De totstandkoming van de publikatie van deze inventaris van archieven van Crisisinstellingen in verband met de Wereldoorlog over de jaren 1914-1926, behoeft enige toelichting. Op 11 november 1993 is het 75 jaar geleden, dat in Frankrijk de wapenstilstand werd getekend tussen het Duitse keizerrijk en de geallieerden. Deze dag, Jour de l'Armistice, die in Nederland niet wordt herdacht, is aanleiding geweest om een verzamelbundel van archieven van crisisinstellingen samen te stellen. De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog in Nederland, dat tijdens deze oorlog neutraal was en de verschrikkingen van de gewapende strijd niet kende, hebben diepe sporen nagelaten. De economische crisis als gevolg van deze oorlog noopte de Nederlandse overheid tot ingrijpen in het sociaal-economisch leven. Dat deed ze niet van harte. Handel, nijverheid en landbouw werden traditioneel tot het domein van het particulier initiatief gerekend. Toch dwong economische schaarste tot regulerende maatregelen op het terrein van de distributie, prijsvorming, in- en uitvoer en voedselvoorziening, zij het dat een groot deel van de maatregelen werden uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van privaatrechtelijke crisisverenigingen en -instellingen. De omzetting van deze halfslachtige autoriteiten D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving in Nederland, (Groningen 1945).
De eindredacteuren
Na het uitbreken van de oorlog in 1914 raakte Nederland in een economische crisis. Algemene informatie over Nedeland in sociaal en economisch opzicht tijdens de oorlog is te vinden in: Verslagen en Mededeelingen van de Afdeling Handel van het Departement van Landbouw, Nijverheid en Handel (jrg. 1921, deel 4), p. VIII. Verslagen en Mededeelingen van de Afdeling Handel, deel 4, p. XVIII. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving in Nederland (Groningen 1945), p. 27
De wet- en regelgeving in de eerste helft van de wereldoorlog was er vooral op gericht om prijsopdrijving en het vasthouden van voorraden te voorkomen en om te verhinderen dat voor binnenlands gebruik benodigde grondstoffen en produkten (vooral landbouwprodukten) zouden worden geëxporteerd. Voor zover er distributie van levensmiddelen onder de bevolking plaatsvond, werd die vooral uitgevoerd door de gemeentelijke overheid. De rijksoverheid werkte nauw samen met het particulier initiatief, zoals het Koninklijk Nationaal Steuncomité en de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij (NOT). Het Steuncomité, opgericht in augustus 1914, richtte zich vooral op steunverlening aan burgers en het bedrijfsleven. De NOT was actief ten behoeve van de invoer. Volgens afspraken met de belligerenten werd invoer van goederen geadresseerd aan de NOT niet beschouwd als contrabande en werd vrije invoer van die goederen gegarandeerd: (..) "Ter zee dekte dus de bekende zwart-witte NOT-kegel de neutrale lading aan boord van het neutrale schip". Een uitzondering op de samenwerking met het particulier initiatief werd gevormd door de import van graan en meel, waarin de rijksoverheid zich kort na het uitbreken van de oorlog een monopoliepositie verwierf en waarbij de normale handel werd uitgesloten. Eind 1915, begin 1916 werd ook de binnenlandse graanhandel door de rijksoverheid uitgeschakeld. Verslagen en Mededeelingen van de Afdeling Handel, deel 4, p. X.
De belangrijkste wetten uit de crisisperiode waren:
Deze wetten regelden het algemene kader van het overheidsingrijpen in de economie van Nederland.
De regering had in de eerste helft van de oorlog, voor wat de levensmiddelen- en goederenvoorziening in het land betreft, de beschikking over bevoegdheden op basis van de Wet van 3 augustus 1914 (Stb. 351) tot wijziging van de Onteigeningswet, bekend onder de naam Levensmiddelenwet. Deze wet was bedoeld om het vasthouden van voorraden en prijsopdrijving tegen te gaan. De wet gaf de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel de bevoegdheid om:
De wet werd ook gebruikt om de beschikbaarstelling van levensmiddelen ten behoeve van de bevolking af te dwingen. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving , p. 21 e.v. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 29.
Een ander instrument daartoe werd gevormd door de Uit- en vervoerwet van 3 augustus 1914 (Stb. 344). Deze wet gaf de minister van Oorlog de bevoegdheid de uitvoer en het vervoer van goederen geheel of gedeeltelijk te verbieden. Tevens had de minister van Oorlog de bevoegdheid ontheffing van het verbod te verlenen. Met name door de laatste bevoegdheid was de regering in staat de uitvoer van goederen uit Nederland te reguleren. Met betrekking tot het verlenen van de ontheffing werden voorwaarden gesteld aan de exporteurs. Zij mochten alleen exporteren, wanneer zij eenzelfde hoeveelheid ter beschikking van de binnenlandse markt hielden. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 20 e.v.
D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 32.
D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 37.
D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 36 e.v.
De N.V. Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM) nam de consentverlening voor de uitvoer over van de crisisverenigingen. Deze maatschappij had voorts tot taak te onderhandelen met het buitenlandse autoriteiten, teneinde een gunstiger handelspositie te verkrijgen. Koninklijk besluit van 22 december 1917 (Stb. 726); Eindverslag van de Crisis Enquête Commissie, p. 44.
De Schepenuitvoerwet van 18 maart 1916 (Stb. 139) regelde de uitvoer van schepen. De wet gaf de overheid een extra middel naast de Uit- en vervoerwet, om de beschikking te houden over voldoende scheepsruimte voor het vervoer van goederen ten behoeve van de binnenlandse levensmiddelenvoorziening. Deze wet was in eerste instantie bedoeld om de graanvoorziening veilig te stellen. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 41. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 43.
Voorts regelde de Distributiewet 1916 de financiële tegemoetkoming aan de gemeenten en voorzag in een uitbreiding van de mogelijkheid tot inbezitneming. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 33 e.v. en Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 38 e.v. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 28 e.v.
De werking van de Distributiewet 1916 alleen bleek niet voldoende om de schaarste tegen te gaan. In 1917 en 1918 kwam aanvullende wetgeving tot stand op het gebied van de scheepvaart, de teelt van gewassen en de brandstoffenvoorziening, omdat de verbodsbepalingen van de algemene wetten niet voldoende waren. De drie onderstaande wetten vullen in die zin de Distributiewet 1916 aan: zij geven de minister bevoegdheden om in een aantal specifieke gevallen maatregelen te nemen ten behoeve van de brandstoffen- en levensmiddelenvoorziening van de bevolking. Wegens een tekort in de brandstoffenvoorziening werd de Wet van 30 augustus 1917 (Stb. 575), Noodboswet uitgevaardigd. Deze wet gaf de overheid middelen in handen om het ongecontroleerd kappen van bossen en andere houtopstanden tegen te gaan. Met behulp van de Slachtwet van 23 februari 1918 (Stb. 133) trachtte de minister ten behoeve van een gelijkwaardige distributie van vlees over de gehele bevolking, het slachten van dieren thuis te verbieden. Om de produktie van de landbouw te bevorderen kreeg de minister bij de Scheurwet van 27 juli 1918 (Stb. 503) de bevoegdheid de omzetting van weiland in bouwland voor te schrijven ten behoeve van de graanproduktie. Er werden gemeentelijke Landbouwcommissies ingesteld, die tot taak kregen de inventarisatie en vaststelling van de te scheuren oppervlakte grasland en het ontwerpen van lijsten van scheurplichtige gronden. De directeuren van de Provinciale Produktiekantoren kregen de regeling en het toezicht op de werkzaamheden van de gemeentelijke Landbouwcommissies opgedragen. Belanghebbenden konden tegen beslissingen in het kader van de Scheurwet 1918 in beroep gaan bij Commissies van Beroep, die provinciegewijs waren georganiseerd en zetelden in het kantoor van de Provinciale Produktiekantoren. Een en ander was geregeld in het Koninklijk besluit van 13 november 1918 tot vaststelling van een algemene maatregel van bestuur tot uitvoering van de Scheurwet 1918 (Stb. 588).
Ondanks de kritiek op het feit dat een groot deel van de maatregelen in verband met de economische crisis werden uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van privaatrechtelijke crisis-verenigingen, halfslachtige autoriteiten D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 28. Wet van 30 juli 1926 (Stb. 248).
Wet van 3 augustus 1914 (Staatsblad nr 344), houdende verbod tot de uit- en vervoer van sommige artikelen.
Bij de Uitvoerverbodenwet 1935 (Staatsblad nr 599) is de Uit- en vervoerwet gewijzigd.
Wet van 3 augustus 1914 (Staatsblad nr 351), tot aanvulling der Onteigeningswet ter voorkoming van vasthouding en prijsopdrijving van waren.
Wet van 9 juli 1915 (Staatsblad nr 316), houdende verbod om sommige artikelen te laden in of te vervoeren met vissersvaartuigen.
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 31 december 1915 (Staatsblad nr 533), houdende tijdelijke bepalingen betreffende het vervoer en de nederlage van goederen.
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 11 Maart 1916 (Staatsblad nr 127), tot heffing van vergoeding van kosten voor afgifte van consenten voor uitvoer.
Wet van 18 maart 1916 (Staatsblad nr 139), houdende maatregelen die waarborgen dat Nederland in voldoende mate de beschikking blijft behouden over schepen.
Wet van 27 mei 1916 (Staatsblad nr 210), houdende machtiging tot het aangaan van verzekeringsovereenkomsten tegen het gevaar van molest in verband met de tegenwoordige oorlogstoestand.
Wet van 19 augustus 1916 (Staatsblad nr 416), tot vaststelling van bepalingen in het belang van de volksvoeding en van een doelmatige distributie van goederen.
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 10 februari 1917 (Staatsblad nr 211), tot vordering van schepen (Schepenvorderingswet).
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 30 augustus 1917 (Staatsblad nr 575), houdende bepalingen betreffende het behoud en de onteigening van bossen en andere houtopstanden.
Wet van 1 september 1917 (Staatsblad nr 576), houdende bijzondere maatregelen te aanzien van het goederenverkeer met het buitenland.
Wet van 23 februari 1918 (Staatsblad nr 133), houdende bepalingen betreffende het slachten van paarden, runderen, schapen en varkens.
Wet van 23 maart 1918 (Staatsblad nr 168), tot tijdelijke ontginning van bruinkolen zonder concessie.
Wet van 26 juli 1918 (Staatsblad nr 494), tot instelling van een bijzondere rechtspraak in distributie- en andere crisiszaken.
Wet van 27 juli 1918 (Staatsblad nr 503), houdende regeling inzake de omzetting in bouwland en de bebouwing van graslanden, klavers of kunstweiden.
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 11 oktober 1918 (Staatsblad nr 559), betreffende een onderzoek door een Staatscommissie naar hetgeen tijdens de toestand van oorlogsgevaar heeft plaats gevonden ter zake van de voorziening van het land met levensbehoeften en ter ondersteuning van landbouw, nijverheid en handel.
Wet van 7 december 1918 (Staatsblad nr 774), houdende bepalingen met betrekking tot de binnenscheepvaart.
Bij de Invoeringswet Strafvordering 1925 (Staatsblad nr 308) is deze wet gewijzigd.
Wet van 11 januari 1919 (Staatsblad nr 9), houdende bepalingen in het belang der turf- en bruinkolenvoorziening.
Wet van 30 juli 1926 (Staatsblad nr 248), tot intrekking van verschillende crisiswetten.
Ter regeling van produktie, voorraadbepaling, beschikbaarstelling en in- en uitvoer van grondstoffen, levensmiddelen en nijverheidsprodukten werd een uitgebreid netwerk van crisisinstellingen opgezet. De voorbereiding en de uitvoering van de maatregelen betreffende de crisisaangelegenheden geschiedde rechtstreeks of onder toezicht van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. De eerste crisisinstelling werd al op 26 augustus 1914, kort na het uitbreken van de oorlog ingesteld: het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel. Bij beschikking van minister de Landbouw, Nijverheid en Handel van 26 augustus 1914, Afdeling Handel, nr. 11076. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 62. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 62-63.
Onder de nieuwe minister van Landbouw, Nijverheid en Handel, F.E. Posthuma, werden de crisismaatregelen van regeringswege verder uitgebreid. Ter beperking van de uitvoer en voor het beschikbaar stellen van levensmiddelen werden vanaf maart 1915 Rijks Centrale Bureaus opgericht. Deze bureaus, die onder het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel ressorteerden, legden aan exporteurs de verplichting op te zorgen voor voldoende binnenlandse voorraad tegen redelijke prijzen, in ruil voor het verlenen van uitvoervergunningen. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 66. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving , p. 27. Eindverslag Crisis Enquête Commissie ,p. 67-68. Ingesteld bij Koninklijk besluit van 17 januari 1916 (Stb. 16). D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p .28.
Bij het in werking treden van de Distributiewet 1916 werd de Commissie van Bijstand inzake de Distributiewet 1916 ingesteld. Deze commissie heeft een belangrijk aandeel gehad in de voorbereiding en de uitvoering van crisismaatregelen. Zij was een adviesorgaan voor de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel inzake crisisaangelegenheden en had bovendien de leiding over de Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. De organisatie van de Afdeling Crisiszaken wordt onder paragraaf 2.4 nog nader uiteengezet. Een ander adviesorgaan voor de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel was de Rijkscommissie van Advies inzake de Crisisbedrijven, vanaf december 1918 de Commissie van Advies voor Crisisaangelegenheden. Deze commissie gaf advies bij beroepszaken en problemen met de uitvoering van crisismaatregelen in het algemeen. Voorts werd de minister geadviseerd door een aantal andere commissies, al dan niet ingesteld bij of krachtens de wet, zoals de Commissie van Advies inzake de Schepenvorderingswet, de Schepenuitvoercommissie, de Commissies voor de vaststelling van prijzen van landbouwprodukten, de Commissie van advies voor Zuivelaangelegenheden en de Commissie van Advies inzake de Uitvoering van de Oorlogsmolestverzekeringswet 1915.
In mei 1918 onderging de organisatiestructuur van het crisis-stelsel opnieuw een ingrijpende wijziging: de crisisverenigingen werden vervangen door rijks(distributie)kantoren, die werden bijgestaan door commissies van advies. Deze rijkskantoren en commissies van advies ressorteerden rechtstreeks onder het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Drie ontwikkelingen hadden tot deze organisatiewijziging geleid. Op de eerste plaats was, naarmate de economische schaarste toenam, de behoefte aan een geregelde distributie en onderlinge samenwerking van distribuerende instellingen gegroeid. Op de tweede plaats was een ernstig bezwaar tegen de crisisverenigingen dat belanghebbenden oordeelden over de daden van hun branche-genoten. D.H. Peereboom Voller, Distributiewetgeving, p. 28.
Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 123-124.
Op 4 maart 1919 werd de Rijkscommissie van Toezicht op de Liquidatie der Verenigingen opgericht die tot taak had de maatregelen met betrekking tot de uitvoer en de distributie van bepaalde goederen af te wikkelen. In de praktijk waren de meeste crisisverenigingen reeds geruime tijd opgeheven. In 1919 waren ook de meeste rijkskantoren in liquidatie getreden. Met de liquidatie werd in de regel de directeur of voorzitter van het rijkskantoor belast. Het proces van opheffing van de distributie-instanties voltrok zich niet over de gehele linie, zoals blijkt uit de oprichting van verschillende nieuwe rijkskantoren in 1919 en 1920. Op distributie-organisatorisch terrein werd echter niet veel meer ondernomen: het was voornamelijk een strijd tegen prijsopdrijving. In dit verband werd bij Koninklijk besluit van 23 augustus 1919 nr. 58 de Staatscommissie inzake de Duurte ingesteld, welke tot taak had een onderzoek in te stellen naar de prijsstijging van levensmiddelen en in hoeverre deze door overheidsmaatregelen kon worden tegengegaan. Deze staatscommissie bracht op 21 oktober 1920 haar eindrapport uit. Eindrapport van de Staatscommissie inzake de Duurte, p. 1-9.
Op het functioneren van het crisisapparaat en het beleid van de ministers van Landbouw, Nijverheid en Handel ten aanzien van de levensmiddelenvoorziening en van de in- en uitvoer was gedurende de crisisperiode en de eerste jaren daarna veel kritiek. Het werd wenselijk geacht een diepgaand officieel onderzoek in te stellen naar de klachten over willekeur en onrecht bij de toepassing van de bepalingen in verband met de crisis. Ingevolge de bepalingen van de Crisis-Enquêtewet van 1918 (Stb. 559) werd bij Koninklijk besluit van 8 januari 1919 nr. 48 een "Staatscommissie, belast met het instellen van een onderzoek naar hetgeen tijdens de toestand van oorlogsgevaar heeft plaatsgevonden ter zake van de voorziening van het land met levensbehoeften" ingesteld. De staatscommissie werd na uitbrengen van haar eindverslag opgeheven op 31 mei 1922. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 1-3.
De behandeling van crisisaangelegenheden door het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel geschiedde tot september 1917 hoofdzakelijk door verschillende, reeds bestaande afdelingen. Slechts het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel en het Uitvoer Certificaten Bureau waren al sinds augustus 1914 resp. begin 1915 belast met taken op het terrein van de distributie en van de uitvoer. In verband met het steeds verder ingrijpen van de regering in het economisch leven in 1917 werden de werkzaamheden naar de mening van de minister te verspreid uitgevoerd. Enkele afdelingen van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel waren zozeer belast met de behandeling van crisiszaken, dat dat de doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid in gevaar bracht. Het werd wenselijk geacht de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, het Uitvoer Certificaten Bureau en van de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden, vanaf medio september 1917 te integreren in één afdeling van het ministerie: de Afdeling Crisiszaken. Opgericht bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 nr. 1414, Afd. Algemene Secretarie; zie: P.G. van IJsselmuiden, Binnenlandse Zaken, p. 183-184.
De Afdeling Crisiszaken bestond uit zeven bureaus:
In 1918 en 1919 kwamen er naast deze zeven bureaus nog vijf tijdelijke afdelingen bij:
Voor de volledigheid zij vermeld dat het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, het Uitvoer Certificaten Bureau en de Centrale Accountantsdienst afdelingen waren van het ministerie op hetzelfde niveau als de Afdeling Crisiszaken.
In verband met een licht economisch herstel eind 1918, begin 1919 was het niet langer noodzakelijk voor de overgebleven bemoeienissen inzake crisisaangelegenheden een afzonderlijke, centrale afdeling van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel in stand te houden. Bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 nr. 697, Afd. A.S. ARA-II, Archief van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel, Afdeling Algemene Secretarie, inv.nr. 46.
Administratief beroep en bijzondere rechtspraak in distributie- en andere crisiszaken werden formeel voor het eerst vastgelegd in de Wet van 26 juli 1918 (Stb. 494). In deze wet werd bepaald dat distributiegerechten zouden oordelen over de rechtmatigheid van crisismaatregelen. In januari 1919 werd in dit kader bij de Afdeling Crisiszaken het Bureau Beroep in Crisiszaken ingesteld, ter behandeling van zaken van administratief beroep en crisisrechtspraak. Reeds in de periode vóór de regeling van deze beroepsmogelijkheid fungeerde het Bureau Algemene Zaken van de Afdeling Crisiszaken als beroepsorgaan voor crisisaangelegenheden. Na opheffing van de Afdeling Beroep in Crisiszaken in 1922 gingen met ingang van 1 augustus 1922 de taken over naar de Afdeling Crisisnijverheid. Omdat het distributiestelsel met alle crisisinstellingen vanaf 1919 langzamerhand werd opgeheven, werd bij het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel in april 1919 een tijdelijke Afdeling Crisisarchieven ingesteld. Deze afdeling had tot taak het beheren van de archieven van de opgeheven of in liquidatie zijnde crisisinstellingen en het uitbrengen van verslagen van de werkzaamheden van de diverse crisisinstellingen.
