Gegevens voor deze inleiding zijn ontleend aan: F.J.M. Otten,
Onder de regering van Willem I fungeerden naast het departement van Financiën verschillende zelfstandige administraties, waardoor van een centraal beheer van de overheidsfinan¬ciën geen sprake was. In de jaren 1813-1831 is de centrale organisatie buitengewoon gecompliceerd en aan talrijke wijzigingen onderhevig geweest. Van het departement van Financiën werden vanaf 1815 de belastingadministraties in fases afgescheiden. Na een aantal reorganisaties resulteerde dat in 1824 in de oprichting van het departement van Ontvangsten, dat met het departement van Financiën beleidsmatig samenwerkte in een collegiale bestuursvorm, de Raad der Ontvangsten. In 1831 werden beide departementen samengevoegd tot één ministerie van Financiën.
Door het Algemeen Bestuur was al op 29 november 1813 E. Canneman benoemd tot commissaris-generaal tot de zaken der Financiën. In april 1814 werd hij opgevolgd door C.C. baron Six van Oterleek, die de titel secretaris van staat kreeg en in september 1815 die van minister. Onder deze ressorteerden vanaf 1814 ook de uit de Franse tijd daterende Generale Directies der Publieke Schuld en der Centrale Kas. Six van Oterleek werd bijgestaan door vier functionarissen met de titel raad van Financiën.
In 1814 kende het departement de volgende afdelingen:
In de volgende jaren werd het werkterrein van Financiën ingeperkt door de afsplitsing van de belastingadministraties: in 1815 de hierboven onder 6 en 7 genoemde afdelingen, in 1819 gevolgd door de onder 5 genoemde afdeling der Directe belastingen, inclusief het kadaster. Deze afdelingen gingen deel uitmaken van het departement van Ontvangsten. Om de coördinatie tussen deze afgescheiden administraties en het departement van Financiën te bevorderen werd in 1819 een Raad van Financiën ingesteld onder voorzitter¬schap van de minister van Financiën. Daarentegen werden de afdelingen Generaal Secretariaat en Generale Thesaurie in verband met hun omvang al spoedig onderverdeeld in een aantal afdelingen en/of bureaus. In de jaren 1818-1819 fungeerde korte tijd een afdeling Registratie en domeinen. In deze jaren werden voorts de beide afdelingen Comptabiliteit opgehe¬ven; hun taken werden ondergebracht bij andere administraties, waaronder die van de Borgtochten (opgericht in 1818) en van 's Rijks Uitgaven (opgericht in 1819).
Vanaf 1823 werd de rol van het departement verder ingeperkt door de oprichting van het in Amsterdam gevestigde Amortisatiesyndicaat. Deze instelling was in eerste instantie belast met de sanering van de staatsschuld. Ook beheerde het syndicaat de borgtochten en diverse fondsen, verschafte het leningen aan het Fonds ter bevordering van de Nationale Nijverheid en financierde het de aanleg van wegen en kanalen. Een andere zelfstandige administratie in deze periode, zij het met zekere verantwoording tegenover Financiën, was die van de Algemene Rijkskassier, die gelden van comptabele ambtenaren in ontvangst nam en bepaalde betalingen voor het Rijk verrichtte.
Met ingang van 1824 werd op Financiën een reorganisatie doorgevoerd waarbij, zoals ook op andere departementen, de functies van secretaris-generaal en administrateur werden ingevoerd. Er kwamen nu twee administrateurs, respectievelijk voor de Generale Thesaurie en voor 's Rijks Uitgaven (de laatste inclusief de administratie der Borgtochten). Deze situatie bleef ongewijzigd tot in 1831 de afscheiding van België noodzaakte tot vereenvoudiging van het overheidsapparaat, waarbij de departementen Financiën en Ontvangsten werden samengevoegd.
De grondwetten van 1814 en 1815 legden het `opperbestuur' over de geldmiddelen bij het staatshoofd onder de verplichting daarover verantwoording af te leggen aan de Staten-Generaal. Tijdens de regering van Willem I bepaalde in laatste instantie het staatshoofd zelf het financiële beleid, daarbij nauwelijks gehinderd door de Staten-Generaal.
In de grondwetten van 1814 en 1815 wordt gesproken van `inwilliging' van de begroting door de Staten-Generaal. De taak van de minister van Financiën ten aanzien van de begroting was tot 1840 vooral administratief-coördinerend: hij moest uit de globale uitgaven van de afzonderlijke departementen een eveneens globale begroting samenstellen en voorleggen aan de Koning, die deze vervolgens doorzond naar de Tweede Kamer. Alleen het totaalbedrag en de totaalbedragen per hoofdstuk en de globale opsomming van de middelen vereisten wettelijke goedkeuring. De begroting was in hoofdstukken verdeeld en die op hun beurt weer in afdelingen, die aansloten bij de organisatie van de departementen en hoge colleges. Tot 1840 was er een `gewone' begroting (het grootste deel van de uitgaven), die voor tien jaar werd vastgesteld, naast een `buitengewone' van onvoorziene uitgaven, die jaarlijks de Kamer passeerde.
