De gegevens voor deze inleiding en voor de toelichtingen bij elk deel-archief zijn ontleend aan: F.J.M. Otten, Gids voor de archieven van de ministeries en de Hoge Colleges van Staat 1813-1940 (Den Haag, Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, 2004), pp. 159-186
De eerste bundeling van een groot aantal taken op het terrein van het binnenlands bestuur vond plaats in 1801 bij de samenvoeging van een drietal agentschappen, namelijk 'Inwendige Politie', 'Nationale Opvoeding' en 'Nationale Oeconomie', tot één departement van Binnenlandse Zaken. Tijdens de inlijving bij het Franse Keizerrijk, 1810-1813, bleef een afzonderlijke, te Amsterdam gevestigde administratie voor de Hollandse departementen onder leiding van gouverneur-generaal Lebrun voortbestaan, met voor het binnenlands bestuur een aparte intendant, de kundige baron D'Alphonse.
Tot ver in de 19de eeuw bleef Binnenlandse Zaken een zeer omvangrijk en heterogeen takenpakket behandelen, in de praktijk vaak alle zaken, die niet uitdrukkelijk bij een ander departement waren ondergebracht. In de periode 1813-1831 zijn de talrijke reorganisaties bij Binnenlandse Zaken vooral te wijten aan het wisselvallige beleid van Willem I bij zijn streven naar bezuiniging op de overheidsuitgaven. Omvangrijke taakgebieden als waterstaat, onderwijs en nijverheid ressorteerden in bepaalde jaren onder Binnenlandse Zaken, maar werden in andere jaren door andere ministeries behartigd. In de periode 1832-1877 was er meer continuïteit in de organisatie van het departement, al werd er intern met de taken van de afdelingen nogal eens geschoven.
Na het herstel van de onafhankelijkheid werd op 1 december 1813 H. van Stralen benoemd tot commissaris-generaal voor Binnenlandse Zaken, met een zeer breed takenpakket: binnenlands bestuur (in engere zin: toezicht op lagere overheden), waterstaat en publieke werken, justitie, kerkelijke zaken, nationale militie en schutterijen, onderwijs, kunsten en wetenschappen, landbouw en nijverheid, armwezen, volksgezondheid, toezicht op de Staatscourant. Nog in 1813 echter werd de justitie opgedragen aan de Eerste president van het Hooggerechtshof en in januari 1814 ging de waterstaat over naar de Generale Directie van de Waterstaat. De ambtenaren van de intendance van Binnenlandse Zaken werden van Amsterdam naar Den Haag overgeplaatst.
Op 29 maart 1814 verving Willem I Van Stralen door W.F. Röell, die de titel secretaris van staat voor de Binnenlandse Zaken mocht voeren. Onder Röell werd in februari 1815 de organisatie van het departement bepaald: naast de secretaris (vanaf 1816 de secretaris-generaal) kwamen er vijf commissarissen, elk belast met een deeltaak en wel voor het binnenlands bestuur, het onderwijs, de geneeskunde, de landbouw en de kerkelijke zaken. In de Zuidelijke Nederlanden fungeerde in 1814-1815 een afzonderlijke commissaris-generaal voor Binnenlandse Zaken. Na de vereniging van Nederland en België werden beide administraties samengevoegd tot één departement, nu onder leiding van een minister, maar met een enigszins ingekrompen takenpakket, omdat de erediensten en onderwijs, kunsten en wetenschappen zelfstandige administraties gingen vormen. Anderzijds werd in 1816 een nieuwe commissaris voor militie en de schutterijen benoemd, belast met de uitvoering van de Militiewet van 1815.
Om de integratie van Noord en Zuid te bevorderen, wenste de Koning het aantal Belgische ministers te vergroten. In februari 1817 werd bij Binnenlandse Zaken de Belg P.C. de Coninck benoemd. Deze signaleerde in een reorganisatievoorstel aan de Koning, dat ten gevolge van het groeiend aantal zaken, te weinig personeel en een onjuiste organisatie veel stukken onbewerkt en onbeantwoord bleven. De Coninck kreeg van Willem I het groene licht voor een interne reorganisatie: er kwamen naast een Generale Secretarie en een Kabinet nu zes afdelingen (zie de bijlage na deze paragraaf), elk onder een commissaris. Van belang was, dat nu voor het eerst het algemeen archief in afdelingsarchieven werd gesplitst, een splitsing die sindsdien permanent gehandhaafd zou blijven.
Al in de loop van 1818 ging de zorg voor nijverheid en landbouw over op het in dat jaar opgerichte departement van 'Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën'. Eind 1819 besloot Willem I het departement van Waterstaat op te heffen en deze administratie per 1 januari 1820 onder te brengen bij Binnenlandse Zaken. Deze samenvoeging was een van de aanbevelingen van de in augustus 1818 ingestelde geheime staatscommissie-Repelaer, die als taak had gekregen na te gaan hoe de departementen het meest doelmatig en het zuinigst konden worden georganiseerd. Latere voorstellen van deze commissie hadden ook voor Binnenlandse Zaken consequenties. Ingevolge het befaamde KB van 4 september 1823 nr.7 betreffende de organisatiestructuur van de departementen ging ook bij Binnenlandse Zaken de interne structuur op de schop.
Nog in september 1823 werd besloten, dat de ambtelijke top naast de minister zou bestaan uit een Raad van administrateurs, met de secretaris-generaal (met raadgevende stem) als secretaris. Deze Raad zou wekelijks bijeenkomen om onder voorzitterschap van de minister alle concept-wetten en besluiten met een 'algemeene werking' te bespreken. De administrateurs waren bevoegd rechtstreeks met andere autoriteiten te corresponderen, buiten de minister om, en desgevraagd de Koning te adviseren. Aanvankelijk fungeerden vier administrateurs, te weten voor het binnenlands bestuur, voor waterstaat en publieke werken, voor het armwezen en de (van het departement van Justitie overgekomen) gevangenissen, en voor militie en schutterijen. Voor de geneeskunde werd geen afzonderlijke administratie nodig geacht: dit taakonderdeel werd, nogal merkwaardig, toegewezen aan de afdeling Algemene Zaken.
Per 1 april 1824 kwam er een vijfde administrateur bij, namelijk voor onderwijs, kunsten en wetenschappen, welke taakonderdelen waren afgesplitst van het 'verzameldepartement' Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën. In april 1825 moest dit laatste ministerie opnieuw een taakgebied afstaan aan Binnenlandse Zaken, namelijk de nijverheid (inclusief de landbouw), waarvoor een zesde administrateur werd benoemd. Anderzijds verloor Binnenlandse Zaken in april 1824 het toezicht over de openbare middelen van vervoer, zoals postwagens, diligences, beurtveren e.d., die naar Financiën (de administratie der Posterijen) over gingen.
In juni 1825 werd De Coninck als minister opgevolgd door Van Gobbelschroy, eveneens een Zuid-Nederlander. Op zijn voorstel werd in 1826 de administratie voor Armwezen en Gevangenissen gesplitst in verband met de 'uitgebreidheid en het gewigt der zaken van het Armwezen'. Vanaf april 1826 fungeerden, naast de afdeling Centraal Beheer een zevental administraties die met een letter werden aangeduid (zie de bijlage na deze paragraaf). In juli 1826 kwam daar Rooms-Katholieke Eredienst nog bij, een nogal opportunistische toevoeging aan het toch al zo heterogene takenpakket van het departement.
