Het institutioneel onderzoek beoogt onder meer een beschrijving te geven van de organisatie, de taken en de handelingen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken over de periode 1945-1990

Met dank aan professor dr. A.E. Kersten voor zijn adviezen en correcties. Deze tekst is gebaseerd op drs. E. Burger, P.L. Groen en drs. J. Steenhuis, gedane buitenlandse zaken. Een institutioneel onderzoek naar het beleidsterrein buitenland, ontwikkelingssamenwerking en het ministerie van buitenlandse zaken, 1945 - 1990 [1994] ('s-gravenhage 200) pivot-rapport nr. 103a. Voor een uitgebreidere inleiding op het in deze toegang beschreven beleidsterrein wordt u verwezen naar dit rapport. Een exemplaar hiervan treft u onder andere aan in de kast tegenover de toegangen op de studiezaal van het nationaal archief.

De afzonderlijke onderzoeksgebieden '1945-1950', '1950-1958', '1958-1990', DGIS, de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland, alsmede de stafdirecties en adviseurs worden in navolgende hoofdstukken nader beschouwd.

In deze paragraaf een overzicht van de Nederlandse buitenlandse politiek van 1945 tot 1990

Tenzij anders vermeld is deze paragraaf gebaseerd op A.E. Kersten, Nederland en de buitenlandse politiek na 1945, in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden dl. 15 (Haarlem 1982) 382-400.

De Duitse inval van 10 mei 1940 en de korte duur van het verzet van de Nederlandse strijdkrachten had aan de verantwoordelijke politici duidelijk gemaakt, dat de neutraliteits- of afzijdigheidspolitiek geen goede grondslag meer vormde voor het buitenlands beleid van Nederland. Minister van Buitenlandse Zaken, E.N. van Kleffens kwam tijdens de tweede wereldoorlog al tot de conclusie, dat voor Nederland een stelsel van regionale veiligheidsorganisaties onder leiding van de Verenigde Staten de beste garantie voor de veiligheid van het Koninkrijk - in 1945 omvatte dat nog Nederland, Nederlands-Indië, Suriname en de Nederlandse Antillen - zou zijn. De Verenigde Staten waren economisch en militair in staat elke denkbare agressor in Europa zijn wil op te leggen. Tegelijkertijd was van belang, dat aanvaarding van het Amerikaanse leiderschap voor Nederland geen problemen opleverde. Ondanks verschillen in uitwerking waren het Nederlandse en Amerikaanse politieke, economische en culturele bestel voortgekomen uit dezelfde Europese en christelijke beginselen. Naast de duidelijke keuze voor de Verenigde Staten was samenwerking met andere landen een wezenskenmerk van de naoorlogse buitenlandse politiek. Die samenwerking moest ook in de Europese context gestalte krijgen. Het eerste teken daarvan was de samenwerking met België en Luxemburg in de zg. Benelux.

De overgang van neutraliteitspolitiek naar een buitenlands beleid gericht op internationale samenwerking verliep moeizaam. Twee factoren speelden daarbij een bepalende rol: 1. realisering van samenwerking was afhankelijk van de medewerking van andere staten. Deze kwam pas van de grond nadat de Oost-Westtegenstelling in de Koude Oorlog de blokvorming stimuleerde; 2. in de dekolonisatie van Indonesië speelden juist de Verenigde Staten en Groot-Brittannië - staten aan wie Nederland de leidende rol in de westerse internationale samenwerking toedacht - een rol die de Nederlandse regering tegenstond. Hoewel de Nederlandse regering in haar buitenlands beleid bleef hechten aan bevordering van de internationale rechtsorde, kwam samenwerking in Europees, Atlantisch en mondiaal verband steeds meer centraal te staan. In tegenstelling tot de periode tot 1940 voerde zij nu een actief buitenlands beleid. Dit bleek het duidelijkst op drie nieuwe beleidsterreinen, namelijk veiligheid, Europese integratie en ontwikkelingssamenwerking.

Bepalend voor de taakinhoud van een ministerie is de algemene beleidsdoelstelling van dat ministerie. Veranderingen in de algemene beleidsdoelstelling kunnen dientengevolge veranderingen in de taken tot gevolg hebben. Hoewel er bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken wijzigingen in de algemene beleidsdoelstelling zijn geweest, waren zij niet van dien aard, dat zij hebben geleid tot wijzigingen in de taken. In organisatorisch opzicht hebben wijzigingen in de beleidsdoelstellingen wel tot aanpassingen geleid, zoals bijvoorbeeld in 1972 toen bij de directie Economische Samenwerking een assistent milieuzaken werd aangesteld. Deze organisatorische aanpassingen worden in de desbetreffende hoofdstukken behandeld.

Sinds 1953 is de doelstelling van Buitenlandse Zaken in de grondwet opgenomen. Deze luidt: 'het bevorderen van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde'.

Grondwet 1953, artikel 58. Gepubliceerd in: Staatsblad (1953) 295.

De taken van het Ministerie van Buitenlandse Zaken zijn tot nu toe in zeer algemene bewoordingen aan de orde geweest: de voorbereiding en, na vaststelling, de uitvoering van het Nederlandse buitenlandse beleid. Het wordt tijd om wat dieper op de taak of de taken van het ministerie in te gaan.

Eerst zijn echter om begripsverwarring te voorkomen enkele opmerkingen over het gebruik van het begrip 'taak' op z'n plaats. In deze paragraaf wordt het begrip in de meest algemene zin gebruikt, namelijk om de taken van het ministerie als geheel weer te geven. In de hoofdstukken betreffende de verschillende onderzoeksgebieden wordt 'taak' gebruikt om de werkzaamheden van de betreffende organisatie-eenheden aan te duiden.

In eenvoudige termen kan het maken van beleid omschreven als het verzamelen en bestuderen van informatie, het maken van keuzes en het bepalen van een standpunt gerelateerd aan de doelstelling, waaraan vervolgens uitvoering wordt gegeven. Dit is dan ook in grote lijnen wat er bij de beleidsdirecties van het Ministerie van Buitenlandse Zaken gebeurt. Een belangrijk deel van hun taak betreft: Het volgen van de (inter-)nationale ontwikkelingen Het formuleren van een Nederlands standpunt ten aanzien van die (inter-)nationale ontwikkelingen Het uitdragen van dat Nederlands standpunt ten aanzien van die (inter-)nationale ontwikkelingen.

Maar het ontwikkelen en tot uitvoering brengen van het buitenlands beleid is uiteraard niet de enige taak. Omdat het ministerie in beginsel alle buitenlandse zaken van Nederland behandelt, heeft het naast een beleidsmatige taak ook een dienstverlenende taak ten aanzien van de Nederlandse samenleving, zowel in het buitenland als in Nederland zelf. Hiertoe behoren het uitvoeren van Nederlandse wetgeving, de zorg voor Nederlanders in het buitenland en het voorlichten over Nederland in het buitenland.

Om deze twee taken naar behoren uit te kunnen voeren, verricht het ministerie een derde taak, namelijk 'het onderhouden van betrekkingen met het buitenland'. Hiertoe zijn onder andere de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland opgericht: de Permanente Vertegenwoordigingen bij internationale organisaties ten behoeve van de multilaterale betrekkingen en de ambassades ten behoeve van de bilaterale betrekkingen. In Nederland zelf worden contacten onderhouden met de vertegenwoordigingen van het buitenland in Nederland. Verder zijn inkomende en uitgaande staatsbezoeken middelen om betrekkingen te onderhouden.

Ook de vierde taak, de coördinerende taak, die voortvloeit uit de verantwoordelijkheid van de minister van Buitenlandse Zaken voor de eenheid van het buitenlandse beleid, loopt dwars door de beleidsmatige en dienstverlenende taak heen. Dat deze coördinatietaak door Buitenlandse Zaken niet licht wordt opgevat, mag blijken uit een memorandum uit 1956 van de secretaris-generaal, waarin hij schrijft dat `Buitenlandse Zaken in beginsel voonamelijk werk verricht van coördinerende aard'.

Code 101 Taakinventarisatie rijksoverheid, memorandum van mr.S.J. Baron van Tuyll van Serooskerken aan de minister en de staatssecretaris, 6 maart 1956.

Uit het voorgaande zal duidelijk geworden zijn dat genoemde vier taken (beleidsvoorbereiding en -uitvoering, dienstverlening, onderhouden van betrekkingen en coördinatie) een breed spectrum van werkzaamheden omvatten. Deze lopen uiteen van bij wijze van spreken het beantwoorden van een verzoek van een burger om informatie (dienstverlening) tot het voorbereiden van zwaarwegende politieke beslissingen; van het bezoeken van recepties (onderhouden betrekkingen) tot het voorzitten van interdepartementale coördinatiecommissies (coördinatie) etc. De beschrijving van deze werkzaamheden moet op een dusdanige eenduidige manier worden geordend en gepresenteerd, dat in een volgende stap bepaald kan worden welke bestanddelen van de neerslag van die werkzaamheden voor blijvende bewaring en voor overbrenging naar het Nationaal Archief in aanmerking komen. Er is daarom een ordenend principe, een eenheid van beschrijving, nodig. Hiertoe is het begrip 'handeling' geïntroduceerd. Hieronder wordt verstaan: één of meer samenhangende activiteiten die door een actor op grond van zijn taken en/of bevoegdheden ten aanzien van een andere actor worden verricht en die resulteren in een dienst of een product aan die andere actor. De volgende hoofdstukken bevatten steeds een beschrijving van organisatie- en taakontwikkeling van de onderscheiden onderdelen van het ministerie, alsmede een lijst van handelingen die daar verricht worden. Ter bevordering van de overzichtelijkheid wordt bij de beleidsdirecties telkens per directie aangegeven welke handelingen voorkomen. Voorts zijn alle handelingen voorzien van een nummer. Dit vereenvoudigt het terugvinden van handelingen bij het opstellen van een selectielijst (het zgn. Basisselectiedocument of BSD), alsmede de praktische toepassing in de selectiefase zelf.

Veel formele handelingen zullen voor veel beleidsdirecties hetzelfde blijken te zijn. Verschil bestaat dan alleen in het te behandelen onderwerp of regio, hetgeen voor de uiteindelijke selectie geen relevant onderscheid is. Vanwege hun algemeenheid zijn die handelingen hieronder gegroepeerd.

Hetzelfde geldt voor de verschillende typen commissies. Sommige handelingen worden exclusief door één bepaalde directie uitgevoerd. Deze handelingen staan bij de beschrijvingen van de diverse organisatieonderdelen vermeld en zijn ook in het Basis Selectie Document opgenomen. Bij de 'exclusieve' handelingen van de organisatieonderdelen staat ook een opsomming van de voor dat organisatieonderdeel geldende 'algemene handelingen'.

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is niet het enige overheidsorgaan met taken en bemoeienissen op het terrein van het buitenlands beleid en ontwikkelingssamenwerking. Diverse andere ministeries en organen begeven zich vanuit hun specifieke taken op buitenlands terrein. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van die instellingen, verder genoemd 'actoren', die zich op het beleidsterrein buitenlands beleid bewegen alsook van de onderlinge relaties tussen deze 'actoren'.

Volgens de grondwet berust de wetgevende macht bij de regering (Koning

In deze tekst wordt gebruikt gemaakt van de staatsrechtelijke term "Koning", ook als duidelijk is dat H.M. de Koningin bedoeld wordt.

Onder de uitvoerende macht wordt alles verstaan wat niet tot de wetgevende of rechtsprekende macht behoort, zoals uitvoering van wetten en het bestuur. Deze taken zijn opgedragen aan de regering. De Koning is voor zijn daden niet verantwoordelijk, hij is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk, zowel voor de rechtmatigheid als de doelmatigheid van de daden van de regering.

De ministeriële verantwoordelijkheid (art. 42 Grondwet) omvat: - strafrechtelijke verantwoordelijkheid (Grondwetsherziening van 1840: de ministers zijn verantwoordelijk voor de rechtmatigheid van daden van de regering); - civielrechtelijke verantwoordelijkheid (niet bij wet geregeld: de ministers moeten persoonlijk de financiële gevolgen dragen voor de schade de zij zelf of hun medewerkers door verkeerde handelingen aan het Rijk hebben toegebracht); - politieke of staatkundige verantwoordelijkheid (Grondwetsherziening van 1848: minister is verantwoordelijk voor de doelmatigheid van het doen en laten van de regering).

De ministers vormen samen de ministerraad onder voorzitterschap van de minister-president, die tevens minister van Algemene Zaken is. Aan het overleg in deze raad kan door staatssecretarissen worden deelgenomen wanneer het gaat om onderwerpen waarbij zij vanuit hun beleidsterrein rechtstreeks zijn betrokken. De taak van de ministerraad wordt vastgesteld bij ministerieel besluit. Samen met de staatssecretarissen vormt de ministerraad het kabinet. In de ministerraad wordt het algemeen regeringsbeleid besproken en vastgesteld. De ministerraad dient daarbij te waken voor eenheid van het beleid (art. 44 lid 3 GW). In het Reglement van Orde van de ministerraad (art. 4 lid 2) staat een aantal zaken opgesomd waarover de ministerraad in ieder geval beraadslaagt en besluiten neemt.

Reglement van orde van de Ministerraad. Besluit van 16 mei 1979', in: Parlement en Kiezer, 63 (Den Haag 1981) 67.

