijksarchief in Overijssel.
Andere archieven betreffende Bentheim berusten onder meer bij:
Rijksarchief in Overijssel te Zwolle en Landesverband Westfalen-Lippe, Landesamt für Archivpflege
In de Inventar des Fürstlichen Archivs zu Burgsteinfurt, Algemeine Regierungssachen des Grafschaften Bentheim und Steinfurt, Bestand A (Inventare der nichtstaatlichen Archive Westfalens, NF 5, 1971) en Regierungssachen des Grafschaften Bentheim und Steinfurt Bestand A Bentheim, A. Steinfurt, G. (inventare der nichtstaatlichen Archive Westfalens, NF 6, 1975) zijn verdere verwijzingen naar archiefbestanden betreffende Bentheim in Duitsland te vinden.
Deze stukken zijn bij Ernst Casimir ingekomen als broer van Johanna Elizabeth, getrouwd met graaf Conrad Gumbert van Bentheim.
Deze stukken zijn waarschijnlijk door de hertog van Brunswijk aan prins Willem V overgedragen: zie aantekening van De Larrey op de inhoudsopgave.
De registers zijn vanuit het Duits in het Nederlands vertaald, met uitzondering van 1773 en 1774, waarvan de vertaalde resoluties aparte registers zijn aangelegd (NDR inv.nrs 16506 en 16508) De bijlagen bij de resoluties zijn evenmin vertaald
Deze stukken werden door het intermediair administratief bestuur van het voormalig gewest Overijssel te Deventer aan het College van administratie van de door de Fransen geabandonneerde goederen van de Vorst van Nassau te Den Haag gezonden. De stukken werden vervolgens geseponeerd.
Het graafschap Lingen was een leen van Maximiliaan van Egmond en Buren en ging na diens dood over in de handen van Anna van Buren. De keizer stelde als een voorwaarde voor zijn goedkeuring aan het huwelijk van Anna van Buren met Willem I van Oranje dat het graafschap Lingen aan hem werd verkocht.
In 1555 werd Lingen door Karel V aan Philips II overgedragen als deel van de Nederlanden.
Het graafschap Lingen kwam in bezit van Willem van Oranje als gift van de Staten-Generaal bij de geboorte van zijn dochter Catharina Belgia in 1578. Het graafschap behoorde echter nog aan de koning van Spanje: de gift werd gedaan uit naam van de koning. Als voorwaarden werden door de Staten-Generaal aan de gift gesteld: Willem zou afstand zou doen van zijn vordering van f 160.000 op Philips, uit de opbrengst zou een uitkering worden gedaan aan zijn dochter en het graafschap zou leenroerig zijn aan de provincie Overijssel. De Overijsselse leenbank weigerde echter vooralsnog over te gaan tot belening en het graafschap zelf bleef in handen van de Spanjaarden.
Tot een werkelijke inbezitneming kwam het pas in 1597, toen Maurits het graafschap bezette. Het maakte toen nog onderdeel uit van de onverdeelde boedel van het sterfhuis van Willem van Oranje. Curator van het sterfhuis, Pijll, werd belast met het beheer van Lingen. In de praktijk voerde Maurits het bestuur en in 1602 werd hij door Overijssel met Lingen beleend.
In 1605 werd Lingen door Spinola ingenomen en kwam het graafschap in het bezit van de aartshertogen van de Zuidelijke Nederlanden. In 1630 werd Lingen met meer door de Spaanse troepen verdedigd en in 1633 trok Rutger van Haersolte Lingen binnen. Van Haersolte benoemde uit naam van prins Frederik Hendrik van Oranje, de rechtsopvolger van Maurits in Lingen, een rentmeester en rechter. Van Haersolte zelf werd aangesteld als vice-drost, later als drost.
In 1633 werd het gebied ook uitgebreid met de burcht van Bevergeern.
In 1648 deed Spanje in art. 50 van het Vredestractaat van Münster officieel afstand van het graafschap, waarmee de feitelijke bezitsverhoudingen werden erkend. Het graafschap bleef leenroerig aan de Staten van Overijssel. Na de dood van Willem III liet Frederik I van Pruisen Lingen door zijn geheimraad Danckelmann bezetten, op grond van zijn aanspraken op een deel van de erfenis. In 1738 werd deze situatie met de definitieve regeling van de erfenis van Willem III bevestigd en erkend. Mr. G.J. ter Kuile sr., 'Het graafschap Lingen onder de Oranje's' in: Verslagen en Mededelingen van de Vereeniging tot de beoefening van Overijsselsch regt en geschiedenis (Deventer, 1953).