Ook in 1826 werd de Commissie voor de Algemeene Statistiek opgericht, waarvan de minister van Binnenlandse Zaken als voorzitter en drie van zijn administrateurs als leden deel uitmaakten. Vanaf begin 1829 ten slotte fungeerde een afzonderlijke administratie voor de mijnen, afgesplitst van die voor de nijverheid. Met ingang van het jaar 1830 verloor Binnenlandse Zaken een drietal beleidsterreinen: R.K. Eredienst werd weer een zelfstandig departement, terwijl de waterstaat en de nijverheid (het laatste inclusief de landbouw) overgingen naar het nieuw gevormde ministerie Waterstaat, Nationale Nijverheid en Koloniën.
Na de Belgische opstand en de feitelijke afscheiding van de zuidelijke provincies installeerde Willem I in oktober 1830 een nieuwe bezuinigingscommissie. Deze adviseerde onder meer om veel zaken te decentraliseren naar de provincies en gemeenten, waardoor vooral Binnenlandse Zaken minder werk zou krijgen. Ook de nieuwe bewindsman, Van Doorn, installeerde begin 1832 een commissie, die de mogelijkheden tot vereenvoudiging en bezuiniging in 'alle vakken van het Binnenlandsch beheer' moest inventariseren. Van de aanbevelingen van beide commissies kwam in de praktijk weinig terecht. Wel gerealiseerd werd de aanbeveling om de functie van de te zelfstandig geachte administrateurs op te heffen. Ook werd de formatie van het ministerie fors ingekrompen door het ontslag van de Zuid-Nederlandse ambtenaren, die ruim 40% van het personeel uitmaakten.
Per 1 oktober 1831 ten slotte keerde de administratie van de Waterstaat terug naar Binnenlandse Zaken.
In september 1831 werd de organisatiestructuur van Binnenlandse Zaken vastgelegd, die in grote lijnen tot 1877 gehandhaafd zou blijven De functie van administrateur werd opgeheven. Ten hoogste vier raadadviseurs zouden de minister bijstaan. Naast de Generale Secretarie en het Kabinet kwamen er nu acht afdelingen, die (als regel) onder leiding stonden van een referendaris en met een nummer werden aangeduid (zie de bijlage na deze paragraaf).
De administratie van de Nijverheid (inclusief de landbouw), die eind 1829 aan Binnenlandse Zaken was onttrokken, keerde begin 1841 als 9e afdeling Nijverheid terug naar het ‘moeder-departement’. In hetzelfde jaar werd de Opperhoutvesterij (jacht en visserij), die vanaf 1814 steeds een zelfstandige administratie had gevormd, onder verantwoordelijkheid van Binnenlandse Zaken gebracht, als afdeling Opperhoutvesterij, ook wel Jacht en Visserij geheten. Anderzijds verloor het departement in 1842 het beheer over de gevangenissen en het toezicht over de openbare orde en veiligheid aan het departement van Justitie. Men bleef in deze jaren schuiven met taken, want met ingang van 1 januari 1846 kreeg Binnenlandse Zaken (de afdeling Nijverheid) het toezicht over de middelen van vervoer zoals postwagens, diligences en trekschuiten, dat in 1824 was afgestaan aan Financiën, terug van dat ministerie.
Nadat de beide afdelingen voor het binnenlands bestuur al in 1840 onder éénhoofdige leiding waren geplaatst, werden ze medio 1848 verenigd tot de 2e afdeling Binnenlands Bestuur. Twee jaar later kreeg de geneeskunde weer een eigen afdeling: Medische Politie, welke benaming de politie in de oude betekenis van beleid en toezicht betreft. Ook bij het Generaal Secretariaat en de Comptabiliteit werden reorganisaties doorgevoerd (nijverheid viel zelfs korte tijd onder het Generaal Secretariaat), terwijl de afdeling Waterstaat van 1847-1856 in twee sub-afdelingen was verdeeld. Ook werden de nummers van de afdelingen nogal eens gewijzigd.
Met ingang van 1857 ging de jacht en visserij over naar het ministerie van Justitie. Drie jaar later nam Justitie ook de bemoeienis met adelszaken over, waarvoor in 1852 bij Binnenlandse Zaken een afzonderlijke afdeling was opgericht, na de overgang van bevoegdheden van de Hoge Raad van Adel naar het departement. In 1852 werd het beheer van de nieuwe dienst van de Rijkstelegraaf bij wet opgedragen aan Binnenlandse Zaken; met de uitvoering werd de afdeling Nijverheid belast. Vanaf 1857 fungeerde een afdeling Statistiek, een opwaardering van het gelijknamige Bureau dat vanaf 1848 ressorteerde onder het Generaal Secretariaat en vanaf 1851 onder de afdeling Binnenlands Bestuur.
In de jaren-1860 wist Binnenlandse Zaken zich met succes te verzetten tegen pogingen het departement een aantal taken te ontnemen. Tweede-Kamerlid Van Nierop schetste de bewindsman van Binnenlandse Zaken als rechter in administratieve zaken, 's lands opperburgemeester, opperarmenverzorger, opperschoolmeester, oppermilitiecommissaris, oppermedicijnraad, opperdijkgraaf en opperbouwheer tegelijk. Het was vooral Thorbecke, van 1862-1866 weer minister van Binnenlandse Zaken, die zich in de Kamer fel verzette tegen inkrimping van het takenpakket.
In de voorgaande paragraaf is al het een en ander meegedeeld over verschuivingen in het takenpakket voor zover die geleid hebben tot veranderingen in de organisatie. In deze paragraaf zal alleen nader worden ingegaan op beleidsterreinen, die in de periode 1813-1864 langdurig door Binnenlandse Zaken werden behartigd, te weten: 1.binnenlands bestuur 2. armenzorg (of, zoals men dat destijds noemde, het armwezen), 3. nationale militie en schutterijen en 4. onderwijs, kunsten en wetenschappen
Het departement van Binnenlandse Zaken is vanaf het begin belast geweest met het toezicht op de bestuurlijke en financiële organisatie van de lagere overheden, de provincies, gemeenten en waterschappen. In de eerste helft van de 19de eeuw was die bemoeienis vrij intensief. Na de Grondwet van 1848, die voor het eerst provincie en gemeente als organen van openbaar bestuur noemde, nam de bemoeienis enigszins af.
Onder het Binnenlands Bestuur viel vanouds ook de verantwoordelijkheid, in nauw contact met provinciale en gemeentelijke besturen, voor de handhaving van de openbare orde en veiligheid. In een rapport aan de Koning, maart 1826, wees minister van Binnenlandse Zaken Van Gobbelschroy erop, dat de administratie van het Binnenlands Bestuur bemoeienis had met een 'groote verscheidenheid der onderwerpen ... als bevattende niet alleen die van het eigenlijk gezegd Binnenlandsch bestuur, maar ook de geheele Administratieve Policie'. Onder 'administratieve policie' verstond men in de eerste helft van de 19de eeuw zaken als: toezicht op markten en kermissen, toezicht op schouwburgen, toezicht op de uitoefening van het 'kopijregt' van drukwerken, verlening van vergunningen voor bedrijven die gevaar, schade of hinder konden opleveren, verlening van vergunningen voor vervoersdiensten met postwagens, diligences en andere middelen van vervoer; toezicht op begraafplaatsen, op vervoer van buskruid, op de strandvonderij, op de ijk van maten en gewichten.