Lid h en i zijn voor meerdere uitleg vatbaar. Immers, wie bepaalt wat 'belangrijk' of 'van belang' is?

De wetgever heeft met art. 5 van het Reglement van Orde geprobeerd dit te ondervangen: in die gevallen waarin niet duidelijk is of een aangelegenheid het algemeen regeringsbeleid raakt, dient de minister overleg te plegen met de minister-president. Als zij het samen niet eens kunnen worden, wordt de kwestie in ieder geval in de ministerraad gebracht.

Als staatshoofd van het Koninkrijk der Nederlanden heeft de Koning taken die het terrein van de buitenlandse betrekkingen betreffen. Eén daarvan is het ontvangen van hoofden van buitenlandse diplomatieke missies ter gelegenheid van het aanbieden van hun geloofsbrieven of ter gelegenheid van hun afscheid. Andersom geeft de Koning de geloofsbrieven die Nederlandse diplomaten aan de staatshoofden in hun standplaats aanbieden af. Voorts ontvangt hij staatshoofden van andere landen en legt hij zelf staatsbezoeken af. Bij de beslissing over het al dan niet ontvangen van of ingaan op een uitnodiging voor een staatsbezoek is hijzelf, de minister-president en de minister van Buitenlandse Zaken betrokken. Aan de minister van Buitenlandse Zaken is in beginsel de uiteindelijke beslissing over het al dan niet ingaan op een uitnodiging (voorbeeld: het staatsbezoek aan de Volksrepubliek China in 1989 werd na de studentenopstand geannuleerd). Hij is ook degene die, als politiek verantwoordelijk minister, de Koning begeleidt bij het afleggen van staatsbezoeken. Het staatsbezoek is voornamelijk een representatieve aangelegenheid, bedoeld om de goede betrekkingen tussen twee landen te onderstrepen. Het optreden van de Koning op het terrein van het buitenlands beleid is voornamelijk ceremonieel van karakter.

De Koning wordt in zijn taken bijgestaan door het Kabinet van de Koning. Het Kabinet treedt op als intermediair tussen de Koning en de verschillende ministeries. Binnen het Ministerie van Buitenlandse Zaken is de Directie Kabinet en Protocol belast met het onderhouden van de contacten met het Kabinet van de Koning.

De positie van de minister-president

In 1983 is aan het ambt van minister-president een grondwettelijke basis verschaft (art. 43, 45 en 48 gw 1983). Hiermee werd een feitelijk verworven positie vastgelegd.

Omdat de functie van minister-president nu eenmaal de enige functie in Nederland is die vergelijkbaar is met die van een buitenlandse regeringsleider, is hij ook degene die voor bepaalde internationale fora uitgenodigd wordt. Zo krijgt hij, net als staatshoofden en andere regeringsleiders, tijdens de jaarlijkse zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de gelegenheid een toespraak te houden. Ook in het kader van de NAVO worden er op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders bijeenkomsten georganiseerd. Voorts worden staatshoofden en regeringsleiders uitgenodigd voor tal van internationale conferenties en bijeenkomsten van andere aard, niet in de laatste plaats om het gewicht van die bijeenkomsten te vergroten of een bepaald karakter te verlenen.

De huidige positie van de minister-president is uiteraard niet uit de lucht komen vallen, maar is een gevolg van een aantal ontwikkelingen die zich in de periode 1945-1990 hebben voorgedaan. Enerzijds is dit een gevolg van ressortvervaging waar het het terrein van buitenlands beleid betreft (het aantal actoren is in de loop van de tijd immers toegenomen) en anderzijds traden er externe ontwikkelingen op die internationaal optreden van de minister-president vereisten, vooral in multilateraal verband, waar voorheen de minister van Buitenlandse Zaken alleen acte de presence gaf.

Een andere taak van de minister-president op het terrein van de buitenlandse betrekkingen betreft staatsbezoeken en officiële bezoeken.

Staatsbezoek: bezoek van een staatshoofd op uitnodiging van een ander staatshoofd. Officieel bezoek: bezoek van een staatshoofd of regeringsleider op uitnodiging van de minister-president.

In geval van een officieel bezoek is het staatshoofd of de regeringsleider gast van de regering. Op het programma, dat opgesteld wordt door de directie Kabinet en Protocol van Buitenlandse Zaken in overleg met de betreffende ambassade, het Koninklijk Huis en het Ministerie van Algemene Zaken, staan dan in ieder geval een diner en een werkbespreking met de minister-president. Verder is de minister-president met de minister van Buitenlandse Zaken aanwezig bij ontvangst en vertrek.

De minister-president, die in het buitenland gezien wordt als regeringsleider en niet als 'primus inter pares', legt zelf ook officiële bezoeken af. In Nederland is het de gewoonte dat de minister-president, na zijn aantreden, in de eerste plaats de overzeese delen van het Koninkrijk bezoekt en daarna de BENELUX- en andere omringende landen.

De inhoudelijke voorbereiding van een buitenlands bezoek van de minister-president is in handen van de betreffende regionale beleidsdirectie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, waarbij het Kabinet van de minister-president uiteraard intensief is betrokken. Of de minister-president door de minister van Buitenlandse Zaken wordt vergezeld, wordt van bezoek tot bezoek bekeken.

De minister van Buitenlandse Zaken is niet (meer) de enige minister die het buitenlands beleid voert. Andere ministers zijn zich meer en meer op dit terrein gaan bewegen. De afkalving van het monopolie van de minister van Buitenlandse Zaken inzake het buitenlands beleid, begon in 1932 met het primaat voor de buitenlandse economische betrekkingen bij de minister van Economische Zaken; het Ministerie van Economische Zaken zou 'in volle omvang en bij uitsluiting' worden belast met de uitvoering van de handelspolitiek en de economische voorlichting.

Kersten, Nederland en de buitenlandse politiek, 382; Organisatie en Reorganisatie van het Departement van Buitenlandse Zaken ('s-Gravenhage 1950) 97-103. Zie ook J.A. de Bruijn, Economische Zaken. Profiel van een ministerie. Departementale studies, nr. 1 ('s-Gravenhage 1989) 15-16. Het DG Buitenlandse Economische Betrekkingen is opgericht op 11 oktober 1946 en sinds 1947 eerstverantwoordelijke, en dus coördinerende instantie, voor het buitenlands economisch beleid (voortvloeiende uit de algemene verantwoordelijkheid van de minister van Economische Zaken voor de ontwikkeling van de Nederlandse economie).

Tot aan de Tweede Wereldoorlog hebben de andere departementen, behalve Sociale Zaken, zich nooit zoals Economische Zaken een eigen verantwoordelijkheid op het terrein van de buitenlandse politiek verworven. Wel kregen zij, als gevolg van de toenemende internationale samenwerking, bepaalde taken op het terrein van de buitenlandse betrekkingen te behandelen. Deze ontwikkeling kent zijn oorsprong in de 19e eeuw toen op verschillende gebieden internationale samenwerking tot stand kwam, zoals met betrekking tot het post- en telegraafverkeer, het auteursrecht, de industriële eigendom, etcetera. Begin 20e eeuw nam deze internationale samenwerking meer en meer toe, bijvoorbeeld ook op de terreinen van het internationaal privaatrecht en de bestrijding van opiummisbruik.

Voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken had deze ontwikkeling tot gevolg dat het genoodzaakt werd om met de verschillende binnenlandse vakdepartementen in overleg te treden. De oprichting van de Volkenbond in 1920 betekende een verdere toename van de interdepartementale contacten.

Voortdurend was overleg nodig: met Sociale Zaken over vraagstukken betreffende de volksgezondheid; met Justitie voor de behandeling van wisselrecht- en nationaliteitskwesties; met Waterstaat voor verkeersaangelegenheden; met Oorlog en Marine voor het ontwapeningsvraagstuk, etcetera. Alleen het departement van Sociale Zaken nam een bijzondere positie in, in die zin dat dit departement, en niet Buitenlandse Zaken, de primaire verantwoordelijkheid droeg voor betrekkingen met de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO). Het statuut van de ILO, dat voorschreef dat de betrokken vakministers rechtstreeks met de organisatie moesten corresponderen en dus niet via Buitenlandse Zaken, was hier debet aan.

Na de Tweede Wereldoorlog zette deze trend zich voort. Het Ministerie van Financiën verwierf zich de zeggenschap over het internationale monetaire beleid.

Kersten, Nederland in de buitenlandse politiek na 1945, 382. E.H. van der Beugel, Vaststellen en uitvoeren van buitenlandse politiek. Verhouding Buitenlandse Zaken-Vakministeries, Internationale Spectator XXIV (1970) 71.

Het gevolg hiervan is dat het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich in een aantal aangelegenheden ontwikkelde van beleidsbepaler tot coördinator, want BZ bleef eerst verantwoordelijke voor de eenheid van het buitenlands beleid, en dat de rol van de Ministerraad door het veelvuldig interdepartementaal overleg groter werd. De spreekwoordelijke uitzondering op de verantwoordelijkheid van Buitenlandse Zaken voor het buitenlands beleid vormt het Ministerie van Economische Zaken, dat nog steeds de verantwoordelijkheid draagt voor het buitenlandse economische beleid.

De verhouding tussen het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Economische Zaken met betrekking tot buitenlandse economische en handelspolitieke aangelegenheden staat uitvoerig beschreven in: F.G. Moquette, Van BEP tot BEB. De aanpassing van de bestuurlijke structuren aan de ontwikkelingen van de buitenlandse economische betrekkingen in Nederland sinds 1795 (Leiden 1993).

Omdat de minister van Buitenlandse Zaken de eerstverantwoordelijke is voor de eenheid van het buitenlands beleid, kunnen de andere ministeries formeel niet zelfstandig internationaal opereren. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken treedt op als coördinerende instantie. Dat betekent dat overleg plaatsvindt met de vakdepartementen, wanneer het gaat om aangelegenheden die tot hun verantwoordelijkheid behoren en een buitenlands aspect hebben. De aangelegenheden van de diverse vakdepartementen worden op elkaar afgestemd, getoetst aan en ingepast in het buitenlands beleid, zodanig dat in het buitenland een eenduidig Nederlands standpunt kan worden gepresenteerd. Het uitgangspunt van Buitenlandse Zaken daarbij is dat de vakdepartementen op hun eigen 'technische' terrein min of meer vrij spel hebben, maar dat bij politieke implicaties Buitenlandse Zaken het voortouw neemt.

Code 101, Commissie Interdepartementale Taakverdeling, Missive van de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken aan de secretaris-generaal van Algemene Zaken, 8 september 1970.

Voor een aantal onderdelen van het algemeen regeringsbeleid zijn er onderraden ingesteld: permanente ministeriële commissies, die zich bezighouden met de voorbereiding van onderwerpen die in de ministerraad zullen worden behandeld.

Aan onderraden, ministeriële commissies en andere coördinatieorganen is een apart institutioneel onderzoek gewijd. Voor een uitgebreid overzicht van die instellingen wordt dan ook naar dat rapport verwezen: L. Hovy, coördinatie op hoog niveau. Institutioneel onderzoek naar de ministeriële coördinatieorganen en de ambtelijke voorportalen, 1945-1990 (Den Haag 1992).

Hoewel de onderraden beslissingsbevoegdheden hebben, hebben zij in de praktijk slechts voorbereidende taken en ligt de eindbeslissing bij de ministerraad.

Reglement van orde van de Ministerraad, artikel 16 en 20.

In de onderraden hebben naast de betrokken bewindslieden ook ambtenaren zitting. In de REZ (Raad voor Europese Zaken) heeft bijvoorbeeld de Permanente Vertegenwoordiger van Nederland bij de Europese Gemeenschappen zitting.

Rozemond, 25.

Ten behoeve van de ambtelijke voorbereiding kennen de onderraden zgn. voorportalen. Dit zijn ambtelijke commissies, die vaak tevens fungeren als interdepartementale coördinatiecommissies: commissies die de werkzaamheden van twee of meer departementen ten aanzien van een bepaald beleidsterrein coördineren.

Interdepartementale commissies worden over het algemeen in het leven geroepen vanuit de behoefte of noodzaak tot overleg en coördinatie, tot het op elkaar afstemmen van het beleid van twee of meer departementen. Vaak vloeit deze noodzaak of behoefte voort uit de normale, dagelijkse, departementale coördinatietaak die het gevolg is van de raakvlakken en overlappingen van het eigen beleidsterrein met dat van andere ministeries. Daarnaast komt het voor dat een minister expliciet als coördinerend bewindspersoon voor een bepaald beleidsterrein of -onderwerp is aangewezen. Hij dient dan de totstandkoming van een gecoördineerd beleid te bevorderen. De instelling van een interdepartementale commissie is daartoe uiteraard een geëigend middel.

Afgezien van het al dan niet aangewezen zijn van een coördinerend bewindspersoon, blijft het een feit dat het beleidsterrein van het Ministerie van Buitenlandse Zaken een beleidsterrein is, dat een groot aantal raakvlakken en overlappingen kent met de overige ministeries. Het departement beschouwt zichzelf ook als een ministerie dat 'in beginsel voornamelijk werk verricht van coördinerende aard'.