De Grondwet van 1815 (artikel 128) schreef voor dat de Koning jaarlijks aan de Staten-Generaal verslag moest doen van het gebruik der geldmiddelen. Dit overzicht werd opgemaakt op het departement van Financiën en gecontroleerd door de Algemene Rekenkamer. Tot 1840 bracht de Rekenkamer alleen aan de Koning verslag uit. De `Algemeene rekening van de staatsinkomsten en uitgaven' kende dezelfde indeling in hoofdstukken en artikelen als de begroting.
Op dit terrein gold vanaf 1824 het lijvige `Algemeen Reglement wegens het beheer der geldmiddelen in het Koningrijk der Nederlanden'. Hierin was vastgelegd hoe ambtenaren die rijksgelden ontvingen of uitgaven, hun financiële handelingen moesten verantwoorden.
Ten aanzien van de provincies bepaalde de Grondwet van 1815 (artikel 143), dat de kosten van het provinciaal bestuur ten laste van de staatsbegroting zouden komen. Uit vrees voor herleving van de gewestelijke soevereiniteit werd de provincies financiële zelfstandigheid ontzegd. Wel kregen ze in 1821 de beschikking over de opbrengst van opcenten over bepaalde rijksbelastingen zoals de grondbelasting en de personele belasting, ter dekking van uitgaven van provinciaal belang. Voorts inden de provincies retributies zoals tol-, brug- en sluisgelden.
De gemeenten betrokken hun inkomsten uit opcenten op bepaalde rijksbelastingen, uit hoofdelijke omslagen en uit accijnzen.
Na het vertrek van de Fransen kwam al in 1814 een regeling voor de staatschuld tot stand. Hierbij werd alle bestaande schuld geconverteerd tot schuld van één rentetype; slechts een derde deel van deze schuld was rentegevend, de overige schuld (uitgestelde schuld genaamd) zou geleidelijk overgaan in rentegevende (werkelijke) schuld. Tevens werden in 1814-1815 twee organen opgericht: voor de realisering van de overgang van uitgestelde naar werkelijke schuld de Amortisatiekas en voor rentebetaling en aflossing van leningen het Syndicaat der Nederlanden. Beide instanties werden begin 1823 vervangen door het Amortisatiesyndicaat, dat voor de aflossing en rentebetaling van leningen vooral inkomsten verkreeg uit de verkoop van domeinen en uit tolgelden. Het Syndicaat was ook gemachtigd nieuwe leningen uit te schrijven. Als gevolg van oppositie vanuit de Tweede Kamer werd na 1829 het taakonderdeel schulddelging weer onder toezicht van Financiën gebracht.
De in 1814 opgerichte Nederlandsche Bank te Amsterdam was een naamloze vennootschap, waarbij de Staat een deel van het kapitaal had ingebracht. Haar taak was onder meer het in circulatie brengen van bankbiljetten, middels een monopolie dat periodiek werd verlengd. Tevens fungeerde de bank als algemene bewaarplaats van de gelden van de staat, als Agent van 's Rijks schatkist te Amsterdam (Rijkskassier). De omloop van bankbiljetten bleef lange tijd beperkt.
De Muntwet van 1816 beoogde één muntstelsel in te voeren voor het gehele Rijk, maar in het Zuiden bleef de Franse frank tot 1825 een wettig betaalmiddel. Het monopolie van de muntslag berustte sinds 1814 bij de muntmeester, die als privaatrechtelijk persoon munten voor het Rijk vervaardigde, maar wel door het Rijk werd aangesteld en onder toezicht stond van een munt-college, de Raden en Generaalmeesters der Munt.
Binnen het departement was het de Generale Thesaurie, die zorg droeg voor de totstandko¬ming, wijziging en intrekking van de wet- en regelgeving op het terrein van de geldvoorziening en voor de coördinatie van het beleid.
De term `domeinen' is de verzamelnaam voor de onroerende eigendommen van het Rijk. Daaronder vielen verschillende categorieën onroerende zaken als:
Bij het domeinbeheer wordt onderscheid gemaakt in materieel en financieel beheer. Het materieel beheer omvat met name de zorg voor het onderhoud: bij gebouwen berust die zorg bij de overheidsinstanties die daarin gehuisvest zijn. Het financieel beheer voorziet in de uitoefening van de rechten en de nakoming van de verplichtingen van de Staat als eigenaar. De Dienst der domeinen streeft ernaar de staatsdomeinen zo rendabel mogelijk te exploiteren door onderhoud, verbetering, verhuur, verpachting en verkoop of door uitgifte van gebruiksrechten (vergunningen). Enkele specifieke taken zijn het beheer van vicarieën en van onbeheerde nalaten¬schappen en de uitbetaling van onveranderlijke lasten, oorspronkelijk samenhangend met onroerend goed. Tevens is de dienst belast met de registratie van alle goederen en rechten (in leggers en memorialen) en de inning en betaling van domaniale gelden.