Het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd bij Koninklijk besluit van 24 november 1922 (Stb. 606), met ingang van 1 januari 1923 opgeheven. De zorg voor zaken in verband met de economische crisis werd als volgt verdeeld:
Het Rijksbureau voor de Scheepvaart kwam te ressorteren onder het Ministerie van Arbeid, Handel en Nijverheid. De afdelingen Crisisarchieven, Crisisnijverheid, het Rijkskantoor voor Steen, de Commissie van Advies inzake Crisisaangelegenheden, de Centrale Accountantsdienst, het Rijksgraanbureau (in liquidatie) en het Rijkskantoor voor Vee en Paarden alsmede de Rijkscommissie van toezicht op de liquidatie van verenigingen, liquidateurs voor de Rijkskantoren voor de Kledingvoorziening, voor Aardappelen en Aardappelverwerking en voor Suiker gingen met de opheffing van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel over naar het Ministerie van Financiën. Deze instellingen werden in de periode 1923-1926 opgeheven. ARA-II, Archief van het Ministerie van Financiën, Dossierarchief, 1918-1940, inv.nr. 504.
De archieven van de crisisinstellingen in verband met de wereldoorlog 1914-1918 omvatten de periode 1914-1926, met een enkele uitloper tot 1946. Archieven van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (tot 1927), van de Commissie van Advies voor Crisisaangelegenheden (tot 1930) en Stichting Archieven der N.O.T. (met stukken tot en met 1946). ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nrs. 580-584. ARA-II, Archief van het Ministerie van Financiën, Dossierarchief, 1918-1940, inv.nr. 504. ARA-II, Archief van het Ministerie van Financiën, Dossierarchief 1918-1940, inv.nr. 801, brief van 10 december 1938. ARA-II, Archief van de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief, correspondentie 1946: D 155 en D 162, 1947: D 2 en D 34. ARA-II, Archief van het Algemeen Rijksarchief, B-archief, correspondentie 1951: B 251. ARA-II, Archief van het Algemeen Rijksarchief, B-archief, correspondentie 1951: B 296. ARA-II, Archief van de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief, correspondentie 1953: B 263. ARA-II, Archief van de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief, correspondentie 1969: D 9.20.
Het eerste crisisarchief dat het Algemeen Rijksarchief in beheer ontving, was het archief van het Koninklijk Nationaal Steuncomité. In 1939 schonk een voormalig hoofdambtenaar van de Centrale Dienst der Arbeidsinspectie het grootste deel van het in deze inventaris beschreven archief. De schenker was destijds adjunct-secretaris van het Steuncomité geweest. Het archief is overigens later aangevuld met stukken, aangetroffen in het in 1982 overgebrachte archief van de Centrale Dienst van de Arbeidsinspectie. Bij notariële akte van 23 april 1937 werden de archieven van de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij en van de Stichting "Archieven der Nederlandse Overzee Trustmaatschappij" aan de Staat der Nederlanden geschonken. Per 30 april 1937 ging het beheer formeel over op de algemene rijksarchivaris. De archieven bleven berusten in het pand Nassaulaan 18 te Den Haag, waar ze na de opheffing van de NOT door de stichting zijn beheerd. Door ruimtegebrek in het Algemeen Rijksarchief en wegens oorlogsomstandigheden bleven de archieven van het NOT daar berusten. In 1945 werden de archieven overgebracht naar het hulpdepot van het Algemeen Rijksarchief aan het Bleijenburg 38. Toen ook dat gebouw ten behoeve van het Ministerie van Oorlog moest worden ontruimd, zijn de archieven van de NOT in 1952 overgebracht naar het hulpdepot te Schaarsbergen. Het pand Nassaulaan 18 was in 1937 eveneens aan de Staat der Nederlanden geschonken, onder voorwaarde dat de opbrengsten van dat pand ten goede moesten komen aan het Algemeen Rijksarchief. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr. 1754. ARA-II, Archief van het Algemeen Rijksarchief, B-archief, correspondentie 1963: B 196.
Het archiefblok bevat archiefstukken onder verschillende rechtstitels verworven.
Het archiefblok bevat archiefstukken onder verschillende rechtstitels verworven.
Vóór de verhuizing van de archieven naar Delft in 1938 bedroegen de archieven van de crisisinstellingen volgens een rapport 131 stellingen met ca. 25.000 pakken, die een planklengte van ca. 3500 m1 in beslag namen. Reeds in een eerdere nota van de thesaurier-generaal aan de minister van Financiën uit 1930 betreffende een eventuele verhuizing van de crisisarchieven wordt gesproken over ca. 23.000 geëtiketteerde pakken met archiefstukken,..., sommige zoo zwaar, dat één man ze niet tillen kan...., een transport van ca. 110.000 kg papier. ARA-II, Archief van het Ministerie van Financiën, Dossierarchief, 1918-1940, inv.nr. 801. De archieven in het Algemeen Rijksarchief, Alphen aan den Rijn, 1982: § D Archieven van crisisinstellingen in verband met de Wereldoorlog 1914-1918, p. 147-149. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr. 579. ARA-II, Archief van de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief, correspondentie 1946: 192D. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr. 1755: Memorandum inhoudende verschillende gegevens omtrent de Stichting "Archieven der Nederlandse Overzee Trustmaatschappij". ARA-II, Archief van het Algemeen Rijksarchief, A-archief, correspondentie 1947: A 91. Inleiding op de plaatsingslijst van het Archief van de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij 1914 - 1919, door J.W. Moerman.
Van de archieven van de meeste crisisinstellingen waren in het algemeen slechts fragmenten of was zelfs in het geheel niets overgebleven. Niettemin is tijdens de inventarisatie nogmaals tot selectie ter vernietiging overgegaan. Bij deze selectie is afgeweken van enkele gebruiken. Omdat de meeste archieven van de crisisorganen uit de periode 1914-1926 vrijwel geheel vernietigd zijn, zijn de stukken welke gewoonlijk om redenen van afstemming vernietigd kunnen worden in dit geval bewaard gebleven. Het gaat hier dan vooral om bescheiden betreffende organen, waarvan de archieven zijn verloren gegaan en waarvan documenten in andere archieven zijn aangetroffen:
Ook verzamelstaten zijn bewaard gebleven, mits niet al te fragmentarisch, alsmede vrij volledige, niet of gedeeltelijk verwerkte opgaven t.b.v. enquêtes als de Veetelling 1918. Klachten en geschillen zijn doorgaans zeer illustratief voor het functioneren van een instelling. Gelet op de bijzondere omstandigheden zijn stukken betreffende een meer uitvoerige behandeling van klachten bewaard gebleven.
Als bijlage is een lijst van vernietigde archiefbescheiden opgenomen, voorzover deze vallen onder de categorieën archiefbescheiden gespecificeerd in de Lijst van voor vernietiging in aanmerking komende archiefbescheiden betreffende de hoofdstukken algemeen, personeel, financiën en huishoudelijke zaken behorend tot het archief van het Ministerie van Economische Zaken, gepubliceerd in de Nederlandse Staatscourant van 26 februari 1979, nr 40, p. 6. De vernietiging van deze categorieën archiefbescheiden heeft na de inventarisatie plaatsgevonden krachtens artikel 4 van het Archiefbesluit, met machtiging van de Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur van 24 mei 1984, kenmerk MMA/Ar-13237. Afgezien van de archieven van de Afdeling Crisiszaken, Bureau Landbouw en van de Nederlandse Overzee Trust Maatschappij, is op grond van deze machtiging uit de crisisarchieven na de bewerking in de jaren 1988, 1991 en 1992 resp. 11, 12 en 13,9 strekkende meters archiefbescheiden daadwerkelijk vernietigd. Bij beschikking van de Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur van 1 mei 1991 no. CD/RAI/1991/77/EM is de toestemming verkregen voor een nadere incidentele vernietiging, en wel uit het archiefblok van de Afdeling Crisiszaken, Bureau Landbouw. Vóór de bewerking was de omvang van dit archiefbestand 43,5 strekkende meter, daarna nog 3,4 m1. Tenslotte is in 1993 de omvang van het archief van de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij teruggebracht van 86 m1 tot 24 m1.
Lijst van vernietigde stukken
De archieven van de crisisinstellingen in verband met de wereldoorlog 1914-1918 waren verdeeld over een aantal archiefblokken: een archiefblok 'Crisisarchieven 1914-1926' Niet te verwarren met het archief van de Afdeling Crisisarchieven 1919-1926. De archieven in het Algemeen Rijksarchief, Alphen aan den Rijn, 1982: § D Archieven van crisisinstellingen in verband met de Wereldoorlog 1914-1918, p. 147-149.
In het inmiddels opgeheven archiefblok 'Crisisarchieven 1914-1926' waren de archiefstukken van verschillende archiefvormers vermengd geraakt. Van deze vermenging was in de plaatsingslijst nauwelijks aantekening gehouden. Tijdens de bewerking bleek het niet in alle gevallen mogelijk te bepalen door welke archiefvormer de betreffende bescheiden waren gevormd. Zo zijn bijvoorbeeld gedrukte rapporten van commissies aangetroffen die waren gericht aan de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel of die voor een breder publiek bestemd waren. Deze rapporten zijn zoveel mogelijk geplaatst in de archieven van de commissies die ze hebben opgesteld. Met de circulaires is overeenkomstig gehandeld. Verspreid over de verschillende archiefblokken zijn gestencilde en gedrukte circulaires aangetroffen, die - na verwijdering der dubbelen - zijn geplaatst in het archief van de instelling die ze heeft opgesteld en verzonden. Evenmin was het mogelijk om in alle gevallen de opgetreden archiefvermenging ongedaan te maken zonder de onderlinge samenhang van de stukken in een dossier ernstig te verbreken. In deze gevallen zijn de bescheiden geplaatst in het archief van de instelling, die als laatste het dossier behandeld heeft.
In andere archieven die bij het Algemeen Rijksarchief berusten, bevonden zich archiefbescheiden die, om verschillende redenen, beter op hun plaats zijn in de archieven van de crisisinstellingen. In de archieven van de Landsadvocaat 1917-1936, van de Directie van de Landbouw 1898-1957, van de Rijkszuivelinspectie 1901-1944, van de Directie van Handel en Nijverheid en voorgangers 1906-1945 en van de Centrale Dienst der Arbeidsinspectie bevonden zich bescheiden, die tot de archieven van de crisisinstellingen behoren. Deze bescheiden zijn uit die archieven verwijderd en bij dat archief gevoegd, waartoe zij krachtens het bestemmingsbeginsel behoren. Anderzijds bevonden zich in het archiefblok 'Crisisarchieven 1914-1926' bescheiden die juist niet afkomstig waren van de instellingen, waarvan de archiefbescheiden in deze inventaris zijn beschreven. Zo is b.v. een serie dagboeken en besluiten van de Commissie van Bijstand voor de uitvoering van de Beurswet 1914 overgebracht naar het archief van deze commissie, dat als een apart archiefblok berust in het Algemeen Rijksarchief.
De inventaris is naar archiefvormers in hiërarchische volgorde ingedeeld.
De onderverdeling van de inventaris in rubrieken is per archiefvormer zoveel mogelijk gelijkvormig. Deze is globaal als volgt:
Al naar gelang de aard der stukken en de omvang van het archief kunnen de rubrieken 2.1 en 2.2 nader onderverdeeld zijn. Slechts als de oorspronkelijke structuur daartoe aanleiding gaf, is hiervan afgeweken. Bij de samenstelling van deze verzamelinventaris is besloten ook de inventarissen op te nemen van enkele archieven, die reeds eerder gepubliceerd waren. Het betreft de archieven van de van de Staatscommissie inzake de Duurte en van de Vereniging Landbouw Export Bureau. Bij de uitgave van deze verzamelinventaris hebben die inventarissen als instrument voor het opvragen van stukken hun waarde verloren.
Niet alle bij de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief berustende archiefblokken die betrekking hebben op de economische crisis ten gevolge van de wereldoorlog 1914-1918 zijn in deze inventaris beschreven. De in deze inventaris beschreven archieven zijn afkomstig van tijdelijke crisisinstellingen, die werkzaam waren binnen het beleidsterrein van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Niet opgenomen is dus het archiefblok 'crisiszaken 1914-1917' van de Afdeling Handel van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Dit archiefbestand is in 1988 door de Centrale Archief Selectiedienst geïntegreerd in het hoofdarchief van de Directie van Handel en Nijverheid en voorgangers. Evenmin is de beschrijving van het archief van de Centrale Dienst van de Arbeidsinspectie in deze inventaris opgenomen. Beide instellingen zijn geen tijdelijke, maar permanente organen van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Deze instellingen hebben overigens wel een intensieve bemoeienis met de economische crisis uit de perioden 1914-1919 gehad.
Een groot deel van de archieven is bewerkt in de periode 1989-1991 als onderdeel van een meerjarenproject ten behoeve van de praktijkopleiding van aspirant-archivarissen. In 1993 werd tenslotte de bewerking van het grootste en meest volledige crisis-archief, de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij, afgerond.
In deze inventaris zijn de beschrijvingen opgenomen van de archiefbestanddelen van crisisinstellingen in verband met de wereldoorlog 1914-1918. Een handig instrument bij beginnend onderzoek in deze archieven zijn de verslagen van de werkzaamheden van diverse crisisinstellingen, die onder andere zijn opgesteld door de Afdeling Crisisarchieven en de Afdeling Crisisnijverheid. Algemene informatie over het crisisbeleid is te vinden in de archieven van adviesorganen voor de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel, zoals de Commissie van Bijstand inzake de uitvoering van de Distributiewet 1916, de archieven van de Afdeling Crisiszaken en het archief van de Afdeling Handel van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. De Crisis Enquête Commissie heeft het optreden van de rijksoverheid en de andere crisisinstellingen ten aanzien van de goederenvoorziening onderzocht en hierover uitgebreid gerapporteerd in de verslagen I-X en het Eindverslag van de commissie. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nrs. 902-904.
Deze archieven berusten bij de Tweede Afdeling van het Algemeen Rijksarchief.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent geen beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Crisisinstellingen, nummer toegang 2.06.079, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Crisisinstellingen, 2.06.079, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel werd opgericht bij ministeriële beschikking van 26 augustus 1914 nr 11076, Afd. Handel. Kort na het uitbreken van de oorlog trok de regering de import van granen aan zich. Het rijksbureau had tot taak zorg te dragen voor een goed verloop van de invoer van graan en meel en van veevoeders. Tevens kreeg het rijksbureau tot taak de uitvoering van art. 76a - 76j van de gewijzigde Onteigeningswet van 3 augustus 1914 Stb. 351. Deze wet bepaalde de inbezitnemingen en ter beschikking stelling van levensmiddelen, huishoudelijke artikelen en brandstoffen als middel tegen prijsopdrijving en vasthouden van voorraden. Met de uitbreiding van de overheidsbemoeienis werden taken inzake de distributie en ter beschikking stelling van levensmiddelen voor mens en dier, brandstoffen en andere levensbehoeften overgenomen door de diverse crisisinstellingen, met uitzondering van graan en meel. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 5.
In 1916 kreeg het rijksbureau de administratieve uitvoering van de Schepenuitvoerwet toegewezen. Het rijksbureau voerde toen tevens de titel Bureau Uitvaren van Schepen. Met ingang van 1 juli 1918 werd het Bureau Uitvaren van Schepen ondergebracht bij het Bureau Scheepvaart van de Afdeling Crisiszaken.
De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel wees op 20 oktober 1915 mr H.C. Obreen, secretaris van de Commissie voor de Handelspolitiek, aan als ambtenaar die namens hem de uitvoercertificaten en -consenten zou tekenen. De bewindsman had op dezelfde datum bij ministeriële beschikking bepaald meer uniformiteit te brengen in de administratie van exportvergunningen. Beschikking van 20 oktober 1915, Afd. Algemene Secretarie, nr 1242. Het betrof de Boter-, Kaas-, Aardappel-, Peulvruchten-, Eieren-, Zeevis- en de Varkensvleesvereniging, de Groente Centrale, de Vereniging van Aardappelmeelfabrikanten en de Vereniging van Fabrieken van Melkprodukten. Inv.nr 52, KB van 10 juni 1916 Stb. 274. Inv.nr 50. Inv.nr 52.
Uit de activiteiten van Obreen groeide het Uitvoer Certificaten Bureau (UCB). In december 1915 verhuisde het bureau, onder meer in verband met de sterk toenemende activiteiten. Het bijhouden van de administratie van de uitvoervergunningen, de boekhouding van de aan de exportadministratie verbonden financiële regelingen, zoals de heffing van vergoeding van kosten voor de afgifte van consenten, de controle op de exportadministratie en het tekenen van de certificaten namens de minister, behoorden tot de taken van het bureau.
In maart 1920 constateerde H.Tj. Mees, directeur van het UCB, dat het aantal afgegeven uitvoerconsenten sterk was verminderd door havenstakingen en het grote aantal exportdispensaties verleend door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel. Mees adviseerde de minister het personeelsbestand af te slanken, het overblijvende personeel van het UCB in het gebouw van de NUM onder te brengen en voor beide instanties te laten werken.
Kaart van het door de oorlogvoerende partijen onveilig verklaard zeegebied, uitgegeven door het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen, 1917
Bron: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 81
Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen, 1916-1918
Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart, 1917-1918
Rijksbureau voor de Scheepvaart, 1918-1923
Het Rijksbureau voor de Scheepvaart was de taakopvolger van de Nijverheidscommissie van het Koninklijk Nationaal Steuncomité (1915-1917), het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen (1916-1918) en de Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart (1917-1918). ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1918, inv.nr 6. ARA-II, Crisisinstellingen 1918-1926, inv.nr 82. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 167.
De Nijverheidscommissie hield zich speciaal bezig met de instandhouding van handel en nijverheid, waaronder de aanvragen voor scheepsruimte ten behoeve van import en export. Op grond van de ministerile beschikking van 19 november 1917 (Stcrt. 271) nam de Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart, ingaande 1 december 1917 deze taak van de Nijverheidscommissie over.
*De uitvoering van de Schepenuitvoerwet van 18 maart 1916 (Stb. 139) werd in handen gegeven van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, omdat deze wet van speciale betekenis was voor de aanvoer van graan. De wet regelde de uitvoer van schepen opdat de overheid de beschikking kon houden over voldoende scheepsruimte ten behoeve van de eigen import en export. Het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel gaf, krachtens ministeriële beschikking van 23 maart 1916 (Stcrt. 71), aan deze taak uitvoering onder de naam Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen. Met de Schepenvorderingswet kreeg het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen ook de uitvoering van deze wet tot taak. Per 1 juli 1918 werd het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen ondergebracht bij de Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart.
*de uitvoering van de Schepenuitvoerwet 1916
*de uitvoering van de Schepenvorderingswet 1917
*de verdeling van scheepsruimte ten behoeve van de aanvoer van de benodigde grondstoffen, goederen en levensmiddelen.
Chef van het Bureau Scheepvaart was H.A. Crommelin. Op 1 december 1918 werd het Bureau Scheepvaart van de Afdeling Crisiszaken opgeheven. Per dezelfde datum werd het Rijksbureau voor de Scheepvaart ingesteld.