Code 101, Taakinventarisatie bij de Rijksoverheid, Memorandum van de Secretaris-Generaal aan de Minister en de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken inzake de Taakinventarisatie der Rijksoverheid, 6 maart 1956. Twintig jaar later in een rapport van de Commissie van Advies voor de Integratie is het element 'coördinatie' opgenomen in de algemene taakomschrijving van het ministerie: 'Het Departement (...) is belast met de voorbereiding, coördinatie en uitvoering van het buitenlands beleid'. Departement van Buitenlandse Zaken, Rapport van de Commissie van Advies voor de Integratie ('s-Gravenhage, 30 oktober 1976) 10.

'De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk', aldus artikel 50 van de Grondwet. Omdat de regering voor haar beleid verantwoording dient af te leggen aan de volksvertegenwoordiging, spelen de Staten-Generaal een belangrijke rol in het bestuur van Nederland. Het is hun taak de regering te controleren.

Voor een groot aantal beleidsterreinen zijn zowel in de Eerste als in de Tweede Kamer van de Staten-Generaal zogenaamde Vaste kamercommissies ingesteld. De beleidsterreinen van deze commissies vallen samen met die van de departementen van Algemeen Bestuur.

Eerste Kamer: Reglement van Orde (RvO) van de Eerste Kamer der Staten-Generaal, 14 november 1967, art. 52. Tweede Kamer: Reglement van Orde voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 12 juli 1966, gewijzigd 18 september 1968, art. 30.

Volgens de Grondwet moeten internationale overeenkomsten ter goedkeuring aan de Staten-Generaal worden voorgelegd. De goedkeuring kan zowel stilzwijgend als uitdrukkelijk worden verleend. Willen de Staten-Generaal dat de overeenkomst aan de uitdrukkelijke goedkeuring wordt onderworpen, dan doet de voorzitter van de Kamer hiervan mededeling aan de minister van Buitenlandse Zaken.

RvO Eerste Kamer, art. 76-81. RvO Tweede Kamer, art. 100-105.

Het regeringsbeleid wordt voorbereid op de departementen van Algemeen Bestuur. Aan het hoofd van elk van deze departementen staat een minister (art. 44 lid 1 GW). De minister van Buitenlandse Zaken heeft de leiding over het departement, of ministerie

hoewel sinds 1983 de officiële term 'ministerie' is, worden de termen departement en ministerie nog altijd door elkaar gebruikt. Op het Ministerie van Buitenlandse Zaken reserveert men de term departement voor het centrale apparaat in Den Haag. Met het ministerie worden tevens de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland aangeduid. In dit rapport is deze terminologie overgenomen. De term departement, ter aanduiding van het ministerie in Den Haag en de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland, is vanaf 1 januari 1971 tot en met 1983 in gebruik geweest.

In z'n algemeenheid kan de taak van het Ministerie van Buitenlandse Zaken worden omschreven als de voorbereiding en uitvoering van het buitenlandse beleid. De vaststelling van het beleid gebeurt, zover dit het algemene regeringsbeleid raakt, in de ministerraad. Voor de overige beleidsvaststelling draagt de minister zelf de verantwoordelijkheid, 'voor zover geen beleid wordt geraakt waarvoor andere ministers de eerste verantwoordelijkheid dragen'.

De regering in een Memorie van Antwoord van 6 december 1979 betreffende de Grondwetsherziening van bepalingen inzake de buitenlandse betrekkingen: "Met inachtneming van de hun toegewezen taken zijn de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking de eerste verantwoordelijken voor het buitenlandse beleid, dat wil zeggen voor zover geen beleid wordt geraakt waarvoor andere ministers de eerste verantwoordelijkheid dragen". Tweede Kamer der Staten-Generaal, Zitting 1979-1980, 15 049, nr.7, p. 2.

Strikt genomen zijn de vertegenwoordigingen van het Koninkrijk der Nederlanden in het buitenland geen afzonderlijke actoren. Zij maken deel uit van het ambtelijk apparaat van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Verspreid over de hele wereld verrichten zij werkzaamheden ten behoeve van de beleidsvoorbereiding en voeren zij beleid uit dat op het departement in Den Haag wordt gemaakt. Het zijn vooruitgeschoven posten van het departement.

Na 1945 hebben de vertegenwoordigingen in het buitenland een snelle ontwikkeling doorgemaakt. Door 'de toename van overheidstaken, de toename van het aantal onafhankelijke landen, de intensivering van de internationale samenwerking, het ontstaan van belangrijke multilaterale overleggen samenwerkingsvormen (EG, VN, NAVO, Raad van Europa etcetera), de toename van de ontwikkelingssamenwerking en het steeds belangrijker worden van economische en commerciële taken' namen zij sterk toe zowel in aantal als in omvang.

Aantekening van de minister van Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer, Bijlagen Tweede Kamer, 1986-1987, 20 022, nr. 1, p. 4.

De posten vertegenwoordigen het gehele Koninkrijk. Zij ontvangen hun instructies van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en sinds het concordaat van 26 juli 1950 tussen Buitenlandse Zaken en Economische Zaken tevens van het Directoraat-Generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen. Sinds 1955 ontvangen de posten ook instructies van de Economische Voorlichtingsdienst (EVD).

Van der Togt, 32.

In beginsel zijn de ambtenaren werkzaam op een vertegenwoordiging van Nederland in het buitenland in dienst van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit geldt echter niet voor een aantal gespecialiseerde functies met betrekking tot militaire en agrarische aangelegenheden. Die worden vervuld door ambtenaren van de ministeries van Defensie en van Landbouw & Visserij. Ook andere ministeries kennen, zij het in bescheidener mate dan Defensie en L&V, dergelijke functionarissen.

Een externe adviescommissie is een beleidsvoorbereidend orgaan waarvan de helft of meer dan de helft van de leden bestaat uit niet-ambtenaren

De hier bedoelde niet-ambtenaar, kan wel ambtenaar in de zin der wet zijn, maar niet een ambtenaar tot wiens functie het behoort om de minister onder wie hij of zij ressorteert te adviseren over de problematiek waarvoor het adviesorgaan is ingesteld. Algemene Aanwijzingen voor de Rijksdienst inzake externe adviesorganen en inzake interdepartementale commissies (Staatsuitgeverij, april 1987) art. 1.2.

Het oudste adviescollege op het terrein van het buitenlands beleid is de Staatscommissie voor de te nemen maatregelen ter bevordering der codificatie van het internationaal privaatrecht. Dit college, ingesteld in 1897 bij Koninklijk Besluit, adviseert de ministers van Buitenlandse Zaken en Justitie over het internationaal privaatrecht.

Zoals hierboven al enige malen vermeld, is het Nederlands buitenlands beleid na de Tweede Wereldoorlog in toenemende mate georiënteerd op samenwerkingsverbanden met meerdere landen. Naast bilaterale betrekkingen, tussen twee staten, kwamen er multilaterale betrekkingen, tussen meerdere staten, tot stand. De multilaterale samenwerking kreeg gestalte in vele internationale verbanden. In deze verbanden is een aantal typen te onderscheiden: Conferenties: Een vorm van internationale samenwerking speelt zich af binnen conferenties. Een conferentie is een tijdelijke samenwerkingsvorm, die bijeen wordt geroepen om een bepaald onderwerp te behandelen, waarbij het de opzet is door die samenwerkingsvorm een door alle partijen te accepteren resultaat te bereiken. Voorbeelden van conferenties zijn: Ontwapeningsconferentie te Genève en de Intergouvernementele Groep voor Indonesië (IGGI). Intergouvernementele organisaties: Organisaties die geen eigen bevoegdheden hebben tegenover de verdragsluitende staten. Beslissingen kunnen slechts worden bereikt wanneer alle partners daarmee instemmen. Voorbeelden zijn: de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en de Verenigde Naties. Supranationale organisaties: Organisaties die eigen bevoegdheden hebben met betrekking tot wetgeving, rechtspraak en bestuur, waaraan de verdragsluitende landen zijn onderworpen.

De mogelijkheid om bevoegdheden aan volkenrechtelijke organisaties over te dragen is neergelegd in art. 92 van de Grondwet: bij of krachtens verdrag kunnen aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot wetgeving, bestuur en rechtspraak worden opgedragen.

Voor het Nederland buitenlands beleid zijn internationale organisaties een platform om het Nederlands standpunt met betrekking tot diverse aangelegenheden uit te dragen en de Nederlandse belangen zo goed mogelijk te behartigen. Op welke wijze dat gebeurt en hoe groot de Nederlandse invloed is verschilt van organisatie tot organisatie en is afhankelijk van de rol, samenstelling, taak en structuur van de betreffende organisatie en het belang dat Nederland aan zo'n organisatie hecht. Er is immers in de praktijk van het besluitvormingsproces van een organisatie verschil tussen een intergouvernementele instelling (waarbij voor besluitvorming consensus nodig is) of een supranationale (besluitvorming bij meerderheid van, al dan niet gewogen, stemmen).

Op het terrein van het buitenlandse beleid is een groot aantal internationale en nationale particuliere organisaties actief. Een aantal van deze organisaties, ook genoemd NGO's (niet-gouvernementele organisaties), wordt betrokken bij de beleidsvoorbereiding en/of uitvoering. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkelingsorganisaties NOVIB en ICCO, die werkzaam zijn op het beleidsterrein van het directoraat-geneneraal Internationale Samenwerking, en die in sommige gevallen beschouwd kunnen worden als uitvoerders van het DGIS-beleid.

Daarnaast zijn er nog een heleboel andere particuliere organisaties actief op (delen van) het terrein van het buitenlands beleid. Een opsomming geven van deze organisaties is een ondoenlijke zaak. In de eerste plaats omdat het een sterk wisselend bestand is en in de tweede plaats omdat het vrijwel onmogelijk is eenduidige criteria aan te leggen welke organisaties wel en welke organisaties niet opgenomen zouden moeten worden. Desalniettemin kunnen hier wel enkele voorbeelden genoemd kunnen worden: Amnesty International, Greenpeace, Artsen zonder Grenzen, Wereldwinkels, IKV, Centrum voor Informatie en Documentatie over Israël, Medisch Comité Nederland Vietnam etc.

Na de reorganisatie van 1950 laat de departementale, 'Haagse' organisatie zich verdelen in directoraten-generaal (uiteindelijk drie) en de zgn. 'S-sector' (rechtstreeks ressorterend onder de secretaris-generaal) waar onder andere beleidsadviseurs en ondersteunende eenheden deel van uitmaakten. Vóór 1950 is een dergelijk onderscheid niet te maken. Van directoraten-generaal was überhaupt nog geen sprake; de directies ressorteerden alle rechtstreeks onder de secretaris-generaal. Ondersteunende taken en beleidsvormende taken waren nog niet nadrukkelijk organisatorisch gescheiden. De secretaris-generaal beschikte niet, zoals nadien het geval werd, over een 'assistent' of 'plaatsvervanger', onder wie later een aantal ondersteunende taken zou komen te ressorteren (de zgn. 'PLVS-sector', ressorterend onder de plaatsvervangend secretaris-generaal).

De Londense periode van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (1940-1945) valt buiten het kader van dit onderzoek.

Zie voor een gedetailleerde beschrijving van deze periode Kersten, Buitenlandse Zaken in ballingschap.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog was bij Buitenlandse Zaken het plan opgevat de voorbereiding van het buitenlandse beleid grotendeels binnen één directie te doen plaatsvinden. Binnen deze directie zou een aantal bureaus zijn werkzaamheden op bepaalde regio's richten. Dit idee was blijkbaar zijn tijd teveel vooruit. Per 1 juli 1945 kwam een functionele indeling van de beleidsvormende onderdelen van de departementale organisatie tot stand. Dit kwam duidelijk tot uitdrukking in de instelling van een Directie Politieke Zaken (DPZ) en een Directie Economische Zaken (DEZ). DPZ was de opvolger van de Afdeling Diplomatieke Zaken, die in 1945 werd opgeheven.

Ook de instelling van de nieuwe Directie van Verkeer en Rivieren (met twee onderafdelingen) en van de Directie Administratieve en Juridische Zaken (JAZ) komt voort uit het, ook in de Londense periode, gehanteerde functionele model. DEZ en de Directie Verkeer en Rivieren kwamen beide voort uit de Afdeling Consulaire en Handelszaken die in 1945 werd opgeheven. Een uitzondering op dit model vormde de Directie Duitsland, die uit twee secties bestond en overigens in 1946 weer werd opgeheven. Nieuw was ook de Directie Voorlichting Buitenland (DVB), waarvan de Regeringsvoorlichtingsdienst de voorloper was. DVB beschikte aanvankelijk over een Onderafdeling documentatie en bibliotheek. Het Kabinet van de Minister en Directie van het Protocol (DKP) bestond alleen in naam uit twee afzonderlijke afdelingen, maar was reeds voor de oorlog uit bezuinigingsoverwegingen verenigd onder één chef. DKP werd vanaf 1945 één directie, bestaande uit het Kabinet en een Onderafdeling Nederlandse en vreemde decoraties. Teneinde de directies van het departement van juridisch advies te kunnen dienen werd een Raadadviseur aangesteld. Ook deze ressorteerde rechtstreeks onder de secretaris-generaal.

