In 1905 traden de zogenaamde Kinderwetten in werking. Deze wetten regelden op een duidelijke manier de wederzijdse rechten en verplichtingen tussen ouders en kinderen. Daarnaast voorzagen ze in een pakket civielrechtelijke en strafrechtelijke maatregelen en voorzieningen. Daardoor konden buitenstaanders, als dat in het belang van een kind noodzakelijk was, ingrijpen in de opvoeding van dat kind. Rond de Kinderwetten ontstond in de loop der jaren een heel complex van voorzieningen. Tot dit complex behoren bijvoorbeeld de kinderrechter, de kinderpolitie, de Raden voor de kinderbescherming, de officier van justitie, de (gezins)voogdij-instellingen en de particuliere en rijksinrichtingen voor kinderbescherming, en tenslotte een aantal centrale organen voor advies en onderzoek. Traditioneel wordt dit geheel wel aangeduid met de term de kinderbescherming.

Deze structuur, die dus bestond uit particuliere en overheidsorganisaties, hield zich onder meer bezig met de civielrechtelijke maatregelen van kinderbescherming, de straffen en maatregelen op basis van het jeugdstrafrecht, en de uitvoering van deze maatregelen en straffen in inrichtingen en tehuizen. Ze viel onder de uitsluitende verantwoordelijkheid van de minister van Justitie.

Het vanaf 1905 door het ministerie gevoerde beleid op het terrein van de kinderbescherming betrof het subsidiëren van de particuliere organisaties, terwijl de overheid zelf een aantal tuchtscholen en rijksopvoedingsgestichten in het leven riep waar ernstig delinquente en onhandelbare kinderen opgenomen konden worden. Wanneer een particuliere instelling aan een aantal eisen voldeed, werd een aanvaarding afgegeven: een besluit van de minister van Justitie waarin een particuliere instelling werd erkend als instelling voor voogdij of reclassering. Vanaf dan mochten ze minderjarigen behandelen.

Vanaf 1909 werd op de Rijksbegroting voor het ministerie van Justitie een post opgenomen waardoor de particuliere organisaties een bijdrage in de kosten konden krijgen ‘voor de bezoldiging van personen die bijzondere werkzaamheden verrichten in de grote steden’. Deze ambtenaren voor de kinderwetten konden werkzaamheden verrichten voor zowel particuliere organisaties als overheidsinstellingen. In 1922 werd het kinderbeschermingssysteem belangrijk aangepast door de invoering van de functie van kinderrechter en de introductie van een nieuwe maatregel voor de kinderbescherming: de ondertoezichtstelling van minderjarigen, ook wel OTS genoemd. Deze kinderrechters konden, ‘indien een kind met de zedelijke of lichamelijke ondergang bedreigd werd’, dat kind onder hun toezicht stellen. Bij een OTS wees de kinderrechter een persoon als gezinsvoogd aan. De Pleegkinderenwet (Stb. 595 / 1951) regelde het wettelijk toezicht op de verzorging en opvoeding van pleegkinderen. De wet definieerde pleegkinderen als minderjarigen die door anderen dan hun natuurlijke verzorgers gedurende langere tijd werden opgevoed en verzorgd. Bijgevolg was de wet zowel van toepassing op kinderen die in internaten of tehuizen waren ondergebracht (de zgn. internaatsverpleging), als op kinderen die bij particulieren in gezinnen werden ondergebracht (de zgn. gezinsverpleging).

De eerste (onder)afdeling van het Ministerie van Justitie die zich – vanaf 1904 - bezighield met kinderbescherming was het Rijkstucht- en Opvoedingswezen, eerst als onderdeel van de 3e Afdeling van het ministerie, later als zelfstandige, 7e Afdeling. In 1956 werd deze afdeling omgedoopt tot de Directie Kinderbescherming. Deze directie bleef, in een of andere vorm, bestaan tot 1989.

In de jaren zeventig begon in de wetgeving de term “justitiële kinderbescherming” in zwang te komen. Hoewel die term tot aan het eind van de jaren tachtig in de wetgeving gehandhaafd bleef, werd in 1982 op het ministerie van Justitie de Directie Kinderbescherming ondergebracht in een nieuw Directoraat-Generaal Jeugdbescherming en Delinquentenzorg (waarmee de term jeugdbescherming geïntroduceerd werd). Dit Directoraat-Generaal was georganiseerd in drie directies: Gevangeniswezen en T.B.R., Reclassering en Kinderbescherming.

In 1989 werd het Directoraat-Generaal Jeugdbescherming en Delinquentenzorg opnieuw gereorganiseerd. Er kwamen twee directies: de Directie Delinquentenzorg en Jeugdinrichtingen en de Directie Jeugdbescherming en Reclassering. Daarmee hield de Directie Kinderbescherming op te bestaan. In de jaren negentig ten slotte werd het Directoraat-Generaal Jeugdbescherming en Delinquentenzorg gereorganiseerd tot het Directoraat-Generaal Preventie, Jeugd en Sancties (DGPJS). De directie Delinquentenzorg en Jeugdinrichtingen werd verzelfstandigd tot een agentschap van Justitie: de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). De Directie Jeugbescherming en Reclassering ging over in de Directie Preventie-, Jeugd- en Sanctiebeleid. In 2002 ten slotte ging laatstgenoemde directie over in de Directie Jeugd en Criminaliteitspreventie.