De Raad van Bijstand voor het Rijksbureau voor de Scheepvaart werd opgericht op 9 december 1918, tegelijk met het Rijksbureau voor de Scheepvaart. De raad bepaalde het beleid van het rijksbureau. Als leden van de raad werden vertegenwoordigers van het bedrijfsleven benoemd. De directeur van het Rijksbureau voor de Scheepvaart was tevens voorzitter van de Raad van Bijstand, als secretaris trad mr Rink op. De Raad van Bijstand werd op 1 december 1920 bij ministeriële beschikking (Stcrt. 235) opgeheven.
Stukken van 1924-1925 zijn afkomstig van het Ministerie van Financiën.
Gegevens over de oprichting en de opheffing van de Centrale Accountantsdienst zijn niet bekend. Beschikkingen, zo ze er al zijn geweest, zijn niet bewaard gebleven. Blijkens de archiefbescheiden heeft de dienst tenminste gefunctioneerd tussen 8 januari 1917 en 24 augustus 1924. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 515 en 533. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1927, inv.nr 516. KB van 24 november 1922 Stb. 606.
De Centrale Accountantsdienst had als taak de financiële administratie van de crisisinstellingen te controleren en daarover aan de minister te rapporteren. Eveneens verrichtte de dienst werkzaamheden voor de Rijkscommissie van Toezicht op de Liquidatie der Verenigingen. Bovendien werd de leider van de Centrale Accountantsdienst, J.W. Lucas, ook wel aangesteld als liquidateur van een crisisinstelling. Incidenteel werden onderzoeken verricht voor het ministerie in zaken die weinig of niets met de crisisomstandigheden te maken hadden. De onderzoeken werden veelal door particuliere accountants verricht, die hun rapporten richtten aan de Centrale Accountantsdienst. Deze dienst legde deze rapporten voor aan de directeur-generaal en/of aan de minister, al dan niet voorzien van commentaar. De dienst is bescheiden van omvang geweest. Naar schatting hebben er niet meer dan tien personen, waarvan de meesten accountant waren, gewerkt.
Het eerste deel ontbreekt, het derde en vierde deel zijn de maandelijkse accountantsrapporten per ultimo juli en augustus 1917.
De stukken uit 1926 zijn ingekomen bij het Ministerie van Financin.
Het Bureau voor Mededelingen inzake de Voedselvoorziening werd ingesteld bij KB van 24 augustus 1917 nr 34 (Stcrt. 203), met ingang van 1 augustus 1917. Het bureau had tot taak pers en publiek te informeren over de maatregelen die door de overheid werden getroffen om de voedselvoorziening op peil te houden. Ook had het bureau een taak in de voorlichting over het overheidsbeleid terzake van de distributie. Het bureau stelde mededelingen en bekendmakingen vast en gaf deze uit ter publikatie in persorganen en door lagere overheden. Het bureau was bij de Commissie van Bijstand inzake de uitvoering van de Distributiewet 1916 in Den Haag gehuisvest. Bij KB van 10 maart 1919 nr 61 werd het bureau met ingang van 1 april 1919 opgeheven. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 128
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken was onderverdeeld in zeven bureaus. Voor de behandeling van zaken van administratief beroep, crisisrechtspraak en de distributie van o.a. thee en koffie werd het Bureau Algemene Zaken ingericht. Waarschijnlijk is de werkkring van Algemene Zaken in de praktijk wel uitgebreider geweest: uit de archivalia blijkt dat het Bureau Algemene Zaken ook een inspectie-taak had. De chef van het bureau was F.R.J. Dubois. Het Bureau Algemene Zaken werd tegelijk met de Afdeling Crisiszaken bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 15 april 1919 opgeheven. De taken van Algemene Zaken gingen over naar de Afdeling Crisisnijverheid, de Afdeling Beroep in Crisiszaken en de Afdeling Inspectie-Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel.
Zie ook inv.nr 1080.
Hierin tevens archivalia van de Commissie van Bijstand inzake de Uitvoering van de Distributiewet 1916, Bureau Landbouw, Bureau Algemene Zaken en Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel.
Bekendmaking van de gemeente Amsterdam inzake de distributie van gas en electriciteit, 1917
Bron: ARA-II, archief Koninklijke Bibliotheek, Afdeling Documentatie, 1914-1920
Hierin tevens archivalia van het Bureau Volksvoeding.
Directie van de Landbouw Afdeling VI-B, 1914-1917
Afdeling Crisiszaken, Bureau Landbouw, 1917-1918
Directie van de Landbouw Afdeling VI-B, 1918-1922
De behandeling van crisisaangelegenheden door het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel geschiedde tot september 1917 door de verschillende, reeds bestaande afdelingen. De werkzaamheden van de afdelingen overlapten elkaar echter ook. Zo hielden op het terrein van de landbouw en veeteelt de volgende afdelingen van de Directie van de Landbouw zich bezig met:
Afdeling II:distributie en in- en uitvoer van veevoeders, vee, bijen, handelsgewassen (bloembollen, zaden en vlas), hooi, stro en riet; incidenteel bemiddeling bij het verkrijgen van brandstoffen voor landbouwbedrijven; incidenteel prijsvorming van peulvruchten en distributie van pootaardappelen
Afdeling III:distributie en in- en uitvoer van vlees, bemoeienissen met slachten van vee
Afdeling VI-B:distributie en in- en uitvoer van aardappelen, granen, peulvruchten, groenten en fruit
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken was onderverdeeld in zeven bureaus.
Voor de behandeling van zaken met betrekking tot de landbouw en veeteelt werd de Afdeling VI-B van de Directie van de Landbouw omgezet in het Bureau Landbouw van de Afdeling Crisiszaken. Dit Bureau Landbouw nam ook de distributietaken over van de Afdelingen II en III van de Directie van de Landbouw.
Het Bureau Landbouw werd bij ministeriële beschikking van 30 oktober 1918 vervangen door de Afdeling VI-B van de Directie van de Landbouw van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. De taken van het Bureau Landbouw gingen ook over naar de Afdeling VI-B van de Directie van de Landbouw (granen, peulvruchten, handelsgewassen, hooi en stro, vee en veevoerders), met uitzondering van die, die betrekking hadden op de levensmiddelen (aardappelen, groenten, fruit en vlees) die naar het Bureau Volksvoeding overgingen. Th.J. Mansholt was hoofd van de Afdeling VI-B en van het Bureau Landbouw.
Brochures inzake het scheuren van grasland, 1917. Wegens gebrek aan veevoer werden veeboeren aangespoord hun grasland om te ploegen en hun bedrijf deels om te zetten in een akkerbouwbedrijf. Daarmee hoopte men enerzijds te bereiken dat faillissementen van boerenbedrijven voorkomen konden worden en anderzijds dat de voedselproduktie niet zou verminderen
Bron: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 148
Afdeling Crisiszaken - Bureau Nijverheid, 1917-1919
Afdeling Crisisnijverheid, 1919-1923
In verband met het steeds verder ingrijpen van de regering in het economisch leven werden de werkzaamheden naar de mening van de regering te verspreid uitgeoefend en waren enkele afdelingen van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel te zeer beladen met de behandeling van crisiszaken: het werd wenselijk geacht de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel en de departementsafdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden, te integreren in één afdeling van het ministerie. Bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214) werd de Afdeling Crisiszaken opgericht, onderverdeeld in zeven bureaus. Zie Inleiding, Hoofdstuk II.4: Organisatie van de crisisinstellingen. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 459.
In verband met de verbetering van de economische toestand in 1919 was het niet langer noodzakelijk voor de overgebleven regeringsbemoeienissen inzake crisisaangelegenheden een afzonderlijke afdeling van het ministerie in stand te houden. Bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80) werd dan ook bepaald dat de Afdeling Crisiszaken met de daaronder ressorterende zeven bureaus met ingang van 15 april 1919 zou worden opgeheven. De taken van het Bureau Nijverheid gingen over naar de Afdeling Crisisnijverheid, met L. Knappert als hoofd van de afdeling.
Na de beëindiging van de liquidatie van diverse opgeheven crisis-instanties werd bepaald dat de Afdeling Crisisnijverheid de briefwisseling omtrent die aangelegenheden waarvoor geen aparte crisisinstellingen meer bestonden, zou overnemen. Daarnaast had de Afdeling Crisisnijverheid tot taak eindverslagen op te stellen van de werkzaamheden van diverse crisisinstellingen op het gebied van de nijverheid.
Met de opheffing van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel bij KB van 24 november 1922 Stb. 606 gingen de wettelijke taken en het verder beheer welke een uitvloeisel waren van de eerste wereldoorlog over naar het Ministerie van Financiën. Als gevolg hiervan ging de Afdeling Crisisnijverheid per 1 januari 1923 over naar het Ministerie van Financiën, Afdeling Generale Thesaurie. Bij beschikking van de minister van Financiën van 26 mei 1923 nr 52, Afdeling Generale Thesaurie, werd de Afdeling Crisisnijverheid met ingang van 1 juli 1923 opgeheven.
Commissie van Bijstand: nummer 1 t/m 473; Afdeling Crisiszaken, Bureau Nijverheid vanaf nummer 474: nummer 634 ontbreekt.
De indices verwijzen naar de genummerde notulen in inv.nrs 402-405.
Zie tevens inv.nr 475.
Hierbij tevens archivalia van het Bureau Vordering en Inbezitneming.
Alfabetisch per gemeente gerangschikt.
Alfabetisch gerangschikt; de inhoudsopgave is niet compleet.
Pro memorie
De bewaard gebleven archiefbescheiden zijn opgenomen en beschreven in het archief van het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen (rubriek 3).
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken was onderverdeeld in zeven bureaus.
Voor de behandeling van zaken met betrekking tot de scheepvaart werd het Bureau Scheepvaart ingericht. Dit bureau nam de taken over van de Nijverheidscommissie op het gebied van de scheepsruimteverdeling.
Per 1 juli 1918 werd het Rijksbureau voor het Uitvaren van Schepen ondergebracht bij de Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart. Het Bureau Scheepvaart had tot taak:
*de uitvoering van de Schepenuitvoerwet 1916
*de uitvoering van de Schepenvorderingswet 1917
*de verdeling van scheepsruimte ten behoeve van de aanvoer van de benodigde grondstoffen, goederen en levensmiddelen.
Chef van het Bureau Scheepvaart was H.A. Crommelin. Op 1 december 1918 werd het Bureau Scheepvaart van de Afdeling Crisiszaken opgeheven. Per dezelfde datum werd het Rijksbureau voor de Scheepvaart ingesteld.
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken was onderverdeeld in zeven bureaus. Voor de behandeling van zaken met betrekking tot het binnenlands transport (binnenschipperij, beurtvaart en sleepvaart) van goederen werd bij ministeriële beschikking van 10 oktober 1917 (Stcrt. 238) het Bureau Vervoer ingericht. Chef van dit bureau was N. van de Roemer. Het Bureau Vervoer werd tegelijk met de Afdeling Crisiszaken bij ministerile beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 15 april 1919 opgeheven. De taken van het bureau gingen over naar de bij dezelfde beschikking ingestelde Afdeling Vervoer van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel.
Afdeling Crisiszaken - Bureau Volksvoeding, 1917-1919
Afdeling Vleesvoorziening, 1919
Afdeling Melk- en Melkproduktenvoorziening, 1919-1921
Afdeling Volksvoeding, 1919-1921
Afdeling Crisiszaken, Bureau Volksvoeding
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken werd onderverdeeld in zeven bureaus. Voor de behandeling van crisisaangelegenheden met betrekking tot de levensmiddelenvoorziening (met uitzondering van de broodvoorziening) werd het Bureau Volksvoeding ingericht. Chef van het bureau was L. Bückmann. Na opheffing van de Afdeling Crisiszaken, Bureau Landbouw bij ministeriële beschikking van 30 oktober 1918 gingen de aangelegenheden betreffende aardappelen, groenten en fruit over naar het Bureau Volksvoeding. Het Bureau Volksvoeding werd tegelijk met de Afdeling Crisiszaken bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 15 april 1919 opgeheven. De taken van het bureau gingen over naar de bij dezelfde beschikking ingestelde Afdeling Volksvoeding van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel.
Afdeling Vleesvoorziening
Bij ministeriële beschikking van 30 december 1918 (Stcrt. 303) werd per 1 januari 1919 voor de vleesvoorziening, tot dan een taak van het Bureau Volksvoeding, tijdelijk een aparte afdeling ingesteld: de Afdeling Vleesvoorziening. Het hoofd van deze afdeling was H. Remmelts. Deze afdeling werd per 1 september 1919 opgeheven bij ministeriële beschikking van 27 augustus 1919 (Stcrt. 187). De taken van deze afdeling gingen krachtens ministeriële beschikking van 8 september 1919 (Stcrt. 193) over naar de Afdeling Volksvoeding van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel.
Afdeling Melk- en Melkproduktenvoorziening
Deze afdeling werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 11 februari 1919 (Stcrt. 35) en kreeg als taken de regeling van het vervoer, de distributie, de uitvoer en de vaststelling van maximumprijzen van melk en melkprodukten. Deze taken werden overgenomen van het Bureau Volksvoeding. Hoofd van de afdeling was L. Bückmann. De afdeling werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 8 april 1921 (Stcrt. 68), ingaande 1 mei 1921.
Afdeling Volksvoeding
De Afdeling Volksvoeding, de opvolger van het Bureau Volksvoeding van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel, werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 15 april 1919. De zorg voor de vleesvoorziening die tijdelijk was overgegaan op een aparte afdeling van het ministerie kwam krachtens ministerile beschikking van 8 september 1919 (Stcrt. 193) weer terug aan Volksvoeding. Hoofd van de afdeling was L. Bückmann. De Afdeling Volksvoeding werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 4 januari 1921 (Stcrt. 2), met ingang van 1 februari 1921.
Zie tevens inv.nr 424.
De Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 12 september 1917 (Stcrt. 214). Deze afdeling had tot taak de behandeling van alle crisisaangelegenheden, met uitzondering van die welke tot de competentie van het Rijksbureau voor de Distributie van Graan en Meel, de Afdelingen Comptabiliteit en Arbeid behoorden. De Afdeling Crisiszaken was onderverdeeld in zeven bureaus. Voor de vordering en inbezitneming van diverse artikelen werd het Bureau Vordering en Inbezitneming ingericht. De chef van het Bureau Vordering en Inbezitneming was F.R.J. Dubois. Dit bureau werd tegelijk met de Afdeling Crisiszaken bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 15 april opgeheven.
De Afdeling Inspectie Crisispersoneel werd bij ministeriële beschikking van 1 juni 1918 (Stcrt. 126) opgericht als tijdelijke afdeling van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. De leiding berustte bij L.J. Scheltema, gepensioneerd generaal-majoor van de artillerie met de titel Inspecteur voor het Crisispersoneel. Eén jaar later, op 1 juni 1919, werd de afdeling opgeheven krachtens ministeriële beschikking van 8 mei 1919 (Stcrt. 107). De afwikkeling van de lopende zaken kwam in handen van de leider van de Afdeling Inspectie Crisiszaken.
Bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80) werd met ingang van 15 april 1919 de Afdeling Inspectie Crisiszaken ingesteld. Deze afdeling was belast met de inspectie van de uitvoering en de naleving van distributiewetten en -maatregelen. Voordien werd deze inspectietaak uitgevoerd door de Afdeling Crisiszaken, Bureau Algemene Zaken. De chef van deze afdeling was J.P. Kosters. De Afdeling Inspectie-Crisiszaken werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 13 juni 1921 (Stcrt. 112), met ingang van 1 juli 1921. Bij dezelfde beschikking werd bepaald dat briefwisseling met betrekking tot inspectiezaken voortaan gericht moest worden aan de Afdeling Comptabiliteit van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel.
Bij ministeriële beschikking van 28 september 1918 (Stcrt. 230) werd ingaande 1 oktober 1918 de Afdeling Crisiszaken-Textielindustrie ingesteld. Dit bureau had tot taak toezicht uit te oefenen op de uitvoering van alle crisismaatregelen in verband met de voortbrenging en distributie, in- en uitvoer en inbeslagneming van vezelstoffen. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 166.
Het Bureau Beroep in Crisiszaken werd ingesteld bij beschikking van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 24 januari 1919 nr 177, Afdeling Algemeen Secretariaat, en kreeg tot taak de zaken van administratief beroep en zaken verband houdende met de crisisrechtspraak te behandelen. De afdeling stond onder leiding van mr F.R.J. Dubois en was gevestigd in Den Haag. Tot dan toe was de behandeling van beroepszaken opgedragen aan het Bureau Algemene Zaken van de Afdeling Crisiszaken, ingesteld op 12 september 1917 (Stcrt. 214). Het bureau werd bij ministeriële beschikking van 4 april 1919, met ingang van 15 april 1919, een afdeling van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Met ingang van 1 juli 1920 werd mr H. Bijleveld belast met de leiding. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588.
Toegang op inv.nrs 521-522.
Zaaksgewijs geordend; toegankelijk via de inv.nrs 552-553.
Toegang op inv.nrs 526-551. In deze lijst is met rood potlood aangetekend in welke zaken het Centraal Distributiegerecht uitspraak heeft gedaan.
De Afdeling Crisisarchieven werd op 6 mei 1919 bij ministeriële beschikking ingesteld. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 570. ARA-II, Ministerie van Financiën, dossierarchief 1918-1940, inv.nr 504. ARA-II, Ministerie van Financiën, dossierarchief 1918-1940, inv.nr 801.
Per onderwerp geordend en in volgorde van aanhangig worden per onderwerp genummerd; met inhoudsopgave. Voor de toegangen, zie inv.nrs 573-574.
Toegang op de inv.nrs 569-572. Het eerste getal in de eerste kolom is het doorlopend agendanummer, het tweede getal is het nummer van het onderwerp.
Toegang op de inv.nrs 569-572. Het nummer van het onderwerp is vermeld in de rechterbovenhoek van de kaarten.
Alfabetisch op naam van de instelling ingericht.
Toegang op de inv.nrs 580-585; verwijst naar het nummer van de banden en naar de paginanummers.
De Permanente Commissie werd gevormd door de katholieke en christelijke verbonden van werknemersorganisaties.
In augustus 1914, kort na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, werd op initiatief van koningin Wilhelmina het Koninklijk Nationaal Steuncomité 1914 (KNSC) opgericht. "H.M. de Koningin zou wenschen eenheid te zien ontstaan in de pogingen tot leniging van nood als gevolg van de buitengewone omstandigheden", zo begon het telegram met de uitnodiging voor de oprichtingsvergadering op 10 augustus 1914. Het KNSC stelde zich tot doel: Inv.nr 619, circulaire nr 4 van 11 augustus 1914. Inv.nr 621, bundel nr 1.
(...) maatregelen te beramen en voorzoover noodig uit te voeren, waardoor aan den ernstigen nood dezer tijden zooveel mogelijk het hoofd zal kunnen worden geboden,
of elders omschreven als:
(...) den band te vormen tusschen de groote nationale organisaties en de plaatselijke comité's, die wegens den heerschenden nood zijn opgericht, opdat er eenheid en kracht gegeven kan worden aan aller werkzaamheid.