Als gevolg van de overdracht van Lingen aan de koning van Pruisen zijn er weinig archiefstukken in het archief van de Nassause Domeinraad te vinden.
De stukken zullen zich waarschijnlijk in het archief van de koning van Pruisen bevinden. Dit archief van vóór 1812 berust in het archief in Merseburg (voormalige DDR). De stukken betreffende de Nederlandse goederen die in de 18e eeuw aan Pruisen vielen, zijn te vinden in het Generaldirektorium, Oranischen Archiv, repositur 64. (Zie ook onder in het hoofdstuk Montfort).
Zie hoofdstuk Grimbergen NDR, nummer toegang ##, inv.nr. 15660
Gegevens betreffende Meurs zijn ook te vinden in de serie notulen en de serie registers van uitgaande brieven beschreven in deel 1, Stukken van algemene aard in deze inventaris.
In 1594 schonk gravin Walburg van Nieuwenaar het graafschap Meurs aan graaf Maurits van Nassau. Tot haar dood zou zij het graafschap blijven administreren. Op dat moment was Meurs door de Spanjaarden bezet. In 1597 veroverde Maurits Meurs op de Spanjaarden. De gravin bevestigde de schenking, die na haar dood zou plaatsvinden. Op 25 mei 1600 stierf zij. Otto Ortsen, Die geschichte der Stadt Moers. Dl I Die Vorpreussische Zeit mit 27 Abbildungen, Plänen usw. (Moers, 1977), pp. 108-126 en 151 e.v.
Het graafschap Meurs was een leen van het hertogdom Kleef. Aangezien de hertog van Kleef aanspraken maakte op het graafschap Meurs duurde het nog tot 1601 voor Maurits het graafschap werkelijk in bezit kon nemen.
In 1702 raakte het huis van Oranje-Nassau het graafschap weer kwijt. Op grond van zijn aanspraken op de erfenis van Willem III, nam de koning van Pruisen bezit van het graafschap door huldiging van hem als graaf van Meurs te eisen. De stad Meurs weigerde tot 1712 de koning als heer te erkennen. In die periode wist de magistraat ook het beheer door de rentmeester van de Oranje Nassaus te frustreren. In 1712 bezette de koning van Pruisen de stad, waarna hij als heer werd erkend.
In 1732, met de overeenkomst over de erfenis van Willem III tussen Pruisen en het huis van Oranje Nassau, werd de feitelijke situatie gelegitimeerd.
In het archief van de Nassause Domeinraad bevinden zich slechts weinig stukken betreffende Meurs. Waarschijnlijk zijn de meeste stukken betreffende het beheer in het archief van de koning van Pruisen te vinden.
Hierbij ook een omslag 'Interpretatie en ampliatie op het 3e art. der handvesten van de stad en Baronije Ijselstein omtrent de huijwlijkse voorwaerden, 16 mei 1772. 1 stuk
Aanwinsten: 1902 XXXIII 06
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 951
Wel aanwezig.
Wel aanwezig.
Wel aanwezig.
De enkele archiefstukken betreffende deze goederen werden aangetroffen tussen de stukken betreffende Borculo.
Zoals hieronder uit NDR inv.nr. 16530 blijkt kwamen deze bezittingen als pand aan prins Frederik Hendrik voor de termijn van tien jaar in 1633.
