1.2 DE NEDERLANDSE BUITENLANDSE POLITIEK 1945-1990

Tenzij anders vermeld is deze paragraaf gebaseerd op A.E. Kersten, Nederland en de buitenlandse politiek na 1945, in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden dl. 15 (Haarlem 1982) 382-400. Deze tekst is gebaseerd op drs. E. Burger, P.L. Groen en drs. J. Steenhuis, Gedane Buitenlandse Zaken. Een institutioneel onderzoek naar het beleidsterrein buitenland, ontwikkelingssamenwerking en het Ministerie van Buitenlandse Zaken, 1945 – 1990 [1994] (’s Gravenhage 200) PIVOT-rapport nr. 103a. Voor een uitgebreidere inleiding op het in deze toegang beschreven beleidsterrein wordt u verwezen naar dit rapport

De Duitse inval van 10 mei 1940 en de korte duur van het verzet van de Nederlandse strijdkrachten had aan de verantwoordelijke politici duidelijk gemaakt, dat de neutraliteits- of afzijdigheidspolitiek geen goede grondslag meer vormde voor het buitenlands beleid van Nederland. Minister van Buitenlandse Zaken, E.N. van Kleffens kwam tijdens de tweede wereldoorlog al tot de conclusie, dat voor Nederland een stelsel van regionale veiligheidsorganisaties onder leiding van de Verenigde Staten de beste garantie voor de veiligheid van het Koninkrijk - in 1945 omvatte dat nog Nederland, Nederlands-Indië, Suriname en de Nederlandse Antillen - zou zijn. De Verenigde Staten waren economisch en militair in staat elke denkbare agressor in Europa zijn wil op te leggen. Tegelijkertijd was van belang, dat aanvaarding van het Amerikaanse leiderschap voor Nederland geen problemen opleverde. Ondanks verschillen in uitwerking waren het Nederlandse en Amerikaanse politieke, economische en culturele bestel voortgekomen uit dezelfde Europese en christelijke beginselen.

Naast de duidelijke keuze voor de Verenigde Staten was samenwerking met andere landen een wezenskenmerk van de naoorlogse buitenlandse politiek. Die samenwerking moest ook in de Europese context gestalte krijgen. Het eerste teken daarvan was de samenwerking met België en Luxemburg in de zg. Benelux. De overgang van neutraliteitspolitiek naar een buitenlands beleid gericht op internationale samenwerking verliep moeizaam. Twee factoren speelden daarbij een bepalende rol: 1. realisering van samenwerking was afhankelijk van de medewerking van andere staten. Deze kwam pas van de grond nadat de Oost-Westtegenstelling in de Koude Oorlog de blokvorming stimuleerde; 2. in de dekolonisatie van Indonesië speelden juist de Verenigde Staten en Groot-Brittannië - staten aan wie Nederland de leidende rol in de westerse internationale samenwerking toedacht - een rol die de Nederlandse regering tegenstond. Hoewel de Nederlandse regering in haar buitenlands beleid bleef hechten aan bevordering van de internationale rechtsorde, kwam samenwerking in Europees, Atlantisch en mondiaal verband steeds meer centraal te staan. In tegenstelling tot de periode tot 1940 voerde zij nu een actief buitenlands beleid. Dit bleek het duidelijkst op drie nieuwe beleidsterreinen, namelijk veiligheid, Europese integratie en ontwikkelingssamenwerking.

1.2.1 Het veiligheidsbeleid

In 1945 was Duitsland het centrale vraagstuk van het veiligheidsbeleid. Zolang de Grote Vier als bezettingsmogendheden onderhandelden over een vredesverdrag voor Duitsland als geheel zag ook de Nederlandse regering daarin het beste middel de kans op hernieuwde Duitse agressie te beteugelen. Het afbreken van dit overleg eind 1947 onder invloed van de toenemende tegenstelling tussen de Verenigde Staten en de Sovjetunie schiep een volstrekt andere situatie. Duitsland vormde niet langer de voornaamste bedreiging, maar de Sovjetunie en het communisme vormden de voornaamste bedreiging voor het Westen en de democratische maatschappij. De Verenigde Staten waren vanaf 1947 bereid zich rechtstreeks met de situatie in Europa in te laten als hoofdelement in haar containment-politiek. Deze 'indamming' van de Sovjetunie vond langs twee sporen plaats, namelijk 1. het economische van de Marshallhulp ter versnelling van de wederopbouw en 2. versterking van de westerse defensie. De Nederlandse regering had geen moeite dit Amerikaanse beleid te aanvaarden, omdat het duidelijk aansloot bij haar visie op de nieuwe internationale positie van Nederland. Nadat Frankrijk, Groot-Brittannië en de Benelux-landen op 17 maart 1948 in het Verdrag van Brussel hun intentie tot een gemeenschappelijk veiligheidsbeleid hadden uitgesproken, kon de stap naar inschakeling van de Verenigde Satten bij de verdediging van West-Europa snel worden gezet. Op 4 april 1949 ondertekenden in Washington de Verenigde Staten, Canada en 10 Westeuropese landen het Noordatlantisch Verdrag. Daarmee verwierf Nederland een permanente Amerikaanse veiligheidsgarantie, die de basis bleef voor het veiligheidsbeleid in de komende decennia. Nederland gaf er de voorkeur aan deel te nemen aan bondgenootschap onder Amerikaanse leiding. Het alternatief van een zelfstandiger Westeuropese defensie was voor haar niet aantrekkelijk, omdat dit per definitie minder bescherming bood dan de Amerikaanse atoomparaplu.

De Nederlandse deelname aan de Europese Defensie Gemeenschap (EDG) in mei 1952 - bedoeld om de Duitse herbewapening voor Frankrijk aanvaardbaar te maken - was voor de Nederlandse regering slechts aanvaardbaar vanwege de Amerikaanse steun aan de EDG en de operationale onderschikking aan de NAVO. Om dezelfde reden was Nederland in 1961-1963 gekant tegen de oprichting van de Multilateral Nuclear Force (MLF), die de NAVO een eigen arsenaal van kernwapens zou verschaffen. Noch de EDG, noch de MLF zouden echter gerealiseerd worden. Ook initiatieven van andere NAVO-leden tot militaire integratie in Europees verband te komen op tegenstand van Nederland. Het Franse initiatief tot oprichting van een Europese kernmacht wees het resoluut van de hand. De Westeuropese NAVO-leden moesten naar de Nederlandse opvatting blijven vertrouwen op de Amerikaanse atoomparaplu en zich vooral inzetten voor betere overlegstructuren binnen de organisatie.

Aan het einde van de jaren zestig en in de jaren zeventig kwam het Nederlandse veiligheidsbeleid en het lidmaatschap van de NAVO meer in de publieke belangstelling vanwege het Amerikaanse beleid in Vietnam. Het ondemocratisch karakter van regeringen van NAVO-partners, de aanvaardbaarheid van het gebruik van kernwapens, de noodzaak tot onderhandelingen met het Warschaupakt over wederzijdse wapenvermindering en zelfs de eventuele beëindiging van het NAVO-lidmaatschap waren onderdeel van de discussie. De mobilisatie van de publieke opinie tegen de plaatsing in Nederland van nieuwe raketten met kernkoppen had haar hoogtepunt in grote demonstraties in Amsterdam en Den Haag in het begin van de jaren tachtig. De in 1973 te Wenen gestarte onderhandelingen tussen de NAVO en het Warschau-pact over de wederzijdse vermindering van conventionele strijdkrachten (MBFR) waren een onderdeel van de détente-politiek waarbij Nederland, als NAVO-woordvoerder, een rol speelde. Verdere activiteiten van Nederland in de ontspanning tussen Oost- en West Europa waren de intensivering vanaf 1967 van de betrekkingen met de kleinere Oosteuropese landen en de erkenning van de DDR in 1973. Na de slotakte van Helsinki (1975) die een erkenning inhield van de status quo in Europa, richtte het Nederlandse veiligheidsbeleid inzake Oost-Europa zich vooral op de beginselen van mensenrechten, non-interventie en het recht op zelfbeschikking.

1.2.2 De Europese integratie.

Door de Tweede Wereldoorlog was bij politici, diplomaten en intellectuelen de overtuiging gegroeid, dat de Europese staten alleen door samenwerking in staat zouden zijn de welvaart te bevorderen. Het bleek buitengewoon moeilijk aan deze intentie gestalte te geven. Nederland was vanwege zijn afhankelijkheid van export traditioneel gericht op internationale economische samenwerking. De totstandbrenging van de internationale samenwerking na 1945 bleek geen gemakkelijke zaak, omdat over de terreinen van samenwerking, manier van samenwerking en de deelnemers eraan verschillende meningen leefden. Er was geen sprake van een logisch verlopende ontwikkeling van samenwerking en integratie. Het was een grillig, door de omstandigheden gedicteerd proces. Het Nederlandse beleid was vooral gericht op de totstandbrenging van economische integratie tussen een zo groot mogelijke groep van landen met overdracht van bevoegdheden.

De eerste aanzet tot nauwere onderlinge samenwerking van Europese landen werd tijdens de Tweede Wereldoorlog voorbereid door België, Nederland en Luxemburg via de Benelux. Met name door initiatieven tot integratie in groter verband zou de Benelux nooit tot volle bloei komen. De eerste daadwerkelijke poging tot samenwerking werd onder Amerikaanse druk via de in 1947 aangeboden Marshallhulp ondernomen in de in 1948 opgerichte Organisatie voor Europese Economische Samenwerking (OEES) voor de uitvoering van het Europees Herstel Programma. Het EHP beoogde het economisch herstel van West-Europa ondermeer te bevorderen door liberalisering van het handels- en betalingsverkeer tussen de 16 deelnemende landen. De Nederlandse regering was een groot voorstander van dit liberaliseringsproces, maar in de praktijk bleek het tempo veel te laag. Dat was de voornaamste reden voor minister D. Stikker om in te stemmen met het zg. Schumanplan (mei 1950) voor de oprichting van de supranationale Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal waarvan naast de Benelux-landen Franrijk, West-Duitsland en Italië deel uitmaakten. Stikker liep veel minder warm voor de Europese Defensiegemeenschap en een Europese Politieke Gemeenschap die kort daarna werden voorgesteld. Zijn opvolger J.W. Beijen bleek in september 1952 wel bereid mee te werken aan politieke integratie op supranationale basis in de Europese Politieke Gemeenschap (EPG) op voorwaarde dat deze gekoppeld zou worden aan de voortgang van de economische integratie. Beijen formuleerde daarvoor het zg. Beijenplan, dat uitging van economische integratie in twee fasen: eerst de totstandbrenging van een douane-unie en daarna de opbouw van een gemeenschappelijke markt. Door de Franse afwijzing van de EDG in augustus 1954 kwam ook de EPG niet tot stand. Beijens voorstellen voor economische integratie speelden een cruciale rol in het uit het slob halen van de Europese integratie na de verwerping van de EDG. Zij vormden de basis voor het Verdrag van Ro me (maart 1957) tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Samen met het Verdrag voor de oprichting van een Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) en de al sinds 1952 functionerende EGKS vormden deze nieuwe organisaties de basis voor het proces van Europese integratie.

Zie voor de organisatorische consequenties voor Buitenlandse Zaken van de instelling van deze organen § 1.3.4

Deze uitgangspunten brachten Luns tot stelselmatige verzet tegen pogingen van de Franse president Ch. de Gaulle de communautaire integratie te vervangen door een systeem van intergouvernementele samenwerking onder Franse leiding. In de jaren zestig leidde dit beleid tot diverse confrontaties tussen de Franse president Charles de Gaulle en de andere EEG-lidstaten. Na het aftreden van De Gaulle in april 1969 gaf de topconferentie van Den Haag van december 1969 een nieuwe impuls aan de Europese integratie. De regeringsleiders van de Zes besloten tot voltooiing van de gemeenschappelijke markt, tot verbreding van het werkterrein met name door vorming van een economische en monetaire unie, wetenschappelijk onderzoek en technologische samenwerking en op korte termijn toetredingsonderhandelingen met Groot-Brittannië en andere staten te beginnen. De mogelijkheden tot politieke samenwerking zouden worden onderzocht.

Het Nederlands beleid na de aansluiting van Groot-Brittannië, Denemarken en Ierland bij de EEG in 1973 en van Griekenland, Spanje en Portugal in de jaren tachtig bleef gericht op versterking van de supranationale EG-organen (reden waarom de instelling van de Europese Raad in 1974 niet met gejuich werd ontvangen) als waarborg tegen de machtspolitiek van de grote lidstaten, behalve als het terrein van defensie-aangelegenheden ter sprake kwam, omdat de relatie met de Verenigde Staten binnen de NAVO voorop bleef staan. Dat was ook de reden dat Nederland zich aanvankelijk terughoudend opstelde ten opzichte van de Europese Politieke Samenwerking (EPS). Pas toen in de loop van de jaren tachtig bleek dat de EPS zich redelijk verhield met het veiligheidsbeleid en de banden tussen de EPS en de EG werden aangehaald werd Nederland een pleitbezorger van dit samenwerkingsverband.

J. Klabbers, Nederland en de EPS, in; Nieuw Europa 14 (2) 1988, 68-69; D. Hellema, Buitenlandse politiek van Nederland (Utrecht 1995) 308

Vanaf het begin van de werkzaamheden van de EGKS in de zomer van 1952, maar vooral vanaf het optreden van de EEG in 1958 was het Europese beleid meer en meer het hoofdbestanddeel van het Nederlandse buitenlandse beleid gaan vormen. De consequenties hiervan voor de positie van de minister-president in de Europese besluitvorming en de toegenomen betrokkenheid van andere departementen met het Europese beleid, komen in hoofdstuk 2 aan de orde bij de bespreking van diverse actoren op het terrein van het buitenlands beleid.

1.2.3 Ontwikkelingshulp

Voor deze paragraaf is, naast de bijdrage van A.E. Kersten in de AGN, gebruik gemaakt van P. Hoebink, Geven is nemen: de Nederlandse ontwikkelingshulp aan Tanzania en Sri Lanka (Nijmegen 1988) 47-74

Ontwikkelingshulp werd in 1948 door de Amerikaanse president H.S. Truman geïntroduceerd in de internationale politiek. Truman wilde door middel van technische en financiële steun aan koloniën die pas hun onafhankelijkheid hadden verworven hun economische zelfstandigheid bevorderen en daarmee voorkomen dat zij binnen de invloedssfeer van de Sovjetunie kwamen. De veronderstelling dat financiële en technische hulp aan deze nieuwe staten hetzelfde economische effect zou hebben als de Marshallhulp aan West-Europa bleek al snel onjuist te zijn. Dit had tot gevolg dat de ontwikkelingshulp zich ontwikkelde tot een breed terrein van hulpverlening.

Deze evolutie kan aan de Nederlandse terminologie worden afgelezen: van "hulpverlening aan minder-ontwikkelde gebieden", via "ontwikkelingshulp" naar "ontwikkelingssamenwerking". De groeiende betekenis van dit beleidsterrein kan worden aangetoond aan de hand van (1) de relatief en absoluut beschikbare financiële middelen: van ƒ 27,3 miljoen in 1951 tot ƒ 5.988,2 miljoen in 1990 en (2) het institutionele kader: van een klein ondersteunend bureau in 1948 tot een zich expanderend Directoraat-Generaal met een staatssecretaris (1963) en later minister voor Ontwikkelingssamenwerking (1965).De periode vanaf de eerste hulpverlening via het "Expanded Programme of Technical Assistence" van de Verenigde Naties in 1950 tot aan ca. 1965 is ook wel een "schemerzone" tussen koloniaal beleid en het formuleren van nieuw beleid genoemd.

Hoebink, 47

Nederland legde een voorkeur voor een multilaterale benadering van de hulp aan de dag, omdat het politieke en economische belang in een multilaterale omgeving een geringere rol zou spelen en de invloed en deelname van Nederland beter gewaarborgd zouden zijn. De Nederlandse hulp bestond in die periode voor het grootste gedeelte uit het uitzenden van deskundigen in het kader van diverse VN-programma's. In de uit 1962 daterende "Nota over de hulp aan minder-ontwikkelde landen" werd voor het eerst aandacht geschonken aan coördinatie van de hulp in consortia en hulpgroepen door Wereldbank en OESO, aan hulpverlening via de EEG en kapitaalhulp, voedselhulp en handelsrelaties binnen het domein van ontwikkelingssamenwerking een eigen plaats kregen. Th.H. Bot, de eerste minister voor ontwikkelingssamenwerking, introduceerde in 1966 met de keuze voor bilaterale hulp naast multilaterale een kentering in het beleid ("Algemeen wordt aanvaard dat een land als Nederland van beide kanalen gebruik dient te maken"). Vanaf 1968 is het begrotingsaandeel voor de bilaterale hulp groter dan voor de multilaterale hulp. Bot trachtte Nederland een bemiddelende rol te laten spelen tussen de ontwikkelingslanden en de OESO-landen. Het Nederlandse voorstel tot het opstellen van een ontwikkelingshandvest leidde mede tot het Tweede Ontwikkelingsdecennium van de VN (1970-1980). Onder minister B.J. Udink (1967-1973) vond een concentratie van de financiële hulpverlening in een aantal consortia plaats. De technische projecthulp bleef verspreid over een groot aantal landen. In de periode 1965-1972 werd ook discussie gevoerd over de hoogte van het hulpbedrag, het streven werd de door de VN geadviseerde norm van 0,75% van het Bruto Nationaal Produkt aan Ontwikkelingssamenwerking uit te geven. De hulp steeg in 1976 tot 0,75 % van het BNP en in 1990 tot 0,99 %.In de jaren zeventig was het beleid niet meer uitsluitend gericht op kapitaalshulp, maar ook op structurele verandering van de wereldhandel, productie van goederen en de internationale arbeidsverdeling. Minister J.P. Pronk (1973-1977) gaf ook een politieke doelstelling aan het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid, namelijk mondiale herverdeling van macht en rijkdom door middel van een Nieuwe Economische Orde.

De centrale lijn in het OS-beleid onder minister J. de Koning (1977-1981) werd de verzelfstandiging van de OS-landen en verbetering van de positie van de armsten. In het kader van de kwaliteitsverbetering werd het aantal concentratielanden verminderd. Het hulpvolume stabiliseerde zich in deze periode die zich verder kenmerkte door het voortzetten van het beleid dat onder Pronk werd gevoerd. De Koning trachtte het bedrijfsleven aan te zetten tot een grotere deelname in OS-activiteiten, maar slaagde daarin niet. In de nota Herijking van 1984 werd het twee-sporenbeleid van De Koning (economische verzelfstandiging en verbetering positie van de armsten) verlaten voor het éénspoorbeleid van structurele armoedebestrijding waarbinnen twee concentratie-sectoren werden onderkend: plattelandsontwikkeling en industriële ontwikkeling. Het aantal concentratielanden werd nog verder teruggebracht. De oprukkende schuldenproblematiek kwam in deze periode min of meer in handen van het Ministerie van Financiën terecht. Onder P. Bukman als minister voor Ontwikkelingssamenwerking (1986-1989) trad een verdere stabilisering van het beleid op door aandacht voor donorcoördinatie en jonge democratieën in Midden-Amerika en de Filippijnen.

De evolutie van ontwikkelingssamenwerking was over de gehele periode belast met een competentiestrijd tussen een aantal ministeries over de zeggenschap over de OS-gelden. Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) was begin jaren zestig een pleitbezorger van meer bilaterale hulpverlening. De Ministeries van Buitenlandse Zaken (DGIS) en Financiën waren hier tegen gekant, maar konden niet voorkomen dat EZ in 1966 ca. 38% van het projectenprogramma beheerde. EZ was niet het enige ministerie dat naast BZ een gedeelte van de OS-gelden controleerde: het Ministerie van Financiën had zeggenschap over de aan OS-landen leningen verstrekkende Herstelbank (de latere Nederlandse investeringsbank voor ontwikkelingslanden), waar EZ meer over te zeggen wilde hebben en Financiën wilde zeggenschap over de door EZ te besteden gelden. Het zwaartepunt kwam uiteindelijk bij DGIS te liggen door de benoeming van de minister zonder portefeuille belast met ontwikkelingshulp, Bot. De omslag in 1968 van de hoogte van de begroting van multilaterale hulp ten gunste van de bilaterale hulp ziet Hoebink als een zege voor EZ.

Hoebink, 53

Tijdens het ministerschap van Van Dijk werd het beleid ten aanzien van de Wereldbank en Speciale fondsen in tegenstelling tot de afspraken die daarover in het regeerakkoord werden gemaakt door Financiën niet overgedragen aan het DGIS. Minister Van Dijk legde zich daarbij neer. Onder minister Schoo werd dat beleid weer mede bij DGIS neergelegd, maar Financiën hield het voortouw want het bleef de bevoegdheid houden de gouverneurs te benoemen en de instructies op te stellen.

1.3 DE ORGANISATIE VAN HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN, 1945-1990

1.3.1 De jaren 1950-1990

'Kon Nederland het zich voor de oorlog permitteren belangstellend toeschouwer te zijn, thans is Nederland ten nauwste betrokken bij een aantal grote internationale problemen en speelt het land een actieve rol in diverse internationale constellaties, zowel op zuiver politiek als op economische en sociaal terrein', zo schreef de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken in 1949. De grotere betrokkenheid van Nederland bij het internationale krachtenspel had een forse toename tot gevolg van het aantal kwesties waarin standpunten moest worden ingenomen of anderszins actie moest worden ondernomen. De groei in de personele sfeer illustreerde deze ontwikkeling. Waren er in 1946 nog 188 ambtenaren werkzaam op het departement, in 1949 was dit aantal gestegen tot 387.

Organisatie en reorganisatie, 45. Zie voor een uitgebreide verhandeling over de oorzaken, die tot de reorganisatie noopten: idem, 197-201. Zie voor opgave aantal ambtenaren: idem, 49

De regionale indeling moest een beter inzicht geven in alle problemen, die binnen een bepaald geografisch omgrensd gebied speelden. De coördinatie van het beleid zou daarmee beter gewaarborgd kunnen worden.

De reorganisatie greep niet in het gehele departement even hard in. De ondersteunende diensten, die onder leiding van een assistent-secretaris-generaal Administratieve Zaken werden gebracht, en de directies Buitenlandse Dienst, Juridische en Administratieve Zaken (omgedoopt tot Algemene Zaken) alsmede de directie Kabinet en Protocol onder rechtstreekse leiding van de SG, bleven min of meer onaangetast. De beleidsdirecties daarentegen, waar de primaire werkprocessen plaatsvonden, werden geheel gereorganiseerd. De taken van de directies Politieke Zaken, Economische Zaken en Verkeer en Grote Rivieren werden bijeengevoegd en waar mogelijk naar regio ingedeeld. Zo kwamen er vier regionale directies tot stand: Europa, Oosten, Afrika en het Midden-Oosten alsmede het Westelijk Halfrond. De taken met betrekking tot mondiaal opererende internationale organisaties als de Verenigde Naties, werden in een afzonderlijke directie ondergebracht: de directie Internationale Organisaties. Om de regio-overschrijdende zaken op verkeersgebied te coördineren kwam er, naar analogie van de juridisch adviseur, een verkeersadviseur (VADV). Aanvankelijk werden de beleidsdirecties samen met de directie Voorlichting Buitenland onder leiding van de assistent secretaris-generaal Politieke Zaken gesteld. Korte tijd later werd deze functiebenaming gewijzigd in Directeur-Generaal Politieke Zaken. Aldus kwam er een directoraat-generaal tot stand, dat voor zover het de bilaterale betrekkingen betrof naar regio en voor zover het de multilaterale betrekkingen betrof naar internationale organisaties was ingericht. Na 1950 is op deze hoofdlijn herhaaldelijk inbreuk gepleegd door een meer onderwerps- dan wel thematische indeling.

Memorandum 134/87 van chef O&I aan DGPZ, 7 mei 1987. Code 101 O&I DAV 1985-

Tegelijkertijd met de reorganisatie van 1950 werd overgegaan tot het invoeren van afkortingen voor alle onderdelen van het departement. De toekenning van afkortingen gebeurde volgens een systeem, dat gedurende de gehele onderzoeksperiode is toegepast.

De ministers, de staatssecretaris, de secretaris-generaal en de regeringscommissaris werden met 1 letter aangeduid, de directeuren-generaal, de assistent-secretaris-generaal en de adviseurs en ambassadeurs met 4 letters, de directies en (hoofd)afdelingen met 3 letters en met 2 letters de bureaus en assistenten / secretarissen van departementsleiding; Code 101 O&I DGPZ/AP, 4e blok, inv.nr. 01, 5 maart 1971

1.3.2 Ontstaan van de andere directoraten-generaal

Sinds de instelling in 1950 is de taakomschrijving van het Directoraat-Generaal Politieke Zaken min of meer dezelfde gebleven.

Organisatie en reorganisatie, 207

1.3.3 Directoraat-Generaal Indonesië (DGIN)

Het directoraat-generaal Indonesië (DGIN) werd ingesteld met ingang 1 januari 1953. Aanleiding was de overdracht van de Indonesische aangelegenheden met uitzondering van de culturele betrekkingen (naar OKW), financiële betrekkingen (naar Financiën) en economische betrekkingen (naar EZ) door het Ministerie van Uniezaken en Overzeese Rijksdelen aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Het bureau dat tot dan toe de Indonesische zaken bij Buitenlandse Zaken had behandeld, het Bureau Indonesië van de Directie Oosten (DO/IN), werd voor de behandeling van deze taken uitgebouwd tot directoraat-generaal. Toen de betrekkingen met Indonesië geleidelijk aan normaliseerden en de administratieve taken naar andere departementen, waaronder Binnenlandse Zaken, konden worden overgeheveld, werd in 1964 besloten DGIN op te heffen en de overblijvende taken deels bij DGPZ en deels bij de S-sector

Met de S-sector wordt bedoeld: de direct onder de Secretaris-Generaal ressorterende afdelingen en directies

1.3.4 Directoraat-Generaal Economische en Militair Hulpprogramma (DGEM)

Het directoraat-generaal voor het Economische en Militaire Hulpprogramma (DGEM), opgericht in september 1952, kwam voort uit het regeringscommissariaat voor het Economische en Militaire Hulpprogramma. De instelling hiervan was een rechtstreeks gevolg van de Marshall-hulp en de coördinatie die die hulp behoefde. Toen dit directoraat-generaal in 1958 werd opgeheven, werden de overblijvende taken verdeeld over DGPZ en het nieuw opgerichte directoraat-generaal Europese Samenwerking (DGES). DGPZ kreeg de taken van de DGEM-directie Militaire Aangelegenheden (DMA) en paste deze in in de directie NAVO- en WEU-zaken. De taken van de andere DGEM-directie, de directie Economische Aangelegenheden (DMA), gingen naar het directoraat-generaal Europese Samenwerking.

1.3.5 Directoraat-Generaal Europese Samenwerking (DGES)

De ondertekening in 1957 van de verdragen van Rome (verdragen met betrekking tot de instelling van de EEG en Euratom) waren voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken aanleiding tot een herschikking van de taken die waren ondergebracht bij DGEM en DGPZ. De expansie van de europese samenwerking, die vanaf 1950 onder de vleugels van het DGPZ had plaatsgevonden, werd geïnstitutionaliseerd in het directoraat-generaal Europese Samenwerking (DGES). Onderdelen van de DGPZ-directies Westelijke Samenwerking (Bureau Raad van Europa en Bureau Integratie Europa) en Europa (Bureau Benelux), alsmede het Bureau Atoomzaken werden ondergebracht bij het DGES dat gecompleteerd werd met de directie Economische Aangelegenheden van het opgeheven DGEM.

1.3.6 Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking (DGIS)

Secretaris-Generaal Van Tuyll meende al in januari 1962 dat er 'een krachtige organisatorische opzet' geschapen moest worden om de leidende en coördinerende positie van het departement, zowel interdepartementaal als internationaal, op het terrein van de ontwikkelingssamenwerking te verzekeren.

Van der Togt, 90

In april 1964 werd het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking ingesteld. Voor die datum werden ontwikkelingsvraagstukken bij DGES en bij DGPZ behandeld. Bij DGPZ gebeurde dat bij de directie Internationale Organisaties (DIO). Deze directie ging geheel over naar DGIS (de chef werd directeurgeneraal van DGIS), met dien verstande dat de Directeur-Generaal Politieke Zaken verantwoordelijk bleef voor de eenheid van het politieke beleid. Het Bureau Internationale Technische Hulp (ITH), dat als interdepartementaal bureau onder de instructies van de Commissie ITH in 1951 bij DIO was gekomen, werd nu als directie Technische Hulp bij DGIS ondergebracht. Het in 1963 ingestelde Jongeren Vrijwilligers Programma (JVP) werd aan de directie Technische Hulp toegevoegd. De taken van DGES op het terrein van de ontwikkelingshulp betroffen voornamelijk de OESO. Deze taken werden niet overgedragen. Gekozen werd voor een tussenoplossing waarbij de directie Economische Samenwerking van DGES een personele unie vormde met de nieuwe directie Financieel-Economische Ontwikkelingshulp (DFO) van DGIS. Deze situatie zou voortduren tot 1967.

1.4 DE DOELSTELLING VAN HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Bepalend voor de taakinhoud van een ministerie is de algemene beleidsdoelstelling van dat ministerie. Veranderingen in de algemene beleidsdoelstelling kunnen dientengevolge veranderingen in de taken tot gevolg hebben. Hoewel er bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken wijzigingen in de algemene beleidsdoelstelling zijn geweest, waren zij niet van dien aard, dat zij hebben geleid tot wijzigingen in de taken. In organisatorisch opzicht hebben wijzigingen in de beleidsdoelstellingen wel tot aanpassingen geleid, zoals bijvoorbeeld in 1972 toen bij de directie Economische Samenwerking een assistent-milieuzaken werd aangesteld. Deze organisatorische aanpassingen worden in de desbetreffende hoofdstukken behandeld.

Sinds 1953 is de doelstelling van Buitenlandse Zaken in de Grondwet opgenomen. Deze luidt: 'het bevorderen van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde'.

Grondwet 1953, artikel 58. Gepubliceerd in: Staatsblad (1953) 295

1.5 DE TAKEN VAN HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN

De taken van het Ministerie van Buitenlandse Zaken zijn tot nu toe in zeer algemene bewoordingen aan de orde geweest: de voorbereiding en, na vaststelling, de uitvoering van het Nederlandse buitenlandse beleid. Het wordt tijd om wat dieper op de taak of de taken van het ministerie in te gaan. Eerst zijn echter om begripsverwarring te voorkomen enkele opmerkingen over het gebruik van het begrip 'taak' op z'n plaats. In deze paragraaf wordt het begrip in de meest algemene zin gebruikt, namelijk om de taken van het ministerie als geheel weer te geven. In de hoofdstukken betreffende de verschillende onderzoeksgebieden wordt 'taak' gebruikt om de werkzaamheden van de betreffende organisatie-eenheden aan te duiden. In eenvoudige termen kan het maken van beleid omschreven worden als het verzamelen en bestuderen van informatie, het maken van keuzes en het bepalen van een standpunt gerelateerd aan de doelstelling, waaraan vervolgens uitvoering wordt gegeven. Dit is dan ook in grote lijnen wat er bij de beleidsdirecties van het Ministerie van Buitenlandse Zaken gebeurt. Een belangrijk deel van hun taak betreft: Het volgen van de (inter-)nationale ontwikkelingen Het formuleren van een Nederlands standpunt ten aanzien van die (inter-)nationale ontwikkelingen Het uitdragen van dat Nederlands standpunt ten aanzien van die (inter-)nationale ontwikkelingen Maar het ontwikkelen en tot uitvoering brengen van het buitenlands beleid is uiteraard niet de enige taak. Omdat het ministerie in beginsel alle buitenlandse zaken van Nederland behandelt, heeft het naast een beleidsmatige taak ook een dienstverlenende taak ten aanzien van de Nederlandse samenleving, zowel in het buitenland als in Nederland zelf. Hiertoe behoren het uitvoeren van Nederlandse wetgeving, de zorg voor Nederlanders in het buitenland en het voorlichten over Nederland in het buitenland.

Om deze twee taken naar behoren uit te kunnen voeren, verricht het ministerie een derde taak, namelijk 'het onderhouden van betrekkingen met het buitenland'. Hiertoe zijn onder andere de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland opgericht: de Permanente Vertegenwoordigingen bij internationale organisaties ten behoeve van de multilaterale betrekkingen en de ambassades ten behoeve van de bilaterale betrekkingen. In Nederland zelf worden contacten onderhouden met de vertegenwoordigingen van het buitenland in Nederland. Verder zijn inkomende en uitgaande staatsbezoeken middelen om betrekkingen te onderhouden.

Ook de vierde taak, de coördinerende taak, die voortvloeit uit de verantwoordelijkheid van de minister van Buitenlandse Zaken voor de eenheid van het buitenlandse beleid, loopt dwars door de beleidsmatige en dienstverlenende taak heen. Dat deze coördinatietaak door Buitenlandse Zaken niet licht wordt opgevat, mag blijken uit een memorandum uit 1956 van de secretaris-generaal, waarin hij schrijft dat `Buitenlandse Zaken in beginsel voornamelijk werk verricht van coördinerende aard'.