Enkele van de onderwerpen hadden raakvlakken met de nijverheid en gingen in de loop van de 19de eeuw over naar de afdeling Nijverheid Bij zaken als verstoring van de openbare orde had ook het Kabinet van Binnenlandse Zaken een taak, in nauw samenspel met de gouverneurs/commissarissen des Konings.
In verband met de intensieve bemoeienis met organisatie en taken van de provincies en de gemeenten wordt hierna (globaal) ingegaan op organisatie en taken van deze lagere overheden (voor de waterschappen zie het hoofdstuk Waterstaat).
Van 1814-1850 waren de colleges van Provinciale Staten gekozen volgens een stelsel van standenvertegenwoordiging, met afgevaardigden namens de Ridderschap, de steden en de plattelandsgemeenten of 'landelijke stand'. De belangrijkste taak van de Staten was in deze periode het kiezen van de leden van de Tweede Kamer. Ook konden de Staten, onder goedkeuring van de Koning, reglementen en verordeningen uitvaardigen. In de praktijk functioneerden de Staten tot 1850 weinig bevredigend. Dat kwam vooral door de overheersende positie van de gouverneur des Konings, de informatiebron en vertrouwensman van de centrale regering en toezichthouder over de gehele rijksadministratie in de provincie. De gouverneurs fungeerden ook als voorzitter van Gedeputeerde Staten, het college gekozen uit de provinciale Staten voor de afdoening van de dagelijkse bestuurstaken.
De kosten van de provinciale bestuursorganisatie kwamen ten laste van het Rijk (de begroting van Binnenlandse Zaken). Begroting en rekening behoefden de goedkeuring van de Koning. De besturen waren verplicht jaarlijks het Provinciaal Verslag toe te zenden aan de minister van Binnenlandse Zaken.
Veel contacten van Binnenlandse Zaken met de gemeenten liepen via het provinciaal bestuur, de directe toezichthouder op deze bestuurslaag. In de periode 1814-1850 is sprake van twee categorieën gemeenten, de steden en de plattelandsgemeenten. De steden hadden meer bevoegdheden dan de tweede groep, die wel heel sterk onder curatele stond van provincie en rijk. Voor beide groepen golden tot de inwerkingtreding van de Gemeentewet van 1851 bestuursreglementen. In de steden werden burgemeester, wethouders en secretaris door de Koning benoemd. In de plattelandsgemeenten benoemde de Koning de burgemeester en werden de assessoren (wethouders) door de gouverneur benoemd.
Voor aan- en verkoop van gemeentelijke eigendommen was goedkeuring van de Koning vereist. Inkomsten verkregen de gemeenten aanvankelijk uit opcenten op rijksbelastingen, uit accijnzen en hoofdelijke omslagen; voor de heffing van deze belastingen was goedkeuring van de Kroon nodig. De autonome taken van de gemeente bleven tot ver in de 19de eeuw voornamelijk beperkt tot handhaving van de openbare orde
'Als eene zaak van hoog belang wordt ook het armbestuur en de opvoeding der arme kinderen aan de aanhoudende zorg der Regering bevolen. De Koning doet van de inrigtingen dienaangaande jaarlijks een uitvoerig verslag aan de Staten-Generaal geven', aldus artikel 228 van de Grondwet van 1815. De armenzorg is vanaf het begin van het Koninkrijk een beleidsterrein van het ministerie van Binnenlandse Zaken geweest.
De feitelijke uitvoering van de armenzorg was bij de aanvang van de regering van Willem I een zaak van plaatselijke kerkbesturen en (in mindere omvang) van burgerlijke armbesturen. Naar de mening van de Koning ontbrak het bij de bestaande armenzorg aan een 'algemeen plan' en aan samenwerking van de verschillende armbesturen. Wel waren landelijk regels gesteld voor aan- en verkoop, ruil e.d. van onroerende goederen en voor het aanvaarden van legaten en giften door instellingen van weldadigheid: hiervoor was toestemming nodig van de centrale overheid. Ook voor de (veelal gemeentelijke) banken van lening was in 1826 een landelijk reglement afgekondigd, dat oprichting afhankelijk stelde van goedkeuring door de Kroon. Ten behoeve van de samenstelling van het sinds 1815 verschijnende jaarlijkse verslag over het armwezen had Binnenlandse Zaken behoefte aan meer informatie over de lokale armenzorg. Onder de regering van Willem I werden kerkelijke armbesturen aangemoedigd subsidie aan te vragen bij het gemeentebestuur in ruil voor inzage in de administratie en meer invloed van de overheid.
Een zaak die acuut geregeld diende te worden, was de kwestie van het domicilie van onderstand ofwel de vraag in welke gemeente de bedeelde een uitkering zou moeten krijgen. In 1818 werd daarover bepaald, dat dit de geboorteplaats zou zijn, dan wel de gemeente waarin de bedeelde vier jaar achtereen had gewoond en belasting (sic) had betaald, en dat elders gemaakte kosten door het domicilie van onderstand moesten worden terugbetaald. Deze regeling leidde tot talloze geschillen tussen gemeenten en tot het heen en weer afschuiven van armen. De geschillen werden in eerste instantie beslist door Gedeputeerde Staten, maar beroep was mogelijk via de minister van Binnenlandse Zaken, die ook besliste bij geschillen tussen gemeenten in verschillende provincies.
Behalve het verlenen van onderstand in geld of natura aan armen, werden wezen, bejaarden en bedelaars opgenomen in gestichten en werd gedaan aan werkverschaffing in speciale werkinrichtingen. Omdat rondzwervende bedelaars een gevaar konden vormen voor de openbare orde, bepaalde de regering in 1822, dat alle valide en voor veldarbeid geschikte bedelaars vanuit de bestaande bedelaarsgestichten in de steden moesten worden overgebracht naar de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. De regering sloot met deze maatschappij contracten af over aantallen te leveren werkkrachten, voor wie werd betaald door de gemeente van domicilie van onderstand. Men mocht de kolonies pas verlaten na toestemming van de minister van Binnenlandse Zaken. Ook weeskinderen en behoeftige huisgezinnen werden in de kolonies opgenomen. In 1827 werden de rijksbedelaarswerkhuizen te Hoorn en Veere opgeheven en Ommerschans en Veenhuizen aangewezen als vervangende locaties.
De Grondwet van 1848 bepaalde, dat het armbestuur bij wet moest worden geregeld. Thorbecke stelde als minister van Binnenlandse Zaken een ontwerp van wet op, dat regels wilde stellen voor de verhouding tussen kerkelijke en burgerlijke armbesturen. Als de wet niet van toepassing zou zijn op de diaconieën, dan zou zij haar doel grotendeels missen. Zijn ontwerp ontketende een krachtige oppositie: de tegenstanders meenden dat de overheid ingevolge de grondwettelijke scheiding van kerk en staat in het geheel geen recht had zich met de kerkelijke armenzorg te bemoeien. Door de val van het ministerie-Thorbecke in 1853 moest zijn opvolger aan Binnenlandse Zaken, G.C.J. van Reenen, een nieuw ontwerp indienen, dat in 1854 werd aangenomen en als de Armenwet van 1854 tot 1912 van kracht zou blijven.
