De tekst werd grotendeels herleid aan het PIVOT-rapport nummer 50, , een gezamenlijke uitgave van het Ministerie van Defensie en de Rijksarchiefdienst/PIVOT, Ministerie van OCW, Den Haag 1998.

Tot 1959 bestonden er twee afzonderlijke ministeries: het Ministerie van Oorlog, waar de krijgsmachtdelen land- en luchtmacht onder ressorteerden, en dat van Marine, waar de zeemacht onder viel.

Na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd de organisatie van het ministerie van Marine bij Koninklijk Besluit van 15 november 1945, nummer 69 opnieuw vastgesteld. Naast de Marinestaf, bestonden de hoofdafdelingen Materieel, Personeel en Intendance en Administratie. Een bijzonderheid is dat tot 1950 deze hoofdafdelingen niet onder de secretaris-generaal ressorteerden, maar rechtstreeks onder de minister. In 1950 besloot de minister in de Admiraliteitsraad (AR) dat ook de hoofdafdelingen onder de secretaris-generaal moesten ressorteren.

Naast de hoofdafdelingen bestond het ministerie van Marine uit het Kabinet van de Minister, het Bureau van de Bevelhebber der Zeestrijdkrachten, de Marine Voorlichtingsdienst, de Marinebibliotheek en vier afdelingen, te weten de afdelingen Loodswezen, Comptabiliteit, Juridische zaken en de Secretarie, Indices en Archieven (S.I. en A).

Het Kabinet stond onder leiding van de adjudant van de minister.

In 1950

Koninklijk Besluit van 17 juni 1950, nr. 29.

Sinds 1947 bestond er een personele unie tussen beide ministersfuncties en sinds 1953 bestond er ook een gezamenlijk Kabinet van de minister van Oorlog en Marine. Wanneer de minister in beide functies naar buiten trad, werd hij 'Minister voor Defensie' genoemd. De uiteindelijke samenvoeging van beide ministeries tot Ministerie van Defensie gebeurde bij Koninklijk Besluit van 19 mei 1959.Ook de eerste jaren na de samenvoeging van beide ministeries bleef het krijgsmachtdeel Koninklijke Marine onveranderd functioneren naast de afdelingen van het Ministerie van Defensie die voor land- en luchtmacht werkten. Het ging voortaan door het leven als Kabinet van de staatssecretaris.

In de jaren vijftig werden horizontale, functionele raden ingesteld om de minister van Oorlog en van Marine van advies te dienen en om de samenwerking tussen de krijgsmachtdelen op de diverse beleidsterreinen te bevorderen en te coördineren. Deze raden waren het Comité Verenigde Chefs van Staven op operationeel gebied, de Personeelraad op personeelgebied en de Materieelraad op materieelgebied. In deze raden hadden van elk krijgsmachtdeel de hoofden van de verschillende functiegebieden zitting onder leiding van een voorzitter.

In 1963 reorganiseerde minister De Jong het Ministerie van Defensie en voerde daarbij de zogenaamde verticale organisatiestructuur in. De zelfstandigheid van de drie krijgsmachtdelen werd tot vlak onder de minister doorgetrokken, want elk krijgsmachtdeel kreeg een eigen staatssecretaris en een eigen plaatsvervangend secretaris-generaal. Op de belangrijkste beleidsterreinen, zoals operationeel, personeel en materieel werden de taken in principe verricht door de verschillende afdelingen van elk krijgsmachtdeel. Als coördinerende en adviserende organen bleven het Comité Verenigde Chefs van Staven, de Personeelraad en Materieelraad bestaan. Op centraal niveau werden enkele zelfstandige, overkoepelende afdelingen ingesteld, zoals Dienstplichtzaken, Comptabiliteit en Gebouwen, Werken en Terreinen, die taken verrichtten voor alle drie de krijgsmachtdelen.

Zo ontstonden drie zuilen, waarin het beleid werd voorbereid en uitgevoerd, waarbij bepaalde taken, zoals comptabiliteit, personeelszaken en juridische zaken, juist gecentraliseerd werden en werden ondergebracht bij een centrale organisatie.

Bovendien werd in 1963 een Grote Staf of Grote Raad ingesteld, de latere Defensieraad, die als toporgaan boven de krijgsmachtdelen werd gesteld. De Defensieraad, voorgezeten door de minister, adviseerde hem op het hoogste niveau over alle zaken van belang voor het defensiebeleid. Dit betekende dat hij formeel zowel de Defensieraad voorzat, als de krijgsmachtdeelraden. In de praktijk werden de krijgsmachtdeelraden voorgezeten door de staatssecretarissen.