Code 101 Taakinventarisatie rijksoverheid, memorandum van mr. S.J. Baron van Tuyll van Serooskerken aan de minister en de staatssecretaris, 6 maart 1956

Deze taak omvat, aldus de SG, de volgende werkzaamheden: het inwinnen van gezichtspunten en desiderata van de andere betrokken departementen het verwerken van die gezichtspunten en desiderata in een beleidsstandpunt en/of een instructie aan een post of delegatie het verstrekken van richtlijnen en/of instructies aan de vertegenwoordigingen in het buitenland en aan delegaties het ontvangen van rapporten en verzoeken om (nadere) richtlijnen en/of instructies het inlichten van de andere betrokken departementen omtrent de resultaten van het gevoerde beleid het benoemen van vertegenwoordigers, diplomatieke zowel als consulaire, respectievelijk het doen van voordrachten voor hun benoeming, en de samenstelling van delegaties het onderhouden van officiële contacten met de buitenlandse vertegenwoordigingen in 's Gravenhage Bij deze opsomming moet worden opgemerkt dat een aantal werkzaamheden ook wordt uitgevoerd zonder dat de coördinerende taak van Buitenlandse Zaken direct in het geding is. Verder kan aan de lijst nog worden toegevoegd het voeren van het voorzitterschap en secretariaat van interdepartementale commissies.

Bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken kunnen dus vier taken worden onderscheiden: Beleidsvoorbereiding en uitvoering Dienstverlening Onderhouden van betrekkingen met buitenlandse regeringen en internationale organisaties Coördinatie

Een opgave van het takenpakket, door het ministerie in 1958 ten behoeve van de Administratieve Handleiding voor het Departement van Buitenlandse Zaken gemaakt, weerspiegelt bovenstaande vier taken (de tussen haken geplaatste cijfers verwijzen naar de hierboven vermelde taken):Het voeren van het buitenlands beleid van Nederland, omvattende: het onderhouden en verzorgen van de betrekkingen van Nederland met vreemde mogendheden en internationale organisaties (1 en 3) de behartiging en de bescherming van de belangen van Nederlanders met betrekking tot of in het buitenland (2) het verzamelen en verstrekken van inlichtingen over het buitenland aan de Regering en aan Nederlanders' (1 en 2) de behandeling van aangelegenheden betreffende vreemdelingen in Nederland verblijvende, of zich uit of naar Nederland begevende (2 en 3) a./d. Voor zover een en ander ligt op het arbeidsterrein van een ander departement treedt Buitenlandse Zaken op als coördinerende instantie (4)

Er wordt in de Administratieve Handleiding nog een taak gemeld, namelijk: 'de afwikkeling van de gevolgen van de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië voor individuele Nederlanders (in hoofdzaak gewezen Indische overheidsdienaren), voor zover deze afwikkeling niet aan andere departementen is opgedragen'. Omdat dit een tijdelijke taak is en de lading bovendien wordt gedekt door de omschrijving onder b. is deze taak hier niet opgenomen

In 1970 is er een nieuwe taakomschrijving gemaakt, nu ten behoeve van een herziene en bijgewerkte administratieve handleiding, die onder de naam Circulairebundel van Buitenlandse Zaken, in januari 1972 uitkwam. Uit een vergelijking blijkt dat er een taak is bijgekomen: 'het door internationale samenwerking leveren van een adequate bijdrage aan versnelde economische en sociale groei van in welvaart achtergebleven landen in de wereld'.

Achter deze omschrijving gaat de ontwikkelingssamenwerking schuil. Een taak, die van het begin af aan gezien werd als een 'integrerend onderdeel van het buitenlands beleid' en daarom een taak moest zijn en blijven van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De ontwikkelingssamenwerking heeft zich ontwikkeld uit de technische hulp, die aan het einde van de jaren '40 binnen het kader van technische hulpprogramma's van de Verenigde Naties verleend werd aan de 'laagontwikkelde' landen, zoals de ontwikkelingslanden toen werden genoemd. In de tweede helft van de jaren '50 en begin jaren '60 namen de werkzaamheden een dermate grote vlucht dat in 1964 besloten werd tot de instelling van een apart directoraat-generaal, het DG Internationale Samenwerking. Een jaar later, in april 1965, werd de eerste minister voor Ontwikkelingssamenwerking benoemd, mr Th.H. Bot.

De benoeming van Bot als minister zonder Portefeuille, belast met aangelegenheden betreffende hulp aan ontwikkelingslanden, werd eerder ingegeven door politieke motieven, dan door organisatorische overwegingen. Zie over het begin en de uitbouw van de ontwikkelingssamenwerking: Van der Togt, 81-102; Melkert, A. (ed.), De volgende minister: ontwikkelingssamenwerking binnen het kabinet: 1965 tot ? (Den Haag 1986); en in dit rapport hoofdstuk 4 betreffende het DGIS

Een 'grotere openheid van het beleid', zo schreef hij, is 'mede onder invloed van de media een vereiste geworden'. De 'grotere openheid in [de] buitenlandse betrekkingen, en daarmee in de handelingen van de bewindslieden en hun Departement, dient thans evenzeer tot de taak te worden gerekend van de politieke en ambtelijke instanties die zich met het buitenlandse beleid bezighouden'. Hij stelde voor om niet meer alleen in het buitenland maar om ook in Nederland zelf actief voorlichting te geven over het Nederlandse buitenlandse beleid en internationale problemen en ontwikkelingen. De tekst, die hij ter omschrijving van deze taak in 1974 voorstelde komt letterlijk overeen met de tekst die in 1987 in een notitie aan de Twee Kamer nog steeds werd gebruikt. Alleen de toevoeging in de notitie van 1987: 'de presentie van Nederland in het buitenland', ontbreekt in de omschrijving van 1974. Hier wordt echter geen nieuwe taak bedoeld. Al in 1950 stond in de taakomschrijving van de directie Voorlichting Buitenland het leveren van `goodwill vormende publiciteit' als taak vermeld.

De tekst die in 1987 in een notitie aan de Tweede Kamer werd gebruikt en sindsdien niet meer is gewijzigd, is de volgende (de cijfers tussen haken verwijzen naar de vier hoofdtaken van BZ):

Tweede Kamer, 1986-87, 20 222, nr. 1

2 DE ACTOREN OP HET BELEIDSTERREIN BUITENLANDS BELEID EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING

2.1 INLEIDING

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is niet het enige overheidsorgaan met taken en bemoeienissen op het terrein van het buitenlands beleid en ontwikkelingssamenwerking. Diverse andere ministeries en organen begeven zich vanuit hun specifieke taken op buitenlands terrein. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van die instellingen, verder genoemd 'actoren', die zich op het beleidsterrein buitenlands beleid bewegen alsook van de onderlinge relaties tussen deze 'actoren'.

2.2 DE REGERING

In deze tekst wordt gebruikt gemaakt van de staatsrechtelijke term "Koning", ook als duidelijk is dat H.M. de Koningin bedoeld wordt

Volgens de Grondwet berust de wetgevende macht bij de regering (Koning en alle ministers) en de Staten-Generaal (art. 81 GW). De uitvoerende macht is opgedragen aan de regering (art. 42 GW). De rechtsprekende macht, die hier verder buiten beschouwing wordt gelaten, wordt uitgeoefend door de rechterlijke macht.

Onder de uitvoerende macht wordt alles verstaan wat niet tot de wetgevende of rechtsprekende macht behoort, zoals uitvoering van wetten en het bestuur.

Deze taken zijn opgedragen aan de regering. De Koning is voor zijn daden niet verantwoordelijk, hij is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk, zowel voor de rechtmatigheid als de doelmatigheid van de daden van de regering.

De ministeriële verantwoordelijkheid (art. 42 Grondwet) omvat:- strafrechtelijke verantwoordelijkheid (Grondwetsherziening van 1840: de ministers zijn verantwoordelijk voor de rechtmatigheid van daden van de regering); - civielrechtelijke verantwoordelijkheid (niet bij wet geregeld: de ministers moeten persoonlijk de financiële gevolgen dragen voor de schade die zij zelf of hun medewerkers door verkeerde handelingen aan het Rijk hebben toegebracht); - politieke of staatkundige verantwoordelijkheid (Grondwetsherziening van 1848: minister is verantwoordelijk voor de doelmatigheid van het doen en laten van de regering).

De ministers vormen samen de ministerraad onder voorzitterschap van de minister-president, die tevens minister van Algemene Zaken is. Aan het overleg in deze raad kan door staatssecretarissen worden deelgenomen wanneer het gaat om onderwerpen waarbij zij vanuit hun beleidsterrein rechtstreeks zijn betrokken. De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, die belast is met aangelegenheden betreffende de Europese integratie, is sinds het kabinet Den Uyl aanwezig bij de zittingen van de ministerraad omdat de Europese integratie een vast agendapunt vormt.

S. Rozemond, Regeringsleider in Europa: de rol van de minister-president (Den Haag 1992)16

De ministerraad beraadslaagt en besluit: lid 2 b: 'over overeenkomsten met andere mogendheden en met volkenrechtelijke organisaties alvorens deze ter stilzwijgende goedkeuring aan beide Kamers der Staten-Generaal worden toegezonden' lid 2 h: 'over belangrijke onderwerpen het buitenlands beleid betreffende, daaronder begrepen het in internationaal verband doen van of instemmen met voorstellen, die van aanmerkelijke invloed kunnen zijn op de geldende rechtsorde, verplichtingen van blijvende aard ten gevolge kunnen hebben, dan wel de Nederlandse Antillen raken' lid 2 i: 'over aan delegaties dan wel aan vertegenwoordigers in het buitenland te verstrekken instructies, alsmede over de samenstelling van delegaties, een en ander voor zover het van belang is de Raad hierin te kennen' Lid h en i zijn voor meerdere uitleg vatbaar. Immers, wie bepaalt wat 'belangrijk' of 'van belang' is? De wetgever heeft met art. 5 van het Reglement van Orde geprobeerd dit te ondervangen: in die gevallen waarin niet duidelijk is of een aangelegenheid het algemeen regeringsbeleid raakt, dient de minister overleg te plegen met de minister-president. Als zij het samen niet eens kunnen worden, wordt de kwestie in ieder geval in de ministerraad gebracht.

2.3 DE KONING

Als staatshoofd van het Koninkrijk der Nederlanden heeft de Koning taken die het terrein van de buitenlandse betrekkingen betreffen. Eén daarvan is het ontvangen van hoofden van buitenlandse diplomatieke missies ter gelegenheid van het aanbieden van hun geloofsbrieven of ter gelegenheid van hun afscheid. Andersom geeft de Koning de geloofsbrieven die Nederlandse diplomaten aan de staatshoofden in hun standplaats aanbieden af. Voorts ontvangt hij staatshoofden van andere landen en legt hij zelf staatsbezoeken af. Bij de beslissing over het al dan niet ontvangen van of ingaan op een uitnodiging voor een staatsbezoek is hijzelf, de minister-president en de minister van Buitenlandse Zaken betrokken.

Aan de minister van Buitenlandse Zaken is in beginsel de uiteindelijke beslissing over het al dan niet ingaan op een uitnodiging (voorbeeld: het staatsbezoek aan de Volksrepubliek China in 1989 werd na de studentenopstand geannuleerd). Hij is ook degene die, als politiek verantwoordelijk minister, de Koning begeleidt bij het afleggen van staatsbezoeken. Het staatsbezoek is voornamelijk een representatieve aangelegenheid, bedoeld om de goede betrekkingen tussen twee landen te onderstrepen. Het optreden van de Koning op het terrein van het buitenlands beleid is voornamelijk ceremonieel van karakter. De Koning wordt in zijn taken bijgestaan door het Kabinet van de Koning. Het Kabinet treedt op als intermediair tussen de Koning en de verschillende ministeries. Binnen het Ministerie van Buitenlandse Zaken is de Directie Kabinet en Protocol belast met het onderhouden van de contacten met het Kabinet van de Koning.

2.4 DE MINISTER-PRESIDENT

In 1983 is aan het ambt van minister-president een grondwettelijke basis verschaft (art. 43, 45 en 48 GW 1983). Hiermee werd een feitelijk verworven positie vastgelegd.

De positie van de minister-president heeft zich in de praktijk ontwikkeld van 'primus inter pares' tot een soort regeringsleider, zij het niet tot een regeringsleider als de Britse Prime Minister of de Duitse Bundeskanzler.

Overigens verschillen de bevoegdheden van de Europese regeringsleiders onderling. België en Italië wijken niet sterk af van Nederland en het 'dubbele' Franse optreden (president en premier nemen deel aan de Europese Raad) vertoont ook weer een ander beeld. Rozemond, Regeringsleider, 6

Anderzijds heeft hij zijn positie ook als gevolg van zijn lidmaatschap van de Europese Raad kunnen versterken. In de Europese Raad wordt overleg gevoerd over tal van inter- en supranationale aangelegenheden door de staatshoofden c.q. regeringsleiders van de lidstaten van de Europese Gemeenschappen

Gezien het overheersend retrospectieve karakter van het onderzoek is in dit rapport de naam 'Europese Gemeenschappen' aangehouden

Omdat de functie van minister-president nu eenmaal de enige functie in Nederland is die vergelijkbaar is met die van een buitenlandse regeringsleider, is hij ook degene die voor bepaalde internationale fora uitgenodigd wordt. Zo krijgt hij, net als staatshoofden en andere regeringsleiders, tijdens de jaarlijkse zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de gelegenheid een toespraak te houden. Ook in het kader van de NAVO worden er op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders bijeenkomsten georganiseerd. Voorts worden staatshoofden en regeringsleiders uitgenodigd voor tal van internationale conferenties en bijeenkomsten van andere aard, niet in de laatste plaats om het gewicht van die bijeenkomsten te vergroten of een bepaald karakter te verlenen. De huidige positie van de minister-president is uiteraard niet uit de lucht komen vallen, maar is een gevolg van een aantal ontwikkelingen die zich in de periode 1945-1990 hebben voorgedaan. Enerzijds is dit een gevolg van ressortvervaging waar het het terrein van buitenlands beleid betreft (het aantal actoren is in de loop van de tijd immers toegenomen) en anderzijds traden er externe ontwikkelingen op die internationaal optreden van de minister-president vereisten, vooral in multilateraal verband, waar voorheen de minister van Buitenlandse Zaken alleen acte de presence gaf.

Een andere taak van de minister-president op het terrein van de buitenlandse betrekkingen betreft staatsbezoeken en officiële bezoeken.

Staatsbezoek: bezoek van een staatshoofd op uitnodiging van een ander staatshoofd. Officieel bezoek: bezoek van een staatshoofd of regeringsleider op uitnodiging van de minister-president

2.5 DE RELATIE VAN HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN MET ANDERE MINISTERIES VAN ALGEMEEN BESTUUR

De minister van Buitenlandse Zaken is niet (meer) de enige minister die het buitenlands beleid voert. Andere ministers zijn zich meer en meer op dit terrein gaan bewegen. De afkalving van het monopolie van de minister van Buitenlandse Zaken inzake het buitenlands beleid, begon in 1932 met het primaat voor de buitenlandse economische betrekkingen bij de minister van Economische Zaken; het Ministerie van Economische Zaken zou 'in volle omvang en bij uitsluiting' worden belast met de uitvoering van de handelspolitiek en de economische voorlichting.

Kersten, Nederland en de buitenlandse politiek na 1945, 382; Organisatie en Reorganisatie van het Departement van Buitenlandse Zaken ('s-Gravenhage 1950) 97-103. Zie ook J.A. de Bruijn, Economische Zaken. Profiel van een ministerie. Departementale studies, nr. 1 (’s-Gravenhage 1989) 15-16. Het DG Buitenlandse Economische Betrekkingen is opgericht op 11 oktober 1946 en sinds 1947 eerstverantwoordelijke, en dus coördinerende instantie, voor het buitenlands economisch beleid (voortvloeiende uit de algemene verantwoordelijkheid van de minister van Economische Zaken voor de ontwikkeling van de Nederlandse economie)

Tot aan de Tweede Wereldoorlog hebben de andere departementen, behalve Sociale Zaken, zich nooit zoals Economische Zaken een eigen verantwoordelijkheid op het terrein van de buitenlandse politiek verworven. Wel kregen zij, als gevolg van de toenemende internationale samenwerking, bepaalde taken op het terrein van de buitenlandse betrekkingen te behandelen. Deze ontwikkeling kent zijn oorsprong in de 19e eeuw toen op verschillende gebieden internationale samenwerking tot stand kwam, zoals met betrekking tot het post- en telegraafverkeer, het auteursrecht, de industriële eigendom, etcetera. Begin 20e eeuw nam deze internationale samenwerking meer en meer toe, bijvoorbeeld ook op de terreinen van het internationaal privaatrecht en de bestrijding van opiummisbruik. Voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken had deze ontwikkeling tot gevolg dat het genoodzaakt werd om met de verschillende binnenlandse vakdepartementen in overleg te treden. De oprichting van de Volkenbond in 1920 betekende een verdere toename van de interdepartementale contacten. Voortdurend was overleg nodig: met Sociale Zaken over vraagstukken betreffende de volksgezondheid; met Justitie voor de behandeling van wisselrecht- en nationaliteitskwesties; met Waterstaat voor verkeersaangelegenheden; met Oorlog en Marine voor het ontwapeningsvraagstuk, etcetera.

Alleen het departement van Sociale Zaken nam een bijzondere positie in, in die zin dat dit departement, en niet Buitenlandse Zaken, de primaire verantwoordelijkheid droeg voor betrekkingen met de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO). Het statuut van de ILO, dat voorschreef dat de betrokken vakministers rechtstreeks met de organisatie moesten corresponderen en dus niet via Buitenlandse Zaken, was hier debet aan.Na de Tweede Wereldoorlog zette deze trend zich voort. Het Ministerie van Financiën verwierf zich de zeggenschap over het internationale monetaire beleid.

Kersten, Nederland en de buitenlandse politiek na 1945, 382. E.H. van der Beugel, Vaststellen en uitvoeren van buitenlandse politiek. Verhouding Buitenlandse Zaken-Vakministeries, Internationale Spectator XXIV (1970) 71

Een aantal andere vakdepartementen kreeg de gelegenheid om zelfstandig of samen met Buitenlandse Zaken op internationale fora op te treden door de toenemende Europese samenwerking en integratie. De groeiende wederzijdse afhankelijkheid van de nationale economieën, de internationale aanpak van grensoverschrijdende problemen en de als gevolg van de daardoor ontstane internationale vervlechting van allerlei terreinen van overheidsbemoeienis leidden ertoe dat steeds meer onderwerpen van het binnenlandse beleid op de agenda van het buitenlands beleid kwamen te staan. Om een paar voorbeelden te noemen: het internationale veiligheidsbeleid behoort tevens tot de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Defensie; de zaken die binnen de Europese Gemeenschap behandeld worden vereisen intensieve samenwerking met vakdepartementen als Economische Zaken en Landbouw & Visserij en Milieu; een cultureel buitenlands beleid kan niet gevoerd worden zonder de Ministeries van Onderwijs en Wetenschappen en Welzijn, Volksgezondheid & Cultuur; Verkeer en Waterstaat heeft net als Buitenlandse Zaken een taak in de internationale luchtvaart. Kortom, in beginsel bewegen alle ministeries zich op het terrein van het buitenlands beleid. Een Speciaal Adviseur van het Ministerie van Buitenlandse Zaken omschreef deze situatie in een rapport van 1974 aldus: 'het totaal van het buitenlands beleid zou kunnen worden gedefinieerd als het totaal van binnenlandse aangelegenheden overgebracht naar buitenlandse verhoudingen'. Het gevolg hiervan is dat het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich in een aantal aangelegenheden ontwikkelde van beleidsbepaler tot coördinator, want BZ bleef eerst verantwoordelijke voor de eenheid van het buitenlands beleid, en dat de rol van de Ministerraad door het veelvuldig interdepartementaal overleg groter werd.

De spreekwoordelijke uitzondering op de verantwoordelijkheid van Buitenlandse Zaken voor het buitenlands beleid vormt het Ministerie van Economische Zaken, dat nog steeds de verantwoordelijkheid draagt voor het buitenlandse economische beleid.

De verhouding tussen het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Economische Zaken met betrekking tot buitenlandse economische en handelspolitieke aangelegenheden staat uitvoerig beschreven in: F.G. Moquette, Van BEP tot BEB. De aanpassing van de bestuurlijke structuren aan de ontwikkelingen van de buitenlandse economische betrekkingen in Nederland sinds 1795 (Leiden 1993)

2.6 ONDERRADEN, MINISTERIËLE COMMISSIES EN VOORPORTALEN

Aan onderraden, ministeriële commissies en andere coördinatie-organen is een apart institutioneel onderzoek gewijd. Voor een uitgebreid overzicht van die instellingen wordt dan ook naar dat rapport verwezen: L. Hovy, Coördinatie op hoog niveau. Institutioneel onderzoek naar de ministeriële coördinatieorganen en de ambtelijke voorportalen, 1945-1990 (Den Haag 1992)

Voor een aantal onderdelen van het algemeen regeringsbeleid zijn er onderraden ingesteld: permanente ministeriële commissies, die zich bezighouden met de voorbereiding van onderwerpen die in de ministerraad zullen worden behandeld. Hoewel de onderraden beslissingsbevoegdheden hebben, hebben zij in de praktijk slechts voorbereidende taken en ligt de eindbeslissing bij de ministerraad.

Reglement van orde van de Ministerraad, artikel 16 en 20

Ten behoeve van de ambtelijke voorbereiding kennen de onderraden zgn. voorportalen. Dit zijn ambtelijke commissies, die vaak tevens fungeren als interdepartementale coördinatiecommissies: commissies die de werkzaamheden van twee of meer departementen ten aanzien van een bepaald beleidsterrein coördineren.

Voor een opgave van bestaande en opgeheven onderraden, ministeriële commissies, ambtelijke voorportalen en adviescolleges op het beleidsterrein van buitenlandse zaken in de periode 1945 tot heden wordt verwezen naar de bijlage bij dit rapport

De Raad van Europese Zaken (REZ), de Raad voor Ontwikkelingssamenwerking (ROS) en de Decoratiecommissie zijn onderraden die werkzaam zijn op het beleidsterrein waarvoor de minister van Buitenlandse Zaken of de minister voor Ontwikkelingssamenwerking de eerstverantwoordelijk bewindspersoon is en tevens is aangewezen als coördinerend bewindsman. Dit laatste betekent dat hij dient toe te zien op een deugdelijke interdepartementale voorbereiding, hetgeen met zich meebrengt dat het departement van Buitenlandse Zaken het voorzitterschap en secretariaat voert van deze commissies.

Reglement van orde van de Ministerraad, artikel 17

Onderraden die mede op het beleidsterrein van Buitenlandse Zaken opereren en waarvan de minister niet als coördinerend bewindsman is aangewezen, zijn op dit moment de:

Voor een gedetailleerd overzicht van de samenstelling van de onderraden en bijbehorende ambtelijke voorportalen zie: Hovy, Coördinatie op hoog niveau

Wat de ministeriële commissies betreft is Buitenlandse Zaken lid van de Ministeriële Commissie Noordzee Aangelegenheden (MICONA) en de Ministeriële Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (MICIV).

2.7 INTERDEPARTEMENTALE COMMISSIES: CONTACTEN VAN BZ MET ANDERE DEPARTEMENTEN OP AMBTELIJK NIVEAU

Volgens de 'Algemene Aanwijzingen voor de Rijksdienst inzake interdepartementale commissies' (1987) wordt onder een interdepartementale commissie verstaan, een commissie: waarin meer dan één ministerie is vertegenwoordigd, en waarvan meer dan de helft van de leden ambtenaar bij een ministerie is.

Interdepartementale commissies worden over het algemeen in het leven geroepen vanuit de behoefte of noodzaak tot overleg en coördinatie, tot het op elkaar afstemmen van het beleid van twee of meer departementen. Vaak vloeit deze noodzaak of behoefte voort uit de normale, dagelijkse, departementale coördinatietaak die het gevolg is van de raakvlakken en overlappingen van het eigen beleidsterrein met dat van andere ministeries. Daarnaast komt het voor dat een minister expliciet als coördinerend bewindspersoon voor een bepaald beleidsterrein of onderwerp is aangewezen. Hij dient dan de totstandkoming van een gecoördineerd beleid te bevorderen. De instelling van een interdepartementale commissie is daartoe uiteraard een geëigend middel. In 1980 is door de Commissie Hoofdstructuur Rijksdienst een inventarisatie gemaakt van alle expliciet aan ministers en staatssecretarissen opgedragen coördinatietaken. Uit dit onderzoek kwamen voor Buitenlandse Zaken negen taken te voorschijn (in totaal waren er 69). Voor zeven van deze negen taken was een interdepartementale commissie op ambtelijk niveau ingesteld. Deze coördinatietaken en interdepartementale commissies zijn achtereenvolgens:

Ministerie van Buitenlandse Zaken, Overzicht coördinerende taken van bewindspersonen. Bijlage bij achtergrondstudie nummer 6 uitgebracht aan de Commissie Hoofdstructuur Rijksdienst ('s-Gravenhage 1981) 24-50

Naar aanleiding van de bevindingen van de Commissie Hoofdstructuur Rijksdienst werd overigens in november 1982 door het Kabinet besloten tot opheffing van de aanduiding 'coördinerend bewindspersoon' voor zeven van de negen coördinatietaken van Buitenlandse Zaken. Men oordeelde dat voor die taken voldoende duidelijk was dat de minister van Buitenlandse Zaken c.q. Ontwikkelingssamenwerking de eerst verantwoordelijke bewindspersoon was en dat die taken daarom deel uitmaakten van hun normale dagelijkse coördinatietaak. Voor de twee taken die wel bleven, namelijk de voorbereiding en uitvoering van het beleid met betrekking tot de Europese Gemeenschappen en de Internationale Milieuvraagstukken bleef artikel 17 lid 2 van het Reglement van Orde van de Ministerraad van kracht, dat voorschrijft dat in de gevallen waarin voor een beleidsgebied een onderraad is ingesteld, een coördinerend minister moet zijn aangewezen.

Handelingen Tweede Kamer, vergaderjaar 1984-1985, 17 353, nr. 24, 14-15 en 18

Het departement beschouwt zichzelf ook als een ministerie dat 'in beginsel voornamelijk werk verricht van coördinerende aard'.

Code 101, Taakinventarisatie bij de Rijksoverheid, Memorandum van de Secretaris-Generaal aan de Minister en de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken inzake de Taakinventarisatie der Rijksoverheid, 6 maart 1956. Twintig jaar later in een rapport van de Commissie van Advies voor de Integratie is het element 'coördinatie' opgenomen in de algemene taakomschrijving van het ministerie: 'Het Departement (...) is belast met de voorbereiding, coördinatie en uitvoering van het buitenlands beleid'. Departement van Buitenlandse Zaken, Rapport van de Commissie van Advies voor de Integratie ('s-Gravenhage, 30 oktober 1976) 10

Op grond hiervan zou verwacht mogen worden dat Buitenlandse Zaken al reeds vele malen het initiatief heeft genomen tot de instelling van interdepartementale commissies. Niets is minder waar. Uit een Rapport uit 1977 inzake Interne Adviesorganen (adviescommissies die geheel of overwegend uit ambtenaren samengesteld) van de Centrale Overheid blijkt dat er toen slechts dertien interdepartementale commissies onder Buitenlandse Zaken ressorteerden. Alleen onder de ministeries van Algemene Zaken en Landbouw en Visserij. Alle andere departementen, elf in getal, voerden het beheer over meer interdepartementale commissies.

Tabel 1.1.1A Adviesorganen gerangschikt per departement 1e verantwoordelijkheid. Rapport van de WRR aan de regering nr. 14, Overzicht interne adviesorganen van de centrale overheid (’s-Gravenhage 1977). R.H.P.W. Kottmann komt in het rapport Interdepartementale Commissies. Een beschrijving van de formele coördinatie-structuren bij de rijksoverheid, (Universiteit van Amsterdam, Instituut voor Bestuurskunde, 1977) tot gelijke conclusies. Hij beoordeelt de deelname van Buitenlandse Zaken aan de interdepartementale coördinatie als gering': Ibidem, 27

Nu wil het feit dat Buitenlandse Zaken slechts voor een gering aantal interdepartementale commissies de eerste verantwoordelijkheid draagt,

De eerste verantwoordelijkheid voor een bepaalde taak en daarmee voor een interdepartementale commissie 'blijkt veelal uit afspraken die zijn gemaakt over het voorzitterschap en/of secretariaat van een interdepartementale commissie voor die taak'. Tweede Kamer, vergaderjaar 1984-1985, 17 353, nr.24, p.14

Dat geeft niet direct aanleiding tot instelling van veel interdepartementale commissies. Anderzijds behandelt Buitenlandse Zaken aangelegenheden met betrekking tot grote omvangrijke multilaterale organisaties als de EEG en de Verenigde Naties. Deze organisaties behandelen zo veel uiteenlopende zaken dat de instelling van interdepartementale commissies juist wel gerechtvaardigd is. Het feit echter dat Buitenlandse Zaken alleen verantwoordelijk is voor de politieke kant en niet voor de vaktechnische kant van de zaak, maakt dat weer minder voor de hand liggend. Voor beide organisaties bestaat ook maar één interdepartementale commissie. Desondanks is het totale aantal interdepartementale commissies, waarin Buitenlandse Zaken (al dan niet voorzitterschap en/of secretariaat bekledend) zitting heeft gehad in de onderzochte periode omvangrijk.

2.8 DE STATEN-GENERAAL

'De staten-generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk', aldus artikel 50 van de Grondwet. Omdat de regering voor haar beleid verantwoording dient af te leggen aan de volksvertegenwoordiging, spelen de Staten-Generaal een belangrijke rol in het bestuur van Nederland. Het is hun taak de regering te controleren. Voor een groot aantal beleidsterreinen zijn zowel in de Eerste als in de Tweede Kamer van de Staten-Generaal zogenaamde Vaste kamercommissies ingesteld. De beleidsterreinen van deze commissies vallen samen met die van de departementen van Algemeen Bestuur.

Eerste Kamer: Reglement van Orde (RvO) van de Eerste Kamer der Staten-Generaal, 14 november 1967, art. 52. Tweede Kamer: Reglement van Orde voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 12 juli 1966, gewijzigd 18 september 1968, art. 30

2.9 HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Hoewel sinds 1983 de officiële term 'ministerie' is, worden de termen departement en ministerie nog altijd door elkaar gebruikt. Op het Ministerie van Buitenlandse Zaken reserveert men de term departement voor het centrale apparaat in Den Haag. Met het ministerie worden tevens de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland aangeduid. In dit rapport is deze terminologie overgenomen. De term departement, ter aanduiding van het ministerie in Den Haag en de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland, is vanaf 1 januari 1971 tot en met 1983 in gebruik geweest

Het regeringsbeleid wordt voorbereid op de departementen van Algemeen Bestuur. Aan het hoofd van elk van deze departementen staat een minister (art. 44 lid 1 GW). De minister van Buitenlandse Zaken heeft de leiding over het departement, of Ministerie, van Buitenlandse Zaken en de vertegenwoordigingen in het buitenland en is verantwoordelijk voor het buitenlands beleid (art. 42 lid 2 GW). De ambtelijke leiding van het ministerie berust bij de secretaris-generaal. Het ministerie ondersteunt de minister bij de voorbereiding en uitvoering van het buitenlands beleid. Een wettelijke grondslag voor het bestaan van het beleidsterrein 'buitenlands beleid' is te vinden in de Grondwet van 1972. De tekst van artikel 58 luidt: 'De koning heeft het opperbestuur der buitenlandse betrekkingen. Hij bevordert de ontwikkeling der internationale rechtsorde.' In de Grondwetsherziening van 1987 is het eerste deel van dit artikel vervallen; het tweede deel is gehandhaafd, hoewel het woordje 'hij' is vervangen door 'de regering'.

In z'n algemeenheid kan de taak van het Ministerie van Buitenlandse Zaken worden omschreven als de voorbereiding en uitvoering van het buitenlandse beleid. De vaststelling van het beleid gebeurt, zover dit het algemene regeringsbeleid raakt, in de ministerraad. Voor de overige beleidsvaststelling draagt de minister zelf de verantwoordelijkheid, 'voor zover geen beleid wordt geraakt waarvoor andere ministers de eerste verantwoordelijkheid dragen'.