Deze wet liet de kerkelijke en bijzondere armbesturen volledige vrijheid en bracht alleen een zeker toezicht op de burgerlijke en gemengde armbesturen. Wel werd voorgeschreven, dat alle instellingen hun statuten moesten overleggen en jaarlijks bepaalde statistische gegevens; deze laatste verplichting met het oog op het door Binnenlandse Zaken op te stellen verslag over het armwezen. De wet liet het verlenen van onderstand primair over aan de particuliere instanties, pas als die hulp tekort schoot mocht het burgerlijk armbestuur hulp geven op kosten van de gemeenten, die daartoe soms subsidie kregen van het Rijk. In de praktijk nam het aandeel van de burgerlijke armbesturen in de steunverlening steeds meer toe. Als domicilie van onderstand koos de wet voor de geboorteplaats, terwijl de verrekening werd afgeschaft. De politionele armenzorg, het weren van bedelarij en landloperij, bleef een taak van het Rijk
De zorg voor krankzinnigen werd beschouwd als onderdeel van de armenzorg. Al vrij vroeg in de 19de eeuw ging het Rijk over tot ondersteuning van armlastige krankzinnigen in de vorm van rijksbijdragen aan gemeenten in de kosten van verpleging. Het toezicht op de gestichten was in 1818 opgedragen aan Gedeputeerde Staten. De Krankzinnigenwet van 1841 vormt de eerste codificatie. Deze wet stelde dat het doel van de opname in gestichten moest zijn: genezing van de patiënt door geneeskundige behandeling. Bepaald werd, dat de bestaande en nieuw op te richten gestichten nu onder het oppertoezicht vielen van de regering die, gehoord het college van Gedeputeerde Staten, zonodig tot sluiting van een gesticht kon overgaan.
Vanaf 1813 vielen de militie- en schutterijzaken onder de verantwoordelijkheid van het departe-ment van Binnenlandse Zaken, waar een afdeling Nationale Militie en Schutterijen fungeerde tot het begin van de 20ste eeuw.
Om elke indruk tot herinvoering van de gehate conscriptie tijdens de inlijving bij Frankrijk weg te nemen, streefde de regering van Willem I naar een militie die in principe zou bestaan uit vrijwilligers. Pas als het aantal vrijwillig gerecruteerden ontoereikend was, zouden door loting zoveel manschappen worden aangewezen en ingelijfd als nodig was tot completering van het contingent. De militie zou fungeren als aanvulling op de staande armee.
De militieplicht werd, na een provisorische voorziening in december 1813, geregeld in de wet op de nationale militie van 1815, na de vereniging met België vervangen door de militiewet van 1817. De wet regelde onder meer de duur van de militieplicht (vijf jaar, vanaf het 19de jaar), het aantal jaarlijks in te lijven miliciens en de verdeling daarvan over de provincies en gemeenten (het contingent). Het Rijk werd verdeeld in militiedistricten (tot 1861 onderverdeeld in militiekantons), waarbinnen een militiecommissaris, terzijde gestaan door een militieraad, belast was met het toezicht op alle militiezaken. Plaatsvervanging, waarbij iemand die niet aan de loting deelnam vrijwillig en tegen betaling de plaats innam van een ingelotene, en nummerverwisseling, waarbij een uitgelotene de plaats innam van een ingelotene, waren mogelijk. Beide varianten werden aangeduid met de term remplacanten-stelsel.
Door elk gemeentebestuur moest een register worden aangelegd van militieplichtigen, het militieregister, aan de hand waarvan een lijst van geschikte personen werd opgesteld ten behoeve van de jaarlijkse loting. De militieraad beoordeelde of een kandidaat geschikt was voor de dienst, dan wel tijdelijk of voorgoed werd vrijgesteld. Van uitspraken van de militieraad kon men bij Gedeputeerde Staten in beroep gaan, met de mogelijkheid van beroep op de Kroon. De periode van eerste oefening duurde voor de meeste miliciens slechts enkele maanden; daarna volgde een periode van langdurig verlof, dat jaarlijks door een korte herhalingsoefening kon worden onderbroken.
De Grondwet van 1848 stelde de minimumleeftijd van de militieplichtige op 20 jaar. Voor het overige bleef de wet van 1817 de gehele 19de eeuw van kracht. Een nieuwe militiewet van 1861 bracht wel een verhoging van het contingent en een verschuiving van het lichtingsjaar naar het jaar volgend op het inschrijvingsjaar, maar liet het stelsel als zodanig intact.
De Staatsalmanak rond 1860 vermeldt over de taken ten aanzien van de militie onder meer: bepaling van het jaarlijks contingent; benoeming van militiecommissarissen en leden van militieraden; behandeling van reclames over verleende of geweigerde vrijstellingen; idem van hoger beroep (bij de Kroon) van uitspraken van Gedeputeerde Staten; plaatsvervanging en nummerver-wisseling; opsporing van nalatige lotelingen; vergunning tot het aangaan van een huwelijk door militieplichtigen; ontslag.
Tijdens de Republiek fungeerden in de stedelijke schutterijen, belast met handhaving van rust en orde. De Grondwet van 1814 voorzag in heroprichting, maar dan wel met een landelijk uniforme organisatie. Deze werd vastgesteld in de Wet op de Schutterijen van 27 februari 1815. In verband met de vereniging met België, waar de wet niet gold, was een herziene wet nodig, die pas in 1827 tot stand kwam.
In gemeenten met meer dan 2500 inwoners moest een dienstdoende schutterij worden opgericht, in de overige een rustende schutterij die alleen in noodsituaties zou kunnen worden opgeroepen. De schutterplichtige leeftijd werd bepaald op 24 tot 34 jaar, dus aansluitend op de militiejaren. Van die tien jaar werden de eerste vijf in daadwerkelijke dienst doorgebracht, de volgende als reserve. Jaarlijks werd door loting de voorgeschreven sterkte bereikt. Nummerverwisseling was toegestaan. De dienstdoende was verplicht periodiek te oefenen in compagnies- en bataljonsverband. De schutters vielen onder de rechtspraak van schuttersraden. Bij de Belgische opstand in 1830 werden zowel de dienstdoende als de rustende schutterijen gemobiliseerd (in de zogenoemde mobiele schutterijen) en opgenomen in de krijgsmacht, onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Oorlog.
Ten aanzien van de schutterijen had Binnenlandse Zaken, blijkens de opgave in de Staatsalmanak uit de jaren-1860 onder meer bemoeienis met: regeling van de sterkte; begrotingen van schutterijen; inschrijving en loting; behandeling van reclames over verleende of geweigerde vrijstellingen; voordrachten aan de Koning inzake benoeming en ontslag van officieren; vorming en oefening. De uitrusting van de schutterijen met wapens, munitie en kleding was geen zaak van Binnenlandse Zaken, maar viel onder het departement van Oorlog.
Al vanaf 1798 werd de zorg voor onderwijs, kunsten en wetenschappen als taak van de nationale overheid beschouwd. De Staatsregeling van dat jaar voorzag in de instelling van een Agentschap van `Nationale Opvoeding’. De grondwetten van 1814 en 1815 bevestigden het openbaar onderwijs als `aanhoudend voorwerp van de zorge der Regering'. De in de Bataafse tijd tot stand gekomen Lager Onderwijswet van 1806 zou ruim een halve eeuw stand houden en eerst in 1857 worden vervangen. Het middelbaar en hoger onderwijs kregen pas in de tweede helft van de 19de eeuw hun wettelijke basis.