Onder deze rubriek zijn de ingekomen en minuten van uitgaande brieven van de prinsen van Oranje en hun voogden geplaatst, welke zonder tussenkomst van hun raad aan geadressseerden zijn verzonden.
van Etienne de Charon de Saint-Germain te Zutphen, 1735-1740. Met bijlagen. 1 omslag
van W W. Muijs, 1730-1731, 1739. 1 omslag
van de griffier Jan de Back, 1732-1736, 1739-1741. 1 omslag
van E.F. Schimmelpenningh Meerkerk, 1740. 1 omslag
van raad Jacob Staats van Halewijn, 1735, 1737-1739.
van Johan Vultejus, met bijlagen, 1729-1740. 1 omslag
van A. Perrenot, 1780-1781. 2 stukken
van Ardesch, raad en griffier, 1786-1788. 1 omslag
van Anthonie Jan Hermannus Tollius, raad 1787, 1790, 1792, 1794. 1 omslag
van en aan de raad M.A.J. Rijgersbosch, 1789. 1 omslag
van en aan Jacob Reigersman, 1738-1740. 1 omslag
De brieven zijn verdeeld over de volgende rubrieken: Financiën, Friesland, Drenthe, Groningen, Steeden (in Friesland), Militaire, Alderhande.
Zie ook NDR inv.nr. 1444.
Per jaar geordend onder vermelding van de correspondenten.
Deze stukken zijn waarschijnlijk met de stukken betreffende de obligaties die Sichterman voor [Maria Louise van Hessen-Kassel] genegotieerd had in het archief van de Nassause Domeinraad terechtgekomen.
Cortenbach was een oud adellijk kasteel in het land van Valkenburg.
Bevat twee bouwtekeningen van een kerktoren.
Ook een transcriptie in Collectie Handschriften Provinciale Bibliotheek, inv.nr. 1195, nr XXXVII.
Met transcriptie. Ook een transcriptie in Collectie Handschriften Provinciale Bibliotheek, inv.nr. 1195, nr. XXII.
Grotendeels afkomstig van B. van Burmania en grietman Rengers.
Het huis Egmond bezat zowel het graafschap Buren als de baronie van IJsselsteln.
In het Duits. Met opgeplakt zegel.
Genummerd 250.
Genummerd 56.
Medeondertekend door Sirk Mickmann
In dorso: 'advis...etmis....de Plessis capitain en ruitter.'
Via Hohenlohe?
Aantekening 'Hohenlohe?'.
Van Asch van Wijck was rond 1850 samen met jhr. G.J. Beeldsnijder van Voshol en mr. F.H.C. Drieling eigenaar van de stukken.
betreft waarschijnlijk een grensconflict tussen Overijssel en Gelderland (Zutphen)
Ontbreekt
De naam van de koper en de koopsom zijn niet ingevuld.
Betreft een rekening van de voerman van de drossaard
Aanwinsten: 1957 II 01
Voorheen 1.11.01.01 Aanwinsten 1e afd. ARA, inv.nr. 1858
De rekening werd afgehoord door het kapittel van Eindhoven en het bisdom van 's-Hertogenbosch.
Geen van deze dorpen viel onder de heerlijkheid Eindhoven en Cranendonk. Loemel viel onder de generaliteit en Peelt en Excel onder het prinsdom Luik.
Aangetroffen in een rekening van Grave en Cuijk.
Het betreft de heerlijkheid Moldijck?, getekend te Moock.
Niet compleet.
Vernieuwd door de rentmeester F.L. Meijer in 1608.
Holede was vanaf 1621 niet meer in het bezit van het huis van Oranje.
Rousse of Renaix lag in Oost-Vlaanderen bij Oudenaarde.
De rentmeester van Ravestein inde te Eppegem cijnzen voor de prins van Oranje.
Zes brieven, geschreven aan een gezantschap naar de Franse koning waarvan graaf Hendrik van Nassau deel uitmaakte, berusten in originali in het archief van de. Nassause Domeinraad I onder inventarisnummer 1523.
Een bijbehorende kaart berust in ARA, sectie Kaarten en Tekeningen, Collectie Hingman (VTH), inv. nr. 2629.
Het betreft Dieren, Het Loo, Kelnarie van Putten, tienden op de Veluwe, Steenwaard, de Pley, voormalige koninklijke domeinen, Xanten, Padenbornse tienden en Soestdijk; in 16846 ook nog Niervaart en Zevenbergen.
Zeventien kwitanties uit 1814-1816 betreffen betalingen door de gewezen rentmeester van het Doetinchemse geestelijke rentambt te Zutphen aan derden.
Niet raadpleegbaar
De stukken zijn genummerd A-Q.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
De rekening is na het overlijden van Willem van Ophuysen ingediend door Jacobus de Bergh.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
De bijlagen bevatten o.a. condities van verpachting en staten van ontvangsten en uitgaven.