Het comité bemoeide zich aanvankelijk onder meer met het op gang brengen van de economie, het verkrijgen van grond- en hulpstoffen, bestrijding van (de effecten van) de werkloosheid, leniging van nood en de verstrekking van voedings- en andere consumptiemiddelen. Het KNSC bestond onder meer uit vertegenwoordigers van de Werkloosheidsraad, de Algemene Armencommissie, de Nationale Vrouwenraad, de Nederlandse Tuinbouwraad, het Nederlands Landbouwcomité, de Maatschappij van Nijverheid en de plaatselijke steuncomité's in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel, mr M.W.F. Treub, trad op als voorzitter van het KNSC. Het secretariaat van het KNSC kwam in handen van ir H.A. van IJsselsteijn, directeur-generaal van de Arbeid. Er werd een commissie van uitvoering benoemd, die bestuurlijke taken op zich nam. Inv.nr 621, bundel nr 14.
De liquidatie van het KNSC verliep niet geheel zonder problemen. Het comité werd na een langdurige discussie, waarbij de regering, de Tweede Kamer en de Algemene Rekenkamer betrokken waren, in mei 1926 opgeheven.
Oproep tot medewerking aan en geldelijke steun voor het Koninklijk Nationaal Steun Comité, 1914
Bron: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 626
De N.V. Onderlinge Kolenreserve Maatschappij werd opgericht op 19 juli 1915. De maatschappij stelde zich tot doel de handel in steenkolen, cokes en briketten. Stcrt. 1915/185, bijvoegsel. Inv.nr 619, circulaire van 9 augustus 1915.
Tijdens de oprichtingsvergadering van het Koninklijk Nationaal Steuncomité 1914 (Steuncomité) werd door de toenmalige minister van Landbouw, Nijverheid en Handel, mr M.W.F. Treub, een organisatieplan gepresenteerd. Dit plan was gebaseerd op de heersende maatschappelijke en economische omstandigheden. Deze omstandigheden waren echter door de oorlogssituatie gewijzigd en het verloop van de crisis was niet te voorzien. Een en ander was aanleiding om onderdelen van het Steuncomité te wijzigen en te laten aansluiten bij de organisaties die zich naast het Steuncomité hadden ontwikkeld. Besloten werd om de Fourageringscommissie en de subcommissie voor de produkten van land- en tuinbouw van het Steuncomité te wijzigen in een Commissie voor de voeding van Mens en Dier. Deze commissie uit het Steuncomité werd op 4 januari 1915 geïnstalleerd door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel. De Commissie inzake voeding van Mens en Dier, met J.T. Linthorst Homan als voorzitter, was samengesteld uit de volgende leden:
*de voorzitters van de bestaande Roggecommissies;
*de voorzitters van de provinciale Bemiddelingsbureaus;
*de secretaris van de Nederlandse Tuinbouwraad;
*de voorzitter van de Bond van handeldrijvende en industriële Middenstand;
*de voorzitters van de Nederlandse Vereniging van Werkgevers in het Bakkersbedrijf;
*de voorzitter van de Bond van Handelaren in Aardappelen;
*de voorzitter van de Nederlandse Slagersbond;
*de voorzitter van de Nederlandse Coöperatieve Bond;
*de directeur van het Rijksbureau voor de distributie van Graan en Meel;
*de directeur van het Rijksbureau voor de distributie van Boter en Kaas.
Verder waren in de commissie nog opgenomen degenen die vanaf het begin hun medewerking aan de Fourageringscommissie hadden verleend. Ook de verschillende afdelingshoofden van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel stelden zich ter beschikking van de commissie ten einde eventueel advies te kunnen geven.
Naast de commissie werden er provinciale sub-commissies ingesteld. Deze moesten door onderling overleg tot een advies aan de centrale commissie komen. Hierbij konden zij, als daartoe aanleiding bestond, ook de Slagersbond, de Bakkersbond enz. raadplegen. De samenstelling van de provinciale sub-commissies werd overgelaten aan de reeds bestaande provinciale organisaties, zoals de Roggecommissies en het door het Nederlands Landbouwcomité opgericht Bemiddelingsbureau. In Noord-Holland waar geen Roggecommissie bestond, trad daarvoor de Levensmiddelencommissie in de plaats. In gemeenten, die in staat van beleg waren verklaard en waar zodoende het burgerlijk gezag was vervangen door het militaire, moesten de provinciale sub-commissies met dat militaire gezag overleg plegen. De commissie had tot taak de regering te adviseren bij het nemen van maatregelen met betrekking tot de voeding van mens en dier. Ook mocht de commissie zelf het initiatief nemen tot het doen van voorstellen aan de regering. De taken waren als volgt verdeeld:
Toezicht op de in- en uitvoer van produkten
De commissie moest advies uitbrengen aan de regering over de noodzaak van in- en uitvoer van landbouwprodukten. In mei 1915 deed zich een belangrijke wijziging in de werkwijze van de commissie voor. Er moest een betere samenwerking komen tussen de commissie, de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij en de betrokken afdelingshoofden van de ministeries die de overzeese aangelegenheden behandelden. Daartoe benoemde de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij uit haar midden een Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland. De Commissie werd belast met het onderzoeken van en het adviseren aan de regering over alle aanvragen voor de uitvoer van landbouwartikelen, waarvan de uitvoer in het algemeen niet toegestaan was. De aan de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel gerichte aanvragen voor een uitvoervergunning werden daartoe aan de commissie doorgezonden, waarna ze in de wekelijkse vergadering aan de orde kwamen. De adviezen uit deze vergadering werden aan de regering uitgebracht. In juni 1915 werd de commissie tevens aangewezen voor het opmaken van de uitvoervergunningen, die aan de belanghebbenden werden uitgereikt nadat de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel hierop gunstig had beschikt. De uitreiking van de vergunningen vond plaats door de Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland via de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij, waarvoor een bepaald bedrag aan administratiekosten ten gunste van de commissie kwam. Hierdoor werd de commissie financieel onafhankelijk van het Steuncomité. De banden met dit comité werden steeds minder hecht en in september 1915 werden ze geheel verbroken.
Na september 1915 kregen de Rijkscommissies van Toezicht op de verenigingen van producenten van en handelaren in verschillende voedingsmiddelen tevens het recht uitvoervergunningen te verlenen voor het niet voor het binnenland benodigde gedeelte van de produktie. Hierdoor had de commissie alleen nog te maken met de uitvoer van artikelen die niet bij een vereniging waren ondergebracht.
Toezicht op de beschikbaarstelling van levensmiddelen
De commissie moest advies uitbrengen over het vaststellen van maximumprijzen voor produkten waarvan de voorraden beperkt waren. Tevens werd geadviseerd over de distributie van bepaalde levensmiddelen ten behoeve van de Nederlandse bevolking.
In april 1915 werd aan het bureau van de commissie door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel de financiële afwikkeling opgedragen van de bestellingen van levensmiddelen, die enkele gemeentebesturen hadden gedaan naar aanleiding van een circulaire van de minister. In september 1915 verloor de commissie zijn betekenis als adviserend lichaam inzake de voedselvoorziening en als gevolg daarvan het contact met de provinciale sub-commissies. Deze adviserende taak werd overgenomen door de instelling van Rijkscommissies van Toezicht op de inmiddels opgerichte verenigingen van producenten van en handelaren in verschillende voedingsmiddelen.
Van de diensten van de commissie werd vooral gebruik gemaakt door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel. Invulling van de commissie geschiedde door personen die uit de aard van hun positie, betrekking of beroep geacht werden in staat te zijn te beoordelen welke maatregelen moesten worden genomen of wat de gevolgen van voorgestelde maatregelen zouden zijn. De diensten werden door de commissieleden vrijwillig en zonder vergoeding voor de te maken kosten geleverd.
De commissie vergaderde wekelijks om ingekomen stukken te bespreken. Naar gelang de aard van de onderwerpen die zouden worden behandeld, werden een of meer leden-deskundigen tot bijwoning van de vergadering uitgenodigd, of werden de stukken aan de voorzitters van de provinciale sub-commissies gezonden om ze in een vergadering van hun commissie te bespreken. Hoewel het de bedoeling was de voorzitters van de provinciale sub-commissies maandelijks ter vergadering met het bureau bijeen te roepen, hebben slechts twee zulke vergaderingen plaatsgevonden; op 29 januari en op 27 februari 1915. Vergaderingen van de commissie in pleno hebben, na de installatie, niet meer plaats gehad. De regeringsmaatregelen moesten meestal plotseling worden genomen. Hierdoor ontbrak vaak de tijd om het advies van de gehele commissie te vragen en werd volstaan met het advies van het bureau van de commissie, eventueel aangevuld met enkele deskundigen.
Door de steeds moeilijker wordende aanvoer van overzee en de problemen met de binnenlandse voedselvoorziening werden de uitvoerverboden strenger toegepast en werden vergunningen minder vaak verleend. Zodoende waren de werkzaamheden van de commissie in de tweede helft van 1917 tot een minimum gereduceerd. Op 15 oktober 1917 werd de commissie opgeheven. Mede aanleiding hiervoor was de wet van 1 september 1917 (Stb. 578) houdende het verbod tot uit- en invoer van sommige artikelen, en de oprichting van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (5 oktober 1917). De lopende zaken van de commissie werden overgedragen aan de taakopvolger: de Commissie voor de Nijverheid (Nijverheidscommissie) uit het Steuncomité. Deze commissie hield zich al bezig met het adviseren aan de regering over de verlening van uitvoervergunningen voor artikelen op het gebied van de nijverheid.
Alfabetisch geordend op naam van afzender en geadresseerde en op firmanaam.
De Sub-commissie voor de Nijverheid, beter bekend onder de naam Nijverheidscommissie, werd ingesteld door het Koninklijk Nationaal Steuncomité op 5 januari 1915 en had tot taak "het beramen van maatregelen tot opheffing van de bestaande moeilijkheden voor de nijverheid". ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 851.
*het adviseren aan de Nederlandse regering over de behandeling van aanvragen voor uitvoervergunningen voor alle artikelen behalve voedingsmiddelen; indien op advies van de Nijverheidscommissie uitvoervergunningen (consenten) werden verleend werden deze door haar aan belanghebbenden uitgereikt;
*het voeren van besprekingen met Duitse handelsagenten ter bevordering van de invoer van Duitse nijverheidsartikelen;
*het tegen redelijke prijs beschikbaar stellen van grondstoffen ten behoeve van de Nederlandse nijverheid.
*de verdeling van scheepsruimte ten behoeve van de aanvoer van de benodigde grondstoffen, goederen en levensmiddelen.
Op deze wijze werd een regeling verkregen voor de beschikbaarstelling van bladzink, lompen en vlas. Voor andere artikelen, zoals steenkolen en wol werden indertijd op initiatief van de Nijverheidscommissie, de Kolencommissie en de Wolcommissie ingesteld.
Vanaf eind 1917 gingen de taken van de Nijverheidscommissie geleidelijk over naar de Afdeling Crisiszaken, Bureau Nijverheid van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Bij ministerile beschikking van 19 november 1917 werd bepaald dat: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 459.
1.alle aanvragen die tot dan toe bij de Nijverheidscommissie werden ingediend, per 1 december 1917 ingediend moesten worden bij de Nederlandse Uitvoer Maatschappij;
2.bezwaren inzake de behandeling of het niet verlenen van de Nederlandse uitvoervergunningen vanaf 1 december 1917 rechtstreeks door de Nederlandse Uitvoer Maatschappij bij de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel moesten worden ingediend;
3.aanvragen om regeringssteun ter verkrijging van grond- en hulpstoffen voor de nijverheid of ter verdeling daarvan onder de verschillende bedrijven, voor zover hiervoor geen bepaalde Rijkscommissies of bureaus waren ingesteld, per 1 december 1917 ingediend moesten worden bij het Bureau Nijverheid;
4.aanvragen om regeringssteun ter verkrijging van scheepsruimten vroeger gericht aan de Nijverheidscommissie, in het vervolg ingediend moesten worden bij de Afdeling Crisiszaken, Bureau Scheepvaart.
Deze maatregelen betekenden een vermindering van de bemoeienis van de Nijverheidscommissie. De Nijverheidscommissie bleef tot in het voorjaar van 1919 als overlegorgaan op het gebied van de nijverheid bestaan. Met de instelling van de Nijverheidsraad in dat jaar kwam aan de taak van de Nijverheidscommissie, die immers het karakter droeg van een crisisinstelling, een einde.
De notulen over 1916 ontbreken.
De Schepenuitvoercommissie werd bij KB van 8 april 1916 nr 248 ingesteld. De commissie was een commissie als bedoeld in art. 2-6 van de algemene maatregel van bestuur, als bedoeld in art. 1, lid 2 van de Schepenuitvoerwet. Art. 1 van de Schepenuitvoerwet beoogde het aan banden leggen, door middel van vergunningen, van de verkoop en verhuur van Nederlandse schepen aan het buitenland. De Schepenuitvoercommissie bracht over het al dan niet verlenen van vergunningen adviezen uit. Ook adviseerde de Schepenuitvoercommissie de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel over het te voeren beleid inzake de uitvoer van schepen. De voorzitter van de Schepenuitvoercommissie was mr A.J. Cnoop Koopmans, secretaris mr H.B. Tjeenk Willink. De commissie was gevestigd in Amsterdam, ten kantore van de Raad voor de Scheepvaart. Met de intrekking van de Schepenuitvoerwet met ingang van 17 maart 1923 werd de commissie opgeheven.
voorheen: Rijkscommissie van Advies inzake de Crisisbedrijven
De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel stelde op 6 mei 1916 een commissie in, die hem zou gaan adviseren inzake het verlenen van uitvoerconsenten aan fabrikanten van of handelaren in produkten van bedrijven die tijdens de crisis waren opgericht: de Commissie van Advies inzake de Crisisbedrijven. Stcrt. 1916/111. Stcrt. 1917/285, tweede bijvoegsel. De wet van 22 december 1917 Stb. 726 trad twee dagen na de dagtekening van het staatsblad van 31 december 1917 in werking.
De wet van 22 december 1917 (Stb. 726), die het goederenverkeer met het buitenland regelde, bepaalde dat dit alleen mocht plaats vinden via de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM). De NUM mocht voorwaarden stellen aan de bedrijven of personen die goederen wilden uitvoeren. Wie zich tegen deze voorwaarden te weer wilde stellen, kon in beroep gaan bij de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel. De genoemde wet (art. 2) bood de minister de mogelijkheid om advies in te winnen van een commissie. Dit werd de Commissie van Advies voor Crisisaangelegenheden, ingesteld op 5 december 1917 nr 91894, Afd. Handel.
*(...) de oplossing van geschillen ontstaande tusschen de NUM en exporteurs, en, wanneer eene minnelijke oplossing niet mocht worden bereikt en er bij den minister van Landbouw, Nijverheid en Handel tegen eenige beslissing van de NUM beroep wordt ingesteld, genoemden minister daaromtrent te dienen van advies;
*(...) den minister van Landbouw, Nijverheid en Handel te dienen van advies ten aanzien van de oplossing van moeilijkheden, die in den crisistijd ontstaan, ingeval door genoemden minister omtrent zoodanige oplossing advies aan de commissie wordt gevraagd.
Voorzitter van de commissie werd de al eerder genoemde Van Veen; tweede voorzitter mr V.H. Rutgers, lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal en de Rijkscommissie van Toezicht op de Verenigingen Groenten- en Fruit-Centrale. De journalist Van der Mandere kreeg wederom het secretariaat in handen gesteld. Verder werden benoemd: prof.mr A.S. de Blécourt, hoogleraar in Leiden, G.P.J. Caspersz, oud-hoofdingenieur van Waterstaat in Nederlands-Indië, mr W. Lunsingh Tonckens en mr dr J. van Gelein Vitringa, beiden arrondissementsrechters. Rutgers, later zou hij tijdelijk terugtreden in verband met zijn benoeming tot minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, werd waarnemend voorzitter na het overlijden van Van Veen. De commissie werd ook wel naar haar voorzitter de Commissie Van Veen genoemd. Opheffing vond plaats bij besluit van de minister van Financiën van 23-10-1930 nr 107/A2. Het archief van de commissie werd aan het ministerie overgedragen op 9 maart 1931. J. Bosmans, Romme Biografie 1896-1946 (Utrecht, 1991), p. 104-105. Inv.nr 813.
De commissie beantwoordde op 26 september 1930 de vraag van de minister van Financiën over de wenselijkheid van de opheffing van de commissie bevestigend.
Registratuur nrs; Data van uitgaande stukken
Registratuur nrs; Data van uitgaande stukken
Ongenummerd 1926 - 1929
De Commissie van Bijstand inzake de uitvoering van de Distributiewet 1916 werd, met de inwerkingtreding van de Distributiewet 1916 ingesteld bij KB van 1 september 1916 nr 95. De taken van de Commissie werden bij ministeriële beschikking van 7 september 1916 nr 1215, Afdeling Algemene Secretarie, vastgesteld. ARA-II, Crisisinstellingen, inv.nr 836. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 70. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 129.
Zie de Afdeling Crisiszaken, Bureau Nijverheid en opvolgers, inv.nrs 402-405.
Op 9 februari 1917 trad de Oorlogsmolestverzekeringswet 1915 (Stb. 1916/210) in werking (Stcrt. 1917/34). De Staat der Nederlanden stelde zich volgens de bepalingen van deze wet beschikbaar om in het belang van de Nederlandse handel, nijverheid en scheepvaart tegen het gevaar van molest in verband met de oorlogsomstandigheden, herverzekeringsovereenkomsten aan te gaan met Nederlandse verzekeraars. Ter uitvoering van deze wet werden bij KB van 9 september 1916 nr 33 (Stcrt. 215) te Amsterdam en Rotterdam regeringsgemachtigden benoemd. Tegelijkertijd werd ingesteld de Commissie van Advies inzake de Uitvoering van de Oorlogsmolestverzekeringswet 1915. Deze commissie had de taak de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel en de regeringsgemachtigden te adviseren omtrent de uitvoering van de wet. De commissie was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was D. Fock, secretaris was A.R. Visser. De Oorlogsmolestverzekeringswet 1915 werd ingetrokken bij wet van 4 november 1919 (Stb. 642) ingaande 1 januari 1920. Het besluit tot intrekking van de wet bij KB van 8 december 1919 (Stcrt. 265).
De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel stelde op 30 december 1916 vier commissies in, die belast werden met het doen van voorstellen inzake het vaststellen van prijzen voor landbouwprodukten van de oogst in 1917. De commissies werden ingedeeld naar de landbouwprodukten: 1. tarwe, haver en gerst; 2. rogge; 3. peulvruchten; 4. aardappelen. Stcrt. 30 december 1916/306. Inv.nr 864.
De Commissie van Advies inzake de Schepenvorderingswet 1917 werd bij beschikking van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 27 februari 1917 ingesteld om van advies te dienen inzake de uitvoering van de Schepenvorderingswet. De Schepenvorderingswet regelde de vordering van scheepsruimte door de regering ten behoeve van de invoer. De commissie ressorteerde rechtstreeks onder de minister en adviezen waren alleen hem bestemd. De commissie, gevestigd in Den Haag, adviseerde de minister over alle zaken die samenhingen met de uitvoering van de Schepenvorderingswet 1917. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 866. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588.
Ingevolge de bepalingen van de Crisis-Enquêtewet 1918 (Stb. 559) werd bij KB van 8 januari 1919 nr 48 ingesteld de Staatscommissie belast met het instellen van een onderzoek naar hetgeen tijdens de toestand van oorlogsgevaar heeft plaatsgevonden ter zake van de voorziening van het land met levensbehoeften. Deze commissie, beter bekend onder de naam Crisis Enquête Commissie, bestond uit dertien leden. De commissie was gevestigd in Den Haag. Tot voorzitter werd benoemd jhr mr A.F.O. van Sasse van IJsselt, secretaris was W. Koster. De commissie werd onderverdeeld in drie afdelingen, die belast werden met:
Afdeling A:onderzoek naar door de regering gesloten contracten en naar de uitvoering van de crisiswetten.