De jaren 1945-1950 gaven een aanzienlijke groei van het aantal medewerkers te zien. Alleen DPZ groeide tussen 1946 en 1949 al van zes tot 34 medewerkers. De kern van de hiervoor beschreven structuur werd echter niet aangetast. In 1948 werd een bescheiden begin gemaakt met een organisatorische scheiding in de behandeling van bilaterale en multilaterale aangelegenheden door de instelling van een aparte afdeling Verenigde Naties bij DPZ. Met ingang van januari 1948 werd het politieke buitenlandse beleid behandeld bij drie regionale bureaus van DPZ: Bureau Europa, Bureau Oosten (Azië en Australië) en Bureau Westelijk Halfrond (Noord- en Zuid-Amerika). Ook DEZ groeide aanzienlijk; in 1948 werd de directie verdeeld in vier afdelingen: Afdeling Financiële en Handelsaangelegenheden, Afdeling Juridische en Beheersaangelegenheden, Afdeling Conferenties, Tentoonstellingen, enz. en de Afdeling Documentatie en Onderzoek. Het Bureau Duitsland werd gecontinueerd tot 1949. Bij DKP werd, mogelijk in hetzelfde jaar, een Afdeling verdragen ingesteld. De directie JAZ werd einde jaren veertig verdeeld in bureaus voor Algemene Zaken, Reiswezen en Paspoorten.

Uit een notitie, getiteld 'de huidige formatie en bezetting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken' [1949?] blijkt een nadere onderverdeling van het Bureau Algemene Zaken in een Bureau Rechtsvragen en Justitiële stukken, een bureau Naturalisatievragen en een Bureau Nederlandse Belangen. Mogelijk hebben deze, hangende de reorganisatie van 1949/50, alleen op papier bestaan. ABZ I, code 130.1; Formatie departement 1945-1954.

Zowel de Regeringsadviseur in internationale opiumzaken, als het Permanent Bureau der Haagse Conferentie betreffende het internationaal privaatrecht, beide reeds in de jaren twintig ingesteld, keerden in 1945 terug. Na de reorganisatie van 1950 zouden adviseur en bureau verdwijnen. Als coördinator tussen de departementen, maar met gebruikmaking van het apparaat van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, fungeerde vanaf 1947 de Regeringscommissaris voor Duitse aangelegenheden dr. H.M. Hirschfeld. Hij maakte voor zijn werkzaamheden gebruik van het bureau Duitsland, dat formeel onder DEZ ressorteerde.

Tussen 1947 en 1950 beschikte het departement over een Directie Verre Oosten (DIRVO) welke in Batavia gevestigd was. Deze uitzonderlijke constructie was een gevolg van de overeenkomst van Linggadjati, die in november 1946 tussen Nederland en de republiek Indonesië tot stand was gekomen. Hierin was overeengekomen dat beide partijen zouden samenwerken op het terrein van de buitenlandse betrekkingen. Een Nederlands orgaan ter plaatse ('een speciaal agentschap, een soort factory van het Departement'), dat aan deze overeenkomst uitvoering zou geven, diende volgens de Nederlandse grondwet onder de verantwoordelijkheid van de minister van Buitenlandse Zaken te ressorteren. Deze bepaalde bij beschikking van 20 maart 1947 de oprichting van DIRVO te Batavia op 1 april 1947. In de departementale hierarchie werd chef DIRVO een gelijke plaats toegekend als chef DPZ. DIRVO ontving aanwijzingen van de Lt. Gouverneur-Generaal, de Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon of diens plaatsvervanger en mocht in dringende gevallen zelfstandig handelen.

Organisatie en reorganisatie, 123-126.

Vóór de vestiging van DIRVO te Batavia had Buitenlandse Zaken daar ook al zijn vooruitgeschoven waarnemers in de vorm van politieke adviseurs van de Lt. Gouverneur-Generaal. Achtereenvolgens waren dat mr. W.F.L. graaf van Bylandt (tot november 1946) en van november 1946 tot juni 1947 de latere secretaris-generaal van het ministerie, dr. H. Boon.

DKP behandelde in 1945 zaken die verband houden met het buitenlandse Corps Diplomatique in Nederland, buitenlandse aangelegenheden van het Koninklijk Huis, in- en uitgaande staatsbezoeken, erkenning en toelating van vreemde consulaire vertegenwoordigers, alsmede zaken van de minister persoonlijk. De taken ten aanzien van het Corps Diplomatique strekten zich ook uit tot de leden van de in Nederland gevestigde internationale organisaties, zoals het Permanente Hof van Arbitrage en het Internationale Gerechtshof. Verder verrichtte DKP administratief-juridische werkzaamheden bij de totstandkoming en publicatie van internationale verdragen waarin Nederland partij was (deze laatste taak werd in 1949 ondergebracht in een aparte afdeling Verdragen van DKP; zie hieronder).

DPZ had de volgende taken: het volgen van internationale ontwikkelingen en het opstellen van notities hierover, onder andere aan de hand van de politieke rapportage van de posten; adviseren van de minister over in te nemen standpunten op het terrein van het buitenlandse politieke beleid; het opstellen van instructies aan posten en delegaties. Om deze taken uit te kunnen voeren onderhield DPZ in de eerste plaats contacten met de buitenlandse vertegenwoordigingen in Nederland en voerde ze het nodige intra- en interdepartementale overleg. Hoewel DPZ zich in naam specifiek richtte op alle aangelegenheden van buitenlands politieke aard, had zij ook regelmatig bemoeienis met zaken van economische en technische aard, aangezien hiermee vaak een politiek aspect verbonden kon zijn. De indeling van DPZ langs geografische lijnen in vier bureaus met ingang van 1 januari 1948 bracht geen verandering in de taakinhoud met zich mee.

De huidige formatie en bezetting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Archiefcode 130.1 Formatie departement 1945-1954. Organisatie en reorganisatie, 56.

In 1945 en 1946 waren zaken betreffende Duitsland onttrokken aan de bemoeienis van DPZ. Bij de terugkeer van het departement van Londen naar Den Haag in juli/augustus 1945 werd een aparte Directie Duitsland ingesteld in de veronderstelling dat een vredesverdrag met Duitsland tot stand zou komen. Hiermee samenhangende zaken als het Nederlandse beleid ten aanzien van het bestuur van de bezettingszones, annexatie, herstelbetalingen en restitutie zouden bij die directie behandeld worden. Politieke en consulaire aangelegenheden, respectievelijk economische en financiële aangelegenheden waren in afzonderlijke secties van de directie ondergebracht. In 1946 waren de verwachte ontwikkelingen goeddeels achterhaald en werden politieke zaken ten aanzien van Duitsland ondergebracht bij DPZ en economische aangelegenheden bij DEZ.

Circulaire chef directie Duitsland, 20 maart 1946. Archiefcode 130.1 Dir. inwendige dienst Formatie departement 1946. Organisatie en reorganisatie, pg. 46. Staatsalmanak 1946. Kersten suggereert dat de aanleiding tot de instelling van de Directie Duitsland mogelijk meer van opportunistische dan praktische aard was. Dit verklaart mogelijk de onlogische plaats binnen een functioneel organisatiemodel, de onduidelijkheid over specifieke taken en het opheffen van de directie bij het vertrek van haar chef. Buitenlandse Zaken in ballingschap, 69-71.

Na de Tweede Wereldoorlog werd Nederlands-Indië meer in aangelegenheden van internationale aard betrokken dan voorheen. Deze ontwikkeling maakte het gewenst, dat in Indonesië over een dienst kon worden beschikt die de buitenlandse aangelegenheden op deskundige wijze behandelde. Bij beschikking van de minister van Buitenlandse Zaken van 20 maart 1947 nr. 25660-1904 G.S. werd op 1 april 1947 de Directie Verre Oosten (DIRVO) te Batavia opgericht, waarvan T. Elink Schuurman tot chef werd benoemd. DIRVO onderhield speciale betrekkingen met de Luitenant Gouverneur-Generaal, zijn opvolger de Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon (HVK) en de Indische administratie. DIRVO zou een snelle en doeltreffende coördinatie en distributie van gegevens op buitenlands politiek en economisch gebied met de Nederlandse diplomatieke en consulaire zendingen in de Aziatische regio zoveel mogelijk bevorderen. Tenslotte werd de verhouding tot het Departement van Overzeese Gebiedsdelen geregeld door de bepaling dat de minister van Buitenlandse Zaken de minister van Overzeese Gebiedsdelen op de hoogte zou houden van alles wat "mede tot de verantwoordelijkheid van deze bewindsman" behoorde. Naar haar aard was DIRVO formeel een directie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, maar gezien haar werkzaamheden en interne organisatie functioneerde DIRVO als een ambassade.

Aan DIRVO werden de volgende taken opgedragen:

Beschikking van de minister van Buitenlandse Zaken van 20 maart 1947, nr. 25660-1904 G.S.

In 1947 werden aan DIRVO werkzaamheden met betrekking tot voorlichting, economie en financiële aangelegenheden overgedragen, die werden uitgevoerd door het te Batavia gevestigde kantoor van de Nederlandse Militaire Missie Japan. Dat kantoor werd namelijk in 1947 opgeheven. Daarnaast werd in 1949 in verband met de soevereiniteitsoverdracht de Codekamer, benodigd voor het telegramverkeer met Nederland, formeel ondergebracht bij DIRVO.

Archief DIRVO, inventarisnummer 10.

Op 27 december 1949 vond de soevereiniteitsoverdracht plaats. DIRVO werd opgeheven in begin 1950; de overgebleven taken en werkzaamheden werden door het Hoge Commissariaat der Koninkrijk der Nederlanden in Indonesië overgenomen.

In algemene zin hield JAZ zich bezig met de rechten, status en bevoegdheden van Nederlanders in het buitenland en vreemdelingen in Nederland - en eventuele veranderingen daarin. Dit betrof meestal aangelegenheden van internationaal privaat- en internationaal publiekrechtelijke aard. Ten aanzien van de volgende zaken werd bij deze directie werkzaamheden verricht: kwesties van nationaliteit en exterritorialiteit

Exterritorialiteit: voorrechten van Nederlanders in bepaalde landen, voortvloeiende uit verdragen.

Zoals DPZ bemoeienis had met alle buitenlandse politieke aangelegenheden, was het de taak van DEZ, voortgekomen uit de in 1945 opgeheven afdeling Consulaire- en Handelszaken, om zaken te behandelen 'op handels-, landbouw-, algemeen economisch of financieel gebied, welke de betrekkingen van het Koninkrijk met vreemde landen betreffen.' Voorts behoorden tot de formele taken: tentoonstellingen op economisch gebied en jaarbeurzen in het buitenland, internationale zaken van industrieel eigendom, internationale petroleumzaken en internationale opiumzaken. Kort na de oorlog hield DEZ zich echter ook bezig met afdoening zaken die samenhingen met de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Door opheffing van de Directie Duitsland in 1946 kreeg DEZ er nog taken bij op dit terrein.

'Bovendien worden op 1 april 1946 alle aangelegenheden van economischen en financieelen aard, waaronder onder ook ressorteeren zaken nopens reparatie en restitutie, overgedragen aan de Directie van Economische Zaken.' Archiefcode 130.1 Dir. Inwendige Dienst Formatie departement 1946.

Tenslotte fungeerde DEZ als tussenstation voor het berichtenverkeer tussen de vakdepartementen en de posten in het buitenland en de Nederlandse vertegenwoordigers bij genoemde internationale organisaties. Rond deze taak en de uitleg die verschillende ministeries er aan gaven, speelde zich een jarenlange competentiestrijd af met het (formeel interdepartementale, maar feitelijk onder Handel en Nijverheid ressorterende) Directoraat-Generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen (BEB). Ook de variant dat de BEB onder het Ministerie van Buitenlandse Zaken zou komen te ressorteren kwam daarbij ter sprake.

Moquette, 243.

De directie adviseerde de minister over internationale verkeersaangelegenheden en droeg het Nederlandse standpunt uit door middel van instructie aan Nederlandse vertegenwoordigers bij desbetreffende internationale organisaties. De werkzaamheden waren verdeeld over twee 'onderafdelingen'.

Onderafdeling A hield zich bezig met lucht- en spoorwegverkeer en post-, telegraaf-, telefoon-, en radioverkeer. Onderafdeling B wijdde zich aan weg- en waterverkeer.

In 1949 werden de afdelingen ook wel aangeduid als resp. 'Afdeling Luchtvaart en Telecommunicaties' en 'Afdeling alle andere Verkeerskwesties'.

De Chef van de Directie Verkeer en Grote Rivieren had voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken zitting in de volgende internationale organen: de Transport and Communications Commission van ECOSOC, de Inland Transport Committee van de ECE, de Commissie voor de Transport- en Havenvraagstukken van de Economische Raad van de Benelux.

Organisatie en reorganisatie, 50-52.

In 1945 werd de Interdepartementale Luchtvaartcommissie ingesteld, waarin behalve de betrokken departementen ook een vertegenwoording van de KLM, de burgerluchtvaartattachés (Londen en Washington) en de Nederlandse permanente vertegenwoordiger bij de ICAO te Montreal zitting hadden. Voorzitterschap en secretariaat berustten bij Buitenlandse Zaken, respectievelijk bij chef Directie Verkeer en Grote Rivieren en Onderafdeling A.

C.J.M. Schaepman, 'De overeenkomsten van Chicago en de naoorlogse Nederlandse luchtvaartpolitiek' in: Jaarboek van het ministerie van Buitenlandse Zaken 1950/1951 ('s-Gravenhage 1951) 156-178, aldaar 177. Gids 1950, 34.