De regering in een Memorie van Antwoord van 6 december 1979 betreffende de Grondwetsherziening van bepalingen inzake de buitenlandse betrekkingen: "Met inachtneming van de hun toegewezen taken zijn de minister van Buitenlandse Zaken en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking de eerste verantwoordelijken voor het buitenlandse beleid, dat wil zeggen voor zover geen beleid wordt geraakt waarvoor andere ministers de eerste verantwoordelijkheid dragen". Tweede Kamer der Staten-Generaal, Zitting 1979-1980, 15 049, nr.7, p. 2

2.10 NEDERLANDSE VERTEGENWOORDIGINGEN IN HET BUITENLAND

Strikt genomen zijn de vertegenwoordigingen van het Koninkrijk der Nederlanden in het buitenland geen afzonderlijke actoren. Zij maken deel uit van het ambtelijk apparaat van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Verspreid over de hele wereld verrichten zij werkzaamheden ten behoeve van de beleidsvoorbereiding en voeren zij beleid uit dat op het departement in Den Haag wordt gemaakt. Het zijn vooruitgeschoven posten van het departement.

Na 1945 hebben de vertegenwoordigingen in het buitenland een snelle ontwikkeling doorgemaakt. Door 'de toename van overheidstaken, de toename van het aantal onafhankelijke landen, de intensivering van de internationale samenwerking, het ontstaan van belangrijke multilaterale overleg- en samenwerkingsvormen (EG, VN, NAVO, Raad van Europa etcetera), de toename van de ontwikkelingssamenwerking en het steeds belangrijker worden van economische en commerciële taken' namen zij sterk toe zowel in aantal als in omvang.

Aantekening van de minister van Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer, Bijlagen Tweede Kamer, 1986-1987, 20 022, nr. 1, p. 4

2.11 EXTERNE ADVIESCOMMISSIES

Een externe adviescommissie is een beleidsvoorbereidend orgaan waarvan de helft of meer dan de helft van de leden bestaat uit niet-ambtenaren

De hier bedoelde niet-ambtenaar, kan wel ambtenaar in de zin der wet zijn, maar niet een ambtenaar tot wiens functie het behoort om de minister onder wie hij of zij ressorteert te adviseren over de problematiek waarvoor het adviesorgaan is ingesteld. Algemene Aanwijzingen voor de Rijksdienst inzake externe adviesorganen en inzake interdepartementale commissies (Staatsuitgeverij, april 1987) art. 1.2

Een verklaring voor dit geringe aantal zou kunnen liggen, net als het geval was ten aanzien van de interdepartementale commissies, in de aard van het beleidsterrein van Buitenlandse Zaken: alle mogelijke onderwerpen kunnen aan de orde komen als er maar een politiek aspect aan zit. Ook de vertrouwelijke aard van veel van de politieke werkzaamheden van Buitenlandse Zaken zou een rol kunnen spelen. De redenen om tot instelling van een externe adviescommissie over te gaan kunnen verschillen. Naast politiek-tactische overwegingen worden in het Rapport van de WRR onder andere genoemd: de behoefte aan specialistische deskundigheid op een bepaald terrein of de behoefte om maatschappelijke organisaties, die betrokken zijn bij de uitvoering van het beleid, bij de beleidsvoorbereiding te raadplegen.

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Overzicht externe adviesorganen van de centrale overheid 12 (1976) 31-33

2.12 VORMEN VAN GOUVERNEMENTELE INTERNATIONALE SAMENWERKING

Zoals hierboven al enige malen vermeld, is het Nederlands buitenlands beleid na de Tweede Wereldoorlog in toenemende mate georiënteerd op samenwerkingsverbanden met meerdere landen. Naast bilaterale betrekkingen, tussen twee staten, kwamen er multilaterale betrekkingen, tussen meerdere staten, tot stand. De multilaterale samenwerking kreeg gestalte in vele internationale verbanden. In deze verbanden is een aantal typen te onderscheiden: Conferenties: Een vorm van internationale samenwerking speelt zich af binnen conferenties. Een conferentie is een tijdelijke samenwerkingsvorm, die bijeen wordt geroepen om een bepaald onderwerp te behandelen, waarbij het de opzet is door die samenwerkingsvorm een door alle partijen te accepteren resultaat te bereiken. Voorbeelden van conferenties zijn: Ontwapeningsconferentie te Génève, de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa te Stockholm (CVSE) en de Conferentie over Wederzijdse en Evenwichtige Vermindering van Strijdkrachten te Wenen (MBFR), de Intergouvernementele Groep voor Indonesië (IGGI). Intergouvernementele organisaties: Organisaties die geen eigen bevoegdheden hebben tegenover de verdragsluitende staten. Beslissingen kunnen slechts worden bereikt wanneer alle partners daarmee instemmen. Voorbeelden zijn: de Raad van Europa, de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en de Verenigde Naties. Supranationale organisaties: Organisaties die eigen bevoegdheden hebben met betrekking tot wetgeving, rechtspraak en bestuur, waaraan de verdragsluitende landen zijn onderworpen. Een voorbeeld van een supranationaal samenwerkingsverband is de Europese Gemeenschap (EG).

Voor het Nederlands buitenlands beleid zijn internationale organisaties een platform om het Nederlands standpunt met betrekking tot diverse aangelegenheden uit te dragen en de Nederlandse belangen zo goed mogelijk te behartigen. Op welke wijze dat gebeurt en hoe groot de Nederlandse invloed is verschilt van organisatie tot organisatie en is afhankelijk van de rol, samenstelling, taak en structuur van de betreffende organisatie en het belang dat Nederland aan zo'n organisatie hecht. Er is immers in de praktijk van het besluitvormingsproces van een organisatie verschil tussen een intergouvernementele instelling (waarbij voor besluitvorming consensus nodig is) of een supranationale (besluitvorming bij meerderheid van, al dan niet gewogen, stemmen).

2.13 PARTICULIERE (INTER-)NATIONALE ORGANISATIES

Op het terrein van het buitenlandse beleid is een groot aantal internationale en nationale particuliere organisaties actief. Een aantal van deze organisaties, ook genoemd NGO's (niet-gouvernementele organisaties), wordt betrokken bij de beleidsvoorbereiding en/of uitvoering. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkelingsorganisaties Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (NOVIB), Humanistisch Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking (HIVOS), Centrale voor Bemiddeling bij Medefinanciering van Ontwikkelingsprogramma’s (CEBEMO) en Interkerkelijke Coördinatie Commissie voor Ontwikkelingsprojecten (ICCO), die werkzaam zijn op het beleidsterrein van het directoraat-geneneraal Internationale Samenwerking, en die in sommige gevallen beschouwd kunnen worden als uitvoerders van het DGIS-beleid. Daarnaast zijn er nog een heleboel andere particuliere organisaties actief op (delen van) het terrein van het buitenlands beleid. Een opsomming geven van deze organisaties is een ondoenlijke zaak.

In de eerste plaats omdat het een sterk wisselend bestand is en in de tweede plaats omdat het vrijwel onmogelijk is eenduidige criteria aan te leggen welke organisaties wel en welke organisaties niet opgenomen zouden moeten worden. Desalniettemin kunnen hier wel enkele voorbeelden genoemd kunnen worden: Amnesty International, Greenpeace, Artsen zonder Grenzen, Wereldwinkels, Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), Centrum voor Informatie en Documentatie over Israël, Medisch Comité Nederland Vietnam etc.

3 HET DEPARTEMENT VAN BUITENLANDSE ZAKEN 1958-1990

3.1 DIRECTORAAT-GENERAAL POLITIEKE ZAKEN

3.1.1 Directie Europa (DEU), 1950-

Samen met de directie Westelijk Halfrond, de directie Oosten en de directie Afrika en Midden-Oosten is de directie Europa verantwoordelijk voor de voorbereiding van het buitenlandse politieke beleid ten aanzien van, en de verzorging van de bilateratele betrekkingen van Nederland met de andere landen in de wereld. De directie Europa doet dat, zoals de naam al aangeeft, voor de regio Europa. De directie is ingesteld bij de reorganisatie van 1950 en is nadien niet van naam veranderd, noch opgeheven. De taakomschrijving is gedurende de gehele periode 1950-1990 in algemene zin ongewijzigd gebleven: het behandelen van alle aangelegenheden van buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord, derhalve alle zaken waaraan een beleidsaspect is verbonden, ongeacht of het zuiver politieke dan wel economisch, sociale of verkeersvraagstukken geldt, voor zover zij betrekking hebben op de bij de bureaus vermelde landen of regionale organisaties. De taak van de chef van de directie, chef DEU, bestaat uit de leiding over de bureaus, de coördinatie van de werkzaamheden en de coördinatie van aangelegenheden die meerdere bureaus betreffen. Hij heeft directe toegang tot de ambtelijke en politieke leiding en vertegenwoordigt het departement in delegaties, raden en commissies.

Lijst is niet volledig

Hij is/was: lid van de Nederlandse delegatie van de Internationale commissie voor de bescherming van de Rijn tegen verontreiniging, 1963-1990; lid van de Nederlandse delegatie van de Permanente commissie voor de coördinatie van de handelspolitiek (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Administratieve raad voor de douaneregelingen (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Raad voor de Economische Unie (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Raad voor de Handelsaccoorden (Benelux), 1950-1958; lid van de Nederlandse delegatie van de Permanente consultatieve commissie voor de buitenlandse politiek der Beneluxlanden, 1955-1960 en 1961-1963 (voorzitter is DGPZ); voorzitter van de Interdepartementale coördinatiecommissie inzake de betrekkingen tussen de Benelux-regeringen en de Raadgevende Interparlementaire Benelux-Raad (1959-heden); voorzitter van de Interdepartementale commissie inzake Nationalisatievraagstukken, 1957-1964; lid van het Comité Coördination Politique van de EPS, 1970 heden.

Bij de instelling in 1950 bestond de directie uit vijf bureaus, te weten Westelijke Samenwerking (DEU/WS), West-Europa (DEU/WE), Oost-Europa (DEU/OE), Duitsland (DEU/DU) en Benelux (DEU/BE). In 1990 bestonden alleen nog de bureaus West-Europa en Oost-Europa. Hier onder wordt deze ontwikkeling, voor wat betreft organisatie en taken, nader uit de doeken gedaan. Vooraf gaat een overzicht van de wijzigingen van de regioverdeling per bureau.

Bureau Duitsland (DEU/DU), 1950-1953: Bondsrepubliek Duitsland, Saargebied, Berlijn en de Russische bezettingszone.

Bureau West-Europa (DEU/WE), 1950-1967: België (vanaf 1958, daarvoor bij DEU/BE), Cyprus (vanaf 1965, daarvoor bij DEU/OE), Denemarken, Finland, Frankrijk, Griekenland (vanaf 1965, daarvoor bij DEU/OE), Groot-Brittannië en Noord-Ierland, Ierland (Gids van 1950-1962; Gids vanaf 1967), Italië, Luxemburg (vanaf 1958, daarvoor bij DEU/BE), Noorwegen, Oostenrijk (in 1953 over naar DEU/ME), Portugal, Spanje, Turkije (vanaf 1965, daarvoor bij DEU/OE), Vaticaan (vanaf Gids van 1953), IJsland, Zweden, Zwitserland (in 1953 over naar DEU/ME).

Bureau Oost-Europa (DEU/OE), 1950-1990: Albanië, Bulgarije, Cyprus (in 1965 over naar DEU/WE), Duitse Democratische Republiek (vanaf 1988), Griekenland (in 1965 over naar DEU/WE), Hongarije, Joegoslavië (in Gids 1950 en vanaf 1972), Polen, Roemenië, Tsjechoslowakije, Turkije (in 1965 over naar DEU/WE), Ukraïne (alleen opgave in Gids 1950), Unie van Socialistische Sovjet Republieken, Wit-Rusland (alleen opgave in Gids 1950), Zuid-Slavië (t/m 1972; zie Joegoslavië).

Bureau Midden-Europa (DEU/ME), 1953-1967: Bondsrepubliek Duitsland (inclusief Russische bezettingszone), Saargebied (wordt in 1957 opgenomen in de Bondsrepubliek Duitsland), Berlijn, Oostenrijk, Zwitserland alsmede de Centrale Rijnvaartcommissie en het Internationaal orgaan voor de Ruhr.

Bureau Noord- en Midden Europa (DEU/ME), 1967-1988: België (vanaf 1986), Bondsrepubliek Duitsland, Berlijn, Sowjetrussische bezettingszone (t/m Gids 1969), Duitse Democratische Republiek (vanaf Gids 1970), Denemarken, Finland, Liechtenstein (alleen Gids 1988), Luxemburg (vanaf 1986; inclusief behartiging door Nederland van de Luxemburgse belangen), Noorwegen, Oostenrijk, IJsland, Zweden, Zwitserland, Politieke Benelux-aangelegenheden (vanaf 1986).

Bureau West- en Zuid-Europa (DEU/WE), 1967-1988: Andorra (alleen Gids 1988), België (in 1986 naar DEU/ME), Cyprus, Frankrijk, Griekenland, Groot-Britannië, en Noord-Ierland, Ierland, Italië, Luxemburg (in 1986 naar DEU/ME), Malta, Monaco, Portugal, San Marino (alleen Gids 1988), Spanje, Turkije, Vaticaanstad, Politieke Benelux-aangelegenheden (in 1986 naar DEU/ME).

Bureau West-Europa (DEU/WE), 1988- : Andorra, België, Bondsrepubliek Duitsland, Cyprus, Denemarken, Finlad, Frankrijk, Griekenland, Groot-Britannië en Noord-Ierland, Ierland, Italië, Liechtenstein, Luxemburg (inclusief behartiging door Nederland van de Luxemburgse belangen), Malta, Monaco, Noorwegen, Portugal, Oostenrijk, San Marino, Spanje, Turkije, Vaticaanstad, IJsland, Zweden, Zwitserland, alsmede Politieke Benelux-aangelegenheden.

Bureau Oost-Europa (DEU/OE), 1950-1990

Regionale organisaties die behandeld werden bij het bureau Oost-Europa waren onder meer het Warschau Pact, de Comecon en het Wereld Verbond van Vakverenigingen. In organisatorisch opzicht heeft dit bureau weinig veranderingen ondergaan. De enige wijziging betrof de overdracht in 1988 van de behandeling van de Duitse Democratische Republiek door het bureau West-Europa (DEU/WE). Ten aanzien van de behandeling van nationalisatievraagstukken geldt hetzelfde als voor bureau West-Europa (DEU/WE). Mr Van der Walle was gedurende de jaren 1950-1953 aan dit bureau verbonden en behandelde die jaren tevens de nationalisatievraagstukken. Een bijzondere taak van dit bureau is de behartiging van Israëlische belangen in de Sowjet-Unie en Polen. Het bureau verricht deze taak ten aanzien van de Sowjet-Unie vanaf 1953 toen Israël de diplomatieke betrekkingen met Rusland verbrak en Nederland vroeg de behartiging van de Israëlische diplomatieke belangen in Rusland op zich te willen nemen.

Jaarboek van het ministerie van Buitenlandse Zaken, 1952/53 (1953) 115.

Sinds juni 1967 doet het bureau hetzelfde ten aanzien van Polen na de verbreking van de diplomatieke betrekkingen tussen Polen en Israël.

Jaarboek van het ministerie van Buitenlandse Zaken, 1966-1967 (1967) 94-95

Bureau Noord- en Midden-Europa (DEU/ME), 1967-1988

In 1967 vond er een herschikking plaats van de landen die behandeld werden door Bureau Midden-Europa en Bureau West-Europa. De Noord-Europese landen werden bij Bureau Midden-Europa gevoegd, dat nu Bureau Noord- en Midden-Europa ging heten; de Zuideuropese landen werden bij Bureau West-Europa gevoegd, dat de naam Bureau West- en Zuid-Europa kreeg. In 1988 werd bij een reorganisatie van de dirctie het bureau opgeheven. De behandeling van de DDR werd overgedragen aan het bureau Oost-Europa. De andere landen werden bij het bureau West-Europa gevoegd. Lid van de: Interdepartementale Coördinatiecommissie inzake de betrekkingen tussen de Beneluxregeringen en de Raadgevende Interparlementaire Beneluxraad (Coördinatiecommissie Interparlementaire Beneluxraad), 1986-1988.

Bureau West- en Zuid-Europa (DEU/WE), 1967-1988

Bij een herschikking van landen, in behandeling bij de Bureaus Midden-Europa en West-Europa werden de Zuid-Europese landen bij Bureau West-Europa gevoegd, dat de naam Bureau West- en Zuid-Europa kreeg. Secretariaat van de: Interdepartementale Coördinatiecommissie inzake de betrekkingen tussen de Beneluxregeringen en de Raadgevende Interparlementaire Beneluxraad (Coördinatiecommissie Interparlementaire Beneluxraad), 1967-1986.

Bureau West-Europa (DEU/WE), 1988-1990

In 1988 vond er een reorganisatie plaats van de directie, waarbij het bureau Noord- en Midden-Europa en het bureau West- en Zuid-Europa werden opgeheven. Op de DDR na, dat aan het bureau Oost-Europa werd toegevoegd, werden alle Westeuropese landen in één bureau ondergebracht. Secretariaat van de: Interdepartementale Coördinatiecommissie inzake de betrekkingen tussen de Beneluxregeringen en de Raadgevende Interparlementaire Beneluxraad (Coördinatiecommissie Interparlementaire Beneluxraad), 1988-1990.

Bureau Schadeclaims DDR (DEU/SD), 1973-1988

Dit bureau week als niet-beleidsbureau af van de andere DEU-bureaus. Het behandelde de individuele claims van Nederlandse natuurlijke en rechtspersonen op de Duitse Democratische Republiek vanwege schade ontstaan als gevolg van nationalisaties of andere overheidsmaatregelen. De beleidsbureaus hielden zich wel met schadeclaims bezig, maar dan ging het om politieke onderhandelingen op ambtelijk en diplomatiek niveau en niet om de daadwerkelijke behandeling van individuele claims (verifiëren vordering, opmaken van uitdelingslijsten). Tot en met 1970 was dat laatste gedaan door mr Van der Walle, achtereenvolgens bij DEU/OE, DWS, DEU/WE, chef DEU en chef DAZ. Een apart bureau voor de behandeling van schadeclaims was er bij DEU dus niet eerder geweest. Wel bij de directie Oosten. Daar bestond sinds 1969 het Bureau Schadeclaims Indonesië (DOA/SI). Dit bureau behandelde ook de schadeclaims die als gevolg van het Compensatie-akkoord met Egypte werden ingediend. Bij de behandeling van die zaken werkte het bureau dan onder de verantwoordelijkheid van het Bureau Midden-Oosten van de directie Afrika en Midden-Oosten (DAM/MO) en werd het aangeduid met sectie Uitvoering Compensatie-akkoord Egypte (DAM/CE). Voor de behandeling van de Oost-Duitse schadeclaims werd een soortgelijke regeling getroffen.

De claims werden door de ambtenaren van Bureau DOA/SI behandeld, die dan als DEU/SD ressorteerden dan onder chef DEU. De laatste vermelding in de Gids van DEU/SD is in 1988.

3.1.2 Directie Atlantische Samenwerking en Veiligheidszaken (DAV), 1976-

In maart 1976 werd de benaming van alle onderdelen van de Directie NAVO- en WEU-zaken (DNW) alsmede de directienaam zelf gewijzigd. Dit had twee redenen. Ten eerste waren inmiddels meer vormen van internationale samenwerking dan alleen binnen NAVO en WEU-verband aan de orde in deze directie. Ten tweede bestond er de wens 'om het begrip veiligheid centraal te stellen zowel in de nieuwe benaming van de Directie als in de daarop aansluitende taakomschrijving.

Archiefcode 101 O&I DAV 1971-1984. Motivering naamswijziging bij beschikking van 25 maart 1976 van de minister van Buitenlandse Zaken PLVS/AOR-69155

In 1988 werd DAV/ET opgeheven. Een nieuw Bureau Wapenbeheersing (DAV/WB) werd ingesteld. Ook de naam van de afdeling waaronder de bureaus ressorteren werd gewijzigd: DAV/PH werd omgezet in Afdeling Politieke Aangelegenheden en Wapenbeheersing (DAV/PW). In augustus 1990 werd de status van de twee afdelingen omgezet in die van bureau. Een Bureau Verificatie (DAV/VF) werd aan de directie toegevoegd, die zo uit vijf gelijkwaardige bureaus onder één directieleiding kwam te bestaan. Verder werden twee raadadviseurs aangesteld, één voor de coördinatie van politieke aangelegenheden (DAV/RP), tevens plaatsvervangend chef van de directie en één voor de coördinatie van militaire aangelegenheden (DAV/RM).

De taakomschrijving van DAV, door chef DAV in 1987 omschreven als 'beleidsvorming en beleidscoördinatie'

Memorandum chef DAV aan DGPZ, archiefcode 101 O&I DAV 1985-

Op internationaal niveau is DAV vertegenwoordigd in de diverse werkgroepen en comités van de NAVO en de WEU. DAV vertegenwoordigt het ministerie van Buitenlandse Zaken in de Defensieraad. (interdepartementale) Werkgroep wapenbeheersing en nucleaire zaken (tot 1981) (interdepartementale) Stuurgroep wapenbeheersing en nucleaire zaken (1981-)

DAV is adviserend lid van de (externe) Adviescommissie inzake vraagstukken van ontwapening en internationale veiligheid en vrede (1964-1984) (externe) Adviesraad defensie aangelegenheden (1975-) (externe) Adviesraad voor de militaire productie (1978-) Het Bureau Politieke Aangelegenheden (DAV/PN) houdt zich bezig met de algemene politieke aspecten van de multilaterale Oost-west verhoudingen en de politieke en veilgheidsvraagstukken en organisatorische aangelegenheden in de NAVO en de WEU. In 1988 kwamen daar het CVSE-proces (Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa) en de Europese Politieke Samenwerking (EPS) terzake bij. In het kader van interne decentralisatie van bevoegdheden ging het bureau voor de directie financieel-administratieve zaken behandelen (interne begroting, bijdragen internationale organisaties, subsidies).

In 1989 ging DAV/PN zich bezig houden met de de Weense onderhandelingen over de Conventionale Strijdkrachten in Europa (CSE) en de Weense onderhandelingen over Vertrouwen- en Veiligheidsversterkende Maatregelen (CSBM). DAV/PN is lid van de Conferentie over wederzijdse en evenwichtige vermindering van strijdkrachten (MBFR) coördinatiecommissie (1972-)

Het Bureau Economische Aangelegenheden en Technologische Samenwerking (DAV/ET) had in het takenpakket de economische, wetenschappelijke, technologische en milieu-aspecten van de multilaterale Oost-West-verhouding en de behandeling van soortgelijke vraagstukken in NAVO-verband. In 1988 werden de werkzaamheden van dit bureau ondergebracht bij het Bureau Milieuaangelegenheden van de Directie Economische Samenwerking (DES) van DGES. Een uitzondering gold voor de economische en wetenschappelijke samenwerking in de CVSE. Voor de coördinatie van de werkzaamheden ten aanzien van de PV-NAVO, bleef DAV verantwoordelijk.

'Herstructurering DAV', memorandum Chef O&I aan Chef DAV van 23 juni 1987

DAV/ET vertegenwoordigde Buitenlandse Zaken in de Contactcommissie schone motoren

Het nieuwe Bureau Wapenbeheersing nam in 1988 taken over van DAV/PN. Tot de taak behoorde nucleaire en conventionele wapenbeheersing in het kader van de Europese en Atlantische veiligheid, alsmede verificatie en vertrouwenwekkende maatregelen. Hieruit vloeit onder andere voort: ontvangen en begeleiden Sovjet-inspecteurs (inspectie in het kader van het INF-verdrag); doorgeleiden of ontwerpen, vaststellen en verzenden (in overleg met Defensie) van notificaties over oefeningen waaraan Nederlandse militairen deelnemen (uitvoering van het accoord van Stockholm, 1986); deelnemen aan besprekingen in de High-Level Task Force (HLTF) van de NAVO over conventionele wapenbeheersing (vanaf 1986); behandelen van kwesties betreffende de besprekingen over Veiligheid- en Vertrouwenbevorderende Maatregelen (naar aanleiding van de conferentie over Veiligheid- en Vertrouwenbevorderende maatregelen en Ontwapening in Europa, de EOC, 1984-1986); bijdragen aan opleiding van inspecteurs en begeleiders ten behoeve van verificatie CSE-verdrag; instrueren van PV Wenen CSE; instrueren PV Wenen EOC.

In 1990 werden de taakelementen met betrekking tot verificatie en uitvoering van wapenbeheersingsaccoorden door DAV/WB overgedragen aan het nieuwe Bureau Verificatie (DAV/VF). Het hoofd van de Afdeling Militaire Samenwerking en Productie (DAV/MC) was lid van het Nationaal overleg bescherming boorinstallaties Noordzee (1975-)

De twee raadadviseurs die in 1990 ten behoeve van DAV benoemd zijn, worden vooral ingezet ten behoeve van het internationale overleg. Bovendien is een van de twee plaatsvervanger van de chef, die veel vergaderingen in het buitenland bijwoont. Het Bureau Militaire Samenwerking (DAV/MS) houdt zich bezig met de defensiesamenwerking met Atlantische en Europese bondgenoten. Vanaf 1978 werkte DAV/MS aan het Long Term Defence Programme (LTDP) van de NAVO. Hiertoe worden rapporten bestudeerd en reacties op de aanbevelingen uit het programma geformuleerd. DAV/MS draagt bij aan de voorbereiding van de invoering van nieuwe militaire systemen, door deelname in interdepartementaal overleg, nota's aan de Staten-Generaal en beantwoording van Kamervragen. Het bureau verricht studies voor de analyse van militaire krachtsverhoudingen tussen Oost en West, studies van nieuwe wapentechnologieën, studies ten aanzien van de nationale defensieplanning (in samenwerking met het Ministerie van Defensie), bijdragen aan de Defensienota, studies ten behoeve van de Nuclear Planning Group (NPG) in de NAVO. De NPG kent ook ministeriële vergaderingen. In de HLG van de NAVO dragen DAV en DAV/MS het Nederlandse standpunt met betrekking tot taktische kernwapens uit.

DAV/MS vertegenwoordigt Buitenlandse Zaken in de (externe) Voorlopige adviesraad vrede en veiligheid (1985-)

Het Bureau Productie en Civiele Verdediging heeft de volgende elementen in het takenpakket: gezamenlijke productie, standaardisatie en aanschaf van militair materieel door Atlantische en Europese bondgenoten; logistieke samenwerking; uitvoer en doorvoer van militair materieel; civiele verdediging en wetenschappelijke samenwerking in NAVO-verband (Civiele verdedigingscommissie van de NAVO (SCEPC) en de Wetenschapscommissie). DAV/PC is adviserend lid van de Nationale Telecommunicatieraad en sub-commissies: Commissie voor de controle van radiouitzendingen in oorlogstijd (1982-1992) Nationale radio frequentie commissie (1982-1992) Telegrafie en telefoniecommissie (1982-1992) Werkgroep lange termijnplan telecommunicatie (1988-1992) Nederlands Defensie Research Coördinatie Comité (1965-) en heeft voor Buitenlandse Zaken zitting in de Commissie betreffende de inschakeling van Nederland bij de Geallieerde Samenwerking op het gebied van Research, Ontwikkeling en Poductie van Nieuwe Wapens (1959-) Nederlands Defensie Research Coördinatie Comité (1965-) Interdepartementale werkgroep voor de vervanging van de F-104G in de Koninklijke Luchtmacht (1974-1979) Interdepartementale werkgroep vliegtuigvervanging (1974-1984) (interdepartementale) Werkgroep electromagnetische puls protectie (1986-1991)

3.1.2.1Korte schets van de civiele en militaire overleg- en beslissingsorganen van de NAVO

Van de Noord Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) vormt de Noordatlantische Raad het hoogste beslissingsorgaan. De Raad wordt voorgezeten door de Secretaris-Generaal van de NAVO. In de Raad zijn de lidstaten elk vertegenwoordigd door een Permanente Vertegenwoordiger (PV) met de rang van ambassadeur, die wordt bijgestaan door een nationale ambtelijke delegatie. Elke PV handelt volgens instructies van zijn regering.

De Raad komt tweemaal per jaar in ministeriële zitting bijeen, dat wil zeggen dat de lidstaten dan vertegenwoordigd zijn door hun ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie. In de geschiedenis van de NAVO kwam de Raad ongeveer tienmaal bijeen op topniveau, dat wil zeggen op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders. De PV’s komen wekelijks bij elkaar 'in permanente zitting.' Het militair beleid wordt besproken in het Defensieplanningcomité (DPC), waaraan alle lidstaten, behalve Frankrijk deelnemen. Binnen zijn verantwoordelijkheid heeft het DPC in de praktijk dezelfde functies en dezelfde autoriteit als de Raad. Evenals de Raad vergadert het comité regelmatig op PV-niveau en tweemaal per jaar met de ministers van Defensie van de lidstaten. De Nucleaire Planninggroep (NPG) functioneert op hetzelfde niveau als het DPC en is het specifieke overlegforum voor nucleaire aangelegenheden. Samenstelling: zie DPC. IJsland neemt deel als waarnemer.

Onder de Raad functioneren een groot aantal Comités of Commissies en Werkgroepen. Deze bereiden het beleid voor, waarover de Raad beslist. De meeste Comités brengen verslag uit aan de Raad, een aantal aan het DPC of de NPG en sommige, die een gecombineerde civiele/militaire samenstelling hebben, aan alle drie. De Comités zijn samengesteld uit beleidsambtenaren van departementen van de lidstaten. Al naar gelang het onderwerp kunnen dat ambtenaren van de Ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie of Verkeer en Waterstaat zijn. Gezien het uitdijend aantal beleidsterreinen waarop de NAVO zich in de loop van de jaren is gaan bewegen (o.a. ook milieu, wetenschap) zijn hier meer departementen bij betrokken geraakt. Ook op deze beleidsterreinen worden soms ministeriële bijeenkomsten georganiseerd. Het hoogste militaire orgaan in de NAVO is het Militair Comité, dat voor telkens drie jaar gekozen wordt door de stafchefs van de lidstaten. Het Militair Comité adviseert aan de Raad en het DPC over militaire aangelegenheden.

Het geeft richtlijnen aan de Geallieerde Opperbevelhebbers, waarvan er drie zijn (één voor Europa, één voor het Atlantische Oceaangebied en één voor de Kanaalzone). Deze zijn verantwoordelijk voor het opstellen van verdedigingsplannen voor hun Oppercommando's en het leiden van militaire oefeningen in hun regio. Uitvoerend orgaan van het Comité is sinds 1967 de Internationale Militaire Staf (IMS). Voor 1967 fungeerde de Permanente Groep (Standing Group) als dagelijks bestuur van het Militair Comité. Het Bureau van de Secretaris-generaal en de Internationale Staf (IS) vormen de coördinerende organen van de NAVO. De administratieve organisatie wordt van daaruit bestuurd. Een aantal adjunct-secretarissen-generaal geeft leiding aan de divisies, die weer verdeeld zijn in directies waar planning, regelingen en programma's worden voorbereid die in de comités wordt besproken. De comités staan onder voorzitterschap van deze adjunct-secretarissen-generaal of directeuren. Los van de NAVO-organisatie bestaat er de Noordatlantische Assemblée, een interparlementaire organisatie waarin vertegenwoordigers van de parlementen van de lidstaten samen komen. In commissies en plenaire zittingen (tweemaal per jaar) worden alle aspecten van het NAVO-beleid besproken.

3.2 HET DIRECTORAAT-GENERAAL EUROPESE SAMENWERKING (DGES) 1958-

Het tot stand brengen en uitdragen van het Nederlandse beleid ten aanzien van de Europese economische samenwerking en integratie, alsmede ten aanzien van andere vraagstukken van buitenlandse economische politiek vormen de kern van de taak van het Directoraat-Generaal Europese Samenwerking (DGES). Voorts behoren de beleidsvorming ten aanzien van het internationale energiebeleid en beleidsvorming en coördinatie van het internationale milieubeleid tot de taken van DGES. In een aparte paragraaf van dit hoofdstuk wordt de totstandkoming van het EG-beleid op nationaal- en EG-niveau in het kort beschreven.

3.2.1 Organisatorische ontwikkeling

Per 1 februari 1958 werd een reorganisatie van kracht, waarbij een aantal organisatie-onderdelen werd opgeheven en een nieuw DG werd ingesteld. DGEM en DWS werden opgeheven, evenals het Bureau Benelux van de Directie Europa en het Bureau Atoomzaken van de Directie Internationale organisaties (DIO/AT). Ingesteld werden het Directoraat-Generaal Europese Samenwerking en - bij DGPZ - de Directie NAVO- en WEU-zaken (DNW). DGES stond in de loop van de jaren onder leiding van de volgende directeuren-generaal: 1958-1959 : jhr mr H.F.L.K. van Vredenburgh 1959-1962 : mr G.E. baron van Ittersum 1962-1973 : mr A.F.K. Hartogh 1973-1978 : mr F. Italianer 1978-1986 : drs H.C. Posthumus Meyjes 1986-1990 : jhr drs R.A. van Swinderen 1990- : Ch.R. van Beuge

DGES werd verdeeld in twee directies: Integratie Europa (DIE) en Vrijhandelszone en OEES (DVO). Beide directies waren voorts verdeeld in een aantal afdelingen en bureaus. Een Adviseur Atoomzaken (TMA) werd benoemd onder wie een Bureau Atoomzaken (AT) zou ressorteren. TMA zou direct onder de Directeur-generaal Europese Samenwerking ressorteren. Tenslotte werd ingesteld het Bureau Raad van Europa (RE), dat volgens de beschikking zou ressorteren onder chef DNW. Voor het einde van 1958 kwam het echter rechtstreeks onder de directeur-generaal te ressorteren. Voor de uitvoering van zijn taken zou TMA bijgestaan worden door TMA/AT en DVO/OA 'dat formeel ressorteert onder DVO, doch materieel functioneert onder leiding van TMA.' Voorts kwamen aangelegenheden betreffende de Raad van Europa ook onder de verantwoordelijkheid van TMA. Hiertoe kwam het Bureau RE onder TMA te ressorteren.