Afdeling B:onderzoek naar de maatregelen betreffende de produktie en distributie van artikelen.
Afdeling C:onderzoek naar de samenstelling, aard en werkwijze van commissies en organisaties opgericht ter verzorging van de belangen van de voorziening van het land met levensmiddelen en grondstoffen.
Alle mededelingen en/of klachten welke ter kennis van de commissie werden gebracht, werden door het bureau van de commissie in behandeling genomen en na een voorlopig onderzoek voorgelegd aan de commissie in pleno en indien wenselijk overgedragen aan de betrokken afdeling. De afdeling rapporteerde aan de commissie in pleno. De Crisis Enquête Commissie heeft verslag gedaan van haar bevindingen in de gedrukte verslagen I-X en in een eindverslag. Krachtens artikel 17 van de Crisis-Enquêtewet diende de taak van de commissie te worden beëindigd per 1 januari 1921. Bij wijziging van deze wet werd de termijn verlengd tot 31 mei 1922.
De Commissie van Advies voor Zuivelaangelegenheden werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 6 februari 1919 (Stcrt. 31), met ingang van 1 februari 1919. De commissie, die gevestigd was in Den Haag, had tot taak de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel voor te lichten inzake zuivelaangelegenheden en het voorbereiden van maatregelen betreffende de zuivel. Hiervoor had de commissie regelmatig contact met de Rijkskantoren op het gebied van de zuiveldistributie en betrokken zuivelbedrijven. De voorzitter van de commissie, H.J. Lovink, oefende het toezicht uit op het Zuivelkantoor. Secretaris van de commissie was L. Bückmann. Voor de behandeling van aangelegenheden van bijzondere aard kon de commissie sub-commissies in het leven roepen. Voor kaasaangelegenheden waren ingesteld de Sub-commissie voor de Kaascontrole en de Sub-commissie voor de regeling van de Kaashandel. Voor de voorbereiding van de melkwetgeving werd de Sub-commissie inzake de Melkwet ingesteld. De Commissie van Advies voor Zuivelaangelegenheden werd opgeheven bij ministerile beschikking van 7 september 1922 (Stcrt. 174).
De vergaderingen nrs 48-56 en 76-121 ontbreken.
De commissie werd ingesteld bij KB van 23 augustus 1919 nr 58 op voordracht van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel met het doel een onderzoek in te stellen naar de bestaande duurte van de voornaamste levensbehoeften en na te gaan of en in hoeverre door regeringsmaatregelen of anderszins algemene prijsstijging kon worden tegengegaan. In de commissie werden benoemd: ARA-II, archief van prof.mr dr G.W.J. Bruins (nummer toegang 2.21.191), inv.nrs 270-272.
lid en voorzitter: prof mr dr G.W.J. Bruins, hoogleraar aan de Nederlandse Handels-Hogeschool
secretaris: mr dr A. Fontein
leden: mr dr J. van Gelein Vitringa;
B.J. Gerretson, oud-lid van de Tweede Kamer, lid van de Provinciale Staten van Zuid-Holland;
H.G.M. Hermans, lid van de Tweede Kamer;
mr F.I.J. Jansen, oud-lid van de Tweede Kamer, rechter in de arrondissementsrechtbank te Maastricht;
mr dr E. van Ketwich Verschuur, burgemeester van Groningen;
mevrouw M.E. Leliman-Bosch, oud-presidente van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, inspectrice van het vakonderwijs;
G.A.J. Mirrer, directeur der Coöperatieve Handelskamer te Rotterdam;
J. Schouten, lid van de Tweede Kamer;
dr E. van Welderen baron Rengers;
F.M. Wibaut, wethouder van Amsterdam.
De commissie werd ontbonden bij KB van 24 januari 1921 nr 54.
Correspondentie met:
Ambtenaren Consumenten Vereniging, 1919; America-Dutch-Indies Trading Company, 1919; Amsterdam, B&W van, 1919.
Beyer, A.A., 1919; Boutelje, E.L., 1919; British Board of Trade, Profiteering Act Department, 1920-1921; Bruins, prof. mr G.W.J., 1919-1921; Bückmann, L., 1919-1920.
Consuls-Generaal der Nederlanden te Berlijn, 1919; te Londen, 1919; te New York, 1919; Parijs, 1919; Toronto, 1919; Cramer, J.P., 1919; Crossin, A.L., 1919.
Dagbladen, Correspondentiebureau voor -, 1920; Distributie van Graan en Meel, Rijksbureau voor -, 1919; Dubois, mr F.R.J., 1919-1920; Duurtecommissie Eindhoven, 1919; Duurtecommissie Zaandam, 1919-1920; Dijk, mr J.V. van, 1919-1920.
Elzinga, S., 1919; Epping, J., 1919.
Fontein, mr A., 1920; Fruin, mr W.F., 1919-1920.
Gelein Vitringa, mr dr J. van, 1919; Gerretson, B.J., 1919-1920; Goossens, ., 1919; Griendt, A.M. van de, 1919.
Hermans, H.G.M., 1920.
Janssen, mr F.I.J., 1919-1921;
Kellenaers, A., 1919; Kerpestein, J.B., 1919; Ketwich Verschuur, mr dr E. van, 1919-1920; Keynes, J.M., 1919
Landbouw, Nijverheid en Handel, minister van, 1919-1921; Levensmiddelenbedrijf der Gemeente Breda, 1919; Leliman-Bosch, M.E., 1919-1921; Likeurstokers, Wijnhandelaren, Limonade- en Vruchtenwijnfabrikanten, 1919; Lloyd, E.M.H., 1919; Lookeren,Campagne, D. van, 1919.
Meer, L.C. van der, 1919; Ministry of Food, 1919; Mirrer, G.A.J., 1919-1920.
Nederlandse Spoorwegen, Bond van Orde van Personeel in dienst der, 1919; Nijgh en Van Ditmar's Algemeen Advertentiebureau, 1919.
Persinformatiën, Algemeen Bureau voor, 1919; Persinlichtingen, Centraal Bureau voor, 1919.
Regout, F., 1919; Ribbius, C.P.E., 1920; Rotterdam, Gemeentepolitie, 1919; Rotterdam, Gemeentesecretarie, afdeling pensioenen, 1920.
Schouten, J., 1920; Sozialisierungskommission (Duitse), 1920; Statistiek, Centraal Bureau voor de , 1919-1920.
Timmermans, J., 1919. Verenigde Rijksambtenaren te Eindhoven, 1920; Visser, H.A., 1919.
War Department (Britse), 1919; Welderen baron Rengers, dr E. van 1919, 1920; Wibaut, F.M., 1919-1921; Wise, E., 1921; Woeker, Nationale Vereniging tot bestrijding van de, 1920.
Zeijdel, F.H., 1921.
Het betreft de gemeenten: Alkmaar, Almelo, Amersfoort, Amsterdam, Apeldoorn, Arnhem, Assen, Breda, Delft, Dordrecht, Ede, Emmen, Enschede, Gouda, 's-Gravenhage, Groningen, Haarlem, Heerlen, Hengelo, Hilversum, Kampen, Kerkrade, Leeuwarden, Leiden, Maastricht, Middelburg, Nispen en Roosendaal, Nijmegen, Rotterdam, Schiedam, Tilburg, Utrecht, Velsen, Vlaardingen, Zaandam, Zwolle.
De Commissie voor de Melkvoorziening is ingesteld bij ministeriële beschikking van 10 januari 1921 (Stcrt. 6). Zij was gevestigd in Den Haag. Voorzitters waren H.J. Lovink en A.J. Swaving, secretaris was L. Bückmann. De taak van de commissie was te onderzoeken in hoeverre in de toekomst de voorziening van de grote steden in Nederland met voldoende hoeveelheden consumptiemelk kon worden overgelaten aan de gemeentebesturen of aan het particulier initiatief, dan wel in hoeverre de regering hierbij regelend diende op te treden. Van de resultaten van het onderzoek heeft de commissie verslag uitgebracht. Na het uitbrengen van haar eindrapport betreffende de voorziening van consumptiemelk is de Commissie voor de Melkvoorziening bij ministeriële beschikking van 23 mei 1921 (Stcrt. 97) ontbonden.
De Rijkscommissie van Toezicht op de Vereniging van Aardappelmeelfabrikanten, gevestigd in Veendam, werd opgericht bij ministeriële beschikking van 16 oktober 1915 (Stcrt. 243). De commissie had tot taak toezicht uit te oefenen op de werkzaamheden van de Vereniging van Aardappelmeelfabrikanten. De commissie werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 23 mei 1918 (Stcrt. 118), met ingang van 1 mei 1918. Bij dezelfde beschikking werd bepaald dat de taken van de Rijkscommissie van Toezicht over zouden gaan naar het Rijkskantoor voor Graan, Peulvruchten en Aardappelen.
Het Rijkskantoor voor Aardappelen en Aardappelverwerking werd ingesteld bij beschikking van 18 oktober 1918, met ingang van 16 oktober 1918. Directeuren waren O. van Biesum voor de distributie van aardappelen en aardappelprodukten en F.K.J. Heringa voor de aardappelverwerking. Tevens werd er een Commissie van Advies ingesteld en werd A. Spanjaard benoemd tot regeringsadviseur voor aardappelaangelegenheden en toezicht op het Rijkskantoor. Het Rijkskantoor was gevestigd in Den Haag. De distributie van aardappelderivaten viel onder de Afdeling Crisiszaken. Bij beschikking van 26 maart 1919 werd, met ingang van 1 april 1919, aan het Rijkskantoor voor Aardappelen en Aardappelverwerking alle aangelegenheden betreffende de distributie van aardappelen en aardappelverwerking, inclusief de derivaten opgedragen. Bij beschikking van 16 oktober 1920 werd het Rijkskantoor opgeheven. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588.
voorheen: Commissie van Toezicht op de bereiding van Veevoeder uit Afvalprodukten
De Commissie van Toezicht op de bereiding van Veevoeder uit Afvalprodukten werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 25 oktober 1917. De Commissie was gevestigd in Den Haag. Zij had tot taak de ontwikkeling van procédé's ter bereiding van veevoer uit afvalstoffen te stimuleren en te steunen. Daarnaast zou de Commissie toezicht moeten houden op de particuliere producenten van veevoer. De Commissie van Toezicht stond onder voorzitterschap van prof. R.P. van Calcar. Besluit van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 8 oktober 1918 nr 20262, Directie van de Landbouw, 6e Afdeling B. Verslag Crisis Enquête Commissie IV, p. 52 en ARA-II, Crisisinstellingen, inv.nr 588.
De produktie van veevoer uit afvalstoffen werd gestimuleerd door het afsluiten van contracten met fabrikanten waarbij de Commissie van Toezicht zorg droeg voor de aanvoer van grondstoffen en de afname van de eindprodukten garandeerde tegen een tevoren vastgestelde prijs. De taak van de Commissie breidde zich geleidelijk uit. Daardoor kon niet meer worden volstaan met de commissie, die bestond uit onbezoldigde, niet professionele leden. Per 8 oktober 1918 werd de Commissie opgeheven.
De Proefinstallatie ter bereiding van veevoeder uit afvalprodukten werd op last van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel eind juli 1917 te Zoeterwoude ingesteld. Ze stond onder leiding van prof. Van Calcar en ressorteerde onder de afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Verslag over den Landbouw in Nederland over 1918, (Den Haag 1919), p. 62-63. Verslag Crisis Enquête Commissie IV, p. 52-53 en p. 57. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 143.
De Proefinstallatie moest aan de nijpende behoefte aan veevoeder tegemoet komen. Deze installatie bereidde het noodvoeder uit allerlei minder bruikbare afvalprodukten. Dit noodvoeder moest als norm voor de werkwijze van particuliere fabrieken dienen. Er bleken geen particuliere bedrijven in staat te zijn geweest deugdelijke produkten af te leveren.
De instelling werd per 4 februari 1919 opgeheven.
Frauduleuze uitvoer van boter naar het buitenland, de ontwrichting van de fabrieksmatige boterbereiding in Zuid-Limburg en de toename van het zelfkarnen door veehouders zorgden er voor dat de overheid in de Eerste Wereldoorlog de greep verloor op de produktie en bestemming van boter. Ondanks de van overheidswege getroffen maatregelen werd een aanzienlijk deel van de boter buiten de officiële distributie om verhandeld op de zwarte markt. Om te verhinderen dat het vetrantsoen verder zou inkrimpen, vaardigde de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel op 3 augustus 1918 een karnverbod uit, een verbod op het bereiden van boter. Stcrt. 3 augustus 1918 nr 180; gewijzigd Stcrt. 19 september 1918 nr 219. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 965: besluit van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 15 maart 1919 nr 1278, Afdeling Melk en Melkproductenvoorziening.
Het verkrijgen van een ontheffing op het karnverbod voor eigen gebruik was mogelijk. De aangeslotenen bij de botercontrolestations dienden zich voor een ontheffing te wenden tot het Rijkskantoor voor Vlees en Vetten, de niet-aangeslotenen en zelfbereiders -de laatsten voor zover zij niet aan een zuivelfabriek of melkinrichting konden leveren- tot de directeuren van de Rijksboterinzamelingkantoren (RBI). Melkleveranciers van aangeslotenen bij de botercontrolestations konden, onder bepaalde voorwaarden, ook voor een ontheffing terecht bij de RBI.
De RBI konden bij het verlenen van ontheffingen bijzondere voorwaarden aan groepen personen of bedrijven opleggen, waarvoor toestemming nodig was van de Commissie van Beroep. Bij de Commissie van Beroep was beroep mogelijk tegen een beslissing van een RBI-directeur inzake ontheffingen. De commissie bestond uit de inspecteur van het Zuivelwezen, dr A.J. Swaving, de Rijkszuivelinspecteur te Utrecht, G.J. Bieleman, de directeur van de afdeling Boter van het Rijkskantoor voor Vlees en Vetten, J. Edelman, en een hoofdcommies bij de Directie van de Landbouw, mr dr K.J. Frederiks. Swaving werd voorzitter. P.N. Boekel, gedetacheerd bij de 3e Afdeling van de Directie van de Landbouw, belastte zich met de administratie van de commissie en de uitwerking van de notulen.
Op 15 maart 1919 trok de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel het karnverbod in.
De door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel in december 1916 afgekondigde Distributieregeling voor graan, bloem, meel en rogge bepaalde in artikel 11 de oprichting van een Centraal Broodkantoor. Beschikking minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 27 december 1916 nr 109441, Afdeling Handel; Stcrt. 1916/303. Stcrt. 1918/118: beschikking minister van Landbouw, Nijverheid en Handel 23-05-1918 nr 25745 Afdeling Crisiszaken, Bureau Algemene Zaken. Zie ook Stcrt. 1918/120: beschikking minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 25 mei 1918.
Mededeling van het Bureau voor Mededelingen omtrent de Voedselvoorziening, 1917
Bron: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 240
De regeringscommissarissen werden voorafgegaan door de Roggecommissies 1914-1916 (in alle provincies, behalve Noord- en Zuid-Holland), die kort na het uitbreken van de oorlog werden ingesteld om een evenredige distributie van rogge over de gemeenten te regelen. Vanaf november 1914 vond er een uitbreiding van taken plaats. De roggecommissies werden belast met: Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 85 ev.
*het toezicht op het gebruik van tarwe en rogge voor roggebrood
*inventarisatie van de voorraden
*verstrekking van goedkoop tarwe- en roggebrood
*aankoop van bijna de gehele graanoogst in 1916
In verband met deze gestage taakuitbreiding werd de naam van de Roggecommissies in mei 1916 veranderd in Broodcommissie. Tevens werd er een Centrale Broodcommissie ingesteld. Deze commissie had tot taak de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel bij te staan in alle zaken betreffende de broodvoorziening. Ter bevordering van de centralisatie bij het inzamelen van de oogst werden in 1917 Regeringscommissarissen voor de Rijksgraaninzameling benoemd. De regeringscommissarissen, een per provincie, droegen zorg voor de inzameling van de gehele oogst en de distributie van rogge. De overige taken bleven berusten bij de Broodcommissies, de Centrale Broodcommissies en opvolgers. Tussen 1 oktober 1920 en 1 januari 1921 werd aan de regeringscommissarissen, in verband met de beëindiging van hun werkzaamheden, eervol ontslag verleend.
voorheen:Rijkscommissie van Toezicht op de Vereniging Groenten-Centrale en Vereniging Fruit-Centrale, Vereniging Groenten-Centrale, Vereniging Fruit-Centrale
In de periode 1915-1916 ontstonden in het buitenland grote tekorten aan levensmiddelen. Als gevolg van de grootschalige uitvoer van Nederlandse groenten en fruit dreigde in Nederland ook schaarste te ontstaan. Ter beperking van die schaarste aan levensmiddelen werd op 18 september 1915, goedgekeurd bij KB van 8 oktober 1915 nr 57, de Vereniging Groenten-Centrale opgericht. Voor de regeling van de beschikbaarstelling van fruit voor de Nederlandse markt en ter beperking van de uitvoer werd op 9 september 1916, goedgekeurd bij KB van 19 september 1916 (Stcrt. 222), de Vereniging Fruit-Centrale opgericht. De verenigingen stonden onder toezicht van de Rijkscommissie van Toezicht op de Vereniging Groenten-Centrale en Fruit-Centrale. De taken van de verenigingen werden bij ministeriële beschikking van 23 mei 1918 (Stcrt. 118), met ingang van 1 juni 1918 overgedragen aan het bij dezelfde beschikking ingestelde Rijkskantoor voor Groenten en Fruit. De verenigingen werden formeel ontbonden bij ministeriële beschikking van 29 april 1919 (Stcrt. 99), met ingang van 1 mei 1919.
Het nieuw ingestelde Rijkskantoor had tot taak de regeling van de distributie van groenten en fruit. Aan het Rijkskantoor werd een Commissie van Advies toegevoegd. Het kantoor was gevestigd in Den Haag. President-directeur was C. van Spronsen. Het Rijkskantoor voor Groenten en Fruit werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 13 januari 1920 (Stcrt. 8), met ingang van 16 februari 1920. De liquidatie werd beëindigd per 15 november 1921.
Het Centraal Hooibureau werd, samen met elf Provinciale Hooibureau's, op 24 mei 1918 bij ministerile beschikking door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel in het kader van uitvoering van de Distributiewet 1916 ingesteld. Stcrt. 29 mei 1918/123. Inv.nr 987: brieven van 16 en 22 juli 1918. Stcrt. 6 oktober 1919/213.
Het rijkskantoor werd ingesteld bij beschikking van 3 april 1917 (Stcrt. 79) als Rijksdistributiekantoor voor Huiden en Leder. Bij beschikking van 24 mei 1918 (Stcrt. 119) werd de naam veranderd in Rijkskantoor voor Huiden en Leder. Het kantoor had tot taak de uitvoering van alle distributieregelingen op het gebied van leer, schoenen, huiden en looistoffen. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 588-589.
De Rijkskolendistributie is gegroeid uit de initiatieven van de Kolencommissie, een sub-commissie van het Koninklijk Nationaal Steuncomité. Het vraagstuk van de kolenvoorziening was in eerste instantie opgenomen in het takenpakket van de Nijverheidscommissie. Men besloot echter spoedig tot de oprichting van een commissie speciaal ter behartiging van het kolenvraagstuk: op 13 januari 1915 werd de Kolencommissie opgericht. In de vergadering van de Nijverheidscommissie van 26 februari 1915 werd besloten tot de stichting van het Kolenbureau dat onder toezicht stond van de Kolencommissie. Het Kolenbureau had tot taak een billijke distributie van steenkool te bevorderen en het voorkomen van willekeurige prijsopdrijving ten gevolge van het dreigende tekort aan brandstoffen. De Kolencommissie fungeerde als beroepsorgaan voor beslissingen door het Kolenbureau genomen. De organisatie van het Kolenbureau was gebaseerd op een onderling contract van de grootste importeurs en producenten van kolen. Toen de aangesloten firma's eind 1915 niet bereid waren dit contract voort te zetten kwam het voortbestaan van het Kolenbureau in gevaar. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel was echter van oordeel dat de kolenvoorziening in 1916 nog niet kon worden vrijgelaten en maakte de kolenvoorziening tot een rijksaangelegenheid: bij KB van 12 januari 1916 nr 99, werd de Rijkskolendistributie ingesteld. Zij was gevestigd in Den Haag. Tot directeur werd W.F.J. Frowein benoemd. De taak van de Rijkskolendistributie was de zorg voor een doelmatige distributie van steenkolen. Bij KB van 14 augustus 1918 (Stcrt. 193) werd deze zorg uitgebreid met de distributie van bruinkolen en turf. De regeling van de kolenvoorziening kwam neer op het zoveel mogelijk in stand houden van de vrije handel; de distributie van brandstoffen geschiedde onder toezicht en goedkeuring van de regering. In verband met de opheffing van de maatregelen betreffende de kolenvoorziening eind 1920 werd de Rijkskolendistributie bij ministeriële beschikking van 1 februari 1921 opgeheven.
Bij KB van 12 januari 1916 nr 99 werd de Commissie van Advies voor de Kolendistributie opgericht, welke tot taak had het terzijde staan van de directeur van de Rijkskolendistributie bij de voorbereiding en de uitvoering van de maatregelen betreffende de kolenvoorziening. De commissie was gevestigd in Den Haag. Voorzitters waren I.P. de Vooys en J.C.A. Everwijn. De leden van de Commissie van Advies waren gelijkelijk verdeeld over de importeurs/producenten en gebruikers. De Commissie van Advies voor de Kolendistributie werd ontbonden bij KB van 27 augustus 1921 nr 26.
voorheen: Kunstmestcommissie
Op 8 juni 1915 werd de Kunstmestcommissie geïnstalleerd door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel. Bij KB van 2 augustus 1915 werd zij nader ingesteld. De minister omschreef de taak van de commissie als: de voorziening in de behoefte aan kunstmeststoffen in den ruimsten zin genomen en het treffen van maatregelen om goede distributie er van te bevorderen. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1040: verslag van de commissie belast met de zorg voor de aanvoer en de distributie van kunstmeststoffen (Kunstmestcommissie), later Rijkskantoor voor Kunstmeststoffen, 1915-1920.
Voorzitter werd G. Kruseman, voorzitter van de Vereniging van Kopers onder Algemene Handelsvoorwaarden, die in 1917 opgevolgd werd door G.J.H. Peters. Secretaris was Th.J. Mansholt, rijkslandbouwleraar. H. Brugman Jzn. volgde Mansholt in november 1915 op. H.O.Th. Kilsdonk werd in 1916 Brugmans opvolger als secretaris.
Bij KB van 29 juli 1918 werden de commissieleden per 1 augustus eervol ontslagen. Met ingang van deze datum ging de Kunstmestcommissie heten: Rijkskantoor voor Kunstmeststoffen (Kunstmest-Commissie). Tot directeuren van dit rijkskantoor werden de oud-voorzitter en oud-secretaris van de Kunstmestcommissie benoemd: Peters en Kilsdonk. Aan het rijkskantoor werd een commissie van advies toegevoegd, waaraan hoofdzakelijk ex-leden van de oude Kunstmestcommissie deelnamen. Bij ministerieel besluit van 30 october 1919 werd de adviescommissie opgeheven. Het Rijkskantoor voor Kunstmeststoffen werd bij KB van 22 mei 1920 opgeheven. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel werd belast met de uitvoering. Bij ministerieel besluit van 31 mei 1920 werd de directeur Peters benoemd tot liquidateur van het kantoor.
De Kunstmestcommissie ging optreden als enige leverancier van kunstmest in Nederland. Zij leverde de kunstmest aan de verbruikers door tussenkomst van handelaren en verenigingen. Verder hield de commissie toezicht op een correct gebruik van de kunstmest. De commissie was gevestigd in Den Haag.
Bij KB van 17 januari 1916 nr 26 werd het Rijks Centraal Administratiekantoor voor de Distributie van Levensmiddelen ingesteld. Daarmee werd het Algemeen Centraal Administratiekantoor voor Levensmiddelenvoorziening, voortgekomen uit de Commissie voor de Voeding van Mens en Dier van het Koninklijk Nationaal Steuncomité en gefinancieerd door de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij, omgezet in een rijksinstelling. Dit Algemeen Centrale Administratiekantoor verleende sedert september 1915 tussenkomst bij de verstrekking van de benodigde hoeveelheden levensmiddelen aan de gemeenten. ARA-II, archief Kabinet van de Koningin, brief minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 15 januari 1916, Directie van de Landbouw nr 1364, bijlage bij KB van 17 januari 1916 nr 26 en brief van 11 oktober 1915, Algemene Secretarie nr 1188, bijlage bij KB van 13 oktober 1915 nr 24. Inv.nr 40, notulen van 18 oktober 1918.
De minister hoopte met de instelling van het Administratiekantoor een nauwere band te leggen tussen de crisisverenigingen en het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Bovendien meende hij op deze wijze, met betrekking tot de distributie van goederen naar de gemeenten, een vastere lijn te kunnen volgen. Het Administratiekantoor bemoeide zich ook met de distributie van goederen zonder de tussenkomst van de crisisverenigingen. Eindverslag van de Crisis Enquête Commissie, 1922, blz. 69. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1053: verslag levensmiddelenvoorziening over het tijdvak 1 juni 1916 - 1 juni 1917. Stcrt. 31 januari 1922/22.
*de bij art. 1 van de Distributiewet 1916 aan te wijzen artikelen;
*de wijze van distributie;
*de prijsvaststelling van de artikelen;
*de financiering van de volgens art. 3 van de Distributiewet 1916 ontstane nadelige verschillen tussen rijk en gemeenten.
Het Rijks Centraal Administratiekantoor werd bij beschikking van de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel van 31 januari 1922 opgeheven.
De circulaires 34, 122, 151-162, 164-175, 214 en 217 ontbreken.
Zie tevens inv.nr 134.
Distributiebonnen en -kaart, ca 1916
Bron: ARA-II, archief Familie Van Beresteyn 19e-20e eeuw, inv.nr 1022
Bij KB van 13 oktober 1915 nr 24 werd de Rijkscommissie van Toezicht op het Centraal Administratiekantoor voor de Distributie van Levensmiddelen ingesteld. De commissie bestond uit leden van de Subcommissie voor de Voeding van Mens en Dier van het Koninklijk Nationaal Steuncomité, de voorzitter van de Bond van Coöperatieve Inkoopverenigingen voor de Middenstand Neerlandia, ambtenaren van de Directie van de Landbouw, waaronder de directeur-generaal, de directeur van het Gemeentelijk Laboratorium in Den Haag, de directeur-secretaris van de Coöperatieve Groothandelsvereniging De Handelskamer, de secretaris van de Nederlandse Tuinbouwraad, de secretaris van de Algemene Nederlandse Zuivelbond (FNZ) en leden uit de rijkscommissies van toezicht op de levensmiddelenverenigingen. Tijdens de eerste vergadering op 5 oktober 1915 werden de taken als volgt omschreven:
De administratie der Levensmiddelenvoorziening staat onder de leiding van de Commissie in zake Voeding van Mensch en Dier. De taak der Commissie van Toezicht omvat het Toezicht op de administratie en op het geheele samenstel der genomen en nog te nemen maatregelen in zake levensmiddelenvoorziening. Ook heeft de Commissie tot taak voorstellen aan den minister te doen omtrent alles, wat de voeding van het Nederlandsche volk betreft. Evenwel moet in het werk der bijzondere Commissies niet worden in gegrepen, zoolang deze Commissies diligent zijn. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1090.
De commissie werd bij KB van 1 september 1916 opgeheven. Stcrt. 1916/206.
De Rijkscommissie van Toezicht op de Vereniging van Fabrieken van Melkprodukten werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 16 oktober 1915 (Stcrt. 243) en was gevestigd in Den Haag. De commissie hield toezicht op de Vereniging van Fabrieken van Melkprodukten; zij controleerde of de vereniging voldeed aan haar eigen doelstellingen. Tot lid van de commissie werden benoemd H.P. Staal, lid van de Eerste Kamer, B.J. Gerretson en A.H. Gerhard, beiden lid van de Tweede Kamer en tenslotte L.T.C. Schey, rijkszuivelconsulent in Noord-Holland. De rijkscommissie werd bij ministeriële beschikking van 23 april 1918 (Stcrt. 94) per 1 mei 1918 opgeheven. Haar taken gingen over naar het Rijkskantoor voor Melk en Kaas, dat bij dezelfde beschikking werd opgericht.
Omstreeks 1919 waren diverse crisisinstellingen opgeheven. Toch bleef aan de regeling van de distributie en uitvoer van diverse goederen nog behoefte te bestaan. Ter regeling van die distributie en uitvoer werd bij ministeriële beschikking van 4 maart 1919 (Stcrt. 53) de Rijkscommissie van Toezicht op de Liquidatie der Verenigingen ingesteld. De commissie was gevestigd in Den Haag. Tot voorzitter werd benoemd L.J.A. Trip, secretaris was J.W. Beijen. Na opheffing van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel op 31 december 1922 kwam de Rijkscommissie onder het Ministerie van Financiën te ressorteren. Kort daarna beëindigde zij haar taak.
De Peulvruchtenvereniging werd opgericht op 17 september 1915 door het Nederlands Landbouwcomité en de Vereniging van Handelaren in Peulvruchten en goedgekeurd bij KB van 8 oktober 1915 (Stcrt. 252). De Peulvruchtenvereniging was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was P. Dojes. De vereniging had tot doel de regeling van de beschikbaarstelling van peulvruchten voor binnenlands gebruik en de regeling van de uitvoer van peulvruchten, voor zover deze uitvoer was toegelaten overeenkomstig door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel te geven beschikkingen. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1102.
De Rijkscommissie van Toezicht op de Peulvruchtenvereniging werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 16 oktober 1915 (Stcrt. 243). De commissie was belast met het toezicht op de Peulvruchtenvereniging: zij controleerde of het bestuur zijn taak juist opvatte en of de vereniging aan haar doel beantwoordde. De commissie was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was G.J. Bergsma en secretaris was A.A. Neeb. De Rijkscommissie van Toezicht werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 23 mei 1918 (Stcrt. 118), met ingang van 1 juli 1918. De taken van de commissie gingen over naar het bij dezelfde beschikking ingestelde Rijkskantoor voor Graan, Peulvruchten en Aardappelen.
Het Rijkskantoor voor Steen werd ingesteld bij beschikking van 8 januari 1920, La. A. Crisis-Nijverheid. Directeur tot 16 april 1920 was W. Elenbaas, daarna tot de opheffing van het kantoor, J.C. Voorduin. Het rijkskantoor was gevestigd in Den Haag. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 462.
Het Rijkskantoor voor Steen werd ingesteld ter uitvoering van maatregelen tegen prijsopdrijving van baksteen. De belangrijkste maatregel hield een vervoerverbod onder voorwaarden in. Als gevolg van overstromingen in december 1919 en januari 1920 was een deel van de produktie verloren gegaan, wat aanleiding vormde voor prijsverhogingen. Het Rijkskantoor voor Steen had tot taak:
*het afgeven van vervoervergunningen van steen,
*het afgeven van verkoopbevestigingen
*de distributie van steen ten behoeve van de bouw van volkswoningen, ziekenhuizen, scholen, kerken
Met het intrekken van het vervoerverbod verminderde de werkzaamheden van het Rijkskantoor aanzienlijk en met het herstel van de normale toestand in deze bedrijfstak werd het Rijkskantoor voor Steen opgeheven bij ministeriële beschikking van 5 november 1920, nr. 1314. De Afdeling Crisis-Nijverheid werd met de afwikkeling van de zaken belast.
voorheen: Suikerdistributiekantoor
In verband met problemen met de suikervoorziening in 1916 en de noodzaak tot scherper toezicht op de distributie van suiker werd bij ministeriële beschikking van 24 juli 1916 (Stcrt. 173) het Suikerdistributiekantoor ingesteld. De handel en verwerking van suiker was alleen toegestaan aan degenen die stonden ingeschreven bij het Suikerdistributiekantoor. Het kantoor was gevestigd in Amsterdam. Voorzitter was J.C. Spakler, directeur was W.J. den Hollander en secretaris was J. van Dien. Bij ministeriële beschikking van 6 juli 1918 (Stcrt. 156) werd bepaald dat de naam van het Suikerdistributiekantoor met ingang van 1 juli 1918 zou worden gewijzigd in Rijkskantoor voor Suiker.
Het Rijkskantoor voor Suiker was gevestigd in Den Haag. President-directeur was J.C. Spakler, directeur waren W.J. den Hollander en J.H. van Wijk, secretaris was R.H. van Eeghen. Het Rijkskantoor voor Suiker werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 24 september 1920 (Stcrt. 186), met ingang van 1 oktober 1920. De liquidatie werd bij ministeriële beschikking van 23 april 1921 (Stcrt. 79), met ingang van 1 mei 1921, beëindigd.
De Rijkscommissie van Toezicht op de Suikervereniging, gevestigd in Amsterdam, werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 14 november 1916 (Stcrt. 268). Deze commissie had tot taak het toezicht op de beschikbaarstelling en de uitvoer van suiker en aanverwante artikelen, die werd geregeld door de Suikervereniging te Amsterdam. Voorzitter was J.A. Laan. De Rijkscommissie van Toezicht werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 6 juli 1918 (Stcrt. 156), met ingang van 1 juli 1918. De taken van de Rijkscommissie gingen over naar de Commissie van Advies voor het Rijkskantoor voor Suiker. Deze commissie was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was K. ter Laan. Tot secretarissen werden benoemd J.H. van Wijk en W.J. den Hollander. De Commissie van Advies voor het Rijkskantoor voor Suiker werd op 1 oktober 1920 vervangen door de Commissie van Advies inzake Suiker. Deze commissie had dezelfde samenstelling als haar voorganger. De Commissie van Advies inzake Suiker werd op 5 april 1921 ontbonden. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 152.
Nadat in april 1917 een algemeen uitvoerverbod voor ruwe tabak was uitgevaardigd werd door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel en belanghebbenden bij de tabaksindustrie in juni daaropvolgende het Algemeen Tabaksyndicaat 1917 opgericht. Het syndicaat had tot taak de uitvoering van distributiemaatregelen en diende de regering van advies. Na opheffing van het uitvoerverbod in juli 1917 stegen de prijzen en werd de handel in tabak een kettinghandel. Om dit tegen te gaan werd bij ministeriële beschikking van 14 februari 1918 (Stcrt. 38) het Rijksbureau voor Tabak ingesteld. Het bureau was gevestigd in Amsterdam. Voorzitter was Joh. Reijnen. Het Rijksbureau had tot taak het bestrijden van kettinghandel en het toezicht op de uitvoer van tabak. Bij ministeriële beschikking van 16 december 1919 (Stcrt. 264) werd het Rijksbureau voor Tabak met ingang van 1 januari 1920 opgeheven. De liquidatie werd bij ministeriële beschikking van 11 maart 1921 (Stcrt. 50), met ingang van 1 april 1921 beëindigd. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1122.
Aan de Commissie van Toezicht op het Rijksbureau voor Tabak, opgericht bij ministeriële beschikking van 14 februari 1918 (Stcrt. 38), werd het toezicht op de werkzaamheden van het Rijksbureau voor Tabak opgedragen. Daarnaast had de commissie tot taak de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel te adviseren in tabaksaangelegenheden. Voor de regelingen voor de uitvoer en beschikbaarstelling van sigaren werd een sub-commissie ingesteld. De commissie was gevestigd in Amsterdam. Tot voorzitter werd benoemd H. Cremer. De Commissie van Toezicht op het Rijksbureau voor Tabak werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 16 december 1919 (Stcrt. 264), met ingang van 1 januari 1920.
voorheen: Rijksdistributiekantoor voor Thee en Koffie
Voordat de distributie van thee en koffie een rijksaangelegenheid was geworden werd de controle over thee en koffie uitgeoefend door de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij. Door de toename van de noodzaak van rantsoenering werd een rijksdistributiesysteem opgezet. Bij ministeriële beschikking van 30 augustus 1917 (Stcrt. 203) werd het Rijksdistributiekantoor voor Thee en Koffie ingesteld. De Nederlandse Overzee Trustmaatschappij bleef nog geruime tijd naast het kantoor werkzaam op het gebied van de distributie van thee en koffie. Het kantoor was gevestigd in Amsterdam. President-directeur was H.R. du Mosch, directeur was L. Bohlken. Taken van het kantoor waren de uitvoering van de distributieregeling voor thee en koffie en het toezicht op de naleving van die maatregelen. Aan het kantoor werden Commissies van Advies inzake Thee en Koffie toegevoegd. Bij ministeriële beschikking van 19 februari 1918 (Stcrt. 42) werd nog een Commissie van Advies inzake Thee- en Koffiesurrogaten ingesteld. Bij ministeriële beschikking van 3 juni 1918 (Stcrt. 128) werd de naam van het kantoor gewijzigd in Rijkskantoor voor Thee en Koffie. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1141.
Het Rijkskantoor werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 19 mei 1919 (Stcrt. 116), met ingang van 25 mei 1919. Bij ministeriële beschikking van 15 maart 1920 (Stcrt. 52) werd de liquidatie beëindigd.
Tussen januari en mei 1917 was de aanvoer van paraffine, stearine, calcium-carbid, petroleum, gasolie en benzine onder invloed van de wereldoorlog sterk afgenomen. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel besloot daarom tot het instellen van een verbod op de verkoop, aflevering en vervoer van genoemde artikelen. Verzoeken tot ontheffing van dit verbod konden worden ingediend bij de zogenoemde Toewijzingscommissies voor: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nrs 596-597.
*Petroleum (instelling MB 4 april 1917, Stcrt. 80)
*Gasolie (instelling MB 4 april 1917, Stcrt. 80)
*Benzine (instelling MB 4 april 1917, Stcrt. 80)
*Kaarsen en schemerlichten (instelling MB 2 mei 1917, Stcrt. 102)
De Toewijzingscommissie voor Kaarsen en schemerlichten was tevens verantwoordelijk voor de verlening van ontheffing van verboden geldende voor calcium-carbid. De aanvragen voor ontheffing dienden echter te worden gericht aan de Rijksdistributie voor Calcium-carbid. Dit bureau was ingesteld bij ministeriële beschikking van 1 oktober 1917 (Stcrt. 229).
Bij beschikking van 6 juli 1918 (Stcrt. 156) werden deze Toewijzingscommissies met ingang van 1 juli 1918 opgeheven. De werkzaamheden van de Toewijzingscommissies gingen over naar het bij dezelfde beschikking ingestelde Rijkskantoor voor Verlichtings- en Aanverwante Produkten.