DVB

Zie voor een uitgebreide beschrijving A.C. van der Zwan, voorlichting bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken 1920-1995 (Ministerie van Buitenlandse Zaken 1995).

H. Hirschfeld werd, met toekenning van de persoonlijke titel van Regeringscommissaris in algemene dienst, formeel belast met 'de voorbereiding van de economische en financiële vraagstukken ten aanzien van een vredesverdrag met Duitsland, alsmede met de coördinatie van de economische en financiële belangen van Nederland bij Duitsland in het algemeen.' In 1948 werden de taken van het regeringscommissariaat ter onderscheiding van de andere directies nader omschreven: 'een orgaan voor coördinatie, studie en advies, in het bijzonder van de meer belangrijke beleidsvraagstukken... [geeft] ook ongevraagd zijn oordeel over het te voeren beleid... Bij de behandeling van de Duitse zaken zullen de directies voordurend contact met het Regeringscommissariaat onderhouden. Het Regeringscommissariaat zal niet dan bij uitzondering en met voorkennis der betrokken directies zelf onderwerpen in behandeling nemen, die tot de normale taak van de diverse directies behoren. Het Regeringscommissariaat zal eveneens de officiële contacten met de posten in het buitenland en de diplomatieke vertegenwoordigingen te 's-Gravenhage via de betrokken afdelingen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken leiden.'

Notitie betreffende het gesprek op 23 december 1948 [moet zijn: 1947], tussen Hirschfeld, Baron van Tuyll van Serooskerken, Boon en Kohnstamm, inzake de verdeling der werkzaamheden tussen de Directie Politieke Zaken, de Directie Economische Zaken en het Regeringscommissariaat voor Duitse aangelegenheden. archiefcode 101. Reorganisatie departement dl. II 1950-1951.

Met onregelmatige tussenpozen werden vanaf 1893 in de Den Haag door de Nederlandse regering internationale conferenties georganiseerd over het internationaal privaatrecht. Het doel was te komen tot een zekere internationale afstemming. De laatste bijeenkomst voor de Tweede Wereldoorlog vond plaats in 1928. In 1929 werd bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken een permanent bureau ingesteld ten behoeve van de conferenties.

Ingesteld bij KB van 15 april 1929 no. 50. Staatsalmanak 1949.

Het bureau ressorteerde in 1949-1950 onder het hoofd van de Directie Verkeer en Grote Rivieren Onderafdeling B. Het bureau organiseerde de zevende zitting van de conferentie in oktober 1951.

Jaarboek van het ministerie van Buitenlandse Zaken 1950/1951 en 1951/1952.

Relevante historische ontwikkelingen vanaf 1945 die de voorgeschiedenis, de totstandkoming en ontwikkeling van het Directoraat-Generaal voor het Economisch en Militaire Hulpprogramma (DGEM) in 1952 bepaald hebben zijn: de afwikkeling van Duitse aangelegenheden (na afloop van de Tweede Wereldoorlog), de Marshallhulp, de westerse militaire samenwerking en de Europese economische eenwording. Formeel gezien startte die ontwikkeling tot een nieuw directoraat-generaal buiten het departement.

Per 1 januari 1947 was dr. H.M. Hirschfeld

Dr H.M. Hirschfeld bekleedde gedurende de Tweede Wereldoorlog weliswaar de positie van secretaris-generaal op het departement van Handel, Nijverheid en Scheepvaart, maar wist zich na de oorlog door zijn langdurige staat van dienst en (internationaal) aanzien al snel de functie van regeringscommissaris te verwerven.

Regeringscommissaris Hirschfeld was aanvankelijk belast met de voorbereiding van het buitenlandse beleid ten aanzien van Duitsland. Hij hield zich in het bijzonder bezig met voorbereiding van beleid met betrekking tot - en advisering aan de REA over - economische en financiële vraagstukken in verband met een mogelijk vredesverdrag met Duitsland.

Het specifieke, aan de oorlog gerelateerde karakter van de Duitse aangelegenheden ging overigens spoedig verloren bij het Bureau Duitsland van de regionale Directie Europa (DEU). Bij dit bureau werden vanaf 1952 ook EGKS-aangelegenheden (voor Kolen en Staal) behandeld. Overigens werd het beleid ten aanzien van de EGKS in eerste instantie door de BEB voorbereid. Hiertoe werd in het leven geroepen een Interdepartementale Contact Commissie voor de EGKS, waarin ook Buitenlandse Zaken vertegenwoordigd was. Belangrijke beslissingen werden genomen in de REA of de Ministerraad.

De coördinatie van EGKS-aangelegenheden maakte enige tijd deel uit van de 'stammenstrijd' tussen de BEB en Buitenlandse Zaken. Hoewel de strijd in het voordeel van de BEB werd beslist, nam het politieke gewicht van de EGKS - en dus het belang voor BZ - snel af. Van der Togt, 51-54.

Op 14 januari 1948 werd Hirschfeld benoemd tot regeringscommissaris voor het Europese Herstel Programma (EHP). Het EHP werd gefinancierd uit de gelden van de Marshall-hulp. Voor de uitvoering van zijn taak werd hij bijgestaan door een nieuw bureau onder leiding van E.H. van der Beugel. Bij de OEES te Parijs werd een Nederlandse missie ingesteld, waarmee vanuit Nederland contact onderhouden werd door dat bureau. Hoewel Hirschfeld niet onder de minister van Buitenlandse Zaken ressorteerde, maakte hij wel gebruik van diens ambtelijk apparaat. De regeringscommissaris stond onder instructie van de Raad voor Economische Aangelegenheden (REA) uit de Ministerraad en was daaraan rechtstreeks verantwoording verschuldigd. Overigens werd het regeringscommissariaat wel de facto geassocieerd met het departement van Buitenlandse Zaken. Dit werd nog versterkt door de personele unie die bestond tussen de leiding van het bureau van het regeringscommissariaat en hoofden van DGPZ-onderdelen.

In 1950 was het regeringscommissariaat voor het EHP al uitgegroeid tot een bureau met vier afdelingen. Het bureau omvatte nu een Economisch-statistische afdeling, een afdeling Programmering en procedure, een afdeling ECA (Economic Cooperation Administration), technical assistance en algemene zaken en een afdeling Archief en documentatie. Voorts fungeerde Hirschfeld op dat moment niet alleen als regeringscommissaris voor het EHP, hij was bovendien regeringscommissaris voor Duitse zaken èn regeringscommissaris voor Benelux-aangelegenheden.

In 1950 startten de Verenigde Staten ook een militair hulpprogramma voor Europa. Nederland sloot een verdrag met de VS om in dit programma te kunnen participeren. Ook van dit programma werd Hirschfeld regeringscommissaris. De coördinerende instanties voor de twee hulpprogramma's werden geïntegreerd in één Regeringscommissariaat voor het Economische en Militaire Hulpprogramma (EMHP); het bureau kreeg voor elk programma zowel een directeur als een adjunct-directeur; er kwam een afdeling Militaire zaken en een Nederlandse vertegenwoordiging bij de NAVO (Noord Atlantische VerdragsOrganisatie). Verder werd nog een afdeling Administratieve zaken aan de organisatie toegevoegd.

Tiende verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese Herstelprogramma, behandelende de periode oktober tot en met december 1950 ('s-Gravenhage 1951) 8-9. Meer over het militaire hulpprogramma in het verslag van het Pivotonderzoek bij het ministerie van Defensie.

Per 1 januari 1952 hield de ECA, de Amerikaanse instantie die vanaf 1948 belast was geweest met de uitvoering van het Marshall Plan, op te bestaan. Op grond van een nieuwe Amerikaanse wet, die veel meer de nadruk legde op versterking van de defensie in West-Europa, werd het Mutual Security Agency (MSA, Bureau voor Wederzijdse Beveiliging) ingesteld. Net als de ECA had de MSA een vertegenwoordiging in Nederland.

Dertiende verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese herstelprogramma, behandelende de periode juli tot en met september 1951 ('s-Gravenhage 1951) 69.

Op 12 september 1952, een maand voor het aangekondigde ontslag van de regeringscommissaris, besloot het kabinet de gehele organisatie voor het EMHP als nieuw directoraat-generaal onder te brengen bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De kabinetsbeslissing werd bij Koninklijk Besluit van 14 oktober 1952 no. 500 formeel bekrachtigd.

Staatsblad, 28 oktober 1952. Van der Togt, 39.

De taken van de regeringscommissaris voor het Europese Herstel Programma waren: algemene ambtelijke leiding van het EHP in Nederland, voorzitter van de Interdepartementale Commissie voor het EHP, contacten onderhouden met de Amerikaanse autoriteiten en met de Europese organisatie voor het EHP (later: OEES, Organisatie voor Europese Economische Samenwerking) te Parijs. De uitvoering van het Programma zou plaats vinden door Afdeling IV Programmering Europees Herstel Plan van het directoraat-generaal BEB van het Ministerie van Economische Zaken. Ter ondersteuning van de regeringscommissaris en het overleg was een bureau ingesteld dat secretariaatswerkzaamheden zou verrichten en de contacten met betrokken binnen- en buitenlandse instanties zou onderhouden. Als betrokken instanties golden: de Nederlandse missie bij de OEES, de Amerikaanse ECA-missie in Nederland, de Nederlandse ambassade te Washington, de ECA te Washington, de Interdepartementale Commissie voor het EHP en de Raad van Advies uit het bedrijfsleven.

De Economic Cooperation Administration was de Amerikaanse overheidsinstantie die belast was met de uitvoering van de Marshall-hulp aan Europa. De ECA had zowel vertegenwoordigers bij de OEES (het samenwerkingsverband van hulp-ontvangende landen) als in ieder ontvangend land afzonderlijk. De Nederlandse ambassade in Washington onderhield rechtstreeks contact met het hoofdkantoor van de ECA aldaar en werd hiertoe geïnstrueerd door de regeringscommissaris en diens bureau. In 1950 werd bij het bureau een aparte afdeling voor ECA-aangelegenheden ingesteld. Deze zelfde afdeling coördineerde de uit de zogenaamde 'technical assistance' voortvloeiende activiteiten. Die 'technische bijstand' bestond uit financiering met Marshall-hulpgelden van: studiereizen naar de Verenigde Staten, uitzending van Amerikaanse deskundigen naar Europa en de aanschaf van nieuwe apparatuur ten behoeve van technische opleidingen. Nederlandse voorstellen in het kader van de 'technical assistance' werden door de desbetreffende afdeling na regeringsgoedkeuring aan de Amerikaanse ECA-missie hier te lande ter uitvoering voorgelegd.

Vierde verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese Herstelprogramma, behandelende de periode April tot en met Juni 1949 ('s-Gravenhage 1949) 17.

Als regeringscommissaris voor Benelux-aangelegenheden was Hirschfeld zowel voorzitter van de Nederlandse delegatie in de Raad van Presidenten van de Raden der Belgisch-Nederlands-Luxemburgse Douaneovereenkomst, alsmede voorzitter van de Nederlandse delegatie in de Raad der Economische Unie. Deze raad is het hoogste ambtelijke orgaan van de Benelux. Hier worden besluiten

voorbereid en draagt men zorg voor de uitvoering daarvan. Beslissingsbevoegdheid heeft het Comité van Ministers.

Per 1 november 1952 gingen de taken van het regeringscommissariaat voor het Economische en Militaire Hulpprogramma over naar het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Het bureau van de regeringscommissaris werd hierbij opgeheven. Tot directeur-generaal voor het Economische en Militaire Hulpprogramma werd benoemd voormalig bureauhoofd Van der Beugel. Tevens was hij Financieel-Economisch Adviseur (FEAD) van de minister (zie hfdst. 10 'Stafdirecties en adviseurs').

Het DG was verdeeld in twee directies: een directie voor Economische aangelegenheden (DEA) en een directie voor Militaire aangelegenheden (DMA). De afdelingen van het regeringscommissariaat werden gecontinueerd en - in de militaire sfeer - in aantal uitgebreid

In 1955 werd de naam van DGEM veranderd in Directoraat Generaal voor Economische en Militaire aangelegenheden. De Verenigde Staten hadden in 1952 het economische hulpprogramma beëindigd.

De militaire hulp zou tot het begin van de jaren zestig doorgaan.

Van der Togt, 41-42.

In zijn functie van directeur-generaal voor het Economische en Militaire Hulpprogramma werd Van der Beugel opgedragen:

'Algemene ambtelijke coördinatie ten aanzien van de uitvoering der Amerikaanse hulpprogramma's in Nederland; coördinatie van de contacten met de daarbij betrokken Amerikaanse instanties. Ambtelijke coördinatie van de Nederlandse werkzaamheden in de OEES, alsmede van de economische, militair-economische en financiële aangelegenheden in de NATO en de EDG [Europese Defensie Gemeenschap]. Voorbereiding en uitvoering van voor het ten aanzien van deze taken door de REA en de Algemene Verdedigingsraad te voeren beleid.'

Gids van het Departement van Buitenlandse Zaken en de Buitenlandse dienst (1953), 19.