Begin 1961 werd deze opzet meer gestroomlijnd door de instelling van een nieuwe directie bij DGES: de Directie Raad van Europa en wetenschappelijke samenwerking (DRW). Hierin werden de Bureaus RE en AT ondergebracht. Een nieuw Bureau voor Wetenschappelijke samenwerking (WS) werd ingesteld. De chef van de nieuwe directie was tevens TMA, de sous-chef kreeg tevens de functie plaatsvervangend TMA.

Beschikking van 24 februari 1961, API/PD-21434

Toename van het aantal taken bij DIE maakte de instelling van een derde bureau, Bureau Algemene ondersteuning interne markt (DIE/AO) in 1980 noodzakelijk. De groei van DGES-taken en de veelvuldige afwezigheid in verband met internationaal en interdepartementaal overleg van de directeur-generaal, maakte in 1982 de instelling van een Plaatsvervangend Directeur-generaal Europese Samenwerking (Plv.DGES) noodzakelijk.

3.2.2. Taakontwikkeling

Het belang van de Europese samenwerking nam in de loop van de jaren vijftig snel toe. Na de ondertekening van de verdragen van Rome in 1957 legde de regering de zorg voor de coördinatie en de samenwerking van de departementen betrokken bij het EEG- en het Euratom-verdrag in handen van Buitenlandse Zaken. Het lag voor de hand de daarop gerichte activiteiten binnen het departement te bundelen in één directoraat-generaal. DGES kreeg als taak het formuleren van Nederlandse standpunten ten aanzien van Europese aangelegenheden, welke in OEES, Benelux, EEG, Raad van Europa en Euratom aan de orde mochten komen, alsmede het coördineren van interdepartementaal overleg om dat mogelijk te maken. Ook het uitdragen van Nederlandse standpunten in genoemde organisaties zou tot de taken van DGES gaan behoren. De voorbereiding van de Nederlandse bijdragen aan het Europese atoomenergiebeleid zou vanaf 1958 plaatsvinden bij een nieuwe organisatie-eenheid. TMA adviseerde behalve de departementsleiding ook de Commissie voor Atoom Energie (1955-1964, naar de voorzitter 'Commissie Fock' genaamd) en het Reactor Centrum Nederland (RCN) te Petten. Voorts coördineerde hij de uitvoering en toepassing van het Euratom-verdrag en stelde hij de instructies op voor de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiger bij Euratom.

TMA bekleedde het voorzitterschap van de Subcommissie buitenlandse aangelegenheden van de Commissie voor Atoomenergie (1958-1964, ook wel aangeduid als 'Subcommissie buitenlandse atoomaangelegenheden').

Brief van API/PD-44720 van 24 maart 1960 aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Beschikking van 26 september 1960, API/PD-132874

Er kwam in de eerste jaren een werkverdeling tussen de twee directies tot stand, waarbij DIE haar werkzaamheden richtte op de instellingen van de EEG, Euratom, EGKS en de Benelux en DES vooral op de instellingen van de OESO. Chef DES was voorzitter van het interdepartementaal overleg over OESO-milieu-aangelegenheden (IOMO). In 1964 werden ook Benelux-aangelegenheden overgebracht naar DES. Verder heeft DES van het begin af aan tot taak gehad binnen het departement te adviseren op het terrein van de internationale economische en financiële politiek. Bij de herindeling van DES in 1967 werden de taken met betrekking tot de multilaterale ontwikkelingshulp overgebracht naar het nieuwe Bureau Multilaterale Zaken van DFO (DFO/MZ). Hier zou voortaan het beleid ten aanzien van het Development Assistance Committee (DAC)

Werkzaamheden m.b.t. de DAC werden in het vervolg bij DGIS verricht. De bij de OESO aangesloten landen stemmen hun beleid inzake ontwikkelingshulp op elkaar af in de DAC.

De interdepartementale coördinatie van economische hulp aan Centraal- en Oost-Europa vond onder verantwoordelijkheid van DES plaats in de IOHOE (Interdepartementaal Overleg voor Hulp aan Oost-Europa). De assistent Milieuzaken bij DGES was vanaf zijn aanstelling in 1972 belast met het secretariaat van de interdepartementale Coördinatiecommissie Internationale Milieu-aangelegenheden (CIM), waarvan DGES voorzitter en chef DES plaatsvervangend voorzitter was. DGES was binnen het ministerie coördinator voor milieuzaken en vertegenwoordiger van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in de Interdepartementale Waddenzeecommissie, de Rijksplanologische Commissie en de Interdepartementale Coördinatiecommissie voor de Milieuhygiëne (ICMH, 1971-1984). De werkverdeling tussen de bureaus van DIE was aanvankelijk gedeeltelijk gebaseerd op het onderscheid tussen intern EG-beleid (DIE/AE) en de externe betrekkingen van de EG (DIE/EE).

Met uitzondering van EG-ontwikkelingssamenwerking, welke aangelegenheid bij DGIS behandeld wordt

DIE was als gewoon lid vertegenwoordigd in de Commissie Uniforme Interpretatie EEG-Verdrag (CUI, ingesteld 1960) en voerde het secretariaat van de Coördinatie-Commissie voor Europese Integratie- en Associatieproblemen. De toenemende internationale samenwerking op het gebied van wetenschap, technologie en nucleaire toepassingen kwam tot uitdrukking in de naamswijziging van DRW/WS in het Bureau Wetenschappelijke, technologische en nucleaire samenwerking (DRW/WN). Het Nederlandse ruimtevaartbeleid werd door het Ministerie van Economische zaken gecoördineerd in de Interdepartementale Commissie Ruimtevaart. DRW/WN vertegenwoordigde Buitenlandse Zaken in deze commissie, alsmede in de Interdepartementale Commissie Kernenergie (ICK) en leverde voorzitter en secretaris voor de ICK-subcommissie Internationale Nucleaire Aangelegenheden. DRW/WN voerde om de drie jaar het secretariaat van het URENCO Joint Committee, wanneer Nederland bij toerbeurt het voorzitterschap vervulde en leverde voorzitter en secretaris voor het Interdepartementaal Antarctica-overleg en leidde de Nederlandse delegaties bij internationaal overleg op dit terrein.

Naar de toestand van 1992. 'De BZ-organisatie in kaart', (1992) 18

Bij de instelling van de functie Plv.DGES in 1982 werd besloten deze te combineren met die van Chef DRW. Specifieke taken van Plv.DGES: voorzitterschap van de IWWON (Interdepartementale Werkgroep Werving en Opvang Internationale Organisaties in Nederland), lid werkgroep Bos, lid werkgroep exportcontrole 'dual use'-goederen, coördinator audiovisueel EUREKA en voorzitterschap van WIA-DGES (Werkgroep Internationale Ambtenaren).

3.2.3 Directie Economische Samenwerking (DES) 1962-1990

Ministeriële Beschikking van 19 oktober 1962, API/PD-117968

DES nam voor een groot gedeelte de taken over van DVO en was belast

Gids 1963-1990, Circulaire no. 865 van 14-11-67. APA DES-archief 1991. O&I AOR//0398

Bureau Economische en Statistische Aangelegenheden (DES/EA)

Ingesteld bij Ministeriële Beschikking van 19 oktober 1962, API/PD-117968

DES/EA was de opvolger van het Bureau Economische en Statistische Aangelegenheden van de Directie Vrijhandelszone en O.E.E.S. (DVO/ES) en werd in 1967 opgevolgd door het Bureau Economische Aangelegenheden (DES/EA). Belast met vraagstukken van economische politiek en van economische samenwerking en aangelegenheden van algemeen economisch karakter in de OESO. Tevens met betrekking tot vraagstukken inzake de economische en financiële politiek in de EEG. Ook belast met het beheer van de zgn. 'Wellink-faciliteit', waarmee door middel van een versnelde interdepartementale besluitvormingsprocedure internationale noodhulp geboden kan worden. Deze faciliteit was een onderdeel van het OS-begrotingsartikel 'Hulp in noodsituaties'.

Bureau OESO en Benelux (DES/OB) 1967-1990

Ingesteld met Ministeriële Beschikking van 1 november 1967, ASAZ/AOR-172412

Dit bureau nam een aantal taken over van het in 1967 opgeheven Bureau Algemene Zaken (DES/AZ) en was belast met werkzaamheden met betrekking tot de OESO met uitzondering van de DAC (Development Assistance Committee) en de OESO-consortia (de werkzaamheden inzake de Commissie voor Wetenschapspolitiek en de ENEA werden onder de directieven van DES bij DRW verricht); werkzaamheden met betrekking tot de Benelux Economische Unie; handelspolitieke vraagstukken, waaronder die met betrekking tot de ontwikkelingslanden en contacten met EFTA-landen ter zake van de EEG. DES/OB had een coördinerende bevoegdheid. Instructies werden opgesteld door DES/OB voor de PV-OESO.

DES/OB was belast met het secretariaat voor het interdepartementaal overleg ten behoeve van het Internationaal Energie Agentschap (IEA, een autonoom orgaan binnen de OESO). DES/OB vertegenwoordigde Nederland bij vergaderingen in IEA en OESO, behandelde energiekwesties in IEA en OESO en adviseerde over andere internationale energiezaken.

Memo DES aan AOR van 13-2-75, no. 144, ABZ IV, 130.1 DES 1973-1977

Assistent Milieuzaken (DES/AM) 1972-1975 en Bureau Milieuzaken (DES/AM) 1975-1990

De Assistent Milieuzaken was belast met de secretariaatswerkzaamheden voor de CIM (Interdepartementale Coördinatiecommissie voor Internationale Milieu-aangelegenheden) en had een adviesfunctie op het gebied van milieu-aangelegenheden ten behoeve van DGES/Chef DES als voorzitter van de CIM; de milieuzaken van de DES waren ook bij DES/AM geconcentreerd.

ABZ IV, Code 130.1 DES 1973-1977

3.2.4 Directie Integratie Europa (DIE) 1958-1990

De Directie Integratie Europa werd ingesteld met ingang van 3 april 1958

Brief API/PD-38196 aan Ministerie van Binnenlandse Zaken, ABZ, 101 Algemeen Organisatie departement, deel 1, 1958-1964

De directie was belast met:

Brief API/PD-38196 aan Ministerie van Binnenlandse Zaken, ABZ, 101 Algemeen Organisatie departement, deel 1, 1958-1964

Bureau EEG en Benelux (DIE/EB) 1958-1964, Bureau EEG (DIE/EE) 1964-1981 en Bureau Europese Gemeenschappen (DIE/EE) 1981-

Deze bureaus behandelden vanaf 1958 aangelegenheden in EG-verband. De taakstelling onderging daarbij geen wijziging. Het zwaartepunt van de aandacht van het bureau veranderde en was afhankelijk van de politieke ontwikkelingen. Ook het verdwijnen van de benaming Benelux uit de naam van het bureau duidt op een wijziging in politieke aandacht. De taken waren:

Brief API/PD-38196 aan Ministerie van Binnenlandse Zaken, ABZ, 101 Algemeen Organisatie departement, deel 1, 1958-1964. Gids 1958-

Bureau Algemene Integratie en EGKS (DIE/AE) 1958-1983, Bureau Algemene Integratie Europa (DIA/AE) 1983-1988 en Bureau Algemene Integratie (DIE/AE) 1988-

Het Bureau DIE/AE was de opvolger van het onder DGPZ ressorterende Bureau DWS/IE. Aan de naamgeving van het bureau valt, net als bij DIE/EE, af te lezen dat bij een gelijkblijvende taakstelling de accenten in de loop van de tijd werden verlegd. Het bureau was belast met de beleidsvoorbereiding inzake:

Brief API/PD-38196 aan Ministerie van Binnenlandse Zaken, ABZ, 101 Algemeen Organisatie departement, deel 1, 1958-1964. Gids 1958-

Bureau Algemene Ondersteuning Interne Markt (DIE/AO) 1980-

Dit bureau werd in 1980 ingesteld en was een afsplitsing van DIE/AE. De taken van het bureau waren de beleidsvoorbereiding inzake de volgende onderwerpen:

Gids 90/91; 87 t/m 81. 130.1 Formatie DIE 1980 t/m .. , Bal, L.J., Stageverslag Directie Integratie Europa Ministerie van Buitenlandse Zaken (1991)

3.2.5 Directie Raad van Europa en Wetenschappelijke Samenwerking (DRW) 1961-1990

DRW was een versmelting van de Adviseur voor Atoomzaken (TMA) en het Bureau Raad van Europa van DWZ (DWS/RE).

Ingesteld met Ministeriële Beschikking van 24 februari 1961, API/PD-21434

Bureau Raad van Europa (DRW/RE) 1961-1990

Ministeriële Beschikking van 24 februari 1961, API/PD-21434

De opvolger van het Bureau Raad van Europa (DGES/RE) met ingang van 1961 en belast met dezelfde werkzaamheden als dat bureau (zie aldaar).

Bureau Wetenschappelijke Samenwerking (DRW/WS) 1961-1986

Ingesteld met Ministeriële Beschikking van 24 februari 1961, API/PD-21434

Dit bureau werd met het Bureau Atoomzaken in 1986 opgenomen in het Bureau Wetenschappelijke, Technologische en Nucleaire Samenwerking (DRW/WN). Tot aan die datum was het bureau belast met vraagstukken in verband met de wetenschappelijke samenwerking, voor zover van invloed op het buitenlands politieke beleid, in het bijzonder die vormen van samenwerking, welke hetzij in de Euratom en de Raad van Europa werden ontwikkeld, hetzij een autonoom karakter dragen. DRW/WS vertegenwoordigde Buitenlandse Zaken in de Interdepartementale Commissie voor Ruimteonderzoek en Technologie en bij het Interdepartementaal Overleg Wetenschapsbeleid. Deze taken werden door DRW/WN overgenomen.

Bureau Atoomzaken (DRW/AT) 1961-1986

Ingesteld met Ministeriële Beschikking van 24 februari 1961, API/PD-21434

DRW/AT had als voorganger het Bureau Atoomzaken (DGES/AT) en als opvolger het Bureau Wetenschappelijke, Technologische en Nucleaire Samenwerking (DRW/WN). DRW/AT voerde dezelfde taken uit als zijn voorganger. Organisatorisch was AT geplaatst onder DRW, maar functioneerde vanaf 1967 (opheffing DES/AO, waarvan het de taken overnam) met betrekking tot de European Nuclear Energy Agency (ENEA) onder de directieven van DES.

Bureau Wetenschappelijke, Technologische en Nucleaire Samenwerking (DRW/WN), 1986-1990

DRW/WN ontstond uit een samenvoeging van de bureaux Atoomzaken (DRW/AT) en Bureau Wetenschappelijke Samenwerking (DRW/WS) en diende zich bezig te houden met vraagstukken in verband met de wetenschappelijke samenwerking bij de vreedzame toepassing van kernenergie, voor zover van invloed op het buitenlands politieke beleid, onder andere in het kader van Euratom, het Verdrag van Almelo (URENCO), de IAEA, de OESO/NEA en in bilateraal verband; de bemiddeling bij de plaatsing van Nederlanders bij cursussen en installaties op atoomgebied in het buitenland; de behandeling van internationale samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie, onder andere met betrekking tot ruimtevaart (ESA en internationale satellietorganisaties), EUREKA (inclusief Eureka Audiovisueel), EGwetenschappelijke en technologische programma’s, en CERN (Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire). Tevens was DRW/WN belast met de coördinatie van het beleid inzake Antarctica.

3.2.6 Totstandkoming EG-beleid op nationaal- en EG-niveau

DGES fungeert als intermediair tussen de Europese instellingen en de Nederlandse vakdepartementen. Hoewel de vakdepartementen (in toenemende mate) direct contact hebben met de Europese instellingen, vormt DGES het orgaan dat de totstandkoming van Nederlandse standpunten op Europees gebied coördineert en uitdraagt via de Nederlandse vertegenwoordigers in de Europese instellingen. Van de Europese samenwerkingsverbanden is de het omvangrijkste en misschien wel belangrijkste. In het navolgende hoofdstuk worden plaats en functie van de Directie Integratie Europa in het taakgebied nader uiteengezet. De onderwerpen die door de EG worden behandeld, worden door de Europese Commissie als voorstel aan een voor dat specifieke onderwerp ingestelde werkgroep te Brussel voorgelegd. De werkgroep dient tot een gemeenschappelijk standpunt te komen.

Deze werkgroepen, waarvan er meer dan honderd zijn, worden bijgewoond door medewerkers van de vakdepartementen. Van een aantal vakdepartementen zijn één of meer ambtenaren gedetacheerd bij de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging te Brussel (PVEG): Buitenlandse Zaken (met 134 ambtenaren), Economische Zaken (4), Financiën (4), Verkeer en Waterstaat (2), Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (3), Sociale Zaken en Werkgelegenheid (1), Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (1). Sinds kort worden de belangen van lagere overheden bij PVEG behartigd door een ambtenaar van Binnenlandse Zaken.

Aantallen 1991. Europees recht en decentrale overheden, samengesteld door SGBO ('s Gravenhage 1991)

Het is dan ook de taak van de medewerkers van DIE om notities te schrijven over onderwerpen die op een bepaald moment actie vereisen van DIE. Hiertoe volgen zij de activiteiten van de diverse werkgroepen te Brussel en leggen over ieder onderwerp een dossier aan. De medewerkers worden geacht om op grond van de informatie uit Brussel te bepalen wanneer actie (het opstellen van een notitie of 'actualiteitenmemo') door hen moet worden ondernomen. Vervolgens attenderen zij het bureauhoofd op te ondernemen actie. Het is de taak van bureauhoofden om genoemde notities gereed te maken voor behandeling door de directie-leiding. De leiding past de notities vervolgens aan de wensen en mogelijkheden van de ambtelijke en politieke leiding die er gebruik van moeten maken. Hiertoe vindt vrijwel dagelijks overleg met de departementsleiding plaats (in S-staf, DGES-staf en T-staf). Nieuwe Commissievoorstellen worden in Nederland eerst besproken in de Werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (WBNC). Dat is een maandelijks, breed interdepartementaal overleg met vaste deelnemers, dat tot doel heeft een basisstrategie uit te stippelen en de informatievoorziening aan de Tweede Kamer te verzorgen. De WBNC wijst het voor behandeling van het voorstel eerstverantwoordelijke ministerie aan en bepaalt welk ministerie een instructie voor PVEG opstelt (als er geïnstrueerd moet worden). Indien slechts één ministerie bij een zaak betrokken is, instrueert dat ministerie zèlf. De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken stelt de Tweede Kamer op de hoogte van de nieuwe Commissievoorstellen door de in de WBNC opgestelde fiches te overleggen.

J. Leuven, DIE: werkproces en documenten (Ministerie van Buitenlandse Zaken 1992)

Een gecoördineerd Nederlands standpunt wordt opgesteld in de Coördinatie-Commissie voor Europese Integratie en Associatieproblemen (CEIA, intern wordt de afkorting CoCo gehanteerd) onder voorzitterschap van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken (T). Secretaris van de CEIA is souschef DIE. Ter voorbereiding van de CEIA stelt die 'CoCo-aantekeningen' op. Een aantekening heeft betrekking op één Commissie-voorstel en bestaat uit een inleiding (voor de voorzitter van de CEIA) en een 'concept-CoCo-conclusie' (voor alle deelnemers).

Leuven. De CEIA vergaderde rond 1979 gemiddeld 30 keer per jaar. De CEIA werd formeel ingesteld bij verslag eerste vergadering van 20 juni 1956 van de minister van Buitenlandse Zaken en heette toen nog (Ambtelijke) Coördinatie Commissie voor Europese Integratie en de Vrijhandelszone. Staatsalmanak 1991, J67. Overzicht coördinerende taken van bewindspersonen. Beschrijvend overzicht van coördinerende taken die ministers en staatssecretarissen per 1 augustus 1980 vervulden ('s Gravenhage 1981) 32-35

Het Nederlandse standpunt komt ook weer via DIE bij PVEG in Brussel terecht. De concepten voor instructies aan PVEG worden meestal door vakdepartementen opgesteld. De instructies die na interdepartementaal overleg tot stand zijn gekomen worden iedere week vastgesteld in het interdepartementale 'PV-instructie-overleg' onder de verantwoordelijkheid van DIE/EM en vervolgens doorgezonden naar Brussel.

Leuven

De Europese Commissie houdt toezicht op de implementatie van richtlijnen. Naast richtlijnen stellen de Raad en de Commissie ook verordeningen vast, die rechtstreeks toepasselijk zijn in elke lidstaat (en daarmee vergelijkbaar met nationale wetten). Verder kunnen zij beschikkingen uitvaardigen, die verbindend zijn in al hun onderdelen voor hen tot wie zij uitdrukkelijk zijn gericht (bijvoorbeeld een regering of onderneming). Aanbevelingen en adviezen van de Raad en de Commissie zijn niet verbindend.

Artikel 189 van het EEG-Verdrag. De Europese Gemeenschap 1992 en daarna (Brussel/Luxemburg 1991) 25. Europees recht en Nederlandse decentrale overheden, 49-51

Verder beschikt de EG over een eigen Rekenkamer, die de inkomsten en uitgaven van de Gemeenschap controleert en een eigen bank, de Europese Investeringsbank (EIB). Deze laatste drie instellingen zijn in Luxemburg gevestigd.

4 HET DIRECTORAAT-GENERAAL INTERNATIONALE SAMENWERKING (DGIS) 1964-

4.1 DGIS

4.1.1 Instelling van het DGIS

Per 1 april 1964 werd ingesteld het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking (DGIS); dit na een langdurige interne discussie bij het ministerie van Buitenlandse Zaken hoe de hulpverlening aan minder ontwikkelde landen, zoals de toenmalige benaming voor ontwikkelingssamenwerking luidde, georganiseerd moest worden.

Zie hiervoor Van der Togt, 81-101

4.1.2 De taakontwikkeling van het DGIS

De taakomschrijving van het DGIS luidde bij de instelling in 1964: "Behandeling van alle aangelegenheden met betrekking tot de Verenigde Naties en haar organen, met dien verstande dat de Directeur-Generaal Politieke Zaken verantwoordelijk blijft voor de eenheid van het beleid van het Departement op buitenlands politiek terrein. Voorts alle zaken met betrekking tot de hulpverlening aan minder-ontwikkelde landen. Algemene departementale en interdepartementale coördinatie op het gebied van deze taken".

Slechts de zinsnede met betrekking tot de verantwoordelijkheid van de Directeur-Generaal Politieke Zaken ontbreekt vanaf 1986 met de instelling van de Directie Politieke VN-zaken (DPV), een directie die onder het Directoraat-Generaal Politieke Zaken ressorteerde. Voor het overige werd de breed geformuleerde taakstelling niet veranderd. Het statische element in de taakomschrijving werd echter ruimschoots gecompenseerd door de bij tijd en wijle explosieve organisatorische veranderingen en de personele groei van het Directoraat- Generaal en de daaronder ressorterende directies.

4.1.3 De Directeur-Generaal Internationale Samenwerking

De functie van DGIS werd in de periode 1964-1990 achtereenvolgens uitgeoefend door: 1964-1974 drs. J. Meijer 1974-1980 mr. L.H.J.B. van Gorkom 1980-1983 drs. R.J. van Schaik 1983-1988 drs. J.B. Hoekman 1988-1992 dr. N.H. Biegman

De DG Internationale Samenwerking was voorzitter van de Directieraad van het DGIS (het Directorium) en had zitting in de Coördinatie Commissie Ontwikkelingssamenwerking. De DG werd bijgestaan door een plaatsvervangend DG. In het begin van de jaren tachtig werd hij zelfs bijgestaan door 3 plaatsvervangend DG's, waarvan er 2 tevens hoofd van een directie of bureau waren.

4.1.4 De organisatorische ontwikkeling

De organisatorische ontwikkeling van DGIS heeft zich niet langs de lijnen van geleidelijkheid voltrokken. De drie directies en een stafeenheid die bij de start in 1964 onder de DG Internationale Samenwerking vielen, waren in 1990 uiteengevallen in zeven directies, een inspectiedienst, een stafbureau, twee administratief ondersteunende afdelingen en een importbevorderend centrum.

De voornaamste reorganisatie speelde zich af aan het eind van jaren zeventig toen de min of meer traditioneel geworden scheiding tussen technische en financiële hulpverlening werd opgeheven en voor een regionale benadering werd gekozen met daarnaast een aantal directies voor beleidsontwikkeling en voor de uitvoering van functionele of speciale OS-programma's. Een meer gedetailleerde beschrijving van de organisatorische ontwikkeling is bij de betreffende directies te vinden. De Directeur-Generaal Internationale Samenwerking had in de loop van de tijd ook rechtstreeks verschillende (staf-)bureaus onder zijn hoede.

Bureau Beleidsvoorbereiding (DGIS/SA), 1964-1990

Het Bureau Beleidsvoorbereiding, dat aanvankelijk de naam Secretariaat Adviesraad voerde, werd gelijktijdig met het DGIS ingesteld.

Ministeriële Beschikking dd. 23.04.64, nr. API/PD-60519

Bureau Juridische Zaken (DGIS/JR) 1980-1990

Het Bureau Juridische Zaken van DGIS was de opvolger van het bureau DTH/JR dat in 1980 rechtstreeks onder DGIS/BS werd geplaatst.

Ministeriële Beschikking van juli 1980, nr. 221183

4.2 DIRECTIE INTERNATIONALE ORGANISATIES (DIO), 1965-1990

In 1964 werd de Directie Internationale Organisaties van het Directoraat-Generaal Politieke Zaken (DGPZ) organisatorisch geplaatst onder het nieuw opgerichte Directoraat-Generaal Internationale Organisaties (DGIS).

Ministeriële Beschikking van 23.4.1964, nr. API/PD-60519

4.2.1 Organisatie

In 1965 bestond DIO uit het Bureau Documentatie en Administratieve Zaken en twee afdelingen. Het Bureau Documentatie en Administratieve Zaken (DIO/DA) bleef over de gehele onderzochte periode ongewijzigd functioneren. De Afdeling Politieke en Internationale Veiligheidszaken (DIO/PI) was verdeeld in een Bureau Politieke Zaken (DIO/PZ) en een Bureau Ontwapening en Internationale Vredesvraagstukken (DIO/OV). Het Bureau DIO/OV werd in 1984 omgezet in een afdeling met dezelfde naam.

Aan deze afdeling werden de volgende bureaus verbonden: Bureau Nucleaire Wapenbeheersing en Ontwapening (DIO/NW) en het Bureau Niet-nucleaire Wapenbeheersing en Ontwapening (DIO/NN). Deze afdelingen en bureaus ressorteerden organisatorisch onder de vleugels van de Directeur-generaal Internationale Samenwerking (DGIS), maar de Directeur-generaal Politieke Zaken (DGPZ) was verantwoordelijk voor de politieke aspecten van het door DIO voorgestelde beleid, dit om de eenheid in het te voeren buitenlands beleid te waarborgen. Ter formalisering van deze situatie werden in 1985 DIO/PZ en DIO/OV met de bijbehorende bureaus ondergebracht in de onder DGPZ ressorterende Directie Politieke VN-Zaken (DPV), bestaande uit het Bureau Politieke Zaken (DPV/PZ) en de Afdeling Ontwapening en Internationale Vredesvraagstukken (DPV/OV). DPV/OV omvatte de Bureaus DPV/NW en DPV/NN. Onder de Afdeling Economische en Sociale Zaken (DIO/EZ) ressorteerden de bureaus Sociale Zaken en Congressen (DIO/SC), Economische Zaken en Regionale Commissies (DIO/ER) en Coördinatie en Gespecialiseerde Organisaties (DIO/CG). Aan DIO/EZ werd in 1969 het Bureau UNCTAD-Zaken (DIO/UC) toegevoegd. Dat bureau zou slechts tot 1975 blijven bestaan. DIO/SC werd in 1974 omgezet in het Bureau Sociale en Juridische Zaken (DIO/JS). Bij een reorganisatie in 1976 werden de bestaande bureaus gepromoveerd tot Afdelingen. DIO/JS werd de Afdeling Juridische en Sociale Zaken (DIO/JS) met de daarbij behorende Bureaus Humanitaire en Juridische Aangelegenheden (DIO/HJ) en Sociale en Milieuzaken (DIO/SM). DIO/ER werd de Afdeling Economische en Handelspolitieke Zaken (DIO/EP) met het Bureau Economische en Regionale Commissies (DIO/ER) en het Bureau Handelspolitieke Zaken en Grondstoffen (DIO/HG). Het Bureau DIO/CG werd herdoopt in de Afdeling Coördinatie en Budgettaire Zaken (DIO/CB).

Deze afdeling werd onderverdeeld in het Bureau Budgettaire en Administratieve Aangelegenheden (DIO/BD) en het Bureau Coördinatie en Gespecialiseerde Organisaties (DIO/CG).

4.2.2 Taken

De Directie Internationale Organisaties was belast met de behandeling van politieke, economische, sociale, humanitaire, juridische, administratieve en andere aangelegenheden met betrekking tot de Verenigde Naties en haar organen, de Gespecialiseerde Organisaties en de Internationale Atoomorganisatie, alsmede die met betrekking tot andere wereldwijde organisaties en van vraagstukken met een wereldwijd karakter; de voorbereiding en interdepartementale coördinatie van het Nederlands beleid op het gebied van deze taken en met de coördinatie van het interdepartementaal overleg inzake de hulpverlening aan minder ontwikkelde landen.

Met ingang van 31 oktober 1962 wordt DIO belast met de beleidsvoorbereiding en de intradepartementale coördinatie van de uitvoering van het hulpbeleid, alsmede met de coördinatie van het interdepartementale overleg nopens het regeringsbeleid, memorandum nr. 2337 van de Secretaris-Generaal van het Ministerie van Buitenlandse Zaken dd. 31 oktober 1962

4.2.3 Bureau Documentatie en Administratieve Zaken (DIO/DA), 1964-1990

Beheer, distributie en uitlening van VN-documenten en -publicaties en het verstrekken van informatie uit dit materiaal.

4.2.4 Afdeling Juridische en Sociale Zaken (DIO/JS), 1975-1990

Omvatte de bureaus DIO/HJ en DIO/SM.

Bureau Humanitaire en Juridische Aangelegenheden (DIO/HJ), 1975-1990

Belast met de behandeling van humanitair-juridische aangelegenheden, in het bijzonder mensenrechten, in de Algemene Vergadering van de VN, in de ECOSOC, in de Commissie voor de Rechten van de Mens en in andere wereldwijd opererende internationale organisaties. Tevens verzorgde DIO/HJ de juridische aangelegenheden in het kader van de VN en andere wereldwijd opererende organisaties.

Bureau Sociale- en Milieuzaken (DIO/SM), 1975-1989

DIO/SM had een beleidsvoorbereidende taak inzake de sociale aangelegenheden in de AVVN, de ECOSOC, de Commissie voor Sociale Ontwikkeling, de Bevolkingscommissie. Tevens behandeling van zaken betreffende vrouwenemancipatie, vluchtelingen, rampenhulp en verdovende middelen in de desbetreffende organen van de VN, alsmede betreffende het kinderfonds van de VN (UNICEF). Het behandelen van milieuvraagstukken in het kader van de beheersraad van de VN voor het Milieuprogramma (UNEP), de ECOSOC en de Algemene Vergadering der VN en aangelegenheden betreffende niet-gouvernementele organisaties en congressen behoorden eveneens tot het takenpakket van dit bureau.

4.2.5 Afdeling Economische en Handelspolitieke Zaken (DIO/EP), 1975-1990

Omvatte de bureaus DIO/ER en DIO/HG.

Bureau Economische Zaken en Regionale Commissies (DIO/ER), 1964-1990

Dit bureau was belast met de beleidsvoorbereiding en de coördinatie van het beleid met betrekking tot de behandeling van economische onderwerpen in de VN en in de Regionale Commissies (ECE, ECAFE, ECLA, ECA), het Speciale Fonds, grondstoffenovereenkomsten, GATT, Internationale Bank, IMF, ICF en IDA, UNDP, UNIDO, Wereldbank, WFP, IBRD. Tevens verzorgde het bureau aangelegenheden inzake het internationaal toerisme en de UN Advisory Committee on the Application of Science and Technology to Development.