Op 20 maart 1814 was door Willem I bepaald dat de Lager Onderwijswet van 1806 en de daarmee samenhangende regelingen van kracht zouden blijven. De wet van 1806 maakte onderscheid in openbare en bijzondere lagere scholen. De eerste categorie werd van overheidswege gefinancierd. De bijzondere scholen waren onderscheiden in twee klassen: die van de eerste klasse werden beheerd door instanties als diaconieën, weeshuizen, de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen e.d.; scholen van de tweede klasse werden geëxploiteerd door particulieren, waarbij de onderwijzers bekostigd werden uit de school- en kostgelden. Om als onderwijzer te kunnen werken moest eerst examen worden gedaan, af te nemen door de schoolopzieners. Klassikaal onderwijs werd verplicht. De staat ging overigens niet over tot het zelf stichten van lagere scholen.
De Lager Onderwijswet van 1801 riep het Rijksschooltoezicht in het leven door middel van een dekkend net van schoolopzieners, die elk in een district werkzaam waren. Op grond van de Schoolwet van 1806 werd een instructie vastgesteld voor de schoolopzieners en de door hen gevormde departementale (vanaf 1815 provinciale) commissies van onderwijs. In grote plaatsen was er extra toezicht door een plaatselijke commissie. Als landelijk inspecteur voor het lager onderwijs fungeerde tot 1833 de eerdergenoemde A. van den Ende; zijn opvolger H. Wijnbeek, in functie tot 1850, was tevens inspecteur van de Latijnse scholen (zie hierna).
Het Rijksschooltoezicht vormde voor het ministerie de belangrijkste bron van informatie over het onderwijsveld. De schoolopzieners, die door de Kroon werden benoemd, namen onderwijzersexamens af, gaven advies bij het oprichten van scholen en het benoemen van onderwijzers. Regelmatig dienden zij de scholen binnen hun district te bezoeken en te rapporteren over de kwaliteit van het onderwijs en de schoolgebouwen. De verslagen van de schoolopzieners vormden het basismateriaal voor het jaarlijks verslag dat de provinciale commissies uitbrachten, zowel aan het departement als aan het provinciaal bestuur. Ten departemente werden de gegevens verwerkt in het gedrukte onderwijsverslag aan de Staten-Generaal.
Als annexe bij de Schoolwet van 1806 fungeerden Verordeningen inzake het afleggen van onderwijzersexamens. Het merendeel van de onderwijzers werd opgeleid in de praktijk. Er waren enkele kweekscholen, zoals die van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. In 1816 nam de regering het voortouw door in Haarlem een rijkskweekschool op te richten voor de noordelijke provincies, het jaar daarop gevolgd door een kweekschool te Lier voor het Zuiden. Incidenteel verschafte het Rijk beurzen aan leerlingen.
Onder het régime van de Schoolwet van 1806 werden alleen de openbare scholen van overheidswege gefinancierd. Tot 1830 was voor het stichten van scholen en het aanstellen van onderwijzers toestemming van de minister nodig; vanaf dat jaar lag die bevoegdheid bij de lagere overheid. Pas na de Grondwet van 1848 was het mogelijk bijzondere, confessionele scholen op te richten.
De aandacht van de rijksoverheid richtte zich in de eerste helft van de 19de eeuw vrijwel geheel op het lager onderwijs: bij het middelbaar onderwijs was geen spoor van een uniforme regeling of een algemeen leerplan te ontdekken. De hoofdinspecteurs Van den Ende en na deze Wijnbeek hadden naast het lager onderwijs ook het middelbaar in hun portefeuille. Het lessenpakket van de Latijnse scholen, de erkende vooropleiding voor de hogescholen, gaf weinig aansluiting op de maatschappij. Hierin poogden de zogenaamde Franse scholen met vakken als moderne talen, wiskunde e.d. te voorzien. Vanaf circa 1840 kwam de benaming `gymnasium' in zwang voor een schooltype, dat het lesprogramma van de Latijnse school (de klassieken) combineerde met dat van de Franse scholen (de moderne talen). Pas in 1863 kwam het onder minister Thorbecke tot een wettelijke regeling van het middelbaar onderwijs.
De eerste regeling van het hoger onderwijs is opgenomen in het zogenaamde Organiek Besluit van 1815. Er kwamen hogescholen (zoals men de universiteiten destijds aanduidde) in Groningen, Leiden en Utrecht voor het Noorden en in Gent, Leuven en Luik voor het Zuiden. Daar werd gedoceerd in vijf faculteiten: rechtsgeleerdheid, geneeskunde, wis- en natuurkunde, letteren en wijsbegeerte. Voorts kon men hoger onderwijs volgen aan enkele athenaea, die echter het ius promovendi misten. Ook de Latijnse scholen werden tot het hoger onderwijs gerekend. Colleges van curatoren kregen het bestuur over de hogescholen. Zij dienden, onder toezicht van het departement, te zorgen voor de naleving van wetten en besluiten, de kwaliteit van het onderwijs, de gebouwen en het beheer van de door het Rijk verschafte gelden.
Het vakonderwijs was in de eerste helft van de 19de eeuw weinig ontwikkeld. De nadruk lag op vorming in de praktijk. Het Rijk regelde in 1817 het tekenonderwijs: dit diende te worden gegeven op tekenacademies en tekenscholen. De (grotere) gemeenten werden door het Rijk aangewezen als verantwoordelijk voor oprichting en instandhouding ervan. De tekenscholen gaven niet uitsluitend onderwijs in het tekenen, maar vanaf 1829 ook in vakken bedoeld voor handwerkslieden. Zuiver gericht op ambacht en nijverheid waren de zogenaamde `industriescholen', veelal opgericht op initiatief van particuliere instanties als de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. In 1842 ging het Rijk over tot oprichting te Delft van de Koninklijke Academie ter opleiding van burgerlijke ingenieurs en kwekelingen voor den handel.
Net als bij het onderwijs dateert ook de eerste actieve bemoeienis van de rijksoverheid met kunsten en wetenschappen uit de Bataafse tijd. Zo werd al in 1798 de boekenverzameling van de naar Engeland uitgeweken stadhouder Willem V omgevormd tot Nationale Bibliotheek (de latere Koninklijke Bibliotheek) in Den Haag. In 1802 werd het in Den Haag gevestigde Algemeen Rijksarchief opgericht. In 1800 werd de stadhouderlijke schilderijencollectie voor het publiek opengesteld als Nationale Konst Galerij, het eerste van rijkswege gestichte museum. Lodewijk Napoleon richtte in 1808 het Koninklijk Museum (het latere Rijksmuseum) en het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schone Kunsten op, beide in Amsterdam gevestigd.
Onder Willem I bleven deze instellingen in stand. Deze vorst, hoewel persoonlijk weinig geïnteresseerd in kunst, heeft een actieve cultuurpolitiek gevoerd. Als gevolg van de oorlogstoestand met België en de budgettaire problemen kwam na 1830 de begroting voor kunsten en wetenschappen onder druk te staan. Van de Tweede Kamer ging geen stimulans uit voor een actief cultuurbeleid. De meeste impulsen kwamen van het Koninklijk Instituut, dat echter in 1851 door Thorbecke werd opgeheven.
Tot ver in de 19e eeuw was er weinig actieve overheidsbemoeienis met de musea. Onder de regering van Willem I werden nog wel kunstaankopen gedaan, soms betaald door het ministerie, soms door de Koning uit `bijzondere fondsen'. Ook met de archieven bemoeide het Rijk zich in de eerste helft van de 19e eeuw nauwelijks.