Bijna een eeuw lang (1905-1990) bleef de structuur van de kinderbescherming grotendeels intact. Maar in de jaren 1986-1989 werd een groot aantal uitvoerende instanties er als het ware uitgelicht en overgeheveld naar een ander (deel)beleidsterrein. Dit was het beleidsterrein jeugdhulpverlening waarvoor de minister voor welzijn (destijds de minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, tegenwoordig de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) primair verantwoordelijk is.

Deze overheveling verliep in twee fasen. In 1986 werd de ministeriële verantwoordelijkheid voor een groot aantal particuliere inrichtingen overgedragen van Justitie naar WVC. In 1989 werden de (gezins)voogdij-instellingen en de (overgebleven) particuliere en rijksinrichtingen voor kinderbescherming opgenomen in een nieuwe wet, de Wet op de jeugdhulpverlening (Stb. 358/1989). Voor deze wet is de minister voor welzijn primair verantwoordelijk.

Met deze overheveling van instanties en bijbehorende verschuiving in ministeriële verantwoordelijkheid hield de kinderbescherming, in de betekenis van structuur onder de uitsluitende verantwoordelijkheid van de minister van Justitie, in feite op te bestaan. Dit betekende echter niet dat de minister van Justitie geen taken meer had op het gebied van de kinderbescherming. De minister van Justitie bleef namelijk politiek verantwoordelijk voor wat overbleef van de oude kinderbeschermingsstructuur en de wettelijke taken die door die structuur werden uitgevoerd.

Daarnaast bleef de minister van Justitie, binnen de Wet op de jeugdhulpverlening (Wjhv), politiek (mede)verantwoordelijk voor een aantal uitvoerende instanties die nu vallen onder het beleidsterrein jeugdhulpverlening.

De taken van de opeenvolgende afdelingen en directies waren: 3e Afdeling, bureau en onderafdeling Rijkstucht- en Opvoedingswezen (1904- 1940): o.a. beheer van Rijksopvoedingsgestichten 7e Afdeling, Rijkstucht- en Opvoedingswezen (1942-1955): controle over stimulering van en advies aan de buitendiensten en particuliere instellingen; Directie Kinderbescherming (1956-1988): reguleren van het gezag over minderjarigen, de maatregelen voor kinderbescherming, adoptie, het jeugdstrafrecht en de tenuitvoerlegging daarvan, en de jeugdreclassering. Zorgdragen voor de rijks- en particuliere instellingen op dit terrein. Directie Jeugdbescherming en Reclassering (1989-1995): taken zoals de Directie Kinderbescherming. Sinds 1989 heeft de minister van Justitie een gedeelde verantwoordelijkheid voor het beleidsterrein jeugdhulpverlening. Directie Preventie-, Jeugd- en Sanctiebeleid (1996-2002): verzorgen van de verbindingen tussen het bestuursdepartement en een aantal uitvoerende organisaties, zoals de Raad voor de Kinderbescherming, de instellingen voor voogdij en gezinsbescherming. De Directie houdt zich bezig met de versterking van de rechtshandhaving door de totstandbrenging van een samenhangende beleidsontwikkeling, gericht op o.a. bescherming van jeugdigen. Directie Jeugd en Criminaliteitspreventie (2002–2004): advisering van de departementsleiding over en de coördinatie, ontwikkeling en evaluatie van beleid dat gericht is op het leveren van een bijdrage aan een veilige en rechtvaardige samenleving vanuit een oogpunt van o.a. bescherming van minderjarigen en bevordering van een samenhangende strafrechtelijke en pedagogische aanpak van de jeugdige nadat deze zich schuldig heeft gemaakt aan strafwaardig gedrag.

Het was de taak van de Minister van Justitie om toezicht te houden op het beleid en de toestand in de rijksinrichtingen en de instellingen voor justitiële jeugdzorg. In het kader van deze taak ontving de minister o.a. jaarlijks een verslag van de directeur en verder mededelingen over bijzondere omstandigheden. In de praktijk betekende dit dat de minister een lijvige correspondentie voerde met de instellingen waarin tal van zich voordoende zaken werden besproken en afgedaan. Tevens ontving de minister van de instellingen hun begrotingen, jaarverslagen en ter controle (delen van) de financiële administratie. Daarnaast oefende de minister controle uit over de toestand in de instellingen. Hiertoe werden per instelling aanvaardingen vastgesteld.

De instelling leverde daartoe een schriftelijke verklaring in, waarin ze zich bereid verklaarde tot het uitvoeren van rechterlijke opdrachten tot het verlenen van hulp aan, en toezicht op voorwaardelijk veroordeelde jeugdigen, en/of ze zich bereid verklaarde tot het uitvoeren van ministeriële opdrachten van bijzonder toezicht op tot een tuchtschool veroordeelde, maar voorwaardelijk in vrijheid gestelde jeugdigen. De instelling moest zich daarbij onderwerpen aan de bepalingen van het Besluit van 13 december 1947 (Stb. H 424 /1947). De instelling kon overigens haar arbeid beperken tot een of meer bepaalde groepen van personen. Voor de aanvaarding moest de Minister van Justitie het Algemeen College van Toezicht, Bijstand en Advies horen. Bij het niet naleven van de gestelde voorwaarden kon de aanvaarding ingetrokken worden.