Bureau Handelspolitieke Zaken en Grondstoffen (DIO/HG), 1975-1990

Het beleid inzake de ontwikkelingsaspecten met betrekking tot de handelspolitiek en grondstoffen, alsmede met betrekking tot verandering van handels- en productiestructuren werd verzorgd door DIO/HG. In het verlengde hiervan behandelde het bureau ook de zaken met betrekking tot de UNCTAD, de GATT, de autonome intergouvernementele grondstoffenorganisaties en de voedselveiligheid, -handel en -produktie.

4.2.6 Afdeling Coördinatie en Budgettaire Zaken (DIO/CB), 1975-1990

Omvatte de Bureaus DIO/BD en DIO/CG.

Bureau Budgettaire en Administratieve Aangelegenheden (DIO/BD), 1975-1990

DIO/BD had tot taak de behandeling van de personele, administratieve en budgettaire kwesties in de VN en in de Gespecialiseerde Organisaties. In het kader hiervan was het bureau tevens belast met de coördinatie van de opstelling van het deel van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken waarvoor DIO verantwoordelijkheid draagt. Het bureau kon subsidie verstrekken aan instellingen werkzaam op het terrein van de directie. Naast deze inhoudelijke taken was DIO/BD ook verantwoordelijk voor de organisatorische en administratieve aangelegenheden met betrekking tot de uitzending van Nederlandse delegaties naar internationale bijeenkomsten, onder andere in het kader van de Verenigde Naties.

Bureau Coördinatie en Gespecialiseerde Organisaties (DIO/CG), 1964-1990

Dit bureau was belast met de beleidsvoorbereiding met betrekking tot de Internationale Atoomorganisatie en de Gespecialiseerde Organisaties (ILO, FAO, WHO, UNESCO, UPU, ITU, ICAO, WMO, IMCO, WIPO, IAEA); de behandeling van administratieve kwesties in de VN en de coördinatie van het door Nederland te voeren beleid met betrekking tot de economisch sociale activiteiten van de VN en van de werkzaamheden van de bovengenoemde organisaties.

4.2.7 Afdeling Ontwapening en Internationale Vredesvraagstukken (DIO/OV), 1983-1985

Omvatte de bureaus DIO/NN en DIO/NW.

Bureau Niet-nucleaire Wapenbeheersing en Ontwapening (DIO/NN), 1983-1985

Verzorging van de beleidsvoorbereiding betreffende wapenbeheersing, wapenbeperking en ontwapening op niet-nucleair gebied, zowel van algemene als van regionale aard, alsmede vredesonderzoek, internationale vredesbewegingen en -activiteiten. Voerde het secretariaat van de Adviescommissie inzake Vraagstukken van Ontwapening en Internationale Veiligheid en Vrede.

Bureau Nucleaire Wapenbeheersing en Ontwapening (DIO/NW), 1983-1985

Beleidsvoorbereiding van zaken betreffende nucleaire wapenbeheersing, wapenbeperking en ontwapening, zowel van algemene als van regionale aard, alsmede de coördinatie van het beleid inzake de niet-verspreiding van kernwapens, waaronder waarborgen tegen het niet-vreedzaam gebruik van kernenergie.

4.3 CENTRUM TOT BEVORDERING VAN DE IMPORT UIT ONTWIKKELINGSLANDEN (CBI) 1971-

4.3.1 Organisatorische ontwikkeling

Met een beschikking van de Minister van Buitenlandse Zaken werd per 1 januari 1971 het Centrum tot Bevordering van de Import uit ontwikkelingslanden (CBI) in het leven geroepen.

Beschikking van 18 december 1970, nr. ASAZ/AOR-240572

4.3.2 Organisatie

Het CBI bestond vanaf december 1972 uit drie bureaus.

Beschikking van 15 december 1972, nr. ASAZ/AOR-259009

4.3.3 Taken en activiteiten van het CBI

De taakstelling van het CBI was het verstrekken van inlichtingen over afzetmogelijkheden in West-Europa voor uit ontwikkelingslanden afkomstige goederen, het verlenen van bemiddeling tussen aanbieders en aspirant-kopers van dergelijke goederen, het verrichten van overige werkzaamheden die kunnen bijdragen tot een groei van import uit de ontwikkelingslanden en het onderhouden van de relatie met het UNCTAD/GATT International Trade Centre (ITC) te Genève (o.a. namens Nederland deelnemen aan de zittingen van de adviesgroep van dit centrum).

ABZ, 1975-1984, code 1, nr. 3045

Bureau Administratieve Zaken (CBI/AZ), 1972-1985 en het Bureau Algemene en Comptabele Aangelegenheden (CBI/CZ), 1985-

De taken van de Bureaus AZ en CZ betroffen het financieel beheer van het CBI, het verzorgen van het archief en de documentatie. Deze taak werd over de periode 1972-1990 niet gewijzigd. De naamsverandering vond slechts plaats om de taakinhoud van het bureau beter in de naamgeving tot uiting te laten komen.

Bureau Bedrijfsbemiddeling en Handelsbevordering (CBI/BH), 1972-1985 en het Bureau Handelsbevordering en Bedrijfsbemiddeling (CBI/HB), 1985-

Bij de instelling in 1972 kreeg CBI/BH als taak opgedragen: het leggen en bevorderen van contacten tussen exporteurs uit ontwikkelingslanden en importeurs uit West-Europa. In dit kader dienden de volgende activiteiten te worden verricht: verstrekken van inlichtingen en documentatie over handel en industrie; onderhouden van contacten met bedrijfsleven over afzetmogelijkheden van producten; het bevorderen van handelscontacten door het organiseren van projecten (tentoonstellingen, publicaties, beurzen e.d.); het ontvangen van handelsmissies uit ontwikkelingslanden en het stimuleren van ontmoetingen met importeurs in West-Europa. De naamsverandering van het bureau in 1985 bracht geen wijziging in de uit te voeren taken met zich mee.

Bureau Internationale Liaison en Overheidsinformatie (CBI/LO), 1972-1985 en het Bureau Internationale Projecten en Kennisoverdracht (CBI/IK), 1985-

Het Bureau CBI/LO had als taak het voorbereiden van, adviseren over en uitvoering geven aan beleid van het International Trading Centre (ITC) van UNCTAD/GATT te Genève en het ten behoeve van deze organisatie organiseren van informatieprojecten in Nederland voor deelnemers uit ontwikkelingslanden. CBI/IK behield deze taken en diende tevens te zorgen voor de begeleiding van exportbevorderende organisaties in ontwikkelingslanden en Nederland, het samen met deze organisaties opstellen van jaarplannen en het uitvoeren van die jaarplannen.

4.3.4 Raad van Advies van het CBI, 1971-

De Raad van Advies van het CBI werd op 4 februari 1971 door minister Udink, minister zonder portefeuille belast met aangelegenheden betreffende ontwikkelingssamenwerking, geïnstalleerd. De Raad had tot taak de directeur van het CBI in zijn werkzaamheden bij te staan en vergaderde minimaal twee maal per jaar. De adviezen van de Raad waren bindend. In de Raad waren naast het DGIS de volgende instellingen vertegenwoordigt: de Directeur van de Economische Voorlichtingsdienst; een vertegenwoordiger van het Ministerie van Landbouw & Visserij; een vertegenwoordiger van de Kamer van Koophandel te Rotterdam; een vertegenwoordiger van het Verbond van de Nederlandse Groothandel; een vertegenwoordiger van het Nederlands Economisch Instituut; een vertegenwoordiger van de Nederlandse Organisatie voor Internationale Bijstand (NOVIB).

4.3.5 Actoren in het taakgebied van het CBI International Trade Centre (ITC) UNCTAD/GATT te Genève Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking (DGIS) Directoraat-Generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen (DG BEB) Bedrijfsleven in Nederland (importeurs) Bedrijfsleven in ontwikkelingslanden (exporteurs) Overheid ontwikkelingslanden Handelsmissies

4.4 REGIONALE ONTWIKKELINGSSAMENWERKINGSDIRECTIES (DAL, DLAen DAF), 1980-

4.4.1 Instelling

Uit de boedel van DTH, DFO en DOS werd in 1980 een drietal regionale ontwikkelingssamenwerkingsdirecties samengesteld die verantwoordelijk waren voor het bilaterale ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Onder leiding van de Plaatsvervangend DGIS/BS dienden zij te functioneren als 'brug' bij het integreren van beleidsformulering en beleidsuitvoering. Enerzijds dienden zij op basis van de praktijk van de uitvoering bij te dragen aan de formulering van het bilaterale en algemene ontwikkelingsbeleid en anderzijds moesten zij zorgen dat dit geformuleerd beleid in de praktijk werd verwezenlijkt.

4.4.2 Doel

De bilaterale ontwikkelingssamenwerking richtte zich vooral op de armste groepen en de economische verzelfstandiging van ontwikkelingslanden.

Memorie van Toelichting bij begrotingen voor Ontwikkelingssamenwerking van 1978 en 1979

4.4.3 Taken

Taken van de chefs van de directies DAF, DAL en DLA:

ABZ IV, code 1, nr. 3100

Elk bureau droeg, bijgestaan door staf- en hulpafdelingen, de primaire verantwoordelijkheid voor en was belast met de beleidsvorming, -coördinatie, -programmering, -uitvoering, en -evaluatie van de bilaterale ontwikkelingssamenwerking met betrekking tot de landen in de toegewezen regio: BeleidsvormingDe bureaus dienden een bijdrage te leveren aan de vorming van het bilaterale ontwikkelingsbeleid en de concrete vertaling van deze meer algemene beleidsuitgangspunten: analyseren van politieke, economische en sociale situaties en behoeften van ontwikkelingslanden; aan elkaar relateren van behoeften en mogelijkheden van ontwikkelingslanden en de algemene uitgangspunten van het Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbeleid; het voorbereiden van het ten opzichte van landen in een bepaalde periode te voeren ontwikkelingssamenwerkingsbeleid (hulpmethoden, kanalen, allocatie, hulpvoorwaarden, projecten), hetgeen onder andere zijn neerslag vond in het zogenaamde landenbeleidsdocument'; organiseren, voorbereiden, deelnemen en in voorkomend geval leiding geven aan het bestedingsoverleg met de betreffende landen, en verzorgen van de follow-up hiervan; hetzelfde gold voor ander bilateraal beleidsoverleg. BeleidscoördinatieIn een initiërende rol moesten de bureaus zorgdragen voor: mogelijke coördinatie van de door Nederland gefinancierde hulpactiviteiten in een (groep van) ontwikkelingsland(en), rekening houdend met de zorg voor de verschillende samenwerkingsvormen bestaande verantwoordelijkheden en procedure-instructies; het doen van voorstellen om met de onderscheiden hulpprogramma's een groter gezamenlijk effect te bereiken; waar nodig en mogelijk coördineren van het Nederlandse hulpbeleid in een (groep van) ontwikkelingsland(en) met het beleid en/of activiteiten van andere multilaterale, bilaterale donoren; het actief volgen van het beleid van andere donoren; het deelnemen aan het overleg met instellingen en donoren. Beleidsplanning en -programmeringVoorbereiden, concretiseren en vaststellen van hulpprogramma's vaststellen van de acties die ondernomen moeten worden om het beleidsplan uit te voeren. vaststellen van overleg dat nog gevoerd moet worden om de activiteiten te kunnen uitvoeren, informatie die nog moet worden ingewonnen, middelen die verkregen moeten worden; bijstellen van het programma, bijvoorbeeld wanneer blijkt dat aan beleid- en randvoorwaarden niet voldaan kon worden. BeleidsuitvoeringDe bureaus moesten er voor zorgdragen dat overeengekomen activiteiten en plannen werden gerealiseerd door ze voor te bereiden en de uitvoering te organiseren, dat wil zeggen: projectidentificatie, -voorbereiding en -waardering en afstemming op nationale en lokale plannen, alsmede op gebruiken, gewoonten, wetten, organisaties, e.d. van het ontwikkelingsland; betrekken van de adviesinstantie of onafhankelijke adviseurs bij de voorbereiding en begeleiding; vaststellen van de bronnen waaruit en de randvoorwaarden waaronder gefinancierd werd; toepassen van de procedures met betrekking tot de financiële hulp, waaronder binding en ontbinding, waar nodig in overleg met Financiën, Economische Zaken; het geven van informatie aan en het voeren van overleg met het bedrijfsleven; afstemming op uitvoerende hulpactiviteiten van derden; actie, met name op de projectuitvoering (mensen, middelen, consultants); project follow-up en evaluatie voorbereiden en begeleiden; advies aan, overleg met en ondersteuning van activiteiten van andere afdelingen van DGIS, van ambassades en soms van derden. Evaluatie van beleid en beleidsuitvoeringIn samenwerking met het ontvangende land moest worden gezorgd voor verzameling, bewerking en behandeling van informatie over het effect van het bilaterale landenbeleid in relatie tot het Nederlands ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en over de voortgang en uitvoering van programma’s en projecten. Ontwikkeling van instrumenten ten behoeve van het managementTezamen met andere eenheden moesten de bureaus nieuwe hulpvormen en werkmethodieken (programmering, analyse, programma- en projectmanagement, evaluatie) ontwikkelen op basis van knelpunten in de programma's en projecten, die uitgevoerd werden en op basis van nieuwe ontwikkelingen in het denken over ontwikkelingssamenwerking, de ervaringen, die elders werden opgedaan bij het hanteren van nieuwe methodieken en technieken. Voorts dienden een aantal met bovenstaande activiteiten in verband staande, maar niet rechtstreeks op het primaire werkproces betrekking hebbende werkzaamheden te worden uitgevoerd zoals: beantwoorden van Kamervragen; schrijven van nota's en redevoeringen voor de Minister en leiding DGIS; verstrekken van informatie aan derden.

4.4.4 Actoren consultants individuele deskundigen adviesinstanties Nederlandse Investeringsbank voor Ontwikkelingslanden (NIO) Financiën Economische Zaken Landbouw en Visserij Medefinancieringsorganisaties Ambassades Hulp ontvangende landen Overige directies en bureaus van DGIS

4.4.5 Directie Ontwikkelingssamenwerking Afrika (DAF) 1980-

4.4.5.1 Instelling en organisatorische ontwikkeling

De Directie Ontwikkelingssamenwerking Afrika werd ingesteld met ingang van 1 augustus 1980, gelijktijdig met de directies DAL en DLA.

Ministeriële Beschikking nr. 221183 dd. juli 1980

Vanaf 1983 waren dit de bureaus Midden- en Oost Afrika (DAF/MF, Burundi, de Comoren, Kenya, Madagascar, Mauritius, Reunion, Rwanda, Seychellen, Tanzania, Uganda en Zaïre), Noord- en Oost-Afrika (DAF/NF, Algerije, Djibouti, Egypte, Libië, Malta, Marokko, Soedan, Somalia, Tunesië en de Westelijke Sahara), West-Afrika (DAF/WF, Benin, Burkina Faso, Centraalafrikaanse Republiek, Equatoriaalguinee, Gabon, Gambia, Ghana, Guinee Bissau, Ivoorkust, Kaapverdië, Kameroen, Congo, Liberia, Mali, Mauretanië, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Tsjaad en Togo) en Zuidelijk Afrika (DAF/ZF, Angola, Botswana, Lesotho, Malawi, Moçambique, Namibia, Saô Tome en Principe, Swaziland, Zambia, Zimbabwe en Zuidafrika).

4.4.6 Directie Ontwikkelingssamenwerking Azië en Algemene Financiële Aangelegenheden (DAL), 1980-1983 en de Directie Ontwikkelingssamenwerking Azië (DAL) 1983-

4.4.6.1 Instelling en organisatorische ontwikkeling

Met ingang van 1 augustus 1980 werd de 'Directie Ontwikkelingssamenwerking Azië en Algemene Financiële Aangelegenheden' ingesteld.

ABZ IV, code 1, nr.3111: Ministeriële Beschikking dd. juli 1980 nr. 22183

De overwegingen voor deze reorganisatie waren: De ongelijksoortige werkzaamheden van de directie. Enerzijds omdat de Azië-activiteiten veel van de DAL/MU-activiteiten verschilden, anderzijds omdat binnen DAL/MU in de verschillende bureaus ongelijksoortige activiteiten werden verricht; De te grote 'span of control' voor de leiding; De extra politieke aandacht die de DAL/MU-activiteiten kregen; De gewenste coördinatie op directieniveau van DGIS/CD-activiteiten; De 'nieuwe' Directie Ontwikkelingssamenwerking Azië (DAL) trad met ingang van 15 maart 1983 in werking en bestond uit de regionale bureaus ZZ, ZO, WZ en OA.

Ministeriële Beschikking dd. 21.4.1983, nr. PLVS/AOR-99078

4.4.6.2 Taakontwikkeling

DAL was belast met de behandeling van de aangelegenheden met betrekking tot de financieel-economische ontwikkelingssamenwerking in multilateraal verband, de coördinatie van de verschillende vormen daarvan, met uitzondering van de speciale programma's categorie III en het voorbereiden en uitvoeren van het bilaterale ontwikelingssamenwerkingsbeleid voor zover het de landen in Azië betrof.

4.4.6.3 Bilaterale ontwikkelingssamenwerking, 1980-

De diverse regionale bureaus hadden als taak het voorbereiden en uitvoeren van het bilaterale ontwikkelingsbeleid voor de in hun regio vallende landen. Dat waren de bureaus Oost-Azië (DAL/OA), sinds 1987 Indonesië en Oost-Azië (DAL/OA, Brunei, China, de Filipijnen, Hong Kong, Indonesië, Korea, Macao, Maleisië, Mongolië, de Pacific Eilanden, Singapore en Taiwan (sinds 1987)), West- en Zuid-West Azië (DAL/WZ, Afghanistan, Bahrein, Irak, Iran, Jemen, Jordanië, Katar, Koeweit, Libanon, Oman, Pakistan, Saudiarabië, Syrië, de Verenigde Arabische Emiraten), Zuid-Oost Azië (DAL/ZO, Bangladesh, Burma, Cambodja, Laos, Thailand, Vietnam) en Zuid-Azië (DAL/ZZ, India, de Malediven, Nepal, Sri Lanka).

4.4.7 Directie Ontwikkelingssamenwerking Latijns-Amerika (DLA), 1980-

4.4.7.1 Instelling en organisatorische ontwikkeling

De Directie Ontwikkelingssamenwerking Latijns-Amerika werd ingesteld met ingang van 1 augustus 1980, gelijktijdig met de directie DAF en DAL.

Ministeriële Beschikking nr. 221183 dd. juli 1980

4.5 FUNCTIONELE ONTWIKKELINGSSAMENWERKINGSDIRECTIES (DMP, DPO, DST)

4.5.1 Directie Multilaterale Financiële Ontwikkelingssamenwerking en Speciale Programma’s (DMP), 1983-1986 en de Directie Multilaterale Ontwikkelingssamenwerking en Speciale Programma’s (DMP) 1986-

4.5.1.1 Instelling en organisatorische ontwikkeling

In 1983 werd de Directie Ontwikkelingssamenwerking Azië gereorganiseerd. De aanzet daartoe werd reeds eind 1981 gegeven op voorstel van het Directorium van DGIS. Een deel van de taken van DAL/MU en DAL/PG werd, tezamen met een aantal taken van DGIS/CD in een nieuwe Directie Multilaterale Financiële Ontwikkelingssamenwerking en Speciale Programma's (DMP) ondergebracht. De overwegingen voor deze reorganisatie waren: De ongelijksoortige werkzaamheden van DAL. Enerzijds omdat de Azië-activiteiten veel van de multilaterale-activiteiten verschilden, anderzijds omdat binnen DAL/MU in de verschillende bureaus ongelijksoortige activiteiten werden verricht; De te grote 'span of control' voor leiding DAL; De extra politieke aandacht die de multilaterale-activiteiten kregen; De gewenste coördinatie op directieniveau van DGIS/CD-activiteiten;

In 1986 werd de naam van de directie veranderd in die van Directie Multilaterale Ontwikkelingssamenwerking en Speciale Programma's. DMP ressorteerde onder de Plaatsvervangend Directeur-Generaal Internationale Samenwerking voor Bilaterale Samenwerking (Plv. DGIS/BS). Na de reorganisatie van '86 rechtstreeks onder DGIS. De taken van DMP van 1983 tot 1986 waren de behandeling van aangelegenheden inzake:

ABZ IV, code 1, nr. 3101; memo van Plv. DGIS/BS aan DGIS dd. 6.10.1982

Het dagelijks toezicht op de nieuwe directie wat de organisatorische en personele aspecten van haar functioneren betrof werd op grond van praktische overwegingen en de raakvlakken van de directie met de bilaterale ontwikkelingssamenwerking gelegd bij Plaatsvervangend DGIS/BS (één van de drie Plv. DG's). Afgesproken werd wel dat voor Multilaterale Financiële Ontwikkelingssamenwerking en EEG-aangelegenheden beleidsinstructies werden vastgesteld door Plv. DGIS/SA, voor Voedselhulpzaken door Plv. DGIS en voor betalingsbalanssteun en humanitaire noodhulp door DGIS. Andere in de directie voorkomende zaken behoorden tot de competentie van Plv. DGIS/BS.

Bureau EEG-Aangelegenheden (DMP/EG), 1983-1990

Het Bureau EEG-Aangelegenheden functioneerde vanaf 1983 en was de opvolger van het bureau DAL/EG. Het bureau was evenals DAL/EG belast met de behandeling van de coördinatie en behandeling van alle OS-relevante EEG-aangelegenheden; de coördinatie van de OS-standpunten bepaling inzake het EEG-overleg en de behandeling van projectvoorstellen inzake EOF, Niet-Geassocieerde Landen, EIB, en EG-voedselhulp.

Bureau Voedselprogramma Categorie IV (DMP/VL), 1983-1985

ABZ IV, code 1, nr. 3101

Dit van 1983 tot 1985 opererende bureau was de opvolger van het Bureau Voedselproduktie en Voedselprogramma's (DAL/VL). Enerzijds bepaalde het bureau het beleid met betrekking tot hulpverlening via de verschillende kanalen, anderzijds behandelde DMP/VL het sectorprogramma voedselproduktie en voeding (categorie IV van de begroting). De taken van het bureau bestonden uit het voorbereiden en deelnemen aan multilateraal overleg inzake voedselproduktie, -veiligheid en hulp en het behandelen van het sectorprogramma voedselproduktie en voedingsprogramma's.

Tevens voerde DMP/VL het secretariaat van de Advies Commissie Categorie IV (ACCV) en vervulde het voorzitterschap van de subcommissies Voedselstrategie en Voedsel en Voedingsproblematiek van die Adviescommissie.

Bureau Programma Gemengde Kredieten (DMP/PG), 1983-1985

DMP/PG was belast met de behandeling van contracten in het kader van het f 150 miljoenprogramma, waarbij de beoordeling van aanvragen en de toetsing van aanvragers tot de taak van DMP/PG behoren, alsmede de evaluatie van de verschillende projecten en het gehele programma.

4.5.1.2 Afdeling Speciale Programma's Ontwikkelingssamenwerking

Ministeriële Beschikking dd. 21.04.1983, nr. PLVS/AOR-99078, m.i.v. 15.03.1983

De vier bureaus DMP/CD-a, DMP/CD-b, DMP/CD-c en DMP/CD-d omvattende Afdeling Speciale Programma's Ontwikkelingssamenwerking (DMP/CD) bestond van 1983 tot 1985. De afdeling was de opvolger van de sector 'Speciale Programma's Ontwikkelingssamenwerking Categorie III' die tussen 1980 en 1983 rechtstreeks onder de bevelen van DGIS functioneerde. De onder de afdeling vallende bureaus werden na de opheffing van DMP/CD rechtstreeks onder chef DMP geplaatst.

Bureau Macro-economische Noodsituaties (DMP/CD-a), 1983-1990 en voorganger

Dit bureau was in 1983 opvolger van de sector Macro-Economische Noodsituaties Subcat. III-A (DGIS/CD-a) en viel onder DMP/CD. Vanaf 1986 stond het bureau rechtstreeks onder DMP. Taken van DMP/CD-a waren de behandeling van het betalingsbalanssteunprogramma, de coördinatie van co-financieringsaangelegenheden met de Wereldbank en de OS-bijdrage aan Wellinkfaciliteit en Afrikafaciliteit. Tevens had DMP/CD-a de begrotingsverantwoordelijkheid voor de schuldverlichting.

Bureau Noodhulp en Humanitaire Noodkwesties (DMP/CD-B), 1983-1990 en voorganger

Dit bureau was de opvolger van de tussen 1980 en 1983 functionerende sector Noodhulp en Humanitaire Noodsituaties (DGIS/CD-b) en was belast met de nood- en humanitaire hulp bij rampen, aan vluchtelingen en aan slachtoffers van mensenrechtenschendingen.

Bureau Sociaal-Economische Noodsituaties van Groepen (DMP/CD-C), 1983- 1985 en voorganger

Opvolger van de sector Sociaal Economische Noodsituaties van Groepen Subcat III-C (DGIS/CD-c) 1980-1983 en belast met beleid en evaluatie met betrekking tot deze begrotingscategorie.

Bureau Energiehulp (DMP/CD-D), 1983-1985 en voorganger

Dit bureau bestond van 1983 tot 1985 en kwam voort uit de sector Sociaal-Economische Noodsituaties van Groepen Subcat. III-C (DGIS/CD-c) die van 1980 tot 1983 actief was.

Ministeriële Beschikking dd. 21.04.1983, nr. PLVS/AOR-99078, m.i.v. 15.03.1983

4.5.1.3 Afdeling Multilaterale Ontwikkelingssamenwerking (DMP/MU), 1983-1985

De in 1983 ingestelde Afdeling Multilaterale Ontwikkelingssamenwerking (DMP/MU) was de voortzetting van DAL/MU en omvatte de bureaus Multilaterale Zaken (DMP/MZ) en Banken en Investeringen (DMP/IB). In 1985 werd de afdeling opgeheven. DMP/MZ en DMP/IB bleven als bureaus bestaan en ressorteerden vanaf dat moment rechtstreeks onder chef DMP.

Bureau Multilaterale Zaken (DMP/MZ), 1983-1990

Als opvolger van DAL/MZ functioneerde DMP/MZ vanaf 1983. De taak van het bureau was de behandeling van de financiële en monetaire aspecten van het OS-beleid (o.a. aangelegenheden IMF, UNCTAD/CIFT), de bilaterale schuldverlichting, het algemeen hulpverleningsbeleid, waaronder speciale maatregelen voor minst ontwikkelde landen en aangelegenheden met betrekking tot het Development Assistance Committee (DAC) van de OESO, inclusief de te verzorgen statistische rapportage.

Bureau Banken en Investeringen (DMP/IB), 1983-1990

Het Bureau Banken en Investeringen was de opvolger van het gelijknamige, maar van 1980 tot 1983 onder DAL ressorterende bureau DAL/IB. Het bureau had als takenpakket de behandeling van aangelegenheden betreffende de Wereldbank-groep (Internationale Bank voor Herstel en Ontwikkeling (IBRD), Internationale Ontwikkelingsassociatie (IDA), Internationale Financieringsmaatschappij (IFC), Multilateraal Inversteringsagentschap (MIGA); Internationale Centrum over het bijleggen van geschillen over Investeringen (ICSID); regionale ontwikkelingsbanken en -fondsen (Afrikaanse Ontwikkelingsbank/fonds, Aziatische Ontwikkelingsbank/fonds, Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank/fonds voor Speciale Operaties en de Inter-Amerikaanse Investeringsmaatschappij); het Internationaal Fonds voor Agrarische Ontwikkeling (IFAD) en Speciaal Caraibisch Ontwikkelingsfonds (CDB/SDF). Tevens belast met de behandeling van vraagstukken inzake internationale investeringsproblematiek.

4.5.1.4 Bureau Hulpverlening in VN-verband (DMP/UN), 1986-1990

Dit bureau startte haar werkzaamheden in 1986 en werd belast met aangelegenheden betreffende de hulpverlening in Verenigde Natiesverband, met name met betrekking tot het Ontwikkelingsprogramma van de VN (UNDP), het Kinderfonds van de VN (UNICEF), het Kapitaalontwikkelingsfonds van de VN (UNCDF) en het VNfonds voor de Bevolkingsactiviteiten (UNFPA). Tevens diende het bureau de behandeling van alle bevolkingsaangelegenheden in VNverband, de behandeling van enkele vrijwillige WHOprogramma’s (tropische ziekten, rivierblindheid en menselijke reprodukties) en het beheer van het Speciale programma: Categorie III-a Vrouwen en Ontwikkeling te verzorgen.

4.5.2 Directie Particuliere Activiteiten, Onderwijs- en Onderzoekprogramma’s (DPO) 1980-

4.5.2.1 Instelling

De Directie Particuliere Activiteiten, Onderwijs- en Onderzoek Programma's (DPO) trad in werking met ingang van 1 augustus 1980.

Ministeriële Beschikking dd. juli 1980, nr. 221183

4.5.2.2 Taken

DPO was belast met het behandelen van de aangelegenheden met betrekking tot programma’s inzake samenwerking met particuliere organisaties en programma's op het gebied van voorlichting en bewustwording met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking in Nederland. Daarnaast diende de directie de beleidsvorming en uitvoering met betrekking tot onderwijs- en onderzoekprogramma's voor haar rekening te nemen en was zij verantwoordelijk voor het behandelen van initiatieven van lagere overheden op het gebied van de ontwikkelingssamenwerking. Chef DPO was vertegenwoordigd in: GOM (voorzitter) besturen van opleidings- en onderwijsinstituten (ex-DGIS/SA) OVOVO (voorzitter) OGVOS Directieraad DGIS Coördinatie Commissie OS NCO

Met uitzondering van de uitvoering van het Literatuurprogramma, het programma Studie in de Regio, het programma Individuele- en groepsopleidingen en de samenwerkingsactiviteiten met Israël, Joegoslavië en ICPE heeft DPO vooral een beleidsvoerende, coördinerende, ordenende en gericht stimulerende functie ten aanzien van de participatie in de ontwikkelingssamenwerking van niet-commerciële, particuliere, semi-particuliere en wetenschappelijke organisaties en instellingen van internationaal onderwijs.

4.5.2.3 Afdeling Coördinatie Particuliere Programma's (DPO/CP), 1980-1991

Omvatte de bureaus DPO/MP, DPO/BY, DPO/JO en DPO/AN. De in augustus 1980 ingestelde afdeling werd per 1 oktober 1991 opgeheven. De bureaus bleven bestaan; rechtstreeks onder chef DPO.

DPO/CP behandelde de programma's die waren ondergebracht bij de volgende begrotingscategorieën: III-c De particuliere activiteiten die in categorie III-c werden ontwikkeld; III Wederopbouw Indo-China via particuliere organisaties: jaarlijks programma MCNV; Programma Kommittee I; Programma's via GOM en andere particuliere organisaties. V-a Medefinancieringsprogramma (CEBEMO, ICCO, NOVIB, HIVOS); V-b Uitzending artsen en para-medisch personeel in het kader van projecten van particuliere organisaties (OPIT); V-c Voedselhulp ter ondersteuning van particuliere organisaties (VPO); V-d Medefinanciering van programma's en projecten via de nederlandse vakbeweging (FNV, CNV); V-e Jongeren Vrijwilligers Corps (JVC).

Bureau Bijzondere Programma's (DPO/BY), 1980-1990

Ingesteld in augustus 1980.

Ministeriële Beschikking, dd. juli 1980, nr. 221183

Bureau Voorlichting en Bewustwording in Nederland (DPO/AN), 1980-1990

DPO/AN was belast met de behandeling van de aangelegenheden met betrekking tot voorlichtingsen bewustwordingsaktiviteiten in Nederland in het kader van de NCO - vóór 1980 werden die taken verricht door respectievelijk de Staf Ontwikkelingsstrategie (SON) en de Voorlichtingsdienst Ontwikkelingssamenwerking (VDO) - en met betrekking tot initiatieven van lagere overheden, alsmede van incidentele particuliere initiatieven met een overwegend bewustmakend karakter op het gebied van de ontwikkelingssamenwerking.

De werkzaamheden vielen uiteen in de volgende onderdelen: Met betrekking tot de NCO: volgen en begeleiden van door NCO gevoerde beleid op basis van de overeengekomen subsidievoorwaarden; als waarnemer van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking deelnemen aan de Plenaire Vergadering NCO en voeren van overleg met NCO over beleidsmatige aspecten; beoordelen van beleid van NCO op basis van jaarverslagen NCO en naar aanleiding daarvan uitbrengen van adviezen aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking; optreden als waarnemer namens de minister voor Ontwikkelingssamenwerking in Adviescollege Voorlichting en Bewustwording Ontwikkelingssamenwerking. Met betrekking tot lagere overheden en incidentele particuliere activiteiten: formuleren van een samenhangend beleid en de daarbij behorende toetsingscriteria; stimuleren, coördineren, begeleiden en toetsen van dit soort activiteiten; voeren van overleg over activiteiten met initiatiefnemers. Bevorderen van de integratie van de activiteiten op het gebied van de voorlichting en bewustwording in andere sectoren van beleid en het voeren van overleg daarover met de desbetreffende ministerie en instanties; Functioneren als ambtelijk secretariaat van het Adviescollege Voorlichting en Bewustwording Ontwikkelingssamenwerking.