Zoals in hoofdstuk twee is beschreven, is het directoraat-generaal Politieke Zaken tot stand gekomen bij de reorganisatie van 1950. De directies Politieke Zaken, Economische Zaken en Verkeer en Grote Rivieren werden bij die gelegenheid bij elkaar gevoegd en opnieuw gestructureerd. Het was de bedoeling de beleidsvorming in het ministerie in één onderdeel, DGPZ, te concentreren. Overigens kwam daar, zoals in het vervolg zal blijken, al snel de klad in door de instelling van beleidsdirecties buiten DGPZ. De instelling van DGIN (1951) en DGEM (1952) getuigen daarvan. Een ander uitgangspunt bij de reorganisatie was een regionale indeling van de werkzaamheden in plaats van een functionele. Op die manier ontstonden vier regionale directies: Europa (DEU), Westelijk Halfrond (DWH), Oosten (DOA), Afrika en Midden-Oosten (DAM). Daarnaast werd op mondiale grondslag de directie Internationale Organisaties (DIO) ingesteld; de directie kreeg alle internationale organisaties te behandelen met een wereldwijde werkingssfeer; de behandeling van internationale organisaties met een uitgesproken regionaal karakter werd overgelaten aan de regionale directies. Het directoraat-generaal werd gecompleteerd met de in 1945 ingestelde directie Voorlichting Buitenland (DVB). In verband met de personele implicaties werden de taken van deze directie, waarvan men overigens vond dat ze nauw samenhingen met het politieke beleid, niet over de regionale directies verdeeld, maar werd de directie in z'n geheel ondergebracht in het nieuwe directoraat-generaal. De `Directie-Generaal Politieke Zaken' was hiermee rond.

Deze betiteling werd voor het eerst aangetroffen in een memo van dr. Pierson van 9 augustus 1949. Code 130.1 Formatie departement, 1945-1954.

In de taak van DGPZ hebben zich sinds 1950 een aantal verschuivingen voorgedaan, die terug te voeren zijn op organisatorische veranderingen. De instelling van de hierboven genoemde directoraten-generaal is hier één van; het schuiven met de directie Culturele Samenwerking en Voorlichting Buitenland (DCV) naar een plaats rechtstreeks onder de secretaris-generaal en weer terug (zie hieronder) een andere. Afgaande op de algemene taakomschrijving zou er gedurende de periode 1950-1990 echter nooit iets veranderd zijn. In 1990 luidde die nog bijna hetzelfde als in 1950: `de behandeling van alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economische, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voorzover zij betrekking hebben op de bij ieder bureau vermelde landen of regionale organisaties'.

Gids (1990/91) 28.

Deze taakomschrijving is dermate breed geformuleerd, dat alle mogelijke onderwerpen eronder schuil kunnen gaan. Zodra aan een onderwerp een aspect van buitenlands beleid zit en het betrekking heeft op één van de bij de directies vermelde regio's of regionale organisaties kan behandeling door het directoraat-generaal plaatsvinden.

Hebben er zich in de algemene taakomschrijving zelf geen wijzigingen voorgedaan, in de organisatorische invulling daarvan is wel het één en ander gewijzigd. Weliswaar kwam bij de herverdeling van taken van DGEM, dat in 1958 werd opgeheven, het veiligheidsbeleid aan DGPZ toe, met de overheveling van het Europese beleid naar DGES heeft DGPZ toch per saldo in belangrijkheid ingeboet. Het principe van DGPZ als enige beleidsonderdeel, zoals het bij de reorganisatie van 1950 gedacht was, werd hiermee wel definitief verlaten.

Overigens wist de directeur-generaal Politieke Zaken (zie volgende paragraaf) tussen het toenemend aantal andere DG's wel de status van primus inter pares te handhaven. Het feit dat nieuw ingestelde directoraten-generaal bepaalde taken, of beleidsonderwerpen, overnamen, wilde overigens niet zeggen dat DGPZ daar dan ook niets meer mee te maken had. De verantwoordelijkheid van DGPZ voor de politieke eenheid van het beleid bleef; de directeur-generaal was en is verantwoordelijk voor de coördinatie van de politieke werkzaamheden van de directoraten-generaal. DGPZ wordt daarom door middel van consultaties en kopie-verlening van alles wat ook maar enigszins van belang kan zijn op de hoogte gehouden.

Het handhaven van de algemene taakomschrijving kon ook niet voorkomen dat, bijvoorbeeld als gevolg van de naoorlogse dekolonisatie van Afrika, Azië, het Midden-Oosten en het Caraïbisch gebied, het aantal staten in de wereld verdubbelde tot een totaal van 160.

Internationale Samenwerking 10 (1992) 15.

Aan het hoofd van de - toen nog - directie-generaal Politieke Zaken was een assistent-secretaris-generaal Politieke Zaken gepland. Tegen deze figuur was aanvankelijk vanuit de directies tegenstand gekomen: hij zou hun zelfstandigheid kunnen beperken. De minister zette echter door omdat een dergelijke functionaris de secretaris-generaal zou ontlasten, die dan in staat zou zijn hem naar besprekingen in het buitenland te vergezellen.

Verslag van de bespreking van de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken met de Raad voor Rijkspersoneelsaangelegenheden inzake de topformatie van het ministerie, 27 oktober 1949, code 130.1 map 3133.

Een functionaris met de titel assistent-secretaris-generaal Politieke Zaken is echter nooit benoemd. In plaats daarvan werd in januari 1951, een jaar na het van start gaan van de nieuwe organisatiestructuur, een directeur-generaal Politieke Zaken, Jhr. O. Reuchlin, aangesteld. Zijn taakomschrijving luidde: de behandeling van `aangelegenheden meer dan één beleidsdirectie betreffende, benevens coördinatie van de werkzaamheden dezer directies'.

Gids 1950, 16.

Met de instelling van de andere directoraten-generaal, zoals in 1952, in 1953, in 1958 en 1964 werd de taak van de directeur-generaal Politieke Zaken uitgebreid met de `coördinatie van de politieke werkzaamheden van de directoraten-generaal'.Zijn taakomschrijving is sindsdien niet meer gewijzigd. De functie van directeur-generaal Politieke Zaken is achtereenvolgens uitgeoefend door de volgende personen: 1950-1953 : jhr O. Reuchlin 1953-1957 : mr H.F. Eschauzier 1958-1959 : dr H.R. van Houten 1959-1960 : vacature, waarneming door mr E. Schokker 1960-1964 : mr J.A.G. baron de Vos van Steenwijk 1964-1970 : jhr mr J.A. de Ranitz 1970-1974 : D.W. baron van Lynden 1974-1980 : mr M.H.J.C. Rutten 1980-1982 : dr K.W. Reinink 1982-1986 : mr A.P.R. Jacobovits de Szeged 1986-1988 : mr H. Wijnaendts 1988-1993 : mr A.P. van Walsum

De directeur-generaal vertegenwoordigde het departement in de volgende raden en commissies: Interdepartementale adviescommissie voor de Europese integratie, 1954-1956 Commissie voor Atoomenergie, 1945-1957 Adviescommissie voor het bedrijfsleven, 1957- Adviescommissie buitenlandse dienst, 1966-onbekend Commissie heroriëntatie overheidsvoorlichting, 1969-1970 Ambtelijke coördinatiecommissie voor de integratie en de vrijhandelszone, 1957-1958 Raad voor Europese Zaken (onderraad MR), 1963-heden Algemene Verdedigingsraad (onderraad MR), 1966-heden Coördinatiecommissie voor de Civiele Verdediging (ambtelijk voorportaal), 1972-1987 Coördinatiecommissie voor de Militaire Verdediging (ambtelijk voorportaal), 1972-1987 Interdepartementale commissie bescherming installaties Noordzee, 1975-onbekend

Hij vertegenwoordigde Nederland in: Permanente consultatieve commissie voor de buitenlandse politiek der Beneluxlanden, 1952-1958, 1960- Politieke Commissie van de Europese Politieke Samenwerking (dagelijks bestuur van de EPS), 1970

DGPZ kwam uit de reorganisatie van 1950 te voorschijn als een organisatie-eenheid met één directeur-generaal, vier regionale directies (DAM, DEU, DOA en DWH), één mondiaal opererende directie (DIO) en één directie met voorlichting tot taak (DVB).

De directies staan onder leiding van een chef en worden gevormd door een wisselend aantal bureaus, die soms ondergebracht zijn in afdelingen. Tot plaatsvervanger van de chef wordt meestal een afdelings- of bureauhoofd aangewezen. Ook mogelijk is de figuur van souschef, een `permanente' plaatsvervanger; in dat geval is er niet een plv. chef. De figuur van `eerste medewerker' (EM) ter versterking van de leiding van de directie is niet gebruikelijk en komt weinig voor. Voorbeelden zijn de eerste medewerker van de Directie Atlantische Samenwerking en Veiligheidszaken (DAV) gedurende de jaren 1983-1987 en de eerste medewerker van de Directie Westelijk Halfrond, die tevens de functie van Adviseur Koninkrijkszaken vervulde gedurende de jaren 1986-1990. Meer gebruik is gemaakt van de figuur `toegevoegd aan' de chef van een directie. Deze medewerker werd veelal belast met bijzondere opdrachten.

De gebruikelijke personeelsformatie van een directie bestaat dus uit een chef, eventueel een souschef, één of twee afdelingshoofden, waarvan één plv. chef, een aantal bureauhoofden, waarvan mogelijk één plv. chef en een x-aantal bureaumedewerkers.

Samen met de directie Westelijk Halfrond, de directie Oosten en de directie Afrika en Midden-Oosten is de directie Europa verantwoordelijk voor de voorbereiding van het buitenlandse politieke beleid ten aanzien van, en de verzorging van de bilateratele betrekkingen van Nederland met de andere landen in de wereld. De directie Europa doet dat, zoals de naam al aangeeft, voor de regio Europa. De directie is ingesteld bij de reorganisatie van 1950 en is nadien niet van naam veranderd, noch opgeheven. De taakomschrijving is gedurende de gehele periode 1950-1990 in algemene zin ongewijzigd gebleven:

het behandelen van alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economisch, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voorzover zij betrekking hebben op de bij de bureaus vermelde landen of regionale organisaties.

De taak van de chef van de directie, chef DEU, bestaat uit de leiding over de bureaus, de coördinatie van de werkzaamheden en de coördinatie van aangelegenheden die meerdere bureaus betreffen. Hij heeft directe toegang tot de ambtelijke en politieke leiding en vertegenwoordigt het departement in delegaties, raden en commissies.

Lijst is niet volledig.

Hij is/was: lid van de Nederlandse delegatie van de Internationale commissie voor de bescherming van de Rijn tegen verontreiniging, 1963-1990; lid van de Nederlandse delegatie van de Permanente commissie voor de coördinatie van de handelspolitiek (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Administratieve raad voor de douaneregelingen (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Raad voor de Economische Unie (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Raad voor de Handelsakkoorden (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Permanente consultatieve commissie voor de buitenlandse politiek der Beneluxlanden, 1955-1960 en 1961-1963 (voorzitter is DGPZ); voorzitter van de Interdepartementale coördinatiecommissie inzake de betrekkingen tussen de Benelux-regeringen en de Raadgevende Interparlementaire Benelux-Raad (1959-heden); voorzitter van de Interdepartementale commissie inzake Nationalisatievraagstukken, 1957-1964; lid van het Comité Coördination Politique van de EPS, 1970 heden.

Bij de instelling in 1950 bestond de directie uit vijf bureaus, te weten Westelijke Samenwerking (DEU/WS), West-Europa (DEU/WE), Oost-Europa (DEU/OE), Duitsland (DEU/DU) en Benelux (DEU/BE). In 1990 bestonden alleen nog de bureaus West-Europa en Oost-Europa. Hier onder wordt deze ontwikkeling, voor wat betreft organisatie en taken, nader uit de doeken gedaan. Vooraf gaat een overzicht van de wijzigingen van de regioverdeling per bureau.

Bureau Duitsland (DEU/DU), 1950-1953: Bondsrepubliek Duitsland, Saargebied, Berlijn en de Russische bezettingszone.

Bureau West-Europa (DEU/WE), 1950-1967: België (vanaf 1958, daarvoor bij DEU/BE), Cyprus (vanaf 1965, daarvoor bij DEU/OE), Denemarken, Finland, Frankrijk, Griekenland (vanaf 1965. daarvoor bij DEU/OE), Groot-Brittannië en Noord-Ierland, Ierland (Gids van 1950-1962; Gids vanaf 1967), Italië, Luxemburg (vanaf 1958, daarvoor bij DEU/BE), Noorwegen, Oostenrijk (in 1953 over naar DEU/ME), Portugal, Spanje, Turkije (vanaf 1965, daarvoor bij DEU/OE), Vaticaan (vanaf Gids van 1953), IJsland, Zweden, Zwitserland (in 1953 over naar DEU/ME).

Bureau Oost-Europa (DEU/OE), 1950-1990: Albanië, Bulgarije, Cyprus (in 1965 over naar DEU/WE), Duitse Democratische Republiek (vanaf 1988), Griekenland (in 1965 over naar DEU/WE), Hongarije, Joegoslavië (in Gids 1950 en vanaf 1972), Polen, Roemenië, Tsjechoslowakije, Turkije (in 1965 over naar DEU/WE), Ukraïne (alleen opgave in Gids 1950), Unie van Socialistische Sovjet Republieken, Wit-Rusland (alleen opgave in Gids 1950), Zuid-Slavië (t/m 1972; zie Joegoslavië).