Het Rijkskantoor voor Verlichtings- en Aanverwante Produkten was gevestigd in Den Haag. President-directeur was C.L. van der Bilt, secretaris was W. Hoeksma. Het Rijkskantoor bestond uit vijf afdelingen en aan iedere afdeling was een Commissie van Advies toegevoegd: 1. Kaarsen, schemerlichten, paraffine, stearine en was; 2. Calcium-carbid; 3. Petroleum; 4. Gasolie, watergasteer en teerolie; 5.Benzine, benzol, motorspiritus en terpentijn.
Het Rijkskantoor voor Verlichtings- en Aanverwante Produkten had tot taak de regeling van de distributie van deze artikelen. Het Rijkskantoor werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 4 april 1919 (Stcrt. 80), met ingang van 1 mei 1919.
In inv.nr 1157 tevens notulen van enige vergaderingen van de Toewijzingscommissie voor Gasolie, apr-aug 1917.
voorheen: Rijks Centraal Bureau tot regeling van de afzet van Varkens en Varkensvlees
Het Rijks Centraal Bureau tot regeling van den afzet van Varkens en Varkensvlees, gevestigd in Den Haag, werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 17 maart 1915 (Stcrt. 65). Het bureau had tot taak de regeling van de beschikbaarstelling van varkens en varkensvlees. Directeur was O. Reitsma. Het bureau werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 16 oktober 1915 (Stcrt. 243), met ingang van 24 oktober 1915. De taken van het bureau werden overgedragen aan de bij dezelfde beschikking ingestelde Rijkscommissie van Toezicht op de Varkensvleesvereniging.
Op 13 september 1915 is, door het Nederlands Landbouwcomité en de vereniging De Inkoop-Combinatie, de Varkensvleesvereniging opgericht (Stcrt. 252). Bij KB van 14 september 1916 nr 9 werd de Varkensvleesvereniging omgevormd tot de Vleesvereniging (Stcrt. 557). De vereniging was gevestigd in Den Haag. De Varkensvleesvereniging had tot doel de beschikbaarstelling van varkensvlees voor binnenlands gebruik te regelen. Daarnaast moest ze de uitvoer van varkensvlees regelen, dit uiteraard in overeenstemming met de regelingen van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel. Na de omvorming van de Varkensvleesvereniging tot Vleesvereniging werd haar takenpakket uitgebreid tot al het vlees en vet. De vereniging stond onder toezicht van de Rijkscommissie van Toezicht op de (Varkens)-Vleesvereniging. De Vleesvereniging werd per 1 mei 1919 ontbonden bij ministeriële beschikking van 29 april 1919 (Stcrt. 99).
De Rijkscommissie van Toezicht op de Varkensvleesvereniging was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was H. Smeenge, secretaris was A.J. Hooiberg. Deze Rijkscommissie oefende toezicht uit op de werkzaamheden van de Varkensvleesvereniging. Bij ministeriële beschikking van 16 november 1916 (Stcrt. 270) werd de naam van de Rijkscommissie gewijzigd in Rijkscommissie van Toezicht op de Vleesvereniging. De Rijkscommissie van Toezicht werd formeel opgeheven bij ministeriële beschikking van 29 april 1918 (Stcrt. 94), met ingang van 1 mei 1918. De Rijkscommissie bleef echter nog tot en met juli 1918 haar werkzaamheden uitoefenen.
De Wolcommissie werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 29 mei 1915, op initiatief van de Nijverheidscommissie. De aanleiding tot de oprichting was de vordering van een belangrijk deel van de Nederlandse wol ten behoeve van het Nederlandse leger in 1915/1916 en het staken van de aanvoer van buitenlandse wol, waardoor een tekort dreigde te ontstaan. Met het oog op de eventuele distributie van wol adviseerde de Nijverheidscommissie aan de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel een Wolcommissie in te stellen die de ministeries zou kunnen adviseren omtrent de stand van zaken met betrekking tot de vordering, de distributie en de uitvoer van wol en wollen artikelen. De Wolcommissie had verder tot taak de belangen te behartigen van producenten en gebruikers van wol door middel van het op peil houden van de voorraden wol en het evenredig distribueren van de voorraden onder de belanghebbenden. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 599.
De commissie was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was V.R.Y. Croesen, secretaris W.A. Leembruggen. Bij ministeriële beschikking van 5 september 1918 (Stcrt. 207) werd de Wolcommissie ontbonden. De taken van de Wolcommissie werden aan de Centrale Dienst van de Arbeidsinspectie overgedragen.
Met het instellen van het Duitse verbod op de uitvoer van ijzer- en staalprodukten op 28 september 1916 nam de Nederlandse aanvoer van ijzer en staal in belangrijke mate af. Op initiatief van de Nijverheidscommissie werd bij KB van 23 oktober 1916 nr 25 (Stcrt. 251) de Rijkscommissie voor de Distributie van IJzer en Staal ingesteld. Zij was gevestigd in Den Haag. Voorzitters waren achtereenvolgens H.J.E. Wenckebach en J.M.A. ridder van der Does de Bye, secretaris was F.J.M. de Jonge. De Rijkscommissie had twee taken:
*het plegen van overleg met de Duitse regering over de aanvoer van ijzer- en staalprodukten
*het uitvoeren van de distributieregelingen op het gebied van ijzer en staal.
De Rijkscommissie was samengesteld uit vertegenwoordigers van de handel en industrie in ijzer en staal en de Rijksnijverheidsconsulenten. Bij KB van 24 februari 1917 nr 30 werd de organisatie van de Rijkscommissie gewijzigd: de leiding van de commissie werd opgedragen aan een uitvoerend bureau bestaande uit drie leden. De Rijkscommissie werd opgeheven bij KB van 10 april 1919 nr 30 (Stcrt. 86), met ingang van 1 mei 1919. Bij ministeriële beschikking van 3 november 1919 werd de liquidatie beëindigd.
voorheen: Commissie van Advies toegevoegd aan het Rijkszeepbureau
De Commissie van Advies toegevoegd aan het Rijkszeepbureau, later het Rijkskantoor voor Zeep werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 17 december 1917 (Stcrt. 295). Zij was gevestigd in Den Haag. Voorzitter was L. Albers, secretaris was C.W.T. van den Brandhof. De taak van de commissie was het adviseren aan de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel op het gebied van de voorraden zeep en de distributie van zeep. Bij beschikking van 20 juni 1918 werd de naam van het Rijkszeepbureau gewijzigd in Rijkskantoor voor Zeep. De Commissie van Advies toegevoegd aan het Rijkskantoor voor Zeep werd ontbonden bij ministeriële beschikking van 26 mei 1919 (Stcrt. 122), met ingang van 1 juni 1919.
voorheen: Zinkdistributievereniging en het Rijksbureau voor Blokzink en Bladzink
Tijdens een vergadering van de chef van de Afdeling Handel van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel met vertegenwoordigers uit de lood- en zinksector op 26 oktober 1915 werd besloten tot het oprichten van een vereniging ter uitoefening van de controle op te verstrekken hoeveelheden zink in Nederland. Deze vereniging werd genoemd de "Distributievereniging van door tusschenkomst der Nijverheidscommissie verkrijgbaar gesteld Bladzink", beter bekend onder de namen Zinkdistributievereniging of -commissie. De vereniging was gevestigd in Amsterdam. Voorzitters waren D.J. Jongeneel en F. Begemann. Secretarissen waren F.F. Meywald en F. Grevers. De taak van deze vereniging was controle uit te oefenen op de distributie van bladzink en de Nijverheidscommissie hierover te adviseren. Door de omzetting van het distributieapparaat in het najaar van 1917 van een privaatrechtelijke organisatie naar een overheidsorgaan werd de naam van de Zinkdistributievereniging bij ministeriële beschikking van 17 oktober 1917 (Stcrt. 243) gewijzigd in Rijksbureau voor Blokzink en Bladzink. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1199.
Het Zuivelkantoor is officieel geïnstalleerd door de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel tijdens een vergadering van het bestuur van het Zuivelkantoor op 11 september 1919. Het Zuivelkantoor bestond echter al vanaf mei 1919. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1205. ARA-II, archief van de Directie van de Landbouw, Afdeling Zuivelaangelegenheden, inv.nr 4: Nota van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij ter toelichting van voorstellen tot overname van het Zuivelkantoor. ARA-II, archief van de Directie van de Landbouw, Afdeling Zuivelaangelegenheden, inv.nr 4: Rapport van de Commissie tot Liquidatie van het Zuivelkantoor, p. 5.
Het Zuivelkantoor werd opgeheven bij ministeriële beschikking van 22 april 1921 (Stcrt. 78) met ingang van 1 mei 1921. Bij dezelfde beschikking werd een commissie ingesteld die was belast met de liquidatie van het Zuivelkantoor. Deze commissie werd opgeheven op 18 oktober 1921 (Stcrt. 202). Na liquidatie zijn de baten en lasten van het Zuivelkantoor overgegaan naar de Nederlandse Uitvoer Maatschappij.
De Commissie voor de Nederlandse Handel (CNH) werd op 19 september 1914 in overleg met de Ministeries van Buitenlandse Zaken en van Landbouw, Nijverheid en Handel opgericht door C.J.K. van Aalst, president van de Nederlandse Handelsmaatschappij, jhr L.P.D. op ten Noort, president-directeur van de Stoomvaart Maatschappij Nederland, J. van Vollenhoven, lid van de Tweede Kamer, A.G. Kröller, firmant van Wm.H. Müller & Co, en prof.mr C. van Vollenhoven, hoogleraar in Leiden. Als secretaris trad mr J.E. Claringbould, directeur van de Kamer van Koophandel in Den Haag, op. Het bureau van de commissie was gevestigd aan de Parkstraat 105 in Den Haag. De commissie nam het initiatief tot oprichting van de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij (NOT). Over de Sub-commissie C en de bemoeienissen van de Commissie voor de Nederlandse Handel hiermee, zie: Ch.A. van Manen, De Nederlandse Overzee Trustmaatschappij (Den Haag, 1935), deel V, p. 235-236. De archiefbescheiden van beide commissies zijn geheel vermengd geraakt en thans centraal beschreven in het archief van de Sub-commissie C, zie p. 251. Zie tevens inv.nr 1756A.
De commissie had ten doel adviezen en voorlichting te geven aan de overheid en het bedrijfsleven omtrent geoorloofde daden van handel en scheepvaart en die welke verboden of ontraden moesten worden in verband met de neutraliteitsverklaring, contrabande-bepalingen, uitvoerverboden etc. Tevens bood de commissie steun aan Nederlandse firma's die ten onrechte op een buitenlandse zwarte lijst waren geplaatst om de betrokken firma's hiervan afgevoerd te krijgen. In maart 1916 werd met het Britse Foreign Trade Department een regeling getroffen, dat alvorens een Nederlandse firma op de statutory list (general black list) werd geplaatst, de commissie hiervan officieus een mededeling ontving, zodat een contra-expertise mogelijk zou zijn. Bij besluit van de Uitvoerende Commissie van de NOT van 25 maart 1916 werd deze taak in handen gegeven van de Commissie voor de Engelse Zwarte Lijst, later de Sub-commissie C van de NOT genaamd, onder voorzitterschap van de eerdergenoemde Claringbould. Deze commissie hield haar (hoor)zittingen ten burele van de Commissie voor de Nederlandse Handel.
De Nederlandse handel en industrie ondervond grote moeilijkheden na het uitbreken van de eerste wereldoorlog door de inslagname van schepen en hun ladingen door de geallieerden, met name de Engelse regering. Er werden steeds meer eisen gesteld aan de overzeese handel van Nederland, waarmee de geallieerden wilden verhinderen, dat in Nederland ingevoerde goederen bij de Centralen terecht kwamen. Het aanhouden en opbrengen van Nederlandse koopvaardijschepen, het inbeslag nemen van ladingen en het aanscherpen van de contrabandebepalingen dreigden de Nederlandse aanvoer van overzee te verstikken. Binnen de Commissie voor de Nederlandse Handel, met name op initiatief van A.G. Kröller, kwam begin november 1914 het idee naar voren om een trust op te richten, een particuliere beheersmaatschappij die de belangen zou behartigen van de Nederlandse handel en industrie. Deze zou naar de belligerenten toe garant moeten staan voor een onpartijdige import van goederen. Zonder direkte betrokkenheid van de overheid kon het regeringsbeleid van neutraliteit beter zijn beslag krijgen. De Nederlandse Overzee Trustmaatschappij (NOT) werd met instemming van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in de vorm van een naamloze vennootschap opgericht bij KB van 23 november 1914 nr 35. Stcrt. 27 november 1914/279, bijvoegsel nr 1181. Op 24 november 1914 werd de oprichtingsakte verleden voor notaris J. van Herwijnen in Den Haag. De NOT had een maatschappelijk kapitaal van f. 2.400.000,-, onderverdeeld in 2400 aandelen, die geplaatst werden bij het Nederlandse bedrijfsleven.
(...) het verleenen van hare tusschenkomst in den ruimste zin des woords ten behoeve van Nederlandsche kooplieden of Nederlandsche vennootschappen van koophandel ter verzekering van den ongestoorden aanvoer van overzee van artikelen, welke door oorlogvoerende mogendheden tot absolute dan wel tot conditioneele contrabande zijn verklaard of daartoe alsnog verklaard kunnen worden. Het doen van eenigerlei zaken voor eigen rekening is uitdrukkelijk uitgesloten.... Ch.A. van Manen, De Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij (Den Haag 1935), deel VII, p. 108.
Met de geallieerden werden overeenkomsten gesloten, waarbij de NOT garandeerde dat alle aan haar geconsigneerde goederen niet doorgevoerd of als fabricaat uitgevoerd zouden worden naar de vijandige oorlogvoerende landen. De NOT op haar beurt diende soortgelijke garanties te verkrijgen van de afnemers van deze goederen. Hiertoe werden vergaande overeenkomsten met het bedrijfsleven gesloten, die de NOT het recht gaven een strikte controle te voeren op het gehele goederenverkeer. Overtredingen van de overeenkomst werden bestraft met zware geldstraffen, die op eerste vordering voldaan dienden te worden. Bovendien werden er met de oorlogvoerende partijen overeenkomsten gesloten inzake in- en uitvoerquota van produkten -alleen voor binnenlandse consumptie- en goederen waarin niet dan wel met bijzondere machtiging in gehandeld mocht worden. Overtredende ondernemers konden zowel door de geallieerde regeringen als door de NOT op de black list geplaatst worden en zodoende verstoken blijven van goederenaanvoer.
Het hoogste bestuursorgaan binnen de NOT was de Raad van Bestuur. Voorzitter van de raad werd C.J.K. van Aalst, secretaris de advocaat mr A. Maclaine Pont. In funktie van 15-12-1914 tot 31-12-1919. Wegens de omvang der werkzaamheden werden nog de volgende secretarissen aangesteld: S.M.D. Valstar (Algemene Zaken, 15-10-1915 tot 31-05-1919), G.W. van der Goes (Algemene Correspondentie, 15-10-1915 tot 31-12-1919) en mr H.L. de Beaufort (voordien adjunct-secretaris, opvolger van Valstar, secretaris van 01-06-1919 tot 31-12-1919).
De NOT groeide in korte tijd uit tot een organisatie van ruim 900 personeelsleden, ondergebracht in ruim vijftien gebouwen in Den Haag, de statutaire standplaats. De organisatie telde ca. 20 afdelingen en ca. 30 commissies. In 1917 namen de activiteiten van de NOT, onder meer ten gevolge van de stagnerende handel over zee door de duikbotenoorlog, af. Het aantal personeelsleden verminderde van 879 in juli 1917 naar 673 in juli 1918, de organisatie werd in 1918 vereenvoudigd. De Raad van Bestuur en de Algemene Vergadering van Aandeelhouders machtigden op 11 juli 1919 de Uitvoerende Commissie tot liquidatie van de organisatie over te gaan. De overeenkomsten van de NOT met de geallieerden werden per 12 juli 1919 opgezegd. De NOT trad op 1 januari 1920 in liquidatie, welk proces op 20 maart 1926 werd beëindigd.
Hoe was de reguliere werkwijze bij de NOT? G. Keller, De Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij, haar oorsprong en werkwijze (Amsterdam 1916), p. 26-50. Van Manen, deel II, p. 10-11.
Sub-commissie A: Commissie voor Nederlandse Overzeese Belangen
De commissie werd ingesteld door de Uitvoerende Commissie op 13 maart 1915 met als specifieke taak: de afgifte van certificaten tot inlading en manifest-verklaringen voor scheepsladingen, dat alleen díe goederen werden vervoerd waarover door de NOT met de Engelsen een overeenkomst was gesloten. De commissie moest instaan voor de door haar afgegeven certificaten van oorsprong. Zo golden er bepalingen dat er in te verschepen Nederlandse goederen naar Nederlands-Indië niet meer dan 25% aan Duitse grondstoffen verwerkt mocht zijn. Vanaf 16 mei 1919 behoefde de commissie geen certificaten meer te verstrekken voor goederen van "niet-vijandelijke" herkomst.
Sub-commissie B: Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland Van Manen, deel I, p. 60. Van Manen, deel IV, p. 121, 159; deel V, p. 232.
Op 16 april 1915 kwamen de minister van Landbouw, Nijverheid en Handel, de Afdeling Handel van zijn ministerie, de Nijverheidscommissie en de Commissie voor de Voeding van Mens en Dier en de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij in vergadering bijeen ter bespreking van de handel met het buitenland. Zij besloten in verband met de toenemende moeilijkheden tot de oprichting van de Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland oftewel de Sub-commissie B van de NOT (..) welke niet alleen den uitvoer uit Duitschland zou behandelen, maar de gehele ruilpolitiek zou regelen.
De Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland zou worden betrokken bij alle besluiten aangaande de handelspolitiek. De commissie behandelde aanvragen voor in- en uitvoer van goederen, waartoe de rijksoverheid uiteindelijk toestemming verleende. De commissie adviseerde tevens inzake de handelseisen van Nederland en de belligerenten en onderhandelde met de buitenlandse legaties over handelsaangelegenheden. Door de oprichting van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM) in 1917 werden de werkzaamheden van de commissie overbodig. Op 31 december 1917 gingen haar personeel en een deel van de taken over naar de NUM. De commissie handelde in 1918 nog slechts enkele netelige kwesties af.
Sub-commissie C: Commissie voor de Zwarte Lijsten ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, archief van de Commissie voor de Nederlandse Handel, inv.nrs 1210-1237.
In maart 1916 werd tussen de NOT en het Britse Foreign Trade Department een regeling getroffen, dat alvorens een Nederlandse firma op de statutory list (general black list) vanwege overtreding van de handelsbeperkingen werd geplaatst, de NOT hiervan officieus mededeling ontving, zodat een contra-expertise mogelijk zou zijn. Bij besluit van de Uitvoerende Commissie van 25 maart 1916 werd de Commissie voor de Engelse Zwarte Lijst, later de Sub-commissie C van de NOT genaamd, ingesteld onder voorzitterschap van mr J.E. Claringbould, secretaris van de Commissie voor de Nederlandse Handel. Deze commissie hield haar (hoor)zittingen ten burele van de Commissie voor de Nederlandse Handel.