Bureau Medefinancieringsprogramma's (DPO/MP),1980-1990

DPO/MP werd belast met de behandeling van de aangelegenheden m.b.t. het financieringsprogramma van CEBEMO, HIVOS, ICCO en NOVIB (categorie Va van de begroting).

Bureau Personele Inzet ten behoeve van Particuliere Programma's (DPO/JO), 1980-1985

Dit in 1980 ingestelde bureau bestond tot 1985. In 1985 werd het bureau opgeheven en werden de taak ondergebracht bij DPO/BY. Die taak was het behandelen van de aangelegenheden met betrekking tot personele inzet in het kader van door overkoepelende particuliere organisaties (JVC, OPIT en GOM) in ontwikkelingslanden uit te voeren activiteiten.

4.5.2.4 Afdeling Internationaal Onderwijs en Onderzoek (DPO/OO)

De voorganger van deze uit de bureaus DPO/IO, DPO/OL en DPO/OT bestaande afdeling was DTH/OO. DPO/OO behandelde de programma's die waren ondergebracht bij de begrotingscategorieën: I-f opleidingsactiviteiten: Nederlands-Israëlische samenwerking ten behoeve van ontwikkelingslanden; Nederlands-Joegoslavische samenwerking ten behoeve van ontwikkelingslanden; International Center for Public Enterprises in Developing Countries (ICPE) in Ljubljana. VI-a Onderzoekprogramma VI-bProgramma voor universitaire samenwerking; VI-c Internationaal onderwijsprogramma: internationale cursussen; individuele- en groepsopleidingen; evaluatie, begeleiding en voorlichting; Studie in de Regio; internationale onderwijsprojecten. VI-dLiteratuurprogramma Non-ODA-h internationaal onderwijs in Nederland

In het kader van de behandeling van die programma's verrichtte DPO/OO de volgende activiteiten: ontwikkelen van beleid op terrein van onderwijs en onderzoek en aangepaste technologie; overleg met ontwikkelingslanden, internationale en regionale organisaties; overleg met onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland binnen de structuren van OVOVO en RAWOO over het te voeren beleid; toetsen van beleid van onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland en ontwikkelingslanden aan het nederlandse overheidsbeleid; bevorderen van afstemming van onderwijs en onderzoek op lokale noden en vraagstukken; evalueren van projecten; bevorderen van overdracht van opleidingen van Nederland naar OS-landen; stimuleren van gebruik van onderzoeks- en uitvoeringscapaciteiten in ontwikkelingslanden; bevorderen van samenwerking tussen onderwijs- en onderzoeksinstellingen; beoordelen van begrotingen van instituten die geheel of gedeeltelijk ten laste komen van OS-begroting; concretiseren van beleid en activiteiten op het gebied van wetenschap en technologie ten behoeve van ontwikkeling; toetsen van voorstellen van onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland en OS-landen en vaststellen prioriteiten; aanvragen van beurzen beoordelen naar belang voor OS-land en selecteren van kandidaten; beoordelen van aanvragen in het kader van het literatuurprogramma; beoordelen van aanvragen in het kader van de Nederlands-Israëlische en Nederlands-Joegoslavische samenwerking ten behoeve van OS-landen alsmede het behandelen van de activiteiten in het kader van de samenwerking met het ICPE; begeleiden van voorbereiding en uitvoering van onderwijs-, onderzoeks- en AT-activiteiten; zorgdragen voor evaluaties van onderwijs, onderzoeks- en AT-activiteiten in Nederland en OS-landen.

Bureau Internationaal Onderwijs en Universitaire Ontwikkelingssamenwerking (DPO/IO), 1980-

Dit bureau maakte deel uit van de Afdeling Internationaal Onderwijs en Onderzoek (DPO/OO). Het behandelde aangelegenheden met betrekking tot het internationaal onderwijs, de universitaire ontwikkelingssamenwerking en het literatuurprogramma ten behoeve van ontwikkelingslanden. Tevens werd via dit bureau directe steun aan opleidingsinstituten in ontwikkelingslanden (DSO) verleend.

Bureau Opleidingen in Nederland (DPO/OL), 1980-1990

Het bureau, opvolger van DTH/OL, was belast met het behandelen van aangelegenheden met betrekking tot beursverlening ten behoeve van studenten aan de cursussen apart te organiseren individuele en groepsopleidingen in Nederland van personen met beurzen van VN-organisaties. Ook belast met de samenwerking Nederland-Israël (NIO) en samenwerking Nederland-Joegoslavië (NJO), alsmede met de samenwerking met het International Centre for Public Enterprises in Developing Countries (ICPE) te Ljubljana, Joegoslavië.

Bureau Onderzoek en Aangepaste Technologie (DPO/OT), 1980-1990

Het bureau behandelde aangelegenheden met betrekking tot onderzoek en aangepaste technologie van de Derde Wereld: categorie VI-a van de begroting.

Bureau Studie in de Regio (DPO/SO), 1980-1987

Dit van 1980 tot 1987 functionerende bureau was de opvolger van het bureau met dezelfde naam dat onder DTH ressorteerde (DTH/SO). In 1987 werden de taken van dit bureau overgenomen door het Bureau Opleidingen in Nederland (DPO/OL). Het bureau was verantwoordelijk voor het behandelen van aangelegenheden met betrekking tot steun aan onderwijsinstellingen in ontwikkelingslanden alsmede de coördinatie van de samenwerking met Israël en Joegoslavië ten behoeve van de ontwikkelingslanden.

4.5.3 DIRECTIE SECTORPROGRAMMA'S EN TECHNISCHE ADVISERING (DST), 1985-

4.5.3.1 Instelling en organisatie

DST functioneerde sinds 1 maart 1985 in een voorlopige opzet. De directie werd ingesteld om de inspanningen van het ambtelijk apparaat zo goed mogelijk op het herijkte ontwikkelingsbeleid, dat in de uit 1984 daterende Nota Herijking Bilaterale Samenwerking was vastgelegd, te richten. De plattelandsontwikkeling en de industriële ontwikkeling werden binnen de bilaterale hulpverlening centraal gesteld en gefinancierd uit de categorieën II, I-a en I-b. Het accent van de werkzaamheden van DST werd gelegd bij het bevorderen van bepaalde thema's in de bilaterale ontwikkelingssamenwerking, dat wil zeggen dat deze thema's door de inspanningen van DST voldoende en de juiste aandacht dienden te krijgen middels projecten en programma's. Het toetsen van de verschillende projectvoorstellen op beleidsmatige aspecten en op haalbaarheid vanuit de specifieke sectorale invalshoek behoorde tot de taken van DST. DST werd ook verantwoordelijk gesteld voor het beheer van de sector programmafondsen. DGIS een organisatorische herschikking behoefde. Onderdelen van DMP, de eenheid Sectormanagement (SMA) en de Coördinator Bedrijfsleven (DGIS/BV) werden in de nieuwe directie DST ondergebracht. DST bestond uit twee coördinatie-eenheden: één voor de sectorprogramma's en een eenheid Technische Advisering, het vroegere SMA. Ter waarborging van de eenheid van het bilaterale beleid en van de onderlinge afstemming tussen landenprogramma's enerzijds en sectorprogramma's anderzijds werd DST in de organisatiestructuur van het DGIS samengebracht onder de verantwoordelijkheid van Plv. DGIS/BS.

4.5.3.2 Taken

DST was verantwoordelijk voor het algemene beleid op het terrein van plattelands- en industriële ontwikkeling binnen de bilaterale hulpverlening als geheel en aan verdere ontwikkeling van dit algemene beleid, met accentuering van een aantal bijzondere thema's. Binnen dit kader viel ook het formuleren van het sectorbeleid en vanuit die invalshoek het mee-formuleren van het landenbeleid, waarvoor de regionale directies wel de eindverantwoordelijkheid bleven dragen. Tevens droeg DST de verantwoordelijk voor de sectorprogramma's voor plattelands- en industriële ontwikkeling, d.w.z.: de begrotingsverantwoordelijkheid voor de categorieën I-a en I-b; de beleidsvorming en -bewaking van de sectorprogramma's en hun onderdelen; het adviseren over een optimale aanwending van de beschikbare uitvoeringskanalen; van belang was hier de mogelijkheid van kanaalkeuze (bilateraal / multilateraal / particuliere organisaties /inschakeling bedrijfsleven); de afstemming met andere hulpverleningsprogramma's.

Daarnaast was DST mede-verantwoordelijk voor bestedingen uit categorie II van de begroting (de landen- en regioprogramma's). Die verantwoordelijkheid beperkte zich tot het toetsen van de te financieren activiteiten met het oog op het algemene beleid inzake de plattelands- en industriële ontwikkeling. Het bevorderen van de kwaliteit van de hulpverlening door een zo goed mogelijk gebruik maken van sectorale en thematische deskundigheid bij de voorbereiding en uitvoering van beleid behoorde ook tot de taken van DST. In het proces van verwerving van diensten in het kader van de hulpverlening diende DST de procedures uit te werken en te bewaken en de tenderprocedures te coördineren.

DST participeerde in het multidonor en multilateraal overleg en onderhield internationale contacten die het sectorbeleid betroffen. Taken van de coördinatie-eenheden van DST: Het beheer van het sectorprogramma: omdat de uitvoering van activiteiten werd uitbesteed, ging het hier in het bijzonder om de financiële en inhoudelijke bewerking van het programma; Het "poolen" van ervaringen en het inbrengen van opgebouwde ervaring, kennis en inzicht in de formulering van het algemene beleid met betrekking tot plattelands- en industriële ontwikkeling; Het adviseren over een optimale aanwending van de beschikbare uitvoeringskanalen; Het fungeren als "centraal loket" voor het externe aanbod: instanties, bedrijven en organisaties in Nederland en daarbuiten.

De coördinatie-eenheden werden door de landen-eenheden geïnformeerd over projectvoorstellen met betrekking tot de sectorprogramma's. Het zwaartepunt van de rol van de coördinatie-eenheden bij de uitvoering lag bij de kanaalkeuze, de beoordeling van projectvoorstellen en het beoordelen van voortgangsrapportages. Bij de beoordeling van projectvoorstellen waren de landen-eenheden, op grond van hun landenkennis en hun verantwoordelijkheid voor het bilaterale landenbeleid, op analoge wijze betrokken als de coördinatie-eenheden bij bestedingen binnen de landen- en regioprogramma's. Bij bilaterale uitvoering van activiteiten van de sectorprogramma's traden de landeneenheden als uitvoeringsinstantie op.

4.5.3.3 Coördinatie-eenheid voor het Sectorprogramma Industriële Ontwikkeling (DST/ID), 1985-1990

De eenheid was verantwoordelijk voor het betreffende sectorprogramma en voor de verdere ontwikkeling van algemeen beleid op het gebied van industriële ontwikkeling en de accentuering van bijzondere thema's, de bijdrage aan kwaliteitsbevordering, het toetsen van bestedingen uit categorie II en de beleidsmatige internationale contacten.

In de coördinatie-eenheid werd tevens DGIS/BV (Coördinator Bedrijfsleven) organisatorisch opgenomen. DGIS/BV ressorteerde sind 1981 rechtstreeks onder DGIS. Hoofd DST/ID heeft q.q. functies in: de commissie Gemengde Kredieten de commissie PUM de Projecten Commissie FMO de Commissie Ontwikkelingslanden van de Werkgeversbonden

Bureau Investeringen (DST/ID-A), 1985-1990

Het bureau had de primaire verantwoordelijkheid ten aanzien van de beleidsvoorbereiding, -uitvoering en -evaluatie ten aanzien van de instrumenten haalbaarheidsstudies, investeringsstudies, FMO, WHI en de industriële projecten. Enerzijds droeg DST/ID-a de zorg voor de uitvoering van activiteiten in het kader van instrumenten, anderzijds diende het bureau mede goedkeuring te verlenen aan industriële projectvoorstellen uit categorie II. DST/ID-a had zitting in de projectencommissie van het FMO en verzorgde met betrekking tot die instelling de periodieke voortgangscontrole en de beleidsmatige begeleiding en sturing. De overige objecten van bemoeienis waren investeringsgaranties, de STIP-pot (Stimulering Industriële Projecten), het SIS (Sectorinvesteringsstudies en -bemiddeling), het verrichten van haalbaarheidsstudies ten behoeve van investeringsprojecten waarvoor andere dan Nederlandse OS-financiering werd voorzien, het mede-beoordelen van industriële projectvoorstellen in het kader van het landenprogramma en het bijdragen tot de formulering van een industrieel samenwerkingsbeleid per programmaland en -regio.

Bureau Gemengde Kredieten en Bureau Laag-Concessionele Leningen (DST/ID-B), 1985-1990

Dit bureau, opvolger van DMP/PG, was belast met de beleidsvoorbereiding en -uitvoering van het programma inzake ontwikkelingsrelevante exportkredieten. De administratieve taken die het ministerie van Economische Zaken met betrekking tot dit programma uitoefende werden in 1983 aan het OS-programma toegevoegd.

Het bureau diende te onderhandelen met het bedrijfsleven over gezamenlijk op te zetten projecten, voerde het secretariaat van de Werkgroep Gemengde Kredieten. Tevens was DST/ID-b belast met de beoordeling van projecten, het interdepartementaal overleg over de uitvoering van programma’s en beleidsmatige aangelegenheden.

Bureau Technische Bijstand en Algemene Ondersteuning (DST/ID-C), 1985-1990

DST/ID-c diende zich bezig te houden met taken op het gebied van technische bijstand aan bedrijven in ontwikkelingslanden en met algemene ondersteuning ten aanzien van de coördinatie van de contacten met het bedrijfsleven en het sectorprogramma als geheel. Het bureau was verantwoordelijk voor de vormgeving van het nederlands OS beleid op het gebied van de industrile technische bijstand en voor de uitvoering en evaluatie van de activiteiten binnen de bij het bureau behorende instrumenten. Tevens diende het bureau mede-goedkeuring te verlenen aan industriële projectvoorstellen uit begrotingscategorie II. Daartoe diende het bureau intensief contact te onderhouden met het bedrijfsleven en de landen-eenheden.

DST/ID-c diende de projectaanvragen in het kader van de instrumenten van het bureau te beoordelen. Verder had het bureau bemoeienissen met betrekking tot korte termijn managementondersteuning, het PUM (Programma Uitzending Managers), bedrijfsopleidingen, dienstencentra, educatieve cursussen, productaanpassing en innovatie, coördinatie met betrekking tot VN-bestedingen, het opstellen van de bestedingswijzer (overzicht van totaal door het DGIS in behandeling zijnde projecten ten behoeve van het bedrijfsleven) en was het belast met liaison met het CBI als één van de instrumenten op het terrein van de industriële ontwikkeling.

4.5.3.4 Coördinatie-Eenheid voor het Sectorprogramma Plattelandsontwikkeling (DST/PL), 1985-1990

DST/PL was verantwoordelijk voor het sectorprogramma plattelandsontwikkeling en voor de verdere ontwikkeling van algemeen beleid op het gebied van plattelandsontwikkeling, de accentuering van bijzondere thema's, de bijdrage aan kwaliteitsbevordering, het toetsen van bestedingen uit categorie II en de beleidsmatige internationale contacten. Met het ministerie van Landbouw & Visserij diende DST/PL overleg te voeren over IAC, dat ten laste van de OS-begroting kwam, en met het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en het ministerie van Economische Zaken over ecologische vraagstukken en energie.

Bureau Voedselproduktie, Voedselveiligheid en Voedselhulp (DST/PL-A), 1985-

DST/PL-a was belast met het medebeoordelen verlenen van projectvoorstellen op het gebied van voedselproductie die betaald werden uit categorie II. Het bureau diende het te voeren beleid daaromtrent te ontwikkelen en toezicht op de voorbereiding en uitvoering van het voedselprogramma (inclusief de programmering, begroting en uitgaven) uit te oefenen. In dit kader had DST/PL-a bemoeienis met landbouwproductieprojecten, veeteelt- en visserijprojecten, irrigatieprojecten, landbouwkredietprogramma's, naoogstverliezenbestrijding, voedselopslag- en distributie, lokaal onderzoek naar verbetering voedselgewassen, aangepaste technologie en voeding, voedselstrategieën (incl. graanmarktbeleid), 'early warning systems', voedselhulp, rehabilitatie en disaster preparedness en voedingsverbetering en -voorlichting.

Bureau Infrastructuur Plattelandsontwikkeling (DST/PL-B), 1985

DST/PL-b diende taken op het gebied van institutionele voorzieningen, kleine (agro)-industrie en werkgelegenheid in kleinschalige produktie-eenheden en sociale infrastructuur uit te voeren. Het bureau was belast met medebeoordeling van projectvoorstellen op het terrein van de Infrastructurele Plattelandsontwikkeling die betaald werden uit categorie II van de OS-begroting. Het beoordelen en begeleiden van projecten gefinancierd met DST/PL-b fondsen behoorde uiteraard ook tot de taken van het bureau, evenals bemoeienis met geïntegreerde plattelandsontwikkelingsprojecten, de institutionele versterking ten behoeve van lokale particuliere organisaties en overheidsstructuur op het terrein van de plattelandsontwikkeling, de kleinschalige (agro)industrieën, de gezondheidszorg, family planning en de drinkwatervoorziening.

Bureau Energie en Ecologie (DST/PL-C), 1985-

Dit bureau werd belast met taken op het gebied van energie (energieplanning en nieuwe en hernieuwde energiebronnen met bijzondere aandacht voor de bosbouw) en ecologie (stabiel bodemgebruik en beheer). Het bureau was de voortzetting van DMP/CD-d, waarbij de taakinhoud werd uitgebreid met het 'werkveld' ecologie. DST/PL-c diende projecten van regionale bureaus mede te beoordelen en was verantwoordelijk voor de voorbereiding, beoordeling en supervisie van de binnen het programma gefinancierde projecten. In dat kader had het bureau te maken met energieplanning, bosbouw (inclusief verbeterd gebruik van hout), erosiebestrijding, energiebesparing, alternatieve energie, voorlichting en training.

4.5.3.5 Eenheid Technische Advisering (DST/TA), 1985-1990

De eenheid Technische Advisering (vóór 1985 SMA) was ingesteld als instrument ter bevordering van de kwaliteit van de hulpverlening door zo goed mogelijk gebruik te maken van sectorale deskundigheid bij de voorbereiding en de uitvoering van beleid. Aan de ene kant werd de eenheid belast met het mobiliseren van externe sectordeskundigheid en aan de andere kant diende het zelf adviezen te verstrekken bij de voorbereiding en uitvoering van beleid. Het werkterrein van de eenheid betrof alle programma's van ontwikkelingssamenwerking.

In het kader van die taakstelling diende DST/TA de volgende activiteiten te verrichten: het adviseren bij de formulering van algemeen sectorbeleid, bij de keuze van (sub)sectoren in landen en bij de invulling van het in de landen te voeren sectorbeleid het geven van technisch advies aangaande projectvoorstellen te financieren uit landen- en sectorprogramma's in alle fasen van de projectcyclus (identificatie; formulering; beoordeling; uitvoering; evaluatie). het geven van advies aangaande projectvoorstellen van multilaterale organisaties - zoals EG-projectvoorstellen en IFAD-projectvoorstellen - alsmede diverse projecten ressorterend onder DPO. het adviseren omtrent vakkennis en ontwikkelingservaring zoals beschikbaar in Nederland (en daarbuiten), in te schakelen voor uitvoering van projecten in alle fasen van de projectcyclus. het inschakelen en vormen van en deelname aan adviesgroepen in verschillende sectoren en projecten. het adviseren aangaande verbetering van vakkennis en het meer optimaal inschakelen van experts in de projecten. het inventariseren en registreren van kennis en ervaring bij individuen en groepen (consultant bureaus, instituten etc.). het inventariseren en registreren van lokale kennis (individuen, overheidsorganisatie, consultant bureaus) in de ontwikkelingslanden. het functioneren als spilfunctie met betrekking tot selectie van bedrijven bij tenderprocedures. het mede verzorgen van de selectie van sectorspecialisten op de ambassade, het voorbereiden en begeleiden van die specialisten. het participeren in internationale fora op technisch niveau.

Deze activiteiten werden verricht binnen de volgende terreinen van sectordeskundigheid: Transport Voedselvoorziening Industrie Vrouwen en Ontwikkeling Plattelandsontwikkeling Ecologie / duurzaam landgebruik Gezondheidszorg / voeding / bevolking Drinkwater en sanitatie

4.6 ADVISEURS EN STAFAFDELINGEN

4.6.1 Bijzonder adviseur voor Ontwikkelingssamenwerking (ADOS), 1978- en Inspecteur-Generaal Ontwikkelingssamenwerking (IGOS), 1984-

4.6.1.1 Instelling

Op 25 oktober 1978 aanvaardde ZKH Prins Claus zijn functie van Bijzonder Adviseur voor Ontwikkelingssamenwerking. In aanvulling op zijn functie als ADOS aanvaarde Prins Claus in december 1984 een benoeming tot Inspecteur-Generaal Ontwikkelingssamenwerking (IGOS). De functie van IGOS sluit aan bij die van IOV (Inspectie Ontwikkelingssamenwerking te Velde). IGOS had onder meer tot taak er op toe te zien dat IOV haar taken onafhankelijk en zelfstandig kon blijven verrichten op basis van de vastgestelde procedures, dat de programma's van IOV ook daadwerkelijk werden uitgevoerd en dat implementatie werd gegeven aan de IOV-rapporten en -adviezen.

4.6.1.2 Taken

Uit politieke overwegingen is er nooit een nauwkeurige taakomschrijving gemaakt van de functie Bijzonder Adviseur Ontwikkelingssamenwerking. Zijn taak als adviseur was drieledig: het brengen van ad hoc bezoeken aan concentratielanden, min of meer als plaatsvervanger van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking; het voorbereiden van en het deelnemen aan internationale conferenties; het ontvangen van bewindslieden en anderen uit de ontwikkelingslanden die een rol spelen in de ontwikkelingssamenwerking.

ADOS maakte deel uit van de staf van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking en de Directieraad van DGIS. Met betrekking tot de werkzaamheden van ZKH Prins Claus als Inspecteur-Generaal Ontwikkelingssamenwerking is wel een taakomschrijving opgesteld. Zijn taken als IGOS werden als volgt omschreven: het uitdragen van inzichten van de departementsleiding bij IOV; het inbrengen bij de departementsleiding van de bevindingen van IOV; de prioriteitsbepaling in door de minister voor Ontwikkelingssamenwerking vast te stellen meerjarenprogramma van IOV; de vaststelling van jaarprogramma's en begeleiding van de uitvoering daarvan; de uitvoering van speciale veldonderzoeken; het leveren van commentaar bij beleidsadviezen van de inspectie; het zorgdragen voor terugkoppeling van inspectie-ervaringen naar ambassades, deskundigen en beleidsbureaus; de vaststelling van evaluatie van jaarprogramma's en de begeleiding van de uitvoering daarvan bij de operationele eenheden; de beoordeling van implementatie van inspectie-adviezen bij operationele eenheden; het geven van aanzetten voor de evaluatie van multilaterale programma's. In het kader van de hem toevertrouwde taken had IGOS de bevoegdheid tot het geven van opdrachten en het nemen van beslissingen, evenwel zonder dat er een hiërarchische verhouding bestond tussen hem en IOV of de operationele eenheden.

4.6.2 Inspectie Ontwikkelingssamenwerking te Velde (IOV), 1977-

ABZ IV, code 1, nr. 3120

4.6.2.1 Instelling

Bij ministeriële beschikking PLVS/AOR-161082 van 1 juli 1977 werd de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking te Velde in het leven geroepen. De IOV ressorteerde rechtstreeks onder de Directeur-Generaal Internationale Samenwerking.

4.6.2.2 Taak

Doelstelling van IOV was de kwaliteit van de Nederlandse bilaterale ontwikkelingssamenwerking te optimaliseren door ter plaatse het functioneren van het Nederlandse overheidsaandeel in de ontwikkelingssamenwerking te onderzoeken en vast te stellen of de algemene en specifieke Nederlandse beleidslijnen in het veld tot uitvoering werden gebracht, hoe doelmatig en doeltreffend dat toeging, welke uitwerking het had voor de doelgroepen van de bilaterale samenwerking en waar verbetering van de beleidsvorming, de beleidsdetaillering en/of de beleidsvoering reëel mogelijk was. De IOV had geen uitvoerend karakter, maar moest constateren, rapporteren en adviseren vanuit een zo absolute zelfstandigheid en onafhankelijkheid als het ambtelijk bestel toeliet.

De Inspectie had een functie naast de coördinatie en uitvoering van het bilaterale ontwikkelingsbeleid. Zoals de naam aangeeft onderzocht de inspectie diverse ontwikkelingssamenwerkingsprojecten. Voorafgaand aan een bezoek werd een instructie opgesteld. Van deze bezoeken deed de IOV verslag aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Aan het rapport met betrekking tot een project verbond de inspectie een ontwerp-advies voor de minister. Naast de projectrapportage werd met betrekking tot afzonderlijke landen gerapporteerd over de mogelijkheden om het Nederlandse ontwikkelingsbeleid in die landen te verwezenlijken, de bereikbaarheid van de doelgroepen waarop dit beleid zich richtte en de middelen waarmee dit het best kon geschieden en gebieden, sectoren en programma's die in het betreffende land prioriteit verdienden.

4.7 STICHTING NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS / ORGANISATIE VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING EN BEWUSTWORDING EN VOORGANGERS, (JVP, AJV, ANV EN SNV) 1963-1990

4.7.1 Organisatie

Tenzij anders vermeld is deze paragraaf gebaseerd op de Gidsen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken over de periode 1964-1991

4.7.1.1 De ambtelijke organisatie

Op 8 februari 1963 werd in de Ministerraad besloten dat naar analogie van het Amerikaanse 'Peace Corps' ook in Nederland een dergelijke organisatie zou worden opgericht. Het Ministerraadsbesluit volgde op het debat in de Tweede Kamer van november 1962 waarin de Regeringsnota inzake hulp aan minder ontwikkelde gebieden werd behandeld en op de behandeling van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Bij beide gelegenheden had de Tweede Kamer aangedrongen op de opzet van een vrijwilligersprogramma.

Tussen het JVP en de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps - een overkoepelende organisatie van particuliere instellingen die ook met de gedachte leefden een dergelijke organisatie op te zetten - werd een regeling getroffen met betrekking tot samenwerking ten aanzien van de uitzending van jonge vrijwilligers.

Jaarboek BuZa 1962/1963

De reden hiervoor was de oprichting op 19 juli 1965 van de Stichting Nederlandse Vrijwilligers, een stichting opgericht door de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps en het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Het AJV fungeerde na de oprichting van de Stichting als het uitvoerende apparaat van de SNV. Het Bureau Algemene Zaken bleef bestaan (met een enkele naamsverandering bleef dit bureau de gehele periode 1964-1990 intact); de Bureaus Projekten en Vrijwilligerszaken werden opgeheven. Daarvoor in de plaats kwamen het Bureau Selectie (AJV/SL), het Bureau Recrutering (AJV/RC), het Bureau Analyse en Resultatenonderzoek (AJV/AN) en het Bureau Projectbegeleiding (AJV/PB). In 1968 vond een reorganisatie plaats. De Bureaus Selectie en Recrutering bleven bestaan, maar werden ondergebracht in de nieuwe Onderafdeling Vrijwilligerszaken (AJV/VW). AJV/AN en AJV/PB werden opgeheven en samengevoegd in de Onderafdeling Projecten (AJV/PR), die vier regionaal ingedeelde bureaus omvatte: Bureau Azië (AJV/ZI), Bureau Latijns-Amerika (AJV/LK), Bureau West-Afrika (AJV/WA) en Bureau Oost-Afrika (AJV/OA). In 1972 vonden wederom veranderingen in de organisatie plaats. De regionale bureaus Azië, Latijns-Amerika, West-Afrika en Oost-Afrika werden opgeheven en ondergebracht bij de nieuwe Bureaus Planning en Resultatenonderzoek (AJV/PL) en Projectzaken (AJV/PR). Dit was min of meer een terugkeer naar de situatie van vóór 1968. Het Bureau Personele Zaken (AJV/PE) kwam in de plaats van het Bureau Selectie (AJV/SL). Tot 1973 was het AJV in de ambtelijke hiërarchie geplaatst onder DTH. Vanaf dat jaar ressorteerde de ambtelijke staf rechtstreeks onder de DG Internationale Samenwerking. In 1976 vond een naamsverandering plaats. De organisatie blijft volledig intact, maar de naam wordt Afdeling Nederlandse Vrijwilligers (ANV).

De reorganisatie van 1979 liet opnieuw de instelling van een aantal regionale bureaus zien. Het Bureau Projectzaken werd omgezet in het Bureau West-Afrika (ANV/WA), het Bureau Oost- en Zuidelijk Afrika (ANV/OZ) en het Bureau Latijns-Amerika en Azië (ANV/LZ). Op het terrein van personeelsaangelegenheden werden drie bureaus ingesteld: het Bureau Werving en Selectie (ANV/WV), het Bureau Voorlichting en Vorming (ANV/VN) en het Bureau Voorlichting Vrijwilligers (ANV/VD). De naam van het Bureau Algemene Zaken werd veranderd in Bureau Centrale Diensten (ANV/CL). Het Bureau Planning en Resultatenonderzoek werd in 1980 opgeheven.

4.7.1.2 De Stichting Nederlandse Vrijwilligers

Op 16 juli 1965 werd in Den Haag de Stichting Nederlandse Vrijwilligers opgericht. De stichting stelde zich, in samenwerking met de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking, tot doel de hulpverlening aan en de samenwerking met ontwikkelingslanden door uitzending van jonge vrijwilligers. De comparanten bij de stichtingsakte waren mr. Th.H. Bot, Minister zonder Portefeuille belast met de aangelegenheden betreffende de hulp aan de ontwikkelingslanden, ds. N.O. Steenbeek en drs. J.F. van Campen, voorzitter en secretaris van de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps.

Oprichtingsakte Stichting Nederlandse Vrijwilligers, 16 juli 1965

Bij de oprichtingsakte bestond het bestuur uit 12 personen, van wie er zes door de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps werden aangewezen; vier leden werden door de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking benoemd (onder wie de secretaris en de penningmeester); twee leden, waaronder de voorzitter, benoemd door de Minister na overleg met het JVC. In de statuten werd tevens bepaald dat de werkzaamheden voortvloeiende uit de taken van de stichting, zouden worden verricht door een haar door het ministerie van Buitenlandse Zaken ter beschikking gestelde staf. Per 1 oktober 1975 kende het bestuur van de stichting 15 leden, waarvan er zes, waaronder de vicevoorzitter, werden benoemd door het JVC (Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps), zes door de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking (twee ambtenaren van het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking, één ambtenaar van het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, twee niet-ambtelijke vertegenwoordigers met ervaring op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en één vertegenwoordiger van de staf van de Afdeling Jongeren Vrijwilligers) en twee leden die uit de groep van oud-vrijwilligers worden gekozen door de Algemene Vergadering van de K.N.V. (Kontaktgroep Nederlandse Vrijwilligers). De voorzitter (het 15e lid), die voorheen door de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking werd aangewezen, werd vanaf oktober 1975 door het bestuur aangezocht. Het Dagelijks Bestuur van de Stichting bestond uit voorzitter, vice-voorzitter, één van de ambtelijke vertegenwoordigers van de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking, één vertegenwoordiger van het JVC en één van de overige leden. Tevens werd een splitsing gemaakt tussen de functies van Chef Afdeling Jongeren Vrijwilligers en secretaris van het bestuur van de Stichting Nederlandse Vrijwilligers. Wel maakte de secretaris van SNV deel uit van de (ambtelijke) AJV-staf.

Beleidsnota Stichting Nederlandse Vrijwilligers, 1977

4.7.1.3 Verhouding tussen bestuur Stichting Nederlandse Vrijwilligers en het ministerie van Buitenlandse Zaken

ABZ IV, O&I, nr. 176: de "Besluitvormingsprocedure en commando- en communicatielijnen in de verhouding Ministerie van Buitenlandse Zaken - Stichting Nederlandse Vrijwilligers" werd door de Minister in juli 1976 vastgesteld.

