Tijdens de zitting van de Tweede Kamer van 13 oktober 1886 werd een parlementaire enquête-commissie ingesteld, die in de eerste plaats tot taak had te onderzoeken in hoeverre de bestaande arbeidsomstandigheden aanleiding gaven tot een aanvulling en uitbreiding van het "Kinderwetje" van Van Houten uit 1874 (S. 130).

Handelingen der Staten-Generaal, Tweede Kamer, 1886-1887, blz. 72.

Krachtens de wet van 19 januari 1890 (S. l) werd een staatscommissie tot het houden van een arbeidsenquête ingesteld. Aan deze commissie werd de opdracht gegeven het afgebroken onderzoek van de parlementaire enquête-commissie van 1886 naar de werkomstandigheden in fabrieken en werkplaatsen voort te zetten.

Handelingen der Staten-Generaal, Bijlagen, 1888-1889, 53-3.

De staatscommissie van 1890 bestond uit dertien leden, die bij Koninklijk besluit van 18 april 1890, nr. 51, werden benoemd (zie bijlage). Het lid van de Raad van State W.F. Rochussen was voorzitter. Binnen de commissie werden drie afdelingen gevormd, elk vier leden tellend. Het dertiende lid, de algemene secretaris, werd niet in één van de afdelingen opgenomen. Aan elke afdeling werd evenwel een adjunct-secretaris toegevoegd, die werd belast met het opnemen van het proces-verbaal van de getuigenverhoren.

Elke afdeling was onafhankelijk van de andere werkzaam. Het werkterrein van een afdeling was in beginsel beperkt tot een deel van Nederland. De begrenzing ervan kwam overeen met de al bestaande verdeling van het Nederlandse grondgebied voor het toezicht door de drie arbeidsinspecteurs, die bij de Arbeidswet van 1889 "in het leven" waren geroepen.

Zie art. 2 van het Koninklijk besluit van 21 februari 1890 (S. 27).

De eerste afdeling hield zich bezig met de nog niet door de parlementaire enquête-commissie onderzochte nijverheid in Gelderland, Noord-Brabant, Zeeland en Limburg. De tweede afdeling verzamelde gegevens over de Twentse nijverheid en over de arbeid in de Groningse veenkoloniën, Friesland en Overijssel. De derde afdeling richtte haar aandacht op Amsterdam en omstreken, de Zaanstreek, Haarlem en Leiden.

Het onderzoek van de staatscommissie omvatte bovendien enkele niet territoriaal bepaalde onderwerpen van algemene aard. De eerste afdeling stelde tevens een onderzoek in naar de openbare middelen van vervoer en naar de kwestie van verzekeringen of andere voorzorgen bij ongevallen, ziekte, ouderdom of overlijden van werklieden. De derde afdeling onderzocht het los- en laadwerk bij zeeschepen in de havens van Amsterdam en Rotterdam.

Ter voorbereiding van de getuigenverhoren werd een algemene vragenlijst opgesteld, die met de schriftelijke oproep om voor één van de afdelingen te verschijnen werd meegezonden. Op deze wijze kon de commissie ook over schriftelijke inlichtingen beschikken. Bovendien werd in elke gemeente die in het onderzoek werd betrokken een algemene oproep aangeplakt, die was gericht tot een ieder, die meende inlichtingen te kunnen geven. Eenzelfde oproep werd in de Staatscourant geplaatst.

De deskundigen- en getuigenverhoren namen meer dan twee jaar in beslag. Het eerste verhoor werd op 7 juli 1890 afgenomen. Daar de instellingswet van 19 januari 1890 (S. l) slechts tot l januari 1892 van kracht zou zijn (art. 18), werd bij wet van 28 december 1891 (S. 243) de staatscommissie de bevoegdheid verleend om haar verhoren tot l oktober 1892 voort te zetten. Uiteindelijk werd op 16 september 1892 de laatste getuige gehoord. Daarmee nam het mondeling onderzoek een einde; er waren 2694 personen als deskundige of getuige gehoord.

De processen-verbaal van de gehouden verhoren zijn het eerst in druk verschenen. Zij zijn in verschillende bundels samengebracht, gerubriceerd naar onderwerp (zoals: "de openbare middelen van vervoer") of naar de provincie, streek of stad waarop het onderzoek betrekking had. De bundels werden kort na afloop van een zittingsperiode uitgebracht. Zo werden de eerste bundels reeds in oktober 1890 aan de minister van Justitie aangeboden.

Voordat de eindverslagen konden worden uitgebracht, was het nodig de in de verlengingswet van 28 december 1891 (S. 243) verleende termijn wederom te verlengen. Bij Koninklijk besluit van 29 september 1892, nr. 50, werd een nieuwe commissie tot het uitbrengen van verslagen naar aanleiding van de gehouden verhoren ingesteld. Aangezien de nieuwe commissie uit dezelfde leden bestond als de oude, bleek dit slechts een formaliteit te zijn. Elke afdeling heeft een eigen eindverslag, waarin conclusies en voorstellen naar aanleiding van de gehouden verhoren zijn opgenomen, uitgebracht. Het eindverslag van de staatscommissie als geheel verschenen het laatst en was gedagtekend 8 januari 1894. Bij Koninklijk besluit van 28 april 1894, nr. 29, werd de staats-commissie ontbonden.