Behalve de hiervoor behandelde beleidsterreinen had Financiën bemoeienis met enkele specifieke onderwerpen.
Zo was de Generale Thesaurie belast met de administratie en het beheer van borgtochten van comptabele ambtenaren en van kapitalen ingebracht door particulieren, bedrijven en instanties als waarborg en zekerheidsstelling wegens afgesloten contracten of verleende concessies en vergunningen. De waarborgkapitalen werden teruggestort zodra was voldaan aan de in de verleende vergunning of concessie gestelde eisen.
De afdeling Rijks Uitgaven had als taak de regeling van alle pensioenen en wachtgelden ten laste van de staat alsmede het bijhouden van de grootboeken der pensioenen (zie verder het hoofdstuk Binnenlandse Zaken).
Het archief, ook wel aangeduid als `A-serie', bestaat uit stukken gevormd door de administraties, die in deze periode deel uitmaakten van het departement van Financiën.. De meeste bescheiden zijn geordend tot `dossiers', in feite rubrieken. waarbij de onderwerpsaanduiding is ontleend aan de hoofden van de indices. Deze laatste bestaan niet uit delen of banden, maar zoals steeds bij Financiën uit alfabetisch geordende omslagen, waarop het onderwerp staat vermeld. Tot 1819 is er sprake van één serie indices, daarna van drie: respectievelijk Generaal Secretariaat, Generale Thesaurie en 's Rijks Uitgaven. Grotere rubrieken zijn: Amortisatiesyndicaat, belastingen, domeinen, muntzaken, en staatsschuld (waaronder financiële afwikkelingen met naburige staten, destijds `liquidaties' genoemd).
Uit de agenda's blijkt dat men bij de ingekomen stukken een agendanummering per dag toepaste en bij de minuten een doorlopend jaarnummer. De klappers verwijzen niet naar de indices, maar naar de agenda's. Er is ook een geheim verbaal (gevormd door het Generaal Secretariaat), dat alleen toegankelijk is via een zeer globaal gerubriceerde agenda: het betreft veelal kort lopende zaken, die doorlopend genummerd zijn. Ten slotte bevat dit bestand nog stukken betreffende de staatsbegrotingen en de staatsrekeningen.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Financiën A, nummer toegang 2.08.01.01, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Financiën, 1813-1830, 2.08.01.01, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Voorin opgaven van plaatsen die wel op de kaart doch niet in deze circumcriptie vermeld worden
Zie voor het Kadaster ook nos
Stukken waren bestemd voor de opperboekhouder van het ministerie van Financiën.
Van een gedeelte der stukken is een inhoudsopgave aanwezig
Volgens onderwerpen chronologisch in omslagen gelegd
Dit tekort was ontstaan door de verduistering van gelden door een bediende
In ieder nummer een lijst der aanwezige stukken
Ontbreekt (21-3-95).
Niet raadpleegbaar
Bij souverein besluit van 14 januari 2014 nr. 80 werd bepaald dat de vorderingen van leveranciers, beambten en andere personen op het rijk uit de tijd van de inlijving voor Napoleon administratief afgescheiden moesten worden van de reguliere uitgaven van de Verenigde Nederlanden. Vorderingen (‘reclames’of ‘pretensiën’) uit de jaren 1810 tot en met november 1813 mochten volgens dit besluit niet uit het lopende budget van 1814 worden uitbetaald. Ter uitvoering van dit besluit werd een commissie benoemd, belast met de liquidatie van de achterstand. Aan de commissarissen-generaal van de departementen van algemeen bestuur (= ministers) werd opgedragen de claims en vorderingen te inventariseren die zij binnen kregen, De commissie zou deze claims op hun deugdelijkheid onderzoeken en – indien in orde bevonden – “liquideren”, d.w.z. uitbetalen. Van de geliquideerde vorderingen zou de commissie per departement vier lijsten opstellen, t.w. over de jaren 1810-1813. Deze rapporten zijn door de commissie bij het departement van Financiën ingediend ter afsluiting van hun werkzaamheden. Van deze afgewerkte administratie is slechts een klein gedeelte bewaard gebleven, namelijk van vier departementen over het jaar inlijvingsjaar 1810.
Niet raadpleegbaar
Vergel. het add. van het tractaat van Londen van 13 Augustus 1814 en de wet van 9 Februari 1818 (Stbl.7)
Verg. K.B. van 22 Februari 1816 (Stbl.17) en de wet van 14 Mei 1814 (Stbl.58)
Dit stuk is aan te vragen onder nummer 154.
Deze agenda's hebben betrekking op de stukken van het Algemeen Secretariaat, de Algemeen Thesaurie en 's-Rijks Uitgaven (inv.nrs. 1-153).
Bij het merendeel der stukken staat aangetekend, dat zij vernietigd zijn.
tevens agenda
tevens agenda
tevens agenda
tevens agenda
tevens agenda
tevens agenda
tevens agenda
Aantekening Datum: 27-06-2001 "Toegevoegd bundel D2b Kabinet/Postereijen 1815, 1821-1824"