De uiteindelijke keuze van voorgestelde projecten en de aanstelling van vrijwilligers was de verantwoordelijkheid van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Ook het huishoudelijk reglement en besluiten tot statutenwijziging en ontbinding van de stichting behoefden de goedkeuring van die minister. De toetsing van voorgestelde projecten kon gedaan worden door de tevens in het bestuur van de SNV zittende Plaatsvervangend Directeur-generaal Internationale Samenwerking (Plv. DGIS) of zijn vervanger. Besluiten van het bestuur werden via de chef van de ambtelijke organisatie aan de ambtelijke staf doorgeleid. De bestuursbesluiten konden ambtelijk worden beschouwd als te zijn uitgegaan van de Plv. DGIS. Voorstellen of informatie van de ambtelijke staf of de veldwerkers werden het bestuur aangeboden door tussenkomst van de chef van de ambtelijke organisatie. De secretaris van de SNV (in ambtelijke dienst) kon bepaalde van te voren omschreven werkzaamheden zelfstandig in opdracht van het bestuur uitvoeren. Werkzaamheden die niet van te voren waren omschreven behoefden eerst goedkeuring van de chef van de ambtelijke organisatie. Vóór 1975 en ná 1980 was de functie van secretaris en chef gecombineerd. Correspondentie van de SNV kon in het algemeen namens het bestuur door de ambtelijke staf en de SNV-veldstaf worden behandeld. Uitgaande correspondentie werd namens het bestuur ondertekend door de chef van de ambtelijke organisatie.

De ambtelijke staf kon ook correspondentie voeren namens de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Correspondentie die niet tot de competentie van de ambtelijke staf behoorde werd door het bestuurssecretariaat afgehandeld, evenals correspondentie die het bestuur na overleg met de ambtelijk chef expliciet door het bestuurssecretariaat wilde laten behandelen. Deze correspondentie werd door voorzitter of secretaris ondertekend.

4.7.1.4 De Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps

Op 13 januari 1977 waren de volgende organisaties aangesloten bij de Stichting JVC: BOW Brazil op Weg; CEBEMO Centrale Bemiddeling Medefinanciering Ontwikkelingsprogramma's; COV Centrum Ontwikkeling der Volkeren; CNV-WJ Christelijk Nationaal Vakverbond - Werkende Jeugd; DOG Dienst over Grenzen; HIVOS Humanistisch Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking; ICCO Interkerkelijke Coördinatie Commissie Ontwikkelingsprojecten; IBO Internationale Bouworde; KWJ Katholieke Werkende Jongeren; KIT Koninklijk Instituut voor de Tropen; RDK Kontakt der Kontinenten; MM Medicus Mundi MEMISA Medische Missie Aktie; MHPT Mill Hill Promotion Team NJG Nederlandse Jeugd Gemeenschap; NMR Nederlandse Missie Raad; NOVIB Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking; NUFFIC Netherlands Universities Foundation For International Cooperation; SIVOS Stichting Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking; SOH Stichting Oecomenische Hulp aan Kerken en Vluchtelingen; TOOL Stichting Technische Ontwikkeling Ontwikkelingslanden; WW Wereld Welzijn YWCA Young Women's Christian Association.

4.7.2 Taken en activiteiten

4.7.2.1 Afdeling Nederlandse Vrijwilligers (ANV), 1976-1985

Op 1 oktober 1976 werd de naam van de Afdeling Jongeren Vrijwilligers met de beschikking PLVS/AOR-237085 veranderd in Afdeling Nederlandse Vrijwilligers (ANV). Dit had geen andere achtergrond dan dat besloten was de leeftijdsgrens voor door de SNV aan te trekken vrijwilligers los te laten en men van mening was dat dat ook in de naamgeving van de afdeling naar voren moest komen.

ABZ IV, code 1, nr. 18

Bureau Werving en Selectie (ANV/WV), 1979-1985

ANV/WV werd belast met de werving en selectie van vrijwilligers voor projecten in het buitenland. Hiermee nam het taken over van het Bureau Recrutering en van het Bureau Personele Zaken.

Bureau Voorlichting en Vorming (ANV/VN), 1979-1985

ANV/VN nam de taken van ANV/PE over voorzover die betrekking hadden op de voorlichting en vorming van de uit te zenden vrijwilligers.

Bureau Voorbereiding Vrijwilligers (ANV/VD), 1979-1985

Ook ANV/VD nam taken over van ANV/PE, maar dan die taken die te maken hadden met de voorbereiding (veelal opleidingen) die de vrijwilligers moesten ondergaan alvorens op een project tewerkgesteld te worden.

Bureau Centrale Diensten (ANV/CL), 1979-1985

Het Bureau Centrale Diensten was, met een gelijk takenpakket, de voortzetting van het Bureau Algemene Zaken.

Regionale bureaus, 1979-1985

Ten behoeve van de toetsing en uitvoering van projecten werden drie bureaus opgericht die in de plaats kwamen van de bureaus ANV/PL en ANV/PR. Elk regionaal georiënteerd bureau voerde voor de betreffende regio de taken uit die de voorgangers voor alle regio's uitvoerden. De volgende bureaus werden gecreëerd: het Bureau West-Afrika (ANV/WA), het Bureau Oost- en Zuidelijk Afrika (ANV/OZ) en het Bureau Latijns-Amerika en Azië (ANV/LZ).

4.7.2.2 Stichting Nederlandse Vrijwilligers (SNV), 1985-

In 1985 kreeg het ambtelijk apparaat dezelfde benaming als de organisatie waarvoor het zijn werkzaamheden verrichtte. Aan de organisatie veranderde niets, die bleef tot 1990 ongewijzigd.

4.7.3 Actoren in het taakgebied DTH DGIS Bestuur SNV JVC VN Hulp ontvangende landen KNV KIT Zusterorganisaties International Peace Corps Secretariat (ICPS) Coordinating Committee for International Voluntary Workcamps (UNESCO)

4.8 COMMISSIES EN ADVIESRADEN

4.8.1 Commissie Ontwikkelingssamenwerking Nederland – Suriname (CONS) 1975 -1988

Tenzij anders vermeld is de tekst in deze paragraaf ontleend aan: Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Suriname betreffende ontwikkelingssamenwerking, met bijlagen, Paramaribo 1975-11-25 (Trctbldn. 1975 no. 140); Protocol voor procedureregels inzake de ontwikkelingssamenwerking ingevolge artikel 11 van de overeenkomst, Paramaribo 1975-11-25 (Trctbld, 1976 no. 8); Aanvullend protocol voor procedureregels inzake de ontwikkelingssamenwerking ingevolge artikel 11 van de overeenkomst, ’s-Gravenhage 1989-07-10 (Trctbld 1989 no. 165)

4.8.1.1 Instelling en opheffing

De Commissie Ontwikkelingssamenwerking Nederland - Suriname (CONS) werd ingesteld met de souvereiniteitsoverdracht in 1975. Die instelling werd geregeld in artikel 8 van de "Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek der Suriname betreffende ontwikkelingssamenwerking" van 25 november 1975. Zowel Nederland als Suriname benoemden naar aanleiding van deze overeenkomst een commissie van drie deskundigen voor gezamenlijk overleg. Deze (nationale) commissies konden zich laten bijstaan door deskundigen. De CONS heeft slechts tot voorjaar 1980 gefunctioneerd volgens de oorspronkelijke opzet, daar op 15 mei 1980 de Surinaamse sectie van de CONS buiten werking werd gesteld. In juli 1988 werd tijdens overleg te Paramaribo door de minister voor ontwikkelingssamenwerking en de Surinaamse regering besloten dat in het kader van de hervatting van de ontwikkelingssamenwerking met Suriname de werkzaamheden van de Commissie Ontwikkelingssamenwerking Nederland - Suriname zouden worden beëindigd. In plaats daarvan zou twee maal per jaar beleidsoverleg gevoerd worden. Reden hiervoor was dat "de veranderde opvattingen en inzichten die zich in Nederland met name op het vlak van de organisatie van de uitvoering de laatste jaren hebben ontwikkeld" het de minister verstandig leken voor een andere benadering te kiezen.

ABZ, OSLA 1985-1990, nr. 968

4.8.1.2 Taken

De CONS

In de Overeenkomst en de aanvullende protocollen is sprake van een Gezamenlijke Commissie. In de praktijk werd deze al snel de CONS genoemd en de afzonderlijke bestanddelen van de CONS de Nederlandse, respectievelijk Surinaamse sectie

De kosten verbonden aan de planopstelling en het beheer en de administratie werden jaarlijks begroot en diende door de CONS te worden goedgekeurd.

4.8.2 Coördinatie-Commissie inzake Hulpverlening aan Minder Ontwikkelde Landen (Cocom) en de Coördinatie-Commissie Ontwikkelingssamenwerking (Cocos), 1964-

Jaarboek van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 1964/1965, 276

4.8.2.1 Organisatorische ontwikkeling

In de tweede helft van 1964 werd nader inhoud gegeven aan de interdepartementale samenwerking op het gebied van de ontwikkelingshulp. Het besluit hiertoe werd reeds in november 1963 in de Ministerraad genomen.

ABZ II, code 6, nr. 2290

De Coördinatie Commissie hield zich bezig met de algemene beleidslijnen van de ontwikkelingssamenwerking. Door zijn samenstelling en door de geringe frequentie van de vergaderingen was de Commissie niet geschikt zich bezig te houden met details en technische problemen van het hulpverleningsbeleid. Daarom werden er door de Coördinatie Commissie drie gespecialiseerde subcommissies ingesteld die zich bezig hielden met details en technische problemen: de subcommissie Technische Hulp (voorzitter Chef DIO); de subcommissie Financieel-Economische Hulp (voorzitter Chef DFO). de bestaande Coördinatie-Commissie voor de Verenigde Naties en de Gespecialiseerde Organisaties trad als subcommissie op als in die commissie kwesties werden besproken die lagen op het terrein van de ontwikkelingshulp.

Met de instelling van de subcommissies werden de drie werkgroepen voor het Development Assistance Committee, Wereldbank Consortia en Consortia voor Griekenland en Turkije overbodig; hun taak werd overgenomen door de subcommissie Financieel-Economische Hulp. De subcommissie Technische Hulp nam de taken van de Interdepartementale Commissie voor Internationale Technische Hulp (Commissie ITH) over, waardoor laatstgenoemde commissie overbodig werd. In 1972 werden de subcommissies Technische Hulp en Financieel-Economische Hulp samengevoegd tot de subcommissie Hulpverleningsprogramma.

ABZ IV, code 6, nr. 1036: brief DGIS/SA-172557 dd. 24.08.1972

Het secretariaat van de COCOS en de subcommissies werden verzorgd door het Bureau Beleidsvoorbereiding van DGIS (DGIS/SA).

4.8.2.2 Taak

De taak van de commissie was het bespreken van alle beleidskwesties die betrekking hadden op de hulpverlening en die van enige importantie waren. Alle adviezen die door de Nationale Adviesraad voor Ontwikkelingssamenwerking (NAR) werden uitgebracht werden in de Coördinatie Commissie aan de orde gesteld. De Coördinatie Commissie moest met betrekking tot deze adviezen nagaan in hoeverre gevolg kon worden gegeven aan de suggesties van de NAR die in deze adviezen waren vervat. De COCOS had geen vaste vergaderfrequentie. Het aantal beleidsnota's bepaalde het aantal vergaderingen. Gemiddeld kwam de commissie 3 á 4 maal per jaar bijeen. De aangelegenheden werden in eerste instantie in de subcommissies besproken. Alleen indien de leden van de subcommissie van mening waren dat de Coördinatie Commissie zich uit diende te spreken kwam die commissie bijeen.

4.8.3 Nationale Raad van Advies inzake Hulpverlening aan Minder Ontwikkelde Landen / Nationale Adviesraad voor Ontwikkelingssamenwerking (Nar), 1964-1990

4.8.3.1 Doelstelling

De taak van de NAR was de minister van Buitenlandse Zaken (later de minister voor Ontwikkelingssamenwerking) op diens verzoek en uit eigener beweging over alle zaken met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking van advies te dienen. De Raad deed dat door het uitbrengen van rapporten, het instellen van werkgroepen en het organiseren van studiebijeenkomsten en het publiceren van de verslagen van die bijeenkomsten.

4.8.3.2 Instelling

Op 22 januari 1964 werd de Nationale Raad van Advies inzake Hulpverlening aan Minder Ontwikkelde landen per beschikking ingesteld door de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, dr. I.N.Th. Diepenhorst.

ABZ IV, O&I, nr. 99, Beschikking nr. DIO-10271

De 63 leden tellende Raad stond onder voorzitterschap van professor dr. J. Tinbergen. De Raad kreeg een ambtelijk secretariaat dat werd verzorgd door het Bureau Beleidsvoorbereiding van het DGIS (DGIS/SA). Op 19 februari 1975 werd de naam van de Raad door de minister voor Ontwikkelingssamenwerking veranderd in Nationale Adviesraad voor Ontwikkelingssamenwerking.

ABZ IV, code 6, nr.1121: beschikking DGIS/SA-42811

4.8.3.3 Samenstelling

Bij de installatie van de NAR in januari 1964 werd de Raad, teneinde een zo groot maatschappelijk draagvlak te verkrijgen samengesteld uit vertegenwoordigers van missie en zending, onderwijs en wetenschappen, bedrijfsleven, vakbeweging en sociale zekerheid, volksgezondheid en maatschappelijk werk, landbouw en de particuliere sector. Voorzitter en leden werden voor een periode van vier jaar door de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken (later de minister voor Ontwikkelingssamenwerking) benoemd. De Raad kende in de loop van zijn bestaan de volgende werkgroepen: Algemene Samenstelling Hulpprogramma Wettelijke Grondslag Jongeren Vrijwilligers Activiteiten van Universiteiten Internationaal Beleid Subuniversitair Onderwijs Uitzending Ondernemers Consortiumbeleid Bevordering particuliere financiering ontwikkeling Vraag en aanbod deskundigen Projecten Programma Opleiding uit te zenden deskundigen

De door de Raad uitgebrachte adviezen werden door het departement als volgt behandeld. Na verschijning van het advies werd een voorlopige schriftelijke reactie op het advies gegeven. Vervolgens vond een gesprek plaats van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking met de betreffende werkgroep. Naar aanleiding van dat gesprek stuurde het departement tenslotte een definitieve schriftelijke reactie aan de Raad.

Wanneer de onderwerpen van de NAR-adviezen terreinen betroffen waarvoor de minister voor Ontwikkelingssamenwerking niet de enige competente minister was werd, alvorens een gesprek met één van de werkgroepen aan te gaan, interdepartementaal overleg gevoerd.

5 DE BUITENLANDSE DIENST

5.1 ORGANISATIE VAN DE BUITENLANDSE DIENST:

Directie Buitenlandse Dienst (DBD)

Tot 1940 bestonden er voor het in het buitenland werkzame personeel van het ministerie drie diensten. De Diplomatieke Dienst, de Consulaire Dienst en de Tolkendienst. Leden van de diplomatieke dienst hielden zich bezig met het onderhouden van contacten op regeringsniveau over politieke en diplomatieke aangelegenheden. Economische en consulaire aangelegenheden werden behandeld door leden van de Consulaire Dienst. De Tolkendienst bestond uit een groep in Arabische, Japanse en Chinese taal en cultuur gespecialiseerde personen.

Kersten, Buitenlandse Zaken in ballingschap, 74-75

Door samenvoeging functioneerde vanaf 1 januari 1946 de Directie Buitenlandse Dienst (DBD), waaronder de nieuw gevormde Buitenlandse Dienst ressorteerde. De minister van Buitenlandse Zaken, mr. E.N. van Kleffens formuleerde de motieven voor de samenvoeging als volgt:'Handhaving van afzonderlijke diplomatieke en consulaire diensten elk met hun eigen personeel en verschillende dienstvoorwaarden is niet meer van deze tijd, nu het werk dat voorheen aan de consulaire posten toeviel voor een groot deel naar diplomatieke posten is verschoven'.

ABZ, Directie Buitenlandse Dienst (DBD), inventarisnummer 35

De vertegenwoordigingen

De werkzaamheden van de Buitenlandse Dienst werden verricht door de Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland. Binnen die groep van vertegenwoordigingen vielen drie categorieën te onderscheiden. Bilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen Gezantschappen Ambassades Militaire Missies Multilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen Consulaire vertegenwoordigingen consulaten-generaal consulaten vice-consulaten consulaire agenten

ad. 1 Bilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen Het onderhouden van diplomatieke betrekkingen met een vreemde mogendheid impliceert de accreditering van een ambassadeur bij het staatshoofd van die betreffende mogendheid. Dit betekent niet dat in elk land waarmee Nederland diplomatieke relaties onderhoudt ook een ambassade is gevestigd, want een ambassadeur kan bij meerdere regeringen geaccrediteerd zijn. De ambassade is het formele en officiële kanaal waardoor twee regeringen contact met elkaar onderhouden. Tegenwoordig kent Nederland geen vertegenwoordigers meer met de status van gezant. De laatste gezantschappen werden in de jaren zeventig verheven tot ambassade. In een enkel geval staat aan het hoofd van een Nederlandse vertegenwoordiging in het buitenland een (tijdelijk) zaakgelastigde. Het verschil tussen deze benamingen is vooral protocollair van aard.

Een ambassadeur en een gezant zijn geaccrediteerd bij het staatshoofd van het ontvangende land; een zaakgelastigde bij de minister van Buitenlandse Zaken van het ontvangende land. Slechts met betrekking tot voorrang en etiquette bestaat er onderscheid tussen de hoofden van zending. Het verschil tussen ambassadeurs en gezanten is dat ambassadeurs, als vertegenwoordigers met een hogere rang, voorrang hebben boven gezanten en dat zij het voorrecht hebben rechtstreeks een audiëntie bij het staatshoofd aan te vragen. Gezanten dienen dit via de minister van Buitenlandse Zaken van het ontvangende land te doen.

François, Handboek, 13-17

Een aparte groep binnen de categorie bilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen vormen de Militaire Missies. Het hoofd van een dergelijke missie was niet geaccrediteerd bij een instantie van het ontvangende land, maar bij de tijdelijke bezettende militaire macht in een land.De werkzaamheden op de bilaterale posten kunnen grofweg verdeeld worden in politieke aangelegenheden, handelsaangelegenheden, aangelegenheden betreffende pers en culturele zaken en consulaire aangelegenheden. Voor posten in ontwikkelingslanden komen daar werkzaamheden in het kader van de Ontwikkelingssamenwerking bij. Of er voor de verschillende terreinen aparte medewerkers op een post zijn aangewezen is afhankelijk van de grootte van de post. Op kleinere posten worden diverse taakgebieden door één persoon behandeld. Aan ambassades verbonden technische attachés zijn afkomstig van andere departementen van algemeen bestuur. Landbouwattachés worden geleverd door het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, defensieattachés door het ministerie van Defensie etc. Het ambtsgebied waarover de diplomatieke bevoegdheden van een Nederlandse vertegenwoordiging zich uitstrekt is gelijk aan de landsgrenzen van de ontvangende staat.

ad. 2 Multilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen De Nederlandse multilaterale diplomatieke vertegenwoordigingen werden aangeduid met de term: Permanente Vertegenwoordigingen van het Koninkrijk. De ambassadeurs die aan het hoofd van een dergelijke PV stonden werden geaccrediteerd bij de betreffende internationale organisaties. De PV's hadden een meer gespecialiseerde taak dan de ambassades. Zij waren gericht op de werkzaamheden van de internationale organisatie. Voor de permanente vertegenwoordigingen gold dat zij slechts een klein gedeelte van de hierna beschreven taken vervulden. Consulaire werkzaamheden verrichtten zij in het geheel niet.

ad. 3 Consulaire vertegenwoordigingen Aan het hoofd van een consulaire post staat een vice-consul, een consul of een consul-generaal, al dan niet honorair. De taken van een consulaire post zijn vooral van economische en uiteraard consulaire aard. Politieke rapportages werden door een consulaire post zelden geleverd, hoewel uitzonderingen mogelijk waren en vanwege de Weense conventie ook toegestaan werden en worden. Tegenwoordig is het wat meer gebruik dat de (beroeps)consuls ook regionale politieke en economische rapportage verzorgen. Het district of ressort van een consulaire vertegenwoordiging wordt in overleg tussen de Nederlandse regering en het ontvangende land vastgesteld. Indien in een land waar Nederland een consulaire vertegenwoordiging had ook een Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging was gevestigd was de consulaire post ondergeschikt aan die vertegenwoordiging. Het ressort van een consulaat of consulaat-generaal kon worden onderverdeeld in een aantal ressorten ten behoeve van enkele kleine, meestal honoraire, (vice-)consulaten. Vooral in landen waar zich veel Nederlanders hebben gevestigd (Australië, Canada, Verenigde Staten) was dit het geval.

5.2 TAKEN VAN DE BUITENLANDSE DIENST:

Artikel 1 van het Reglement van de Buitenlandse Dienst (KB van 13 oktober 1951, Staatsblad nr. 499) omschrijft de taak van de Buitenlandse Dienst. De door het Koninkrijk der Nederlanden ondertekende Verdragen van Wenen inzake diplomatiek en consulair verkeer komen hiermee overeen.

Heroverweging collectieve uitgaven. Deelrapport 9. Taak en Omvang Buitenlandse Dienst, Handelingen Tweede Kamer, zitting 1980-1981, 16 625, nr. 14; Omvang en organisatie van de Nederlandse vertegenwoordiging in het buitenland, Handelingen Tweede Kamer, zitting 1986-1987, 20 022, nr. 1; Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer, 18 april 1961 (Trb. 1962, nr. 159); Verdrag van Wenen inzake consulaire betrekkingen, 24 april 1964 (Trb. 1981, nr. 143).

Die taken zijn: Het Koninkrijk in het buitenland te vertegenwoordigen; De buitenlandse betrekkingen van het Koninkrijk te onderhouden door middel van contacten met de regering van de ontvangende staat; Buiten het grondgebied de belangen van het Koninkrijk en van de onderdanen te behartigen en te beschermen; Met alle wettige middelen inlichtingen omtrent het buitenland te verzamelen en te verstrekken die voor de regering en voor de bewoners van het Koninkrijk van belang kunnen zijn; Buiten het grondgebied van het Koninkrijk de gerechtelijke, buitengerechtelijke en administratieve handelingen en werkzaamheden te verrichten welke krachtens internationale overeenkomsten en de wetten en voorschriften van het Koninkrijk aan diplomatieke en consulaire ambtenaren zijn opgedragen of waartoe deze bevoegd zijn verklaard; Het verrichten van alle andere door of vanwege de regering op te dragen werkzaamheden; Het bevorderen van vriendschappelijke betrekkingen tussen het Koninkrijk en de ontvangende staat en het tot ontwikkeling brengen van hun betrekkingen op economisch, wetenschappelijk en cultureel gebied. Bovenstaande taken dienden te worden uitgevoerd met inachtneming van het volkenrecht, in het bijzonder de voor het Koninkrijk of de samenstellende delen van het Koninkrijk bindende internationale verdragen en andere overeenkomsten. Ook dienden bij de uitoefening van de taak de wetten en gebruiken van het land van accreditering in acht te worden genomen. De taakelementen werden in bilateraal en multilateraal verband uitgeoefend.

5.3 TAAKVERDELING:

In materiële zin werd het werk van de ambassades en consulaten globaal onderverdeeld in: Politieke aangelegenheden Economische aangelegenheden Ontwikkelingssamenwerkingsaangelegenheden Consulaire aangelegenheden Pers- en Culturele aangelegenheden

Uiteraard werden door de consulaten consulaire werkzaamheden verricht. Politieke en economische aangelegenheden werden door consulaten vaak op regionaal niveau behandeld.

Ad. A. Politieke aangelegenheden Het volgen van de binnenlandse en buitenlandse politieke ontwikkelingen in het land of bij de internationale organisatie waarbij de missie geaccrediteerd is. Het rapporteren aan de Nederlandse Regering omtrent de voor Nederland relevante ontwikkelingen opdat die bij het formuleren van haar beleid daar rekening mee kan houden; Het uitdragen van het Nederlandse politieke beleid - tevens in het belang van de bevordering van de internationale rechtsorde - bij de autoriteiten, waarbij de post is geaccrediteerd, respectievelijk de andere leden van de internationale organisatie, ten einde te bewerkstelligen dat het beleid van die autoriteiten (of van die landen) zich, voor zover nodig en/of wenselijk, aan dat Nederlandse beleid aanpast of conformeert; Behartiging van belangen van andere landen. Dit omvat de behartiging van de politieke belangen van Luxemburg in die landen waar Luxemburg geen vertegenwoordiging heeft. Deze verdragsrechtelijke vastgelegde verplichting wordt gedeeld met België, dat de commerciële en consulaire taken vervult in landen waar Luxemburg geen vertegenwoordiging heeft. Na de Tweede Wereldoorlog verliet de Nederlandse regering de vooroorlogse neutraliteitspolitiek. Een gevolg hiervan was dat tussen de bondgenoten in de NAVO en tussen de leden van de Europese Gemeenschap in alle hoofdsteden waar meerdere NAVO- of EG-landen zijn vertegenwoordigd regelmatig overleg werd gevoerd om tot een gemeenschappelijke standpunten te komen.

Ad. B. Economische aangelegenheden Op grond van een overeenkomst werken de posten ook voor het Directoraat-Generaal voor de Buitenlandse Economische Betrekkingen (BEB) en de Exportbevordering- en Voorlichtingsdienst (EVD) van het ministerie van Economische Zaken. Deze overeenkomst, in de wandeling "het Concordaat"

ABZ, DBD invnr. 32

Macro-economisch: algemene economische rapportage over macro-economische ontwikkelingen in het buitenland, overheidsmaatregelen, monetaire kwesties, energievoorziening, milieuhygiëne, lucht- en scheepvaartaangelegenheden, etc; Handelspolitieke informatievergaring en inspanningen, met name daar waar de handel op beperkende maatregelen stuit; toezending van economisch-statistisch materiaal; het verstrekken van inlichtingen aan de overheid en het bedrijfsleven van het land van vestiging over economische ontwikkelingen en mogelijkheden tot economische samenwerking met Nederland; het uitdragen van het Nederlandse beleid op economisch terrein.

Meso-economisch: berichtgeving over afzetmogelijkheden, ontwikkelingen in het bedrijfsleven, fusies, buitenlandse investeringen, concurrentie van derde landen etc; voorlichting over Nederlandse leveringsmogelijkheden van goederen en diensten; meldingen over ontwikkelingsprojecten en overheidsaanbestedingen; aantrekken van industriële projecten voor Nederland door middel van voorlichting, bemiddeling, etc; berichten over economische missies die West-Europa bezoeken en hulp aan Nederlandse missies in het ambtsgebied; berichten over beurzen en tentoonstellingen in het land van vestiging en hulp bij Nederlandse deelname aan beurzen.

Micro-economisch: ondersteuning en begeleiding van Nederlandse exporteurs in de vorm van: handelsbemiddeling; voorlichting van Nederlandse zakenlieden en introducties bij overheid en bedrijfsleven; bemiddeling bij handelsgeschillen

Ad. C. Ontwikkelingssamenwerkingsaangelegenheden Aansluitend op de hiervoor reeds omschreven taken van observeren, rapporteren, analyseren en het onderhouden van contacten omvatten de werkzaamheden in de ontwikkelingssamenwerking voorts in het bijzonder: het analyseren van het ontwikkelingsbeleid van het betrokken land; het nagaan van de plaats die Nederland in de samenwerking op dit gebied zou kunnen innemen; vaststelling van doelgroepen waarop het samenwerkingsbeleid gericht kan zijn; adviseren omtrent de aanvaardbaarheid en uitvoerbaarheid van individuele projecten; onderhandelingen over projecten met de lokale autoriteiten. het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van Kleine Ambassade Projecten (KAP);

Daarnaast omvat de uitvoering van projecten: toezicht op en berichtgeving over de voortgang van projecten; begeleiding van uit te zenden deskundigen, huisvesting, financiering, hulp bij import van goederen; bemiddeling bij de invoer van materieel voor hulpprojecten; behandeling van financiële aspecten.

Ad. D. Consulaire aangelegenheden

Ten behoeve van Nederlanders: Het zorgdragen voor de Nederlandse kolonie en Nederlandse toeristen in het buitenland. De meest voorkomende werkzaamheden hiervoor zijn: verstrekking, verlenging en wijziging van reisdocumenten voor Nederlanders, alsmede diplomatieke, consulaire en dienstpaspoorten; uit door post bij te houden administratie moet blijken:aan wie en wanneer een bepaald paspoort werd verstrekt en voor welke duur, dan wel of een paspoort werd verschreven of als onbruikbaar moest worden beschouwd en of aan een bepaalde persoon een paspoort werd verstrekt, dan wel of het paspoort van een bepaalde persoon werd verlengd en zo ja, welk paspoort. van de vermissing of van de intrekking van een paspoort moet aantekening worden gehouden in bedoelde administratie. van iedere afgifte, verlenging, vermissing of intrekking wordt in tweevoud aangifte gedaan bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. van de verlenging van elders afgegeven paspoorten wordt aantekening gehouden. een Nederlandse paspoort dat is ingeleverd wordt ongeldig gemaakt. opgave aan autoriteit van een vermist paspoort wordt doorgegeven aan de autoriteit die het paspoort heeft afgegeven. op een paspoortaanvraag wordt uiterlijk binnen twee maanden na het indienen van de aanvraag beslist. Is het niet mogelijk binnen deze termijn een beslissing te nemen, dan wordt hiervan kennis gegeven aan de Minister van Buitenlandse Zaken met opgave van redenen; voorts wordt de aanvrager verwittigd. opmaken van legalisaties; verstrekken van juridische adviezen; bijstand notariële akten: opmaken van akten van huwelijkstoestemming; de eed af te nemen, die de voogd, toeziende voogd, curator of toeziende curator volgens de wet moet afleggen; in bewaring nemen van holografische en geheime testamenten; opdragen van voogdij en toeziende voogdij; huwelijkstoestemming te verlenen, voorzover de wet zulks toelaat, aan minderjarigen, die de volgens de wet vereiste toestemming van ouders, voogd of toeziende voogd niet hebben verkregen; holografische en geheime testamenten op de door de wet voorgeschreven wijze te openen; opmaken van volmachten; registratie van opgemaakte akten in een repertorium. opmaken van akten van de burgerlijke stand; Niet alle posten zijn hiertoe bevoegd. dienstplichtzaken; doorgeleiden van verzoeken tot ontheffing van de dienstplicht voor in het ressort woonachtige Nederlanders. repatriëring; zorg voor gearresteerden: inlichten hoofdpost; bezoeken arrestant; toezien op juiste toepassing van het vreemde recht; onderhouden van contact met advocaat arrestant; eventueel arrestant voordragen bij WVC voor financiële bijstand; overbrenging van gerechtelijke stukken, rogatoire commissies, legalisaties en andere juridische handelingen; scheepvaartzaken, zeebrieven, aanmonstering, scheepsverklaringen; indien in een buitenlandse haven een kapitein wordt vervangen dan maakt de consul daarvan een aantekening in de scheepspapieren; schade tijdens een reis of buitengewone gebeurtenissen worden door de kapitein vastgelegd in een scheepsverklaring ten overstaan van de consul. Deze neemt de verklaring op, waarmerkt het document en stuurt de scheepsverklaring aan het Hoofd van de Scheepvaartinspectie; de consul bevordert de repatriëring van verstekelingen met de Nederlandse nationaliteit; vlootbezoeken; burgerlijke en militaire autoriteiten inlichten over vlootbezoek en saluutschoten aanvragen; havenautoriteiten, havenpolitie, loodswezen, douane en immigratiedienst inlichten; tijdige aankondiging van vlootbezoek in de pers; organiseren van activiteiten op de wal; aanwezig zijn bij aankomst schepen op de rede; bezoeken afleggen bij de commandant, die ook bij de consul een bezoek af moet leggen; aanwezig zijn bij kransleggingen en andere officiële plechtigheden op de wal. opsporing van personen in het ressort en het innen van vorderingen; hulp bij emigratie doorsturen van verzoeken van Nederlanders die zich in ressort van de consul willen vestigen naar het Nederlands Migratie Instituut. taken in het kader van de Wet Uitkering Vervolgingsslachtoffers (WUV) sinds 1973; voeren van administratie ten behoeve van de WUV; zorg dragen voor opstellen medische rapportages in het kader van de WUV; zorg dragen voor medische rapportage in het kader van de WUV; rapporteren over activiteiten in het kader van de WUV

Ten behoeve van buitenlanders: verlenen van visa voor bezoeken aan Nederland korter dan drie maanden of verstrekken van een 'machtiging voorlopig verblijf' bij een verblijf van langer dan drie maanden; doorzending van asielverzoeken; doorgeleiden van klachten over het optreden van Nederlandse overheidsorganen; inlichten van buitenlandse autoriteiten betreffende Nederland o.a. inzake de Nederlandse wetgeving.

Ad. E. Pers en Culturele aangelegenheden

Het bevorderen en verbreiden van kennis van het leven en denken van het Nederlandse volk, zijn staatkundige, economische en sociale structuur, zijn cultuur en zijn historie, en over de beginselen en feitelijke gegevens die daarbij een rol spelen. Al dan niet in het kader van een Cultureel Accoord tussen Nederland en het ontvangende land heeft de post tot taak het ontwikkelen van activiteiten en het aankweken en onderhouden van relaties die de banden tussen beide landen kunnen verstevigen. Concreter betekent dit: Het medewerken aan de uitvoering van bilaterale afspraken en verdragen op cultureel en wetenschappelijk gebied; Het deelnemen aan het internationale culturele verkeer; Het profijt trekken uit multilaterale samenwerkingsvormen op dit gebied alsmede het uitdragen van Nederlandse standpunten. onderhouden van contacten met de lokale pers teneinde publicaties over Nederland te stimuleren en waar nodig onjuiste voorlichting te corrigeren.