De Defensieraad bestond uit de minister (voorzitter), de staatssecretarissen van de krijgsmachtdelen, de secretaris-generaal, de plaatsvervangende secretarissen-generaal, de voorzitter van het Comité Verenigde Chefs van Staven, de voorzitter van de Materieelraad, de voorzitter van de Personeelraad, de voorzitter van de Geneeskundige Raad (ingesteld in 1967), de Coördinator Voorlichtingsaangelegenheden (voorzitter van het Comité Hoofden van Voorlichtingsdiensten) en eventueel andere door de minister aan te wijzen autoriteiten. Sinds 1969 had ook de directeur Juridische Zaken zitting. Als secretaris trad op de adjudant van de minister. In 1971 werden de Bevelhebbers der Land, Lucht en Zeestrijdkrachten aan de Defensieraad toegevoegd en werd de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht als buitengewoon lid benoemd. Ook werd een permanent secretariaat ingesteld.

De kritiek op deze organisatievorm kreeg in de jaren zestig een steeds grotere omvang. Door de grote zelfstandigheid van de krijgsmachtdelen was het welhaast onmogelijk om een geïntegreerd defensiebeleid te voeren. Sinds het eind van de jaren zestig, toen de omvang van het defensiebudget ter discussie kwam te staan, rezen politieke bezwaren tegen de drie zuilenstructuur van de defensieorganisatie. In verschillende commentaren en rapporten van politieke partijen uit die jaren werd gewezen op de te grote autonomie van de krijgsmachtdelen, die elk een eigen aansluiting hadden op een groter NAVO-verband

PVDA-nota "Doelmatig Defensiebeleid", Amsterdam 1968; KVP-nota "Defensie in de jaren '70", Den Haag 1972. Zie ook het rapport van de commissie Van Rijc¬kevor¬sel "De toekomst van de Neder¬land¬se defensie", Den Haag 1972.

De verschillende hervormingsvoorstellen die in deze periode werden gedaan, kwamen neer op: verandering van de organisatie, zodanig dat de minister een organisatorisch instrument zou krijgen om de planningsprocessen binnen de defensiestructuur te beïnvloeden; verandering van het planningsproces zelf van een versnipperd naar een geïntegreerd en centraal gecoördineerd proces.

Rapport Commissie Rijckevorsel pp 46-47 en 51-53, PvdA-nota pp 36-38 en 40-49, KVP-nota pp 63-67 en 71-72.

Minister De Koster, die in 1971 aantrad, was een voorstander van een meer horizontale organisatievorm en hij stelde dan ook slechts één staatssecretaris aan in plaats van één voor elk krijgsmachtdeel. Dit betekende onder meer dat de krijgsmachtdeelraden niet meer door een eigen staatssecretaris konden worden voorgezeten. De raden werden daarom in de praktijk voorgezeten door de plaatsvervangende secretarissen-generaal, hoewel de minister formeel nog steeds voorzitter was. Onder het bewind van De Koster werden tevens enkele centrale afdelingen ingesteld, die op bepaalde gebieden het beleid moesten coördineren, zoals de Centrale Afdeling Militair Personeel.

De Koster zette zijn ideeën uiteen in de nota Defensie, waarheen in de komende 10 jaar?, Den Haag 1972.

Tijdens de bovengenoemde periode bestonden twee afzonderlijke departementen, t.w. het Departement van Oorlog en het Departement van Marine.Elk departement had een eigen organisatiestructuur en een eigen organisatie op het gebied van post- en archiefzaken. Zowel bij de marine als bij het departement van Oorlog had men een afdeling Secretarie, Indices en Archieven (S.I. en A). Deze naam bestond al sinds 1877. Deze naamsaanduiding bij deze departementen werd later veranderd, bij Oorlog in de Centrale Afdeling Post- en Archiefzaken (CPA) en bij de marine in de Afdeling Post- en Archiefzaken Koninklijke Marine (PAZ KM).

Bij de samenvoeging in 1959

Koninklijk Besluit van 19 mei 1959 nr. 2.

Tot 1976 bleef dit zo, waarna door een grote reorganisatie de topstructuur van het ministerie,

IT met nummer toegang 5.143.5114, inventarisnummer 11.

Tot slot een van de secretarieën die onder bovengenoemd hoofd PAZ KM viel was de Centrale Secretarie. Deze had als hoofdtaak de postregistratie te verzorgen voor het ministeriële gedeelte voor de KM. Dit archief is ook gevormd door deze secretarie.