In 1817 werd het kunstonderwijs geregeld, waarbij het tekenonderwijs in drie klassen werd onderscheiden: de tekenscholen en de (op hoger niveau staande) tekenacademies moesten door de (grotere) gemeenten worden opgericht en in stand gehouden, de Koninklijke Academies van Beeldende Kunsten te Amsterdam en Antwerpen (tot 1830) kwamen onder verantwoordelijkheid van het Rijk. Vanaf 1817 subsidieerde de overheid studiereizen van veelbelovende kunstenaars naar Rome en Parijs (Prix de Rome). Incidenteel werden werken van levende kunstenaars aangekocht.
Als belangrijkste adviesorgaan van de regering op het gebied van de wetenschap fungeerde tot 1851 het eerdergenoemde Koninklijk Instituut.
Het archief is bij Koninklijk Besluit of ministeriële beschikking overgebracht.
In de jaren 1976-1977 is het archief van een plaatsingslijst voorzien, met het doel de verhuizing ervan naar het nieuwe archiefgebouw te vergemakkelijken. Het gedeelte van het archief uit de periode 1813-1829 was in 1908 reeds geïnventariseerd. De series uit de jaren 1830-1864 zijn er successievelijk in later jaren, na 1908, ongenummerd en niet beschreven, achter en tussen geplaatst. Bij het opmaken van deze lijst zijn de series in een zo logisch mogelijke volgorde geplaatst. Hierbij zijn de oorspronkelijke inventarisnummers vervallen. Er is bij deze bewerking geen concordantie opgemaakt die verwijst van de oorspronkelijke nummering naar de huidige. Bij het nazoeken van een eventuele oude bronvermelding kan men het beste gebruik maken van de oorspronkelijke inventaris van het archief Departement van Binnenlandse Zaken. Zie hiervoor Verslagen van 's Rijks Oude Archieven XXXI van het jaar 1908, blz. 65-102. Vervolgens zoekt men in deze toegang (2.04.01) het huidige inventarisnummer van het betreffende bestanddeel op.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Op de verzoeken omtrent de verpachting van visrechten (inventarisnummer 20) is een
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Binnenlandse Zaken, nummer toegang 2.04.01, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, BiZa 1813-1848, 2.04.01, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
De inv.nrs. 736 t/m 744 zijn overgebracht naar het Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Nijverheid en voorgangers, 1817-1877. Nummer toegang 2.04.23.01.
De inv.nrs. 3929 t/m 3960 zijn overgebracht naar het Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Nationale Militie en Schutterijen, (1828) 1865-1891, Nummer toegang 2.04.44.
Voor de archieven van het Binnenlands Bestuur voor de periode 1848-1878 zie toegangsnummer 2.04.05.
Stukken betreffende strandvonderij en over maten en gewichten zijn ten dele in aparte inventarissen beschreven, respectievelijk onder nummers 2.04.38 en 2.04.53.17. Daarnaast is ook een serie Registers gemeentebesturen apart geïnventariseerd onder nummer 2.04.53.18.
Binnenlandse Zaken kende van 1813 tot en met juni 1817 (naast het geheim archief) één algemeen archief. Onder de minister fungeerden per beleidsterrein commissarissen, maar deze vormden geen aparte archieven. Pas vanaf juli 1817 werden per beleidsterrein afzonderlijke (deel-)archieven gevormd.
Het centrale archief is geordend volgens het verbaalstelsel. Voorin de indices van de jaren 1813-1815 zitten hoofdenlijsten; in de jaren 1816-1817 zitten die voor in de nummerlijst (inv. nr. 175). De gekozen trefwoorden zijn niet altijd even voor de hand liggend: stukken over de Koninklijke Bibliotheek zijn alleen te vinden via het trefwoord 'vorstelijke bibliotheek', stukken over archieven onder 'vaderlandsche charters'. De indices bevatten onder meer kolommen voor eerdere en latere stukken over een zelfde zaak. De klappers bevatten persoons- en plaatsnamen naast zaakaanduidingen.
Het verbaal is vanaf oktober 1815 gescheiden in twee series, respectievelijk de noordelijke en zuidelijke provincies betreffend (de eerste serie bevat ook de stukken over het Rijk als geheel). Voor in elk pak zitten agenda's in volgorde van de besluiten, met het opschrift 'Resumptieblad'. Bij de minuut van een uitgaand stuk zit alleen het bijbehorende ingekomen stuk: als over de zaak opnieuw een brief in kwam, moet op een later datum in het verbaal worden gezocht naar de bijbehorende minuut. Dit kan het beste gebeuren aan de hand van de index. Veel stukken ontbreken: de reden daarvan staat soms aangetekend op de resumptiebladen of in de index. Ook zijn stukken 'meegenomen' naar dossiers in de vanaf juli 1817 gevormde afdelingsarchieven.
Op de verzoeken omtrent de verpachting van visrechten is een
Deze serie bevat stukken betrekking hebbend op het gehele Koninkrijk en op de noordelijke provinciën, zonder Limburg.
Deze serie bevat stukken betrekking hebbend op de zuidelijke provinciën, het huidige Belgiën en Luxemburg, alsmede Limburg.
Voor de klapper op deze index, zie inv.nr. 270
Dit register is ten onrechte hoofdenlijst genoemd
De gegevens zijn vermeld in de kolommen: volgnummer, datum ontvangst, naam en woonplaats inzender, object, dienstjaar, bedrag.
De klapper verwijst, vanuit de namen van de inzender der declaraties, naar de volgnummers van inschrijving in de declaratieregisters.
Vanaf juli 1817 kwamen er in plaats van één centraal archief nu archieven per afdeling. Eén daarvan was het Generaal Secretariaat, dat twee series agenda's bijhield voor alle bij het departement ingekomen en uitgaande stukken. Deze agenda's verwijzen over en weer naar elkaar en bovendien naar het dossiernummer in het repertorium van de behandelende afdeling. Daarnaast hield het Secretariaat een eigen verbaal aan, of liever twee: een verbaal 'S' voor secretariaatszaken en een omvangrijker verbaal 'F' voor financiële zaken, toegankelijk via het repertorium.
Verwijzende naar de inv. nrs. 294 en 295
Zie voor de indices over de periode 1818-1823 de archieven van de onderscheidene afdelingen.
Zie voor de hoofdenlijsten en nummerlijsten over de periode 1818-1823 de archieven van de onderscheidene afdelingen.
Deze klapper verwijst naar de indices inv.nrs. 173 en 268.
Zie voor de klappers over de periode 1818-1823 de archieven van de onderscheidene afdelingen.
In deze periode zijn er twee afdelingen die zich met het binnenlands bestuur bezig hielden: Binnenlands Bestuur voor bestuurlijke zaken en openbare orde, en Plaatselijke Belangen voor de gemeentelijke belangen. Bij beide werd het dossierstelsel toegepast, al is bij menig dossier eerder sprake van een rubriek. De registratie van de stukken over een zelfde zaak of onderwerp geschiedde in repertoria, die een identieke opzet hebben als bij het kabinetsarchief. Het repertorium is toegankelijk via de klappers, die verwijzen naar de dossiernummers. De klappers zijn in feite zowel index (met hoofdenlijst) als klapper tegelijk.
De interne orde van de stukken binnen de dossiers is niet steeds chronologisch of conform de inschrijving in de repertoria. Nogal wat stukken ontbreken en soms hele dossiers. Anderzijds bevatten bepaalde dossiers ook retro-acta. Elke afdeling vormde een algemene serie dossiers (genummerd 1-x) naast enkele specifieke series.
Verwijzen naar de dossiers in de inv.nrs. 304-328.
Verwijzen naar de dossiers in de inv.nrs. 386-402.
In deze periode zijn er twee afdelingen die zich met het binnenlands bestuur bezig hielden: Binnenlands Bestuur voor bestuurlijke zaken en openbare orde, en Plaatselijke Belangen voor de gemeentelijke belangen. Bij beide werd het dossierstelsel toegepast, al is bij menig dossier eerder sprake van een rubriek. De registratie van de stukken over een zelfde zaak of onderwerp geschiedde in repertoria, die een identieke opzet hebben als bij het kabinetsarchief. Het repertorium is toegankelijk via de klappers, die verwijzen naar de dossiernummers. De klappers zijn in feite zowel index (met hoofdenlijst) als klapper tegelijk.
De interne orde van de stukken binnen de dossiers is niet steeds chronologisch of conform de inschrijving in de repertoria. Nogal wat stukken ontbreken en soms hele dossiers. Anderzijds bevatten bepaalde dossiers ook retro-acta. Elke afdeling vormde een algemene serie dossiers (genummerd 1-x) naast enkele specifieke series.
Hoewel de afdeling werkte met een repertorium en op het eerste gezicht net als bij andere afdelingen van Binnenlandse Zaken het dossierstelsel toepaste, blijkt in feite een agendastelsel te zijn toegepast. Als over een zelfde zaak meermalen ingekomen stukken binnen kwamen, werden deze in het repertorium onder verschillende nummers ingeschreven. Om een zaak te kunnen volgen zijn dan ook de aantekeningen in de kolommen 'retro-acta', 'vervolg' en 'afdoening' van belang. Ingekomen en uitgaande stukken bleven apart geborgen, de eerste op repertoriumnummer, de tweede (eveneens voorzien van een repertoriumnummer) op datum van verzending. De klappers op het repertorium zijn tevens indices met inschrijving van stukken onder hoofden en verwijzing naar het repertoriumnummer.
In deze periode werd het dossierstelsel toegepast. In het repertorium werden de dossiers numeriek (1-8554) ingeschreven. De klapper op het repertorium bestaat in feite uit 16 deelklappers met trefwoorden op persoons- en plaatsnamen. De grotere deelklappers betreffen: algemene verordeningen, inrichting en beheer van gast- en godshuizen en diaconieën, legaten en donaties, subsidies, geschillen (inzake domicilie van onderstand), inkomsten van armbesturen uit eigendommen ('domeinen'), onderstand. Helaas ontbreken veel dossiers.
Het afdelingsarchief is gevormd volgens het dossierstelsel. De dossiers, doorlopend genummerd van 1-1117, zijn toegankelijk via klappers die verwijzen naar het dossiernummer in het repertorium. De klapper geeft per letter eerst de onderwerpen aan, dan de namen. Belangrijke trefwoorden zijn: Commissiën van Onderzoek en Toevoorzigt, epidemieën en besmettelijke ziekten, geneesmiddelen, koepokinenting, onderwijs, praktijk, veeartsen, veeziekten.
Overgebracht naar archief Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Nijverheid en voorgangers, 1817-1877, 2.04.23.01, inv.nrs. 1-46.
Vanaf 1823 moest bij elke afdeling van Binnenlandse Zaken een agenda worden aangelegd, die met een letter werd aangeduid. De afdeling Algemene Zaken hield een algemene agenda bij. Ook moest elke afdeling een eigen index, hoofdenlijst en klapper bijhouden. Deze laatste bepaling werd door de afdeling Algemene Zaken al eerder toegepast. Wel werden in plaats van repertoria nu indices aangelegd, met voorin een alfabetische hoofdenlijst ('hoofden register' genoemd) en een nummerlijst ('hoofden-lijst' genoemd). In de klappers is voor de persoonsnamen een aparte kolom aangehouden. Indices en klappers betreffen alleen het verbaal van de afdeling Algemene Zaken, dat in deze periode ook de geneeskunde omvatte.
Ten behoeve van het hele departement legde de afdeling 'registers der charters' aan, waaruit men kon opmaken welke agendanummers per dag aan elke afdeling waren toegewezen en hoeveel ingekomen dan wel uitgaande stukken er per agendanummer waren. Bovendien werden staten van ingekomen stukken, verdeeld naar herkomst bijgehouden. Deze omslachtige registratie werd nodig geacht in verband met het grote aantal stukken, dat dagelijks bij het departement binnen kwam. Bij de berging van de ingekomen en uitgaande stukken paste men het agendastelsel toe.
In deze registers zijn de ingekomen brieven chronologisch summier ingeschreven, onder vermelding aan welke afdeling ze zijn gezonden ter behandeling, en in welke archiefserie ze zijn opgeborgen.
In deze registers zijn de ingekomen brieven op naam van de afzender ingeschreven, onder vermelding aan welke afdeling ze zijn gezonden ter behandeling, en in welke archiefserie ze zijn opgeborgen.
Ingevolge het KB van 4 september 1823 nr.7 ging de afdeling bij de archiefvorming van het dossierstelsel over op een chronologisch stelsel. In deze jaren vormden de minister en de administrateur elk een eigen verbaal, waarvan de toegangen echter gemeenschappelijk waren. De hoofdenlijsten op de indices betreffen behalve onderwerpen van zuiver bestuurlijke aard ook zaken van 'policie en nijverheid' zoals markten, kermissen, marktprijzen, maten en gewichten. De indices geven, door middel van een letteraanduiding achter datum en agendanummer, aan of men de stukken moet zoeken in het verbaal van de minister (A) of dat van de administrateur (B).
De klappers op de index bevatten persoonsnamen en plaatsnamen door elkaar. Namen van grote gemeenten komen meermalen voor, zodat het raadzaam is de hele letter door te nemen. Bij ordening van de ingekomen en uitgaande stukken is sprake van het agendastelsel: ingekomen stukken werden geborgen op datum van ontvangst, voorafgegaan door 'Exh(hibitum)', de corresponderende uitgaande stukken op datum van afdoening, voorafgegaan door 'Gearr(es teerd)', meestal een later tijdstip. Op de uitgaande stukken werd verwezen naar de datum van het ingekomen stuk.
Hoort bij verbaal 24 september 1827 no. 130A (inv.nr. 1037) (band 2292)
Tot april 1826 fungeerde één administratie voor Armwezen en Gevangenissen: de ingekomen en uitgaande stukken bleven gescheiden, maar de toegangen (indices, klappers e.d.) waren gemeenschappelijk. Net als bij de andere afdelingen van Binnenlandse Zaken werd in oktober 1823 overgeschakeld van het dossierstelsel naar een chronologisch stelsel en wel het agendastelsel.. Minister en administrateur hadden hun eigen verbaal, maar met gemeenschappelijke toegangen.
De hoofdenlijsten bevatten tevens nummerlijsten. De indices geven, door middel van een letteraanduiding achter datum en agendanummer, aan of men de stukken moet zoeken in het verbaal van de minister (A) of dat van de administrateur (D, vanaf 1826 H). De klappers bevatten afzonderlijke kolommen voor persoonsnamen enerzijds en plaatsnamen en zaken anderzijds.
Enkele stukken zijn buiten verbaal gehouden, zoals het archief van de staatscommissie van 1822, belast met het onderzoek 'naar den waren staat der armen' (inv. nrs. 1915-1916).
Zie K.B. van 11 april 1818, nr. 62.
De klapper Armwezen, de klapper Gevangenissen, de hoofdenlijst en de nummerlijst over oktober- december 1823 zitten voorin de index 1823 (inv. nr. 1972).