5.4 WERKZAAMHEDEN VAN PERMANENTE VERTEGENWOORDIGINGEN

De taak van de Permanente Vertegenwoordigingen van het Koninkrijk der Nederlanden bij internationale organisaties is het voorbereiden van het gezamenlijke beleid en de voorbereiding en formulering van het nationale beleid met betrekking tot die internationale organisaties. De PV’s zijn intermediair tussen de nationale administratie en de administratie van de internationale organisatie.

Uitvoering van de taak geschiedt door het uitdragen van het Nederlandse standpunt ten aanzien van aangelegenheden waarvoor de internationale organisatie in het leven is geroepen en het bevorderen van besluitvorming van de internationale organisaties, veelal via compromissen, waarin de Nederlandse belangen zo goed mogelijk tot hun recht komen. De werkzaamheden vinden voornamelijk plaats in vergaderingen van ambtelijke overleg- en werkgroepen en, afhankelijk van het soort organisatie, in al of niet regulier overleg van de politiek verantwoordelijken. De ambtelijke overleg- en werkgroepen kennen bij sommige internationale organisaties een vaste samenstelling (bijv. NATO), in andere gevallen is er sprake van een ad-hoc overleg. De definitieve voorbereiding van de besluitvorming vindt plaats in het overleg van de Permanente Vertegenwoordigers. De beslissing over de voorstellen vindt altijd op het departement in Den Haag plaats. Het uitdragen van standpunten door de Permanente Vertegenwoordigingen kan slechts plaatsvinden indien instructies bestaan over die standpunten. Die instructies worden geleverd door de departementen van algemeen bestuur in Nederland. Het departement van Buitenlandse Zaken treedt formeel op als coördinerend orgaan bij het vaststellen en doorgeleiden van die instructies. Multilateraal werk vindt ook plaats op ad-hoc basis. Het betreft hier speciale conferenties van kortere of langere duur waaraan meerdere staten deelnemen. Een voorbeeld hiervan is de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE). Daarnaast kan een bilaterale post ook optreden als de Nederlandse vertegenwoordiger bij een conferentie of internationale organisatie. Iets wat anders door een speciaal uitgezonden delegatie zou moeten worden gedaan.

Voorbeelden hiervan zijn de ambassade Bern ter zake van de UPU en het Consulaat-generaal Montreal ter zake van de ICAO en de ambassade Nairobi bij het Centrum van de Verenigde Naties voor menselijke nederzettingen (HABITAT) en bij het milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP).

6 STAFAFDELINGEN EN ADVISEURS ('S-SECTOR') 1950-

In dit hoofdstuk wordt de taak- en organisatieontwikkeling over de periode 1950-1990 beschreven van de stafafdelingen en adviseurs die rechtstreeks onder de secretaris-generaal ressorteren. Organisatie-ondersteunende afdelingen, zoals die voor personele en financiële aangelegenheden blijven, zoals eerder opgemerkt, buiten het onderzoek. Dientengevolge komen in dit hoofdstuk achtereenvolgens aan de orde: Directie Kabinet en Protocol, Directie Verdragen, Directie Algemene Zaken en de diverse adviseurs.

6.1 ORGANISATIE-ONTWIKKELING 1950-

Na de reorganisatie van 1950 laat de departementale, 'Haagse' organisatie zich verdelen in directoraten-generaal (uiteindelijk drie) en de zgn. 'S-sector' (rechtstreeks ressorterend onder de secretaris-generaal) met onder andere beleidsadviseurs en ondersteunende eenheden. De reorganisatie van 1950 had de structuur van de Directie Kabinet en Protocol (DKP) niet aangetast. DKP bestond op dat moment uit het Kabinet (DKP/KA), de Afdeling Decoraties (DKP/DE) en de Afdeling Verdragen (DKP/VE).

Deze laatste afdeling groeide in 1956 uit tot een zelfstandige directie. Bij deze directie werd ook het in 1953 ingestelde Vertaalbureau van DKP ondergebracht. In 1960 werd bij het Kabinet een sectie Registratie Personeel Buitenlandse Vertegenwoordigingen ingesteld, die vanaf einde 1962 verder ging als Bureau Administratie Buitenlandse Missies (DKP/BM). Tot slot werd bij DKP in 1989 het Bureau Voorrechten en Immuniteiten (DKP/VI) ingesteld.

In 1956 werd een Directie Verdragen (DVE) ingesteld als afsplitsing van DKP. DVE werd in 1959 gesplitst in een Bureau Parlementaire Aangelegenheden (DVE/PA) en een Bureau Voorbereiding en Bekendmaking Verdragen (DVE/VB). In 1967 werd het Bureau Voorbereiding en Bekendmaking van Verdragen gesplitst in een Bureau Voorbereiding Verdragen (DVE/VV) en een Bureau Bekendmaking Verdragen (DVE/BK). Onder DVE ressorteerde vanaf 1956, zoals gezegd, het Vertaalbureau. Het Vertaalbureau werd in 1959 omgedoopt tot Bureau Vertalingen (DVE/VT). In 1968 werd dat als Afdeling Vertalingen ondergebracht in de ondersteunende sector onder de Assistent Secretarisgeneraal Administratieve Zaken (ASAZ). Bij de reorganisatie van 1950 was de Directie Algemene Zaken (DAZ) de opvolger van de Directie Juridische en Administratieve Zaken. Onder DAZ kwamen de volgende, deels nieuwe bureaus te ressorteren: Bureau Vreemdelingenzaken (DAZ/VZ), Bureau Juridische Zaken (DAZ/JZ), Bureau Paspoorten (DAZ/PP), Bureau Reiswezen (DAZ/RW) en Bureau Algemene Zaken (DAZ/AZ). Het laatste bureau werd in 1952 reeds gesplitst in een Bureau Sociaal-economische Zaken (DAZ/SZ) en een Bureau Nederlanders in het Buitenland (DAZ/NB, 1952-1963). In hetzelfde jaar werd het Bureau Paspoorten omgedoopt tot Bureau Paspoorten en Policiaire Zaken (DAZ/PP). Dit werd op zijn beurt in 1984 opgevolgd door het Bureau Paspoortaangelegenheden (DAZ/PP) en de Beleidsgroep Reisdocumenten (1986), die hebben bestaan tot aan de overdracht van het paspoortbeleid aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken (najaar 1990). Van het Bureau Vreemdelingenzaken werd in 1984 een Bureau Asielzaken (DAZ/BA) afgescheiden.

Tevens werd toen een stafeenheid Bijzondere Onderwerpen (DAZ/EB) gecreëerd. Na de opheffing van het Directoraat-generaal Indonesië (DGIN) werd het Bureau Schadeclaims Indonesië bij DAZ ondergebracht. In 1969 ging het over naar de Directie Oosten van DGPZ (DOA/ SI).

Voor dit beleidsterrein zal een apart institutioneel onderzoek worden ingesteld door PIVOT

6.2 DIRECTIE KABINET EN PROTOCOL 1950-

Kabinet

DKP/KA behandelt buitenlandse aangelegenheden betreffende het Koninklijk Huis en onderhoudt hiertoe de contacten met het Kabinet der Koningin en de posten in het buitenland. Tot 1988 behandelde DKP/KA ook de briefwisseling tussen Koningin en vreemde vorsten en staatshoofden. Verder is het DKP/KA belast met de voorbereiding van staats- en (niet) officiële bezoeken en van buitengewone diplomatieke zendingen (van Nederland aan het buitenland en v.v). DKP/KA behandelt voorts zaken ten aanzien van leden van het buitenlandse Corps Diplomatique en het personeel werkzaam bij buitenlandse missies en de internationale organisaties in Nederland. Het gaat hierbij om agrémentverlening (formele toestemming van de ontvangende staat om als diplomaat werkzaam te zijn), diplomatieke voorrechten en immuniteiten, visa en legitimatiebewijzen, beveiligingsmaatregelen,

'Beveiliging ... van het Corps Diplomatique en het personeel werkzaam bij buitenlandse missies en de internationale organisaties in Nederland', wordt sinds 1988 in de Gids vermeld, maar werd in 1970 al als taak omschreven. 'Functiemap DKP, januari 1970'. O & I archief, 4e blok, inv.nr. 0178

Ook vervult het Kabinet een adviserende functie ten aanzien van deze aangelegenheden ten opzichte van andere overheidsinstanties en bedrijfsleven. DKP/KA documenteert buitenlandse protocollaire en ceremoniële regelgeving.

Bureau Decoraties

Deze organisatie-eenheid werd in de jaren vijftig achtereenvolgens aangeduid als 'Afdeling Decoraties', 'Decoraties' en 'Bureau Decoraties 'Gids Ministerie van Buitenlandse Zaken ('s Gravenhage 1950-1960)

Vanaf 1950 verzorgde DKP/DE voordrachten voor Nederlandse decoraties aan buitenlanders en agrementsaanvragen van buitenlandse decoraties aan Nederlanders. Tevens voorzag het in het secretariaat van de Interdepartementale Decoratiecommissie en de Decoratie Commissie uit de Raad van Ministers. In 1966 werd de taak verruimd tot 'voordrachten en zaken betreffende Nederlandse onderscheidingen aan Nederlanders in het buitenland en vreemdelingen, alsmede buitenlandse onderscheidingen aan Nederlanders; restitutie van versierselen na overlijden of bij bevordering.' In 1969 verdwenen de voordrachten uit de taakomschrijving

Organisatie en reorganisatie, 62. Gids van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (’s Gravenhage 1988)

Bureau Administratie Buitenlandse Missies

DKP/BM had in 1963 de voorbereiding en uitvoering van werkzaamheden met betrekking tot de erkenning en toelating van buitenlandse consulaire vertegenwoordigers overgenomen van DKP/KA en de Sectie registratie personeel buitenlandse vertegenwoordigingen. Het bureau verzorgde tevens de agrémentsverlening van buitenlandse militaire attachés en de registratie en verlening van visa en legitimatiebewijzen aan personeel van buitenlandse vertegenwoordigingen en internationale organisaties.

Bureau Voorrechten en Immuniteiten

DKP/VI behandelt sinds 1989 alle aangelegenheden inzake privileges en immuniteiten van buitenlandse ambassades en consulaten en bepaalde internationale organisaties hier te lande, inclusief inwonende gezinsleden en huispersoneel. Ook de bescherming van buitenlandse missies en buitenlandse bezoekers wordt door dit bureau geregeld. Tot slot verzorgt het de afgifte en registratie van CD/BN/GN kentekennummers van het CD en CC.

Gids van het Ministerie van Buitenlandse Zaken ('s-Gravenhage 1989/90)

Afdeling Verdragen

De werkzaamheden van DKP/VE omvatten de formele procedure van door Nederland te sluiten verdragen en andere overeenkomsten met vreemde mogendheden. Inhoudelijke bemoeienis betreft de (juridische) controle van de ontwerpteksten en vertalingen. Vanaf 1951 redigeert de afdeling het Tractatenblad van het Koninkrijk der Nederlanden.

'De zorg voor de uitgifte van het Tractatenblad wordt opgedragen aan de minister van Buitenlandse Zaken.' KB van 29 december 1950 art. 3 (Stb. no. K 667). Ingetrokken bij Rijkswet van 22 juni 1961, Stb. 207, houdende bekendmaking van internationale overeenkomsten en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, art. 8. De zorg voor het Tractatenblad bleef evenwel bij de minister van Buitenlandse Zaken (art. 4)

6.3 DIRECTIE VERDRAGEN 1956-

Vanaf 1956 werden de taken van de DKP/VE voortgezet in een directie. De taken zijn in de loop van de jaren vastgelegd in (internationale) wet- en regelgeving of zijn indirect terug te voeren op wet- en regelgeving. Algemene bepalingen met betrekking tot het sluiten van verdragen zijn te vinden in de Grondwet. Deze is hiertoe in de naoorlogse periode regelmatig gewijzigd.

KB van 22 juni 1953 (Stb. 295), KB van 11 september 1956 (Stb. 472) en KB van 17 december 1963 (Stb. 536). Het betreft daarbij vnl. de art. 60 e.v.

Chef DVE fungeerde van 1963 tot 1968 als secretaris van de interdepartementale werkgroep Interpretatie en toepassing voor het Koninkrijk.

Van de werkgroep, die mogelijk in 1959 is ingesteld, werd het secretariaat voor 1963 vervuld door de speciaal assistent van de Regeringscommissaris voor Indonesische aangelegenheden (ZS). JURA was gedurende de gehele periode lid van de werkgroep

Vertaalbureau/Bureau Vertalingen

Verzorgde de vertaling van (verdrags-)teksten in en uit vreemde talen. Was het contactpunt voor de uitbesteding van vertalingen. Verzorgde vanaf 1962 voor een toenemend aantal departementen en Hoge Colleges van Staat de vertalingen van teksten.

Bureau Parlementaire Aangelegenheden

DVE/PA behandelt de legislatieve aangelegenheden ten aanzien van de Staten-Generaal, Raad van State, Ministerraad, Suriname en de Nederlandse Antillen en andere zaken van parlementaire aard, zoals vastgelegd in de op verdragen betrekking hebbende artikelen van de Grondwet en het voor het Koninkrijk. DVE/PA verzorgde het secretariaat van de in 1969 ingestelde interdepartementale (ad hoc) Commissie VN-verdragen rechten van de mens onder voorzitterschap van chef DVE.

Ingesteld door de minister van Buitenlandse Zaken bij brief aan betrokken vakministers van 15 juli 1968. De commissie produceerde o.a. het Ontwerp van Rijkswet en Memorie van toelichting (Kamerstuk 13 932 (R1037) en enkele openbare publicaties over de activiteiten van de commissie

Bureau Voorbereiding en Bekendmaking Verdragen

DVE/VB had tot taak de formele voorbereiding en bekendmaking van door het Koninkrijk te sluiten en gesloten internationale overeenkomsten. De redactie van het Tractatenblad

Vanaf 1961 t.g.v. de Rijkswet van 22 juni 1961, Stb. 207, houdende regeling inzake de bekendmaking van internationale overeenkomsten en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, art. 1 t/m 4

Bureau Voorbereiding Verdragen

DVE/VV houdt zich sinds splitsing van laatstgenoemd bureau bezig met de formele voorbereiding en inwerkingtreding van internationale overeenkomsten.

Bureau Bekendmaking Verdragen

DVE/BK houdt zich als tweede opvolger van Bureau Voorbereiding en Bekendmaking Verdragen bezig met de uitvoering van eerder genoemde Rijkswet. Vanaf 1970 is het bureau tevens belast met depositaire taken voor wat betreft verdragen waarvan het Koninkrijk depotstaat

Depotstaat: land waar een (multilateraal) verdrag ondertekend wordt. 'In vele multilaterale verdragen wordt een artikel opgenomen, waarin de taak is omschreven van de Staat, bij welke de originele tekst van het verdrag is gedeponeerd, met name wat betreft het vervaardigen van afschriften, het mededelen aan de Partijen van ondertekeningen, bekrachtigingen, opzeggingen, enz. Berust het verdrag bij een internationale organisatie, dan valt die taak aan een orgaan van die organisatie toe.' A.M. Stuyt, Formeel tractatenrecht, overzicht aan de hand van de Nederlandse praktijk ('s-Gravenhage 1966) 47 en 66

6.4 DIRECTIE ALGEMENE ZAKEN 1950-

DAZ is belast met de zaken die betrekking hebben op Nederlanders en vreemdelingen

Met uitzondering van: 1. de belangenbehartiging van Nederlands diplomatiek personeel in het buitenland, hetgeen geschiedt door de Directie Buitenlandse Dienst en 2. zaken met betrekking tot hier te lande geaccrediteerde buitenlandse diplomaten, door Directie Kabinet en Protocol

Hij had vanaf de instelling in 1955 het voorzitterschap van de interdepartementale commissie voor Vluchtelingenzaken (ICV, later: Vluchtelingenbeleid) en was lid van de Permanente vreemdelingen adviescommissie, welke van voor 1950 dateert.

Ingesteld door de minister van Buitenlandse Zaken 13 april 1955. Het secretariaat berust bij de Directie Internationale Organisaties (DIO)

Tussen 1965 en 1970 was aan de directieleiding een staffunctionaris verbonden 'belast met de behandeling van nationalisatievraagstukken.' Deze was als regeringsvertegenwoordiger verbonden aan de Commissies verdeling schadeloosstelling voor Zuidslavië (1963-1969), voor Bulgarije (1966-1968), voor Polen (1966-1970), voor Tsjechoslowakije (1966-1970) en voor Hongarije (1967-1970). Ook had deze stafmedewerker het secretariaat van de interdepartementale commissie inzake nationalisatievraagstukken.

Voorzitterschap tussen 1950 en 1967 bij Directie Europa (DEU). Secretariaat tot 1964 bij DEU, vanaf dat jaar bij DAZ

Bureau Algemene Zaken

In DAZ/AZ werden onder andere een aantal taken van de in 1950 opgeheven directie Verkeer en Grote Rivieren ondergebracht. Tot 1952 hield het zich bezig met de volgende onderwerpen: nalatenschappen, belastingen, hulpacties, repatriëring, vlootbezoek, scheepvaart, zeelieden, visserij, verkeer en waterstaatkwesties, dienstplichtaangelegenheden, oorlogsschaden, onderstand, overneming van behoeftigen, inlichtingen omtrent personen. DAZ/AZ verzorgde tussen 1950 en 1962 het secretariaat van de Nederlandse afvaardiging in het Havencomite Straatsburg/Rotterdam/Amsterdam.

Bureau Paspoorten/Bureau Paspoorten en Policiaire Zaken/Bureau Paspoortaangelegenheden/Beleidsgroep Reisdocumenten

DAZ/PP verzorgde (in 1950) de afgifte van paspoorten aan personen, die niet in het bevolkingsregister van enige Nederlandse gemeente zijn ingeschreven, alsmede van dienst-, consulaire en diplomatieke paspoorten en legalisaties. Daar kwam bij in 1952 naar aanleiding van de Paspoortinstructie

Paspoortinstructie Nederland 1952, vastgesteld bij beschikking van de minister van Buitenlandse Zaken van 26 mei 1952, DAZ/PP 48810, Ned. Stcrt. 1952, 132

Het hoofd was toegevoegd aan de directie van KEP B.V. en aldaar belast met het toezicht en de advisering ten aanzien van paspoortaspecten. Tenslotte vertegenwoordigde de BGR de minister van Buitenlandse Zaken in de Voorlopige Raad voor de Persoonsinformatievoorziening.

Jaarboek Buitenlandse Zaken 1985-1986 ('s-Gravenhage 1986) 167

Bureau Reiswezen

DAZ/RW heeft als hoofdtaken de verzorging van reizen naar het buitenland voor ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken en verzorgen van visering van alle diplomatieke, dienst- en gewone paspoorten voor ambtenaren van alle ministeries. In bijzondere gevallen wordt deze dienst ook voor particulieren verricht (waarvoor vanaf 1978 een uitzondering voor toeristen geldt). Tot 1964 vroeg het bureau ook de voor die reizen benodigde deviezen aan. Tussen 1964 en 1978 verleende DAZ/RW bemiddeling aan Nederlanders bij visa-aanvragen voor landen niet in Nederland vertegenwoordigd.

Bureau Juridische Zaken

Bepaalde taken van DAZ/JZ werden tussen 1950 en 1984 afgestoten en andere juist toegevoegd. Dat geldt voor behandeling van kwesties van extra territorialiteit en emigratie (taak tot 1952), naturalisatie (tot 1952 en vanaf 1984), inlichtingen omtrent Nederlandse en vreemde wetgeving (tot 1963), beheerszaken, auteursrechten, effectenregistratie, rechtsherstel, gerechtelijke stukken (1952 tot 1982), burgerlijke stand, grensverdragen (1952 tot 1984), belastingwetgeving en -verdragen, conciliatieverdragen (1963 tot 1982) en de afwikkeling van nalatenschappen (1963 tot 1984).

DAZ/JZ heeft sinds 1984 tot taak bij te dragen aan de oplossing van juridische vraagstukken, alsmede het bijdragen aan de totstandkoming van wettelijke maatregelen en verdragen en de uitvoering daarvan, ondermeer op het gebied van internationale rechtshulp in civiele zaken en in strafzaken waaronder uitlevering, alsmede op het gebied van internationaal privaatrecht. Verder draagt het bureau bij aan de voorbereiding van wettelijke maatregelen ten aanzien van consulaire bevoegdheden en houdt het toezicht op de uitvoering van de Consulaire wet, Consulair Besluit en de wet op de Kanselarijrechten. Verder is het bureau betrokken bij de behandeling van nationaliteitskwesties, naturalisatieverzoeken, militaire zaken, scheepvaartaangelegenheden, invordering van schulden aan de Staat, problemen in verband met invoerrechten, financiële vorderingen voortvloeiend uit de Tweede Wereldoorlog en bemiddeling bij de uitvoering van de wet Uitkeringen Vervolgingsslachtoffers. DAZ/JZ is sinds 1950 vertegenwoordigd in de Commissie rechtsherstel buitenlandse effecten.

Bureau Sociaal-Economische Zaken

Bij de instelling in 1952 kreeg DAZ/SZ taken toebedeeld op de volgende terreinen: emigratie, sociale zekerheid, arbeid, vestigingsverdragen, onderstanden, alimentatie, overneming van behoeftigen en krankzinnigen, voogdij, nalatenschappen, oorlogsschade. In 1953 werd repatriëring daar aan toegevoegd, in 1957 adoptie en curatele. In 1957 kwam oorlogsschade, in 1960 vestigingsverdragen te vervallen. In 1963 werd het takenpakket uitgebreid met kostwinnersvergoedingen en pensioenen, recuperatie en oorlogsgraven. In 1981 werden de taken opnieuw gedefinieerd: bijstand aan in het buitenland in financiële moeilijkheden geraakte Nederlanders en bemiddeling bij repatriëring; recuperatie; (consulaire bijstand aan) Nederlandse gedetineerden in het buitenland; opsporing van vermiste Nederlanders in het buitenland en nagaan van welstand; adresopsporing en bemiddeling bij inning van vorderingen; informatieverstrekking met betrekking tot vestiging in het buitenland, sociale zekerheid en pensioenen; sociale uitkeringen, bijstand, e.d.; oorlogsgraven; evacuatie-aangelegenheden; alimentatie-, voogdij-, adoptie en curatele aangelegenheden; studieschulden. In 1982 kwamen alimentatie-, voogdij-, adoptie en curatele aangelegenheden en studieschulden te vervallen. Toegevoegd werden geneesmiddelenvoorziening aan de posten en bemiddeling bij examens in het buitenland. Vanaf 1984 heeft DAZ/SZ de volgende taken: bijstand aan in het buitenland in financile moeilijkheden geraakte Nederlanders; bemoeienis met (de repatriëring van) zieke, gewonde, geestelijk gestoorde en overleden Nederlanders in het buitenland; bijstand aan Nederlandse gedetineerden in het buitenland; adresopsporing en bemiddeling bij inning van vorderingen van particulieren en overheid; informatieverstrekking met betrekking tot vestiging en werkgelegenheid in het buitenland en andere emigratie-aspecten, alsmede voorlichting aan Nederlanders in verband met terugkeer naar Nederland; aangelegenheden betreffende de Algemene Bijstandswet; burger- en oorlogsgraven aangelegenheden; bemiddeling bij examens in het buitenland; Nederlandse gemeenschappen, verenigingen en clubs in het buitenland; evacuatie-aangelegenheden en inlichtingen veiligheidssituatie. In 1988 kwam daarbij nog de coördinatie van het buitenlands beleid ten aanzien van de aids-problematiek. DAZ/SZ had zitting in de Centrale coördinatiecommissie sociale voorzieningen (1950-1968), de interdepartementale commissie buitenlandse arbeidskrachten (1965-1968). DAZ/SZ heeft zitting in de Permanente Commissie voor zaken van de Burgerlijke Stand en Nationaliteitsaangelegenheden en de Commissie Nederlandse gedetineerden in het Buitenland. Verder is er extern overleg met particuliere hulpverleningsorganisaties en reisorganisaties.

Gids van het Ministerie van Buitenlandse Zaken ('s-Gravenhage 1984), Jaarboek Buitenlandse Zaken 1988-1989 ('s-Gravenhage 1989) 159-164. De BZ-organisatie in kaart, ongepubliceerd rapport, O & I, Ministerie van Buitenlandse Zaken (1992)

Bureau Vreemdelingenzaken

DAZ/VZ is in de jaren vijftig en zestig belast met de toelating en uitwijzing van vreemdelingen, door middel van de verlening van visa, toelating als vluchteling, uitlevering, naturalisatie, verlenging van paspoorten voor vreemdelingen en vluchtelingen in het buitenland. Het bureauhoofd was tot 1958 tevens adviseur van de Visadienst. In 1960 werd de bemoeienis met vestigingsverdragen en statusregelingen aan de taken toegevoegd, in 1969 met verdragen en regelingen inzake het personenverkeer. In 1970 kwamen daarbij de privileges en immuniteiten van internationale organisaties en hun personeel (voor zover niet behorende tot de competentie van DKP). In 1984 werd de behandeling van problemen van Nederlanders met betrekking tot buitenlandse verblijfs- en tewerkstellingsvergunningen aan de taken van DAZ/VZ toegevoegd en in 1988 de buitenlandse aspecten van het minderhedenbeleid.

DAZ/VZ vertegenwoordigt het Ministerie van Buitenlandse Zaken vanaf 1950 in de Facilitaire Commissie Burgerluchtvaart,

Ingesteld in 1949 door de Rijksluchtvaartdienst (zie PIVOT-rapport 'Grenzen aan het vliegen' Institutioneel onderzoek op het terrein van de burgerluchtvaart, 1945-1992 (1994)

Bureau Asielzaken

DAZ/BA levert een bijdrage aan het Nederlandse vluchtelingenbeleid. DAZ/BA heeft zitting in de Interdepartementale Stuurgroep Immigratie (ISI), voert het secretariaat van de Interdepartementale Commissie Vluchtelingenbeleid (ICV) en vertegenwoordigt Buitenlandse Zaken in de zgn. 'asielzittingen' van de Adviescommissie Vreemdelingenzaken (AVV) en van de Afdeling Rechtspraak van de Raad van State (ARRS). Het vluchtelingenbeleid wordt in internationaal verband onder andere uitgedragen in de Intergovernmental Committee for Migration. Bij de uitvoering van het vluchtelingenbeleid had het bureau een stem in de statusbepaling van asielzoekers (tot en met 1991).

Stafeenheid Bijzondere Onderwerpen

DAZ/EB omvat een aantal staffunctionarissen met diverse taken op het terrein van vreemdelingenbeleid. DAZ/EB informeert de vertegenwoordiger van Buitenlandse Zaken in de Interdepartementale Coördinatiecommissie Minderhedenbeleid over de standpunten van de onderscheiden dienstonderdelen; adviseert de leiding van DAZ over ontwikkelingen in het minderhedenbeleid; ontwerpt mede instructies ten aanzien van het minderhedenbeleid; draagt bij aan de behandeling van Kamervragen; pleegt departementaal en interdepartementaal overleg.

'Staffunctionaris DAZ', notitie 23-11-1983, O & I-archief, 4e blok, inv.nr. 0235

6.5 ADVISEURS 1950-

Verkeersadviseur (VADV)

De taak van VADV is sinds 1950 onveranderd: de behandeling van alle luchtvaartaangelegenheden voor het departement en het adviseren van de departementsleiding over scheepvaart en andere verkeersaangelegenheden in de ruimste zin van het woord. Bij de reorganisatie van 1950 zijn de uitvoerende taken van de Directie Verkeer en Grote Rivieren overgedragen aan DAZ. VADV verricht de volgende werkzaamheden: het bestuderen van ontwikkelingen op het terrein van internationaal vervoer; bijdragen aan de voorbereiding van wetgeving op verkeersgebied; het adviseren van en overleggen met departementsleiding, directies, andere ministeries (in het bijzonder Verkeer en Waterstaat (DGSM, DGV, HDTP), vervoersorganisaties (w.o. Stichting Nederlandse Internationale Wegvervoerorganisatie (NIWO), Kamers van Koophandel en het bedrijfsleven (w.o. KLM); het instrueren van posten en permanente vertegenwoordigingen; behandeling van zaken betreffende de ICAO, ECAC, CEMT, IMCO en CRC en vertegenwoordiging van Buitenlandse Zaken in afvaardigingen naar deze organisaties; secretariaat van de Nederlandse afvaardiging naar de Centrale Rijnvaartcommissie (CRC, Straatsburg); deelname aan de departementale crisisstaf; het voeren van overleg met de Antilliaanse autoriteiten en directie van de ALM; behandeling in overleg met het Ministerie van Defensie van overvlieg- of landingsvergunnigen buitenlandse militaire vliegtuigen; verzorging aanvragen Nederlandse militaire vliegtuigen; verzorging diplomatieke toestemming bezoeken Nederlandse Marineschepen aan buitenlandse havens; overleg met Ministerie van Defensie over toekomstige vlootbezoeken; overleg met Ministerie van Financiën over belastingaangelegenheden; vertegenwoordiging van Nederland in bilaterale onderhandelingen over vervoerskwesties; bijdragen aan werkdossiers bewindslieden.

VADV was voorzitter van de Nederlandse delegatie van de Nederlands-Belgische studiecommissie voor het Scheldevraagstuk (1956-1961),

Ingesteld n.a.v. de op 14 juli 1951 te Goes gehouden Ministersconferentie. Voorzitterschap 1951-1956 bij JAFR, echter: eerste bijeenkomst 5 maart 1956. Secretariaat Nederlandse delegatie bij DEU/BE

Tot 1981 vertegenwoordigt VADV het Ministerie van Buitenlandse Zaken in de Centrale commissie voor de statistiek (CCS).

Juridisch Adviseur (JAFR/JURA)

Het is de taak van JURA

De afkorting JAFR werd tot 1953 gebezigd ter aanduiding van Juridisch Adviseur prof. mr. dr. J.P.A. Francois. Sindsdien wordt de afkorting JURA gebruikt

Financieel-Economisch Adviseur (FEAD)

FEAD was in 1950 pro memorie in de nieuwe organisatie opgenomen. De functie zou niet ingevuld worden zolang van de diensten van regeringscommissaris Hirschfeld gebruik kon worden gemaakt. Met ingang van 15 juli 1954 werd E.H. van der Beugel Directeur-generaal voor Economische en Militaire Aangelegenheden tot FEAD benoemd. Toen deze in 1957 staatssecretaris van Buitenlandse Zaken werd, bleef de functie vacant. Het was de taak van FEAD adviezen uit te brengen aan de departementleiding (twee ministers en een secretaris-generaal) en de directies van het departement over vragen van financieel-economische aard.

Organisatie en reorganisatie, 206-207. Beschikking van 15 juli 1954, ASAZ no. 88417

Adviseur Beleidsplanning (PLAN)

De functie werd per 1 september 1972 ingesteld. Met de titel raadadviseur werd prof.drs. H. Ch. Posthumus Meyes, voormalig sous-chef DIE, de eerste Adviseur Beleidsplanning. Hij kreeg een aantal assistenten toegevoegd. Taak van PLAN is de minister gevraagd en ongevraagd te adviseren over het Nederlandse multilaterale en bilaterale buitenlandse beleid in algemene zin op de langere termijn. Hiertoe verricht PLAN onderzoek en studies en heeft hij recht op informatie, het zelfstandig onderhouden van interne en externe contacten, het bijwonen van beleidsvergaderingen.

Archief O & I, blok 4, inv.nr. 0011. Jaarboek van het Departement van Buitenlandse Zaken 1972-1973 ('s Gravenhage 1973), 165-167

Adviseur in Algemene Dienst (ADVA)

Tussen 1974 en 1980 stond deze adviseur ter beschikking van de bewindslieden van het departement voor het geven van adviezen over belangrijke principiële beleidsvraagstukken op het gehele terrein van de taak van het departement. Ook kon ADVA belast worden met bijzondere opdrachten. Aangesteld in deze functie werd J. Meijer, voormalig directeur-generaal Internationale Samenwerking (DGIS).

Adviseur voor Onderhandelingen met Buurlanden (BUAD)Adviseert de departementsleiding over Nederlands-Belgische kwesties (Schelde, Benelux, etc.). Maakt deel uit van onderhandelingsdelegaties.

Adviseur voor Protocollaire Aangelegenheden (ADKP)

Adviseert de departementsleiding en de Directie Kabinet en Protocol (DKP) over zaken die het in acht te nemen protocol in officiële buitenlandse contacten aangaan.