Bureau Midden-Europa (DEU/ME), 1953-1967: Bondsrepubliek Duitsland (inclusief Russische bezettingszone), Saargebied (wordt in 1957 opgenomen in de Bondsrepubliek Duitsland), Berlijn, Oostenrijk, Zwitserland, alsmede de Centrale Rijnvaartcommissie en het Internationaal orgaan voor de Ruhr.

Ingesteld bij de reorganisatie van 1950. Werd op dat moment verdeeld in een Bureau Afrika (DAM/AF) en een Bureau Midden-Oosten (DAM/MO). In 1968 werd DAM/AF uitgebreid tot een Afdeling Afrika met twee bureaus: Noord-Afrika (DAM/ND) en Centraal- en Zuidelijk-Afrika (DAM/CZ). Aan DAM/MO werd in 1973 de Sectie uitvoering compensatieakkoord Egypte (DAM/CE) toegevoegd. De sectie werd in 1989 opgeheven. In 1976 kwamen DAM/CZ en DAM/ND rechtstreeks onder de directieleiding te ressorteren en werd de afdeling daar tussen in opgeheven. DAM/CZ werd in 1983 gesplitst in een Bureau Centraal Afrika (DAM/CA) en Zuidelijk Afrika (DAM/ZD). DAM/CA en DAM/ND werden in 1989 gecombineerd tot Bureau Centraal en Noord-Afrika (DAM/CN).

De DAM-regio is aan de 'buitengrenzen' nauwelijks veranderd sinds 1950; alleen Afghanistan is in 1985 aan Bureau Zuid-Azië van de Directie Oosten (DOA/ZA) toebedeeld. Wel is het aantal onafhankelijke Afrikaanse staten na de Tweede Wereldoorlog en vooral in de jaren zestig en zeventig ten gevolge van de dekolonisatie sterk gegroeid. Had Nederland in 1962 13 ambassades in de DAMregio, in 1977 was dit aantal gegroeid tot 28.

De taken van deze regionale beleidsdirectie verschillen niet van die van de andere, zij het dan dat ze betrekking hebben op de landen in Afrika en het Midden-Oosten:

'Behandeling van alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economische, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voor zover zij betrekking hebben op de bij de bureaus vermelde landen of regionale organisaties.'

Aan het laatste element uit deze globale omschrijving moet toegevoegd worden dat ook in multilaterale organisaties waar Nederland deel van uit maakt (o.a. EG, VN, NAVO) Afrikaanse aangelegenheden behandeld worden. Ook het Nederlandse beleid dat daar wordt uitgedragen wordt mede voorbereid in deze directie.

Uit 1990 dateert de volgende, meer nauwkeurige taakomschrijving: Het volgen, analyseren en becommentariëren van ontwikkelingen op binnenlands en buitenlands politiek terrein in of van belang voor de DAM-regio. Hierbij inbegrepen de ontwikkelingen waaraan economische, financiële, culturele, sociale, of ontwikkelingssamenwerkingsaspecten zijn verbonden; Het adviseren van de departementsleiding en bewindslieden omtrent het te voeren beleid; Het voorbereiden van het door Nederland in te nemen standpunt ten aanzien van kwesties in de DAM-regio, het in EPS-kader verdedigen en uitdragen van dit standpunt; Het leveren van gespreksstof ten behoeve van M, MP of de Koningin; Het voorbereiden van en het assisteren bij behandeling in de Kamer van ontwikkelingen met betrekking tot landen in de DAM-regio; Het informeren van de posten over beleidsbeslissingen en het opstellen van instructies; Het voeren van besprekingen met andere departementsonderdelen, departementen, buitenlandse ambassades in Nederland, vakbonden en particuliere organisaties.

Ten aanzien van contacten met particuliere organisaties moeten in het bijzonder het Afrika Instituut en het Afrika Studiecentrum genoemd worden.

Naast de taken ten aanzien van het Nederlandse buitenlandse beleid verricht DAM werkzaamheden voor landen waarvan Nederlandse posten de belangen vertegenwoordigen (Frankrijk, België).

De Sectie Uitvoering Compensatieaccoord Egypte is in uitzondering op de overige directieonderdelen uitvoerend en is ingesteld naar aanleiding van het met Egypte gesloten akkoord. De sectie verifieert vorderingen en verzorgt uitkeringen tot schadeloosstelling van Nederlandse belangen in Egypte, welke door nationalisaties en dergelijke zijn getroffen in de periode 1960-1962.

Bij de instelling van Directie Oosten (DOA) in 1950 werden drie bureaus gecreëerd: Bureau Zuid-Azië (DOA/ZA), Bureau Oost-Azië (DOA/OP) en Bureau Indonesië (DOA/IN). Vanwege de overdracht van Indonesische aangelegenheden door het Ministerie van Uniezaken en Overzeese Rijksdelen (MINUOR) aan Buitenlandse Zaken, werd een Directoraat-Generaal Indonesië (DGIN) ingesteld. DOA/IN ging bij die gelegenheid op in de Directie Beleidszaken Indonesië (DBI) van DGIN.

Bij de opheffing van DGIN in 1965 kwam DOA/IN terug bij de directie, nu als Afdeling Indonesië (wederom DOA/IN). Hieronder kwamen twee voormalige DBI-bureaus te ressorteren: Bureau Economische en Financiële Zaken (DOA/EF) en Bureau Politieke Zaken (DOA/PL).

Net als andere regionale beleidsdirecties heeft DOA van meet af aan tot taak gehad de behandeling van:

'alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economische, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voor zover zij betrekking hebben op de bij ieder bureau vermelde landen of regionale organisaties.'

Gids 1987.

Concrete werkzaamheden die uit deze taak voortvloeien zijn: het bestuderen van politieke en economische rapportages van diplomatieke en consulaire posten, het zonodig distribueren hiervan binnen het ministerie, het eventueel samenvatten hiervan in zogenaamde vertrouwelijke resumé's voor de vaste kamercommissie, posten en departementsleiding, het documenteren, het informeren van andere departementen, industrieën, universiteiten, instituten en personen, het aantrekken en ontvangen van missies van velerlei aard uit de betreffende regio, welke Nederland willen bezoeken voor culturele, commerciële of studiedoeleinden.

Archiefcode 130.1 DOA, 16 september 1953.

Voor zover toegespitst op Indonesië ging deze taak in februari 1953 van DOA naar DGIN. Tussen de Directie Beleidszaken (DBI) van DGIN en DOA/OP kwam in dat zelfde jaar een taakverdeling tot stand met betrekking tot Nieuw-Guinea. Alle zaken betreffende Nieuw-Guinea zouden door DOA/OP behandeld worden, uitgezonderd die waar de verhouding tussen Indonesië en Nieuw-Guinea aan de orde was. Uitgaande stukken zou men elkaar ter visie voorleggen.

De landen ten aanzien waarvan DOA/OP bovengenoemde taken uitvoerde, waren: Australië, Buiten Mongolië, China (t/m 1952), China, incl. Formosa en Tibet (vanaf 1953), Filippijnse Rep. (vanaf 1965), Formosa (1950), Hongkong (vanaf 1953), Japan, Korea, Macao (vanaf 1953), Ned. Nieuw-Guinea (1953-1962), Nieuw-Zeeland, Oceanië, Philippijnen (t/m 1964), Tibet (1951-1952). Ook behandelde DOA/OP zaken ten aanzien van de Zuid-Pacific Commissie (t/m 1962) en de Far Eastern Commission (t/m 1952). In uitzondering op de algemene taken van een regionaal bureau behandelde DOA/OP rekesten tot invrijheidsstelling van Japanse oorlogsmisdadigers op grond van art. 11 van het Vredesverdrag met Japan van 8 september 1951.

Beschikking GS van 17 december 1954, DOA/OP 158781.

DOA/ZA richt zich op de landen: Birma, Britse gebiedsdelen op Borneo (vanaf 1961), Broenei (1965), Ceylon (later SriLanka), Franse gebiedsdelen (t/m 1956), India, Indochina (t/m 1954), Kambodja (vanaf 1957, later Khmer, Kampuchea), Laos (vanaf 1957), Maleisië, Singapore, Nepal, Pakistan, Portugese gebiedsdelen, Portugees Timor, Thailand, Tibet, Vietnam (vanaf 1957). Binnen de bovenvermelde algemene taak ten aanzien van landen in Zuid-Azië, behandelde DOA/ZA ook zaken ten aanzien van de Economic Commission Asia and the Far East (ECAFE, t/m 1956) en het zogenaamde Colomboplan van deze VN-commissie (een ontwikkelingsplan voor India, Pakistan en Ceylon). Hierdoor had DOA/ZA ook bemoeienis met ontwikkelingshulp.

Archiefcode 130.1, DOA, 16 september 1953.

Deze regionale directie werd bij de grote reorganisatie van 1950 ingesteld en bestond toen uit drie bureaus: Caraïbische Zone (DWH/CA), Noord-Amerika (DWH/NA) en Zuid-Amerika (DWH/LA). De organisatie bleef ongewijzigd tot 1972. Toen werden DWH/NA en DWH/CA samengevoegd tot Bureau Noord-Amerika en Caraïbische Zone (DWH/NC). DWH/LA onderging een naamswijziging en werd Bureau Zuidelijk Latijns-Amerika (DWH/ZL).

Ook op de regionale directie DWH/NC, die gericht is op het Noord- en Zuid-Amerikaanse continent, is de algemene taakomschrijving van toepassing:

'Behandeling van alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economische, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voor zover zij betrekking hebben op de bij ieder bureau vermelde landen of regionale organisaties.'

Gids 1987.

Bovengenoemde algemene taak werd door DWH/CA tot 1972 uitgevoerd ten aanzien van volgende landen: Nederlandse Antillen, Suriname, Barbados (vanaf 1967), Britse gebiedsdelen, Costa Rica, Cuba, Dominicaanse Republiek, Franse gebiedsdelen, met Groot-Brittannië geassocieerde staten (vanaf 1967), Guatemala, Guyana (vanaf 1967), Haïti, Honduras, Jamaica (vanaf 1964), Mexico, Nicaragua, Panama, Porto Rico (t/m 1966, vanaf 1967 door DWH/NA), El Salvador, Trinidad en Tobago (vanaf 1964) en Venezuela. Verder had DWH/CA tot 1966 bemoeienis met de Caraïbische Commissie uit de VN en behandelde het bureau kwesties van defensiesamenwerking met de Verenigde Staten in de Caraïbische zone.

DWH/LA had het buitenlands beleid ten aanzien van de volgende landen tot taak: Argentinië, Bolivia, Brazilië, Chili, Colombia, Ecuador, Paraguay, Peru en Urugay. Verder werd bij dit bureau de Nederlandse inbreng in de Economische Commissie voor Latijns Amerika (ECLA) voorbereid (1950-1960).

DWH/NA behandelde tot 1972 de zaken ten aanzien van Alaska (t/m 1957), Canada, Verenigde Staten en - vanaf 1967 - Porto Rico.

Bij DWH/NC werd vanaf 1 december 1972 de behandeling van bovengenoemde Noord- en Midden-Amerikaanse landen en eilanden geconcentreerd in één bureau. In 1985 droeg het bureau buitenlandse aangelegenheden met betrekking tot Panama over aan DWH/ZL, dat de bij LA genoemde Zuid-Amerikaanse landen behandelde. In 1981 werd de functie 'coördinator Surinamebeleid' gecreëerd.

De directie Internationale Organisaties, ingesteld bij de reorganisatie van 1950, kwam voort uit de afdeling Verenigde Naties van de directie Politieke Zaken. Het takenpakket van de nieuwe directie was echter ruimer dan dat van de afdeling VN. Naast de behandeling van alle werkzaamheden verbonden van de Verenigde Naties en de aan de VN verbonden gespecialiseerde organisaties kreeg de directie namelijk ook alle andere organisaties en aangelegenheden met een multilateraal karakter te behandelen, uitgezonderd organisaties met een uitgesproken regionaal belang en organisaties die door respectievelijk het bureau Westelijke Samenwerking (DEU/WS, 1950-1952), de directie Westelijke Samenwerking (DWS, 1952-1958), de directie NAVO- en WEU-aangelegenheden (DNW, 1958-1976), de directie Atlantische veiligheid en Samenwerking (DAV, 1976-) en het DG Europese Samenwerking (DGES, 1958-) werden behandeld.

De taakvoorganger van de directie was dus niet alleen de afdeling Verenigde Naties, maar ook 1. de directie Economische Zaken, die voorheen de economische en sociale organisaties had behandeld, 2. de directie Juridische en Administratieve Zaken, die voorheen organisaties als het Internationale Rode Kruis en de Internationale Vluchtelingen Organisatie had behandeld, en 3. de directie Verkeer en Grote Rivieren, die zich voor de reorganisatie had beziggehouden met internationale organisaties op het gebied van lucht-, scheepvaart- en wegverkeer, alsmede op het gebied van post- en telecommunicatie.

Doordat de regionale directies ook internationale organisaties behandelden, zij het alleen die met een regionaal karakter, was afstemming met DIO gewenst. Om de coördinatie te waarborgen, werd aanvankelijk afgesproken dat alle op internationale organisaties betrekking hebbende stukken centraal bij DIO binnen zou komen, waarna DIO zorgdroeg voor doorzending naar de betreffende regionale directie. Na afdoening zouden de stukken opnieuw DIO passeren alvorens uit te gaan.

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken was uiteraard niet het enige ministerie dat betrokken was bij de behandeling van werkzaamheden betreffende de VN en de Gespecialiseerde Organisaties.