Stichting "Archieven van de Nederlandse Overzee Trustmaatschappij", 1919-1937
In de laatste buitengewone vergadering van de aandeelhouders van de NOT op 30 december 1919 werden de oprichting van de Stichting Archieven der Nederlandse Overzee Trustmaatschappij en haar statuten goedgekeurd. De stichting diende zorg te dragen voor de geschiedschrijving van de NOT en het geordend en veilig bewaren van haar archieven. Het bestuur van de stichting werd aanvankelijk gevormd door Van Aalst (voorzitter), Op ten Noort, J. van Vollenhoven, A. Roelvink en G.H. Hintzen, allen afkomstig uit de NOT. De stichting kreeg van het NOT de herenhuizen aan de Nassaulaan en Mauritskade in Den Haag ter beschikking, opslagmateriaal en kapitaal. In 1935 voltooide dr Charlotte van Manen de geschiedschrijving van de NOT met de publikatie van De Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij in zes volumineuze delen.
De stichting werd in 1937 opgeheven. De archieven van de NOT en het pand Nassaulaan 18 werden aan de Staat der Nederlanden geschonken. De afwikkeling van zaken, waaronder de overdracht van de archieven aan het Algemeen Rijksarchief, werden in handen gelegd van een trustee, die in 1941 zijn taak beëindigde.
Deel Ia bevat de originele notulen. Deel I, waarnaar verwezen wordt in de klapper op namen en onderwerpen behandeld in de notulen (inv.nr 1272), bevat de notulen uit deel Ia in afschrift en is niet aangetroffen.
Verwijst naar de romeins genummerde registers van notulen en naar de afgenummerde bladzijden in iedere deel.
Betreft: Centraal Bureau voor de Statistiek, Directeur-Generaal van de Arbeid, Inspectie der Invoerrechten en Accijnzen, Inspectie der Visserijen, Posterijen en Telegrafie, Registratie en Domeinen, Rijksacademie van Beeldende Kunsten, Rijksbureau tot Onderzoek van Handelswaren, Rijksentrepot te Rotterdam, 's-Rijksmunt, Rijkslandbouwproefstations, Rijkstelegraaf en Telefoondienst, Rijksvoorlichtingsdienst ten behoeve van de Rubberhandel en de Rubbernijverheid, Staatsmijnen Limburg, Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Betreft: Algemeen Hoofdkwartier, commandanten diverse legeronderdelen, Etappen- en Verkeerswezen, Generale Staf, Hoofdintendant, Koninklijke Marechaussee, Luchtvaartafdeling, Marine Etablissement Amsterdam, Munitiebureau, Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht, Rijksmagazijn van Geneesmiddelen, Staatsbedrijf der Artillerieinrichtingen.
Het betreft: C.J.K. van Aalst, H.G. Doorman, G.W. van der Goes, A. Heldring, J. van Herwijnen, G.H. Hintzen, A.G. Kröller, A.W.L. Talma Stheeman, S.M.D. Valstar, J.G. Vaes, prof.mr C. van Vollenhoven, J. van Vollenhoven.
Koffie-Surrogaatfabrikanten, Vereniging van Nederlandse
Kolenbureau
Kopra, zie onder Copra
Kruideniersbond, Nederlandse
Kuipleerlooiers, Bond van
Kurkindustiëlen, Vereniging van Nederlandse
Landbouwcomité, Nederlands
Lebmagen en van Stremsel uit Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, Bureau voor de Distributie van
Lederfabrikanten, Bond van Nederlandse
Lederimporteurs, Vereniging van
Levensmiddelenvoorziening, Centrale Commissie uit de Arbeidersbeweging
Looistoffen, Bond van Nederlandse Importeurs van
Lompenexporteurs, Vereniging van Nederlandse
Lucifersfabrikanten, Vereniging van Nederlandse
Lijnkoekenimporteurs, Vereniging van
Mandenmakerpatroons in Nederland, Bond van
Manufactuurhandel, Vereniging bescherming der belangen van de
Metaalbewerkersbond, Nederlandse Rooms-Katholieke
Metaalwarenfabrikanten, Bond van Nederlandse
Metalen, Vereniging van Nederlandse Groothandelaren in
Meubelfabrikanten, Bond van
Middenstand, Bestuurdersbond van Verenigingen behorende tot de handeldrijvende en industriële
Mode-artikelen, Vereniging van Grossiers in
Nederlands Economisch-Historisch Archief
Nederlands Fabrikaat, Vereniging
Nederlands-Franse Handel, Commissie voor de
Nederlands-Indische Produkten, Vereniging van Importeurs van
Nederlands-Zuidafrikaanse Handel, Commissie voor de
Neutrale Landen, Bond van
Nijverheid, Maatschappij van
Oliefabrikanten, Vereniging van Nederlandse
Oliehandel, Commissie uit de
Oliën, Vereniging van Groothandelaren in
Oliën en Vetten, Nederlandse Vereniging van Importeurs, Handelaren in technische
Papierfabrikanten, Nederlandse Vereniging van
Papiergroothandelaren, Vereniging van Nederlandse
Pharmacie, Nederlandse Maatschappij tot bevordering der
Planterscomité
Principal's Homeward Freight Conference
Het betreft als voorbeeld voor de werkwijze van de NOT geselecteerde correspondentie, voornamelijk ten aanzien van de import van goederen.
Geordend op onderwerp en firmanaam
Geordend op scheepsnaam
Geordend op produkt
geordend op onderwerp
geordend op produkt
Na 28 september 1916 alleen Britse legatie. Tot die datum worden de brieven in rood (NOT-nummering) ingeschreven, nadien vindt inschrijving plaats op briefnummer van de Britse legatie.
1. Britse legatie, net-agenda, nrs 1-579 en 1-5093, 26 dec 1914 - 28 sep 1916
2. Britse en Franse legatie, nrs 1-2750, 24 jul 1915 - 3 april 1916
3. Britse en Franse legatie, nrs 2751-4621, 3 apr 1916 - 15 aug 1916
4. Britse en Franse legatie, nrs 4690-5093, 23 aug 1916 - 28 sep 1916 en briefnummers Britse legatie 3954-5765 en 1-1399, 29 sep 1916 - 18 mrt 1917
5. Briefnummers Britse legatie 1402-4717, 1-1442 en 1-509, 19 mrt 1917 - 24 okt 1919; achterin de agenda van privé brieven van de Britse legatie aan de heren Valstar en Van Aalst, 1918-1919
Agenda nrs 1-6250, 18 nov 1915 - 31 dec 1916
Agenda nrs 1-2385, 1917
Agenda nrs 1-899, 1918; nrs 1-385, 1919
Voor de agenda van ingekomen brieven van de Franse legatie vóór 23 september 1916, zie inv.nr 1374.
Betreft: Bureau van Advies voor de distributie van ruwe Rubber, Commissie inzake voeding van Mens en Dier, Commissie van Advies inzake ruwe Jute en Jute-fabrikaten, Commissie van Advies toegevoegd aan de Afdeling Algemene Zaken, Distributiebureau Groningen, Commissie van Advies voor de invoer van Wollen en halfwollen Manufacturen, Commissie van Advies voor de invoer van Katoenen Manufacturen, Commissie van Advies voor de invoer van Tabak, Vlas-commissie, Margarineverbruik Controlebureau, Kunstmest-commissie, Glycerine-commissie, Wol-commissie, Zuidvruchten Controle-commissie.
Geordend op de onderwerpen:
1. Firma's, personen, goederen, schepen
2. Organisatie van de algemene dienst
3. Organisatie van de inwendige dienst
4. Personeel op maandsalaris
5. Personeel op weekloon
6. Kantoorbehoeften
7. Huishoudelijke dienst
8. Diverse niet de dienst betreffende aangelegenheden
Inschrijvingscertificaat van de Nederlandse Overzee Trust Maatschappij, ca 1915
Bron: Ch.A. van Manen, De Nederlandse Overzee Trust Maatschappij, deel 2, p. 15
Onderverdeeld in: Algemene overzichten, Afd. 5A, Afd. 5B, Afd. Administratiekosten, Afd. Publiek, Afd. Statistiek, Afd. Kaartenarchief.
Betreft: afdelingsinstructies; Centraal Bureau van Distributie van Oliën en Vetten; Verbruikstoezicht op Vetten, Oliën en Oliehoudende Noten; Afdeling Import en Scheepsruimte.
Zie tevens het archief van de Raad van Bijstand van de Directie van Economische Zaken van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, inventaris 2.05.32.05.
Notulen van de Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland bevinden zich in het archief van de Directie van Handel en Nijverheid; zie: 2.06.001, inv.nr. 4225.
De Engelse zaken met de aantekening: Voor zoover geen betrekking hebbende op de gepubliceerde zwarte lijst.
Exemplaren bijgewerkt tot 18 juli 1916, aanvullingen tot 8 augustus 1916; bijgewerkt tot 8 september 1916 en bijgewerkt tot 10 november 1916.
Deel A - G bevat ook gedeelten van de letters H, L, M, O, S, T, V, W en Z.
Deel S - Z bevat ook gedeelten van de letters A-C en E-N.
De inhoud van deel V ontbreekt.
De commissie wordt ook wel aangeduid als: Commissie van Advies betreffende de aanvoer van grondstoffen voor de Nederlandse Borstelindustrie.
Interne commissie van de NOT opgericht op 27 april 1917 in samenwerking met de Nederlandse Redersvereniging. De commissie ving haar werkzaamheden op 4 mei 1917 aan. Taken: regeling van de scheepvaart in overleg met de Britse legatie, advisering van de minister inzake het uitvaren van schepen, bemiddeling bij de aanvoer van materialen voor de scheepsbouw. De commissie werd opgeheven op 2 april 1918.
De commissie werd opgericht op 17 april 1918 op initiatief van de Vereniging van Importeurs van Nederlands-Indische Producten en bestond uit vier sub-commissies: 1. Behandeling der buitenlandse aangelegenheden; 2. Scheepvaart; 3. Behandeling van assurantiekwesties; 4. Behandeling van kwesties inzake contracten tussen kopers en verkopers. De commissie had tot doel de ladingen te beheren dan wel te verkopen van in beslag genomen Nederlandse schepen in Amerikaanse en Engelse havens. De commissie werd op 11 april 1921 ontbonden.
De bedrijfsnummers zijn terug te vinden in de hierna beschreven naamklappers op de bedrijven.
De commissie, ook wel aangeduid als de Commissie voor Tabaksbelangen, werd in mei 1917 opgericht door de belanghebbende handel en industrie om het regeringsbesluit inzake het uitvoerverbod van tabak van tafel te krijgen. De activiteiten van de commissie, die beperkt bleven tot de maanden mei-juni 1917, zouden leiden tot de oprichting van het Algemeen Tabak Syndicaat 1917.
Voor de toegang zie de inv.nrs 1729-1731.
Zie de inv.nrs 1711-1728.
Vertaling van inv.nr 1732.
Vertaling van inv.nr 1734, voorzien van commentaar. De SSS (Société Suisse de Surveillance Economique) was de Zwitserse pendant van het NOT.
Verschenen naar aanleiding van de brochure Vier brieven over de NOT, zie inv.nr 1734.
Franse bewerking van een persartikel van mr J.J. Belinfante.
Deze exemplaren zijn afkomstig uit de bibliotheek van de Eerste Kamer, en later aan dit archief toegevoegd.
Ter bescherming van de export van Nederlandse landbouwprodukten werd op 29 juni 1916 de Vereniging tot Behoud en Herstel van Normale Handelsbetrekkingen met het Buitenland, verkort de Vereniging Landbouw Export Bureau (LEB) opgericht, in principe voor een periode van 3 jaar. De oprichting vond plaats op initiatief van het Nederlandsch Landbouw Comité, in het bijzonder van zijn voorzitter J.T. Linthorst Homan, die ook voorzitter werd van het LEB. De statuten van het LEB werden goedgekeurd bij KB van 5 augustus 1916 (Stb. 203). Het LEB werd opgericht als federatie van particuliere levensmiddelenverenigingen en moest als zodanig de band vormen tussen deze verenigingen, die de beschikbaarstelling van levensmiddelen voor binnenlands verbruik en de regeling voor de uitvoer daarvan ten doel hadden. De voorzitter en de beide directeuren van de voorlopige commissie kregen in dezelfde functies de leiding over het LEB. Als secretaris werd H. de Goede benoemd.
Doelstellingen van het Landbouw Export Bureau waren:
*Bevordering in het algemeen belang van de normale handelsbetrekkingen op landbouwgebied tussen Nederland en het buitenland;
*het opstellen van regelingen met het buitenland omtrent de uitvoer van verschillende produkten;
*het uit de weg ruimen, met inachtneming van alle behoeften van de binnenlandse verbruiker, van moeilijkheden betreffende de export en import van landbouwbenodigdheden.
De taken bestonden uit het voeren van onderhandelingen met binnen- en buitenlandse instanties inzake import en export van verschillende produkten en het vaststellen van regelingen hiervoor. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nrs 1859-1861.
De buitenlandse onderhandelingen hadden vooral plaats met Engeland en Duitsland. In enkele gevallen kwamen er zelfs onderhandelingen voor met beide landen over een gecombineerde regeling.
Verder droeg het LEB zorg voor de verlening van individuele import- en exportvergunningen en de financiële afwikkeling van de vergoedingen die hiervoor door de betreffende firma's werden verkregen.
Op 24 juni 1917 vond er een statutenwijziging plaats bij het LEB omdat zich de behoefte voordeed bij de levensmiddelenverenigingen om ook op het gebied van de binnenlandse voedselvoorziening meer samen te werken. Aan het LEB werd gevraagd ook op dit gebied als centraal orgaan te fungeren. De doelstelling werd met de volgende clausule uitgebreid; samenwerking te verkrijgen tussen de bij de vereniging aangesloten leden, waar en zover dat nodig was, om het doel dat deze zich stelden ten aanzien van de binnenlandse beschikbaarstelling en de export van produkten zo goed mogelijk te verwezenlijken. Deze nieuwe funktie van het LEB is praktisch niet uitgevoerd, doordat de concentratie van alle bemoeiingen op dit gebied, door de Afdeling Crisiszaken van het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel, dit minder noodzakelijk maakten.
Na de oprichting op 15 oktober 1917 van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM) kwamen zowel de taak van het LEB als de bevoegdheden van de bij haar aangesloten verenigingen inzake de export te vervallen. Het werk van het LEB werd daardoor als beëindigd beschouwd. De NUM werd zoveel mogelijk in de gelegenheid gesteld van de verzamelde kennis en ervaring gebruik te maken. Tot 1 februari 1918 bleef het LEB in samenwerking met de NUM de zaken gaande houden. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1822.
De buitengewone algemene vergadering van het LEB nam op 11 februari 1918 het besluit, dat:
*het LEB zou met ingang van 1 maart 1918 worden opgeheven
*er zou een Commissie tot Liquidatie van het LEB worden ingesteld die de bevoegdheid zou krijgen tot afwikkeling van zaken, delging van schulden en de dechargering van het dagelijks bestuur
*aan de liquidatiecommissie zou opdracht worden verstrekt om een stichting Fonds LEB 1916-1918 in het leven te roepen
Voorzitter van de liquidatiecommissie was L. Broekema en secretaris H. de Goede. De eerste vergadering van deze commissie vond plaats op 25 februari 1918. Op 15 juni 1918 werd door de liquidatiecommissie de stichting Fonds LEB 1916-1918 ingesteld. Doel van de stichting was de bevordering van de landbouwwetenschap en aanverwante handelswetenschappen in haar gehele omvang. De liquidatiecommissie handelde de lopende zaken van het LEB af. De laatste vergadering van de commissie dateert van 2 februari 1926.
Zie tevens de inv.nrs 1899, 1906-1907.
De N.V. Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM) werd opgericht bij notariële akte 15 oktober 1917 en ontleende haar bevoegdheden aan het KB van 22 december 1917 (Stb. 726). Oprichtingsakte verleden voor notaris J. van Herwijnen in Den Haag op 15 oktober 1917. Eindverslag Crisis Enquête Commissie, p. 47-48 en p. 123-124.
De NUM was een semi-officiële instelling onder scherpe controle van de regering. Tot de taken van de NUM behoorden:
_afgifte en registratie van uitvoervergunningen
_heffing van consentgelden
_bevordering van de invoer en het in verband daarmee verlenen of financieren van kredieten aan het buitenland
_het toezicht houden op de naleving van de met het buitenland vóór de oprichting van de NUM gesloten contracten betreffende de uitvoer
De NUM nam taken voor zover deze de export betroffen over van de volgende crisisinstellingen:
_ Landbouw-Export Bureau (LEB)
_ Nijverheidscommissie
_ Commissie voor het Handelsverkeer met het Buitenland
_Nederlandse Overzee Trustmaatschappij
Het kantoor, waar feitelijk op 2 januari 1918 met de werkzaamheden werd begonnen, was in Den Haag gevestigd. De leiding voor het dagelijks beheer was toevertrouwd aan vijf directeuren. Dagelijks toezicht op het beheer oefende de Gedelegeerde Commissie uit, waarin voor het merendeel regeringscommissarissen zitting hadden. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel had de eindverantwoordelijkheid voor de uitvoer, terwijl de minister van Financiën de eindverantwoording had voor het financieel beheer van de NUM. De Raad van Commissarissen bestaande uit 26 leden, waarvan 7 Regeringscommissarissen, zette de grote lijnen uit en controleerde de organisatie. Tenslotte adviseerde een financiële Commissie van Bijstand de directie bij de uitvoering van haar financiële programma.
De organisatie van de vennootschap onderging voortdurend wijzigingen. Het kantoor werd oorspronkelijk ingedeeld in een Algemene Secretarie met vijf bureaus, een Bankafdeling en vijf kamers (Indische zaken, Financiële Aangelegenheden, Landbouw, Tuinbouw, Nijverheid en Visserij). In de loop van 1918 liepen de werkzaamheden van de NUM terug. De taken van de NUM werden gereduceerd tot het heffen van uitvoerrechten en tot de administratie van buitenlandse kredieten. Begin 1919 werd de inrichting van de vennootschap ingrijpend gereorganiseerd. Door de inkrimping werden alle werkzaamheden onder de Algemene Secretarie gebracht. Na beëindiging van de oorlog werden de uitvoerverboden stapsgewijs opgegeven. Nadien werd de NUM slechts bemiddelaar voor de uitvoer van goud- en melkprodukten, voor zover die niet van een rijksmerk voorzien waren. Op 25 juni 1925 besloot de buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders tot liquidatie. Het toezicht op het beheer van liquidateurs werd overgedragen aan de minister van Financiën. De liquidatie werd op 31 maart 1927 voltooid. Met de opheffing van de NUM verdween het laatste crisisorgaan. Huijsinga, K. De Nederlandsche Uitvoer Maatschappij, Economisch-Statistische Berichten, X (1925).
De notulen over 1917 ontbreken.
Met hiaten; zie voor vergaderingen met de regeringscommissarissen: inv.nrs 1986-1987 in het archief van Regeringscommissarissen bij de Nederlandse Uitvoer Maatschappij.
Aandeel van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij, 1917
Bron: ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1949
Bij de oprichting van de Nederlandse Uitvoer Maatschappij (NUM) werden ingevolge art. 10 van de statuten regeringscommissarissen namens vijf ministeries aangesteld: het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel, het Ministerie van Financiën, het Ministerie van Oorlog, het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Koloniën. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1937. H.Ch.G.J. van der Mandere, De Export-centrale Nederlandsche Uitvoer Maatschappij, p. 153-157 en p.189-190. ARA-II, Crisisinstellingen 1914-1926, inv.nr 1987.
De regeringscommissarissen vergaderden één keer per week in het College van Commissarissen. De bijeenkomsten vonden plaats op het bureau van de regeringscommissaris namens het Ministerie van Financiën, die voorzitter was van het college.