Er werd naast een verbaal Militie een apart verbaal Schutterijen aangehouden, met voor de jaren 1823-1827 gemeenschappelijke en vanaf 1828 gescheiden toegangen. In feite werden vanaf 1828 dus twee archieven gevormd, waarbij opnieuw het agendastelsel werd toegepast, zij het minder consequent, omdat ook ingekomen stukken soms werden geborgen bij een later ingekomen stuk over dezelfde zaak. Als toegangen op de verbalen fungeert de klassieke index met hoofden- en nummerlijst, waarin de stukken over één zaak bij elkaar werden ingeschreven, voorzien van ofwel de letter A (behandeld door de minister) ofwel de letter E (behandeld door de administrateur). De klappers kennen afzonderlijke kolommen voor persoonsnamen en voor plaatsnamen of zaken.
Bij het verbaal liggen de ingekomen stukken per pak (periode van een of meer weken) bovenop, dan volgen de uitgaande stukken. Op de ingekomen stukken is in rode inkt het kenmerk Exh(hibitum) plus datum en nummer vermeld. Dit kenmerk is doorgestreept en vervangen door 'Bijlage van..', ingeval het stuk is gevoegd bij een later ingekomen stuk over een zelfde zaak. Op de minuten, voorzien van het kenmerk Gearr(esteerd), wordt verwezen naar het bijbehorende ingekomen stuk.
In deze jaren behandelden twee afdelingen kwesties van binnenlands bestuur: de 1e afdeling was belast met het toezicht op het bestuur van provincies en gemeenten. Elke afdeling vormde een eigen verbaal (volgens het agendastelsel) en series indices en klappers. De indices bevatten tevens hoofden- en nummerlijsten. Bij de 1e afdeling worden voor het jaar 1840 als grotere rubrieken genoemd: admissie en wering van fabrieken, bestuur in de steden en in plattelandsgemeenten, bestuur in de provincies, buitengewone gebeurtenissen (soms de openbare orde betreffend), molenaarsbedrijf (admissie), octrooien voor vervoersdiensten, veren e.d., politie, benoeming leden Staten-Generaal, volkstelling.
In deze jaren behandelden twee afdelingen kwesties van binnenlands bestuur: de 2e afdeling was belast met de provinciale en gemeentelijke financiën alsmede de geneeskunde. Elke afdeling vormde een eigen verbaal (volgens het agendastelsel) en series indices en klappers. De indices bevatten tevens hoofden- en nummerlijsten. Bij de 2e afdeling zijn de grotere rubrieken (in 1840): gemeentelijke belastingen en financiën, gemeentelijke eigendommen (verkrijging, verhuur e.d.), geneeskunde, provinciale financiën, boeken en geschriften.
Binnen de afdeling vormden het bureau Militie en het bureau Schutterijen in feite gescheiden archieven. Het verbaal Schutterijen is omvangrijk in de jaren 1830-1839, toen zowel de dienstdoende als de rustende schutterijen waren gemobiliseerd, na 1839 echter vrij gering van omvang. Het toegepaste archiefstelsel is bij beide archieven conform de periode 1823-1831 (agendastelsel).
De hoofdenlijsten voorin de indices-Militie zijn overzichtelijk dankzij een drastische beperking van het aantal hoofden. De belangrijkste rubrieken in de index-Schutterijen van 1845 zijn: benoeming en ontslag van officieren; correspondentie met het departement van Oorlog over exercities en uitrusting.
vormde 1 lias met 3557, vanwege omvang verbroken
Overgebracht naar 2.04.44 Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Nationale Militie en Schutterijen, (1828) 1865-1911, inv.nrs. 150-171 en 177-198.
Zie ook 2615 en 2629 B en C, beschreven in toegang 2.04.91.
De katernen hebben opgevouwen in kleine dozen gelegen, zijn ongevlakt en op de vouwlijnen gedeeltelijk beschadigd .
In deze jaren zijn alle stukken op onderwerp geordend. De onderwerpsbeschrijvingen in de plaatsingslijst zijn niet geheel conform de hoofden in de indices: zo wordt de benaming Koninklijke Bibliotheek in de plaatsingslijst als Vorstelijke bibliotheek in de index aangeduid. De klappers bevatten persoons- en plaatsnamen naast onderwerpaanduidingen. Daarnaast zijn er twee series agenda's, respectievelijk van ingekomen en uitgaande stukken.
In de loop van 1818 schakelde de administratie over op een chronologische archiefvorming, namelijk het verbaalstelsel. Vanaf 1824 bestaan verbaal en agenda's uit twee series: een serie gemerkt A betreft de stukken die formeel door de minister werden afgedaan, de serie gemerkt F voor de stukken waarvan de afdoening aan de administrateur van Onderwijs was gedelegeerd. De indices, klappers en nummerlijsten zijn wel gemeenschappelijk. De indices geven aan of een stuk in verbaal-A of verbaal-F is geborgen. Ze bevatten vanaf 1820 hoofdenlijsten, waarbij de hoofden/rubrieken doorlopend en in een vaste volgorde zijn genummerd. De klappers bevatten afzonderlijke kolommen voor persoon- en plaatsnamen en voor zaken.
Is tot en met maart 1824 sprake van één onverdeeld verbaal, in de periode april 1824 tot eind 1831 is dit per dag gescheiden in een verbaal-A en een verbaal-F. De ingekomen stukken, waarop in rode inkt een exhibitumnummer is genoteerd, zijn geborgen op datum en nummer van de minuut, waarop in zwarte inkt de term `Gearr(esteerd)' is vermeld. Een klein deel van het archief is buiten verbaal gehouden.
In deze jaren schakelde men bij de archiefvorming over op het agendastelsel. Het verbaal was niet meer gescheiden in aparte door minister en administrateur gevormde verbalen. De agenda's vervielen: de registratie geschiedde door het Generaal Secretariaat van Binnenlandse Zaken, dat voor de afdeling Onderwijs per dag een aantal agendanummers reserveerde, bijvoorbeeld 80-90 voor de ingekomen stukken en 200-215 voor de uitgaande.
Zowel de hoofdenlijsten als de nummerlijsten zijn nu opgenomen in de indices. Het verbaal bevat per dag twee omslagen: één met de op die dag uitgegane brieven (zonder de bijbehorende ingekomen stukken, die op een eerdere datum zijn geborgen) en één met de op die dag ingeschreven ingekomen stukken. Op elk uitgaand stuk wordt in de marge verwezen naar het bijbehorende (maar elders geborgen) ingekomen stuk.
Noord-Brabant: Bergen op Zoom; Boxmeer; Breda; Gemert; Grave; Helmond; 's-Hertogenbosch; Megen; Oosterhout; Ravestein; Uden; Latijnse scholen in het algemeen.
Gelderland: Groenlo; Culemborg; Doetinchem; Harderwijk; Nijmegen; Lochem; Arnhem; Doesburg; Zevenaar; Zutphen; Tiel; Wageningen. Zuid-Holland
Zeeland; Friesland; Utrecht; Drenthe; Noord-Holland; Overijssel; Groningen.
Sommige gemeenten zijn later bij de provincie Utrecht gevoegd, zie ook inv.nr. 4022
Sommige gemeenten zijn later bij de provincie Noord-Holland en Zuid-Holland gevoegd, zie ook inv.nr. 4020 & 4021
Deze stukken zijn nader beschreven in toegang 2.04.02.