Hieronder volgt een opgave uit 1958 van de bij de verschillende VN-organen en organisaties betrokken ministeries.

Code 999.232.50 VN/Interdepartementale Coördinatie Commissie van de VN en Gespecialiseerde Organisaties, deel IV, 1955-1959, inv.nr. 1596. Antwoord aan de secretaris-generaal van de VN inzake ECOSOC-resolutie 630 (XXII), sub A II, 28 februari 1958.

De grote verscheidenheid van VN-organen en Gespecialiseerde organisaties en de daarbij in Nederland betrokken ministeries maakte nadere afspraken over de interdepartementale coördinatie van het Nederlandse beleid in deze instanties onvermijdelijk. Gezien de verantwooordelijkheid van Buitenlandse Zaken voor het Nederlandse buitenlandse beleid lag de coördinatie bij Buitenlandse Zaken. Het ministerie moest daarom kennisnemen van alle correspondentie tussen de Gespecialiseerde Organen en de betrokken ministeries. De stukken werden toegezonden door de Gespecialiseerde Organisaties zelf of door de behandelende ministeries. Voorzover het daarbij ging om de technische materie van de organisatie verzorgden de betrokken vakministeries de contacten zelf. Ging het echter om politieke en verdragstechnische kwesties, ten aanzien waarvan Buitenlandse Zaken de primaire verantwoordelijkheid had, of over administratieve, constitutionele dan wel budgettaire zaken, die Buitenlandse Zaken mede aangingen, ging het contact na overleg tussen Buitenlandse Zaken en het betrokken departement hetzij rechtstreeks via Buitenlandse Zaken, hetzij via het betrokken departement met inachtneming van de in het overleg tussen beide ministeries genomen beslissingen. De distributie van de documenten van de VN zowel binnen het ministerie als over de andere ministeries werd door Buitenlandse Zaken als centraal postadres voor de VN, verzorgd. Alle correspondentie met de VN ging via de in New York en Genève gevestigde Permanente Vertegenwoordigers. In Genève is het Europees bureau van de VN gevestigd.

De coördinerende verantwoordelijkheid van Buitenlandse Zaken betekende tevens dat aan de delegaties naar vergaderingen van de Gespecialiseerde Organisaties zo mogelijk een ambtenaar van Buitenlandse Zaken of een diplomatiek ambtenaar ter plaatse werd toegevoegd. De samenstelling van dergelijke delegaties werd bepaald door het ministerie dat voor de deelneming aan het werk van de betreffende organisatie verantwoordelijk was. De ministeriële besluiten betreffende de samenstelling van de delegaties werden gewoonlijk medeondertekend door de minister van Buitenlandse Zaken. De geloofsbrieven, die door de delegatie aan de betreffende organisatie werden aangeboden, werden door Buitenlandse Zaken verzorgd.

Het opmaken van geloofsbrieven gebeurt alleen voor de hoogste organen van internationale organisaties; dus niet voor werkgroepen en committees e.d.

Met betrekking tot de verantwoording aan de Staten-Generaal gold dat de minister van Buitenlandse Zaken alleen verantwoordelijk was voor zijn beleid binnen de VN, niet voor dat van de andere departementen. Ten aanzien van de Gespecialiseerde Organisaties droeg hij verantwoordelijkheid voor politieke en verdragstechnische kwesties en medeverantwoordelijkheid voor administratieve, constitutionele en budgettaire kwesties van die organisaties. Voor de vaktechnische activiteiten in de Gespecialiseerde Organisaties waren de betrokken ministers zelf verantwoordelijk.

Bij de instelling in 1950 werden de taken van de directie Internationale Organisaties verdeeld over twee beleidsbureaus: het bureau Politieke en Juridische Zaken (DIO/PZ) en het bureau Economische Zaken (DIO/EZ), en een bureau waar de meer administratieve zaken werden behandeld: het bureau Documentatie en Administratieve Zaken (DIO/DA). Dit laatste bureau bleef gedurende de gehele periode ongewijzigd bestaan. Het bureau Politieke Zaken en Juridische Zaken is gedurende twee jaar, van 1955 tot en met 1957, gesplitst geweest in een bureau Juridische en Vluchtelingenzaken (DIO/JV) en een bureau Politieke Zaken (DIO/PZ). In 1957 werden de bureaus weer samengevoegd. Het bureau Economische en Sociale Zaken (DIO/EZ) heeft zich ontwikkeld tot afdeling. In 1957 werd het een afdeling met drie bureaus.

De ontwikkelingen op atoomgebied vertaalden zich in 1956 in de instelling van een bureau Atoomzaken (DIO/AT). In 1957 werd een atoomadviseur (ATM) aangesteld. Weer een jaar later, in 1958, werd het bureau Atoomzaken bij het nieuwe directoraat-generaal Europese Samenwerking ingepast.

Ten behoeve van de interdepartementale afstemming zijn er door de minister van Buitenlandse Zaken de volgende coördinatiecommissies ingesteld:

De directie Westelijke Samenwerking, ingesteld in april 1952, is de directe voortzetting van het bureau Westelijke Samenwerking (DEU/WS) van de directie Europa. Hierboven is verhaald wat de reden was van de uitbouw van bureau tot directie: enerzijds de grote groei in werkzaamheden, anderzijds de behoefte om op 'directieniveau' met gesprekspartners te kunnen communiceren. Met de instelling van de directie Westelijke Samenwerking werd verder inbreuk gemaakt op een puur regionale indeling van de beleidstaken van het departement, zoals men die zich bij de reorganisatie van 1950 gedacht had. Door de groei van de multilaterale betrekkingen was deze organisatievorm niet lang meer vol te houden. Internationale organisaties als NAVO, EGKS, EDG en Raad van Europa waren eind jaren '40 en begin jaren '50 opgericht. Plannen voor de oprichting van andere internationale organisaties stonden op stapel (bijv. de Europese Landbouwgemeenschap). De directie begon bij haar instelling in april 1952 met twee bureaus, bureau NAVO en Europese Defensiegemeenschap (DWS/NE) en bureau Raad van Europa (DWS/RE) (zie ook organogram DWS).

Het bureau Integratie Europa (DWS/IE) werd eind 1952 ingesteld. Gedurende korte tijd hebben ook bestaan het bureau Europese Defensie Gemeenschap DWS/ED), het bureau NAVO (DWS/NO) en het bureau Europese Gemeenschap voor Kolen- en Staal (DWS/KS). Dit waren min of meer fictieve bureaus. In het onderstaande zal hierop dieper worden ingegaan.

Werd de taak van de directie als bureau in 1950 nog kort omschreven als `Noord-Atlantisch Verdrag, Verdrag van Brussel, Raad van Europa', in de nieuwe taakomschrijving in de Gids werd het uitdijende takenpakket van de directie DWS als volgt omschreven:

Gids van het departement van Buitenlandse Zaken en de Buitenlandse Dienst ('s-Gravenhage 1954) 23.

De overeenkomsten met de taakomschrijving van de directies van het in 1952 opgerichte Directoraat-Generaal Economische en Militaire Aangelegenheden (DGEM, zie volgend hoofdstuk) zijn treffend. Er bestond dan ook een heftige concurrentie met dat DG. Daar kwam in 1958 pas een eind aan. Met ingang van 1 februari 1958 werd de directie opgeheven in verband met de reorganisatie op het terrein van de Westelijke Samenwerking.

Serie Beschikkingen GS, ministeriële beschikking van 3 april 1958, API/PD nr. 40995.

Commissies: chef DWS had zitting in: Nationale commissie van advies voor de Europese landbouwintegratie, 1952-.... Ambtelijke commissie tot bestudering van vraagstukken betreffende de Europese integratie, 1952?-onbekend en diens opvolger: Interdepartementale adviescommissie voor de Europese integratie, 1954-1956 en diens opvolger: Ambtelijke coördinatiecommissie voor de integratie en de vrijhandelszone, 1956-1958 en diens opvolger: Coördinatiecommissie voor Europese Integratie- en Associatieproblemen, 1958 (formeel 1965)-

Ter ondersteuning van de directeur-generaal Politieke Zaken zijn er een aantal bijzondere functies geweest. Op dit moment bestaat daarvan alleen nog die van assistent van de DGPZ (AP). In deze inventaris gold het alleen:

Artikel 1 van het Reglement van de Buitenlandse Dienst (KB van 13 oktober 1951, Staatsblad nr. 499) omschrijft de taak van de Buitenlandse Dienst. De door het Koninkrijk der Nederlanden ondertekende Verdragen van Wenen inzake diplomatiek en consulair verkeer komen hiermee overeen.

Heroverweging collectieve uitgaven. Deelrapport 9. Taak en Omvang Buitenlandse Dienst, Handelingen Tweede Kamer, zitting 1980-1981, 16 625, nr. 14; Omvang en organisatie van de Nederlandse vertegenwoordiging in het buitenland, Handelingen Tweede Kamer, zitting 1986-1987, 20 022, nr. 1; Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer, 18 april 1961 (Trb. 1962, nr. 159); Verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen, 24 april 1964 (Trb. 1981, nr. 143).

Die taken zijn: Het Koninkrijk in het buitenland te vertegenwoordigen; De buitenlandse betrekkingen van het Koninkrijk te onderhouden door middel van contacten met de regering van de ontvangende staat; Buiten het grondgebied de belangen van het Koninkrijk en van de onderdanen te behartigen en te beschermen; Met alle wettige middelen inlichtingen omtrent het buitenland te verzamelen en te verstrekken die voor de regering en voor de bewoners van het Koninkrijk van belang kunnen zijn; Buiten het grondgebied van het Koninkrijk de gerechtelijke, buitengerechtelijke en administratieve handelingen en werkzaamheden te verrichten welke krachtens internationale overeenkomsten en de wetten en voorschriften van het Koninkrijk aan diplomatieke en consulaire ambtenaren zijn opgedragen of waartoe deze bevoegd zijn verklaard; Het verrichten van alle andere door of vanwege de regering op te dragen werkzaamheden; Het bevorderen van vriendschappelijke betrekkingen tussen het Koninkrijk en de ontvangende staat en het tot ontwikkeling brengen van hun betrekkingen op economisch, wetenschappelijk en cultureel gebied.

Bovenstaande taken dienden te worden uitgevoerd met inachtneming van het volkenrecht, in het bijzonder de voor het Koninkrijk of de samenstellende delen van het Koninkrijk bindende internationale verdragen en andere overeenkomsten. Ook dienden bij de uitoefening van de taak de wetten en gebruiken van het land van accreditering in acht te worden genomen.

De taakelementen werden in bilateraal en multilateraal verband uitgeoefend.

In materiële zin werd het werk van de ambassades en consulaten globaal worden onderverdeeld in: Politieke aangelegenheden Economische aangelegenheden Ontwikkelingssamenwerkingsaangelegenheden Consulaire aangelegenheden Pers- en Culturele aangelegenheden

Uiteraard werden door de consulaten consulaire werkzaamheden verricht. Politieke en economische aangelegenheden werden door consulaten vaak op regionaal niveau behandeld.

De taak van de Permanente Vertegenwoordigingen van het Koninkrijk der Nederlanden bij internationale organisaties is het voorbereiden van het gezamenlijke beleid en de voorbereiding en formulering van het nationale beleid met betrekking tot die internationale organisaties. De PV's zijn intermediair tussen de nationale administratie en de administratie van de internationale organisatie. Uitvoering van de taak geschiedt door het uitdragen van het Nederlandse standpunt ten aanzien van aangelegenheden waarvoor de internationale organisatie in het leven is geroepen en het bevorderen van besluitvorming van de internationale organisaties, veelal via compromissen, waarin de Nederlandse belangen zo goed mogelijk tot hun recht komen.

De werkzaamheden vinden voornamelijk plaats in vergaderingen van ambtelijke overleg- en werkgroepen en, afhankelijk van het soort organisatie, in al of niet regulier overleg van de politiek verantwoordelijken.

De ambtelijke overleg- en werkgroepen kennen bij sommige internationale organisaties een vaste samenstelling (bijv. NATO), in andere gevallen is er sprake van een ad-hoc overleg. De definitieve voorbereiding van de besluitvorming vindt plaats in het overleg van de Permanente Vertegenwoordigers. De beslissing over de voorstellen vindt altijd op het departement in Den Haag plaats. Het uitdragen van standpunten door de Permanente Vertegenwoordigingen kan slechts plaatsvinden indien instructies bestaan over die standpunten. Die instructies worden geleverd door de departementen van algemeen bestuur in Nederland. Het departement van Buitenlandse Zaken treedt formeel op als coördinerend orgaan bij het vaststellen en doorgeleiden van die instructies.

Multilateraal werk vindt ook plaats op ad-hoc basis. Het betreft hier speciale conferenties van kortere of langere duur waaraan meerdere staten deelnemen. Een voorbeeld hiervan is de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE).

Daarnaast kan een bilaterale post ook optreden als de Nederlandse vertegenwoordiger bij een conferentie of internationale organisatie. Iets wat anders door een speciaal uitgezonden delegatie zou moeten worden gedaan. Voorbeelden hiervan zijn de ambassade Bern ter zake van de UPU en het Consulaat-Generaal Montreal ter zake van de ICAO en de ambassade Nairobi bij het Centrum van de Verenigde Naties voor menselijke nederzettingen (HABITAT) en bij het milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP)