Het departement van Oorlog werd ingesteld bij besluit van het "Algemeen Bestuur der Vereenigde Nederlanden", het voorlopig bestuur van G.K. van Hogendorp en A.F.J.A. van der Duijn van Maasdam, van 29 november 1813 nr. 26. Dit besluit werd genomen "in naam van Zijne Hoogheid" die een dag later bij Scheveningen voet aan wal zou zetten. In aanmerking nemend dat de "administratie van de zaken van oorlog", die zich aanvankelijk had beperkt tot Den Haag en omstreken, steeds omslachtiger werd door de voortgaande terugtrekking van de vijand en de alom ontwaakte ijver der ingezetenen om de wapens op te vatten, besloot het Bestuur tot de instelling van het departement, dat alle zaken betreffende de Defensie te Lande zou verenigen. Het zou onder leiding staan van een Commissaris-Generaal, in welke kwaliteit werd benoemd B.H. baron Bentinck van Buckhorst. Aangezien deze vooralsnog werkzaamheden had af te ronden in het departement van de Monden van de IJssel, werd de op 25 november 1813 benoemde "Commissaris van Oorlog" C.F. de Jonge als waarnemer van de post voorzien. Kort daarop moet beslist zijn, dat niet De Jonge, maar L. graaf Van Limburg Stirum als waarnemer zou optreden, want over De Jonge werd niet meer gerept: bij de aanvang van de werkzaamheden van het departement werd eenvoudig geconstateerd dat Van Limburg Stirum gekwalificeerd was tot de waarneming Inv.nr. 1, verbaal van 1 december 1813 nr. 1, 2. In het daarbij opgelegde instellingbesluit wordt De Jonge nog als waarnemer aangewezen, maar is in de marge met potlood reeds de naam van graaf Van Limburg Stirum bijgeschreven. Het incomplete archief van het Algemeen Bestuur, opgenomen in dat van de Algemene Staatssecretarie (Algemeen Rijksarchief, archieven van de Algemene Staatssecretarie en van het Kabinet des Konings met de daarbij gedeponeerde archieven over 1813-1840, Den Haag 1938/1982, nummer toegang 2.02.01 (voortaan: ARA Staatssecretarie)) onder inv.nrs. 6083-6085, laat geen conclusies toe over de achtergronden van de vervanging van De Jonge door Van Limburg Stirum. Van Limburg Stirum functioneerde sinds 17 november, de dag dat de omwenteling in Den Haag zijn beslag kreeg na de terugtrekking van de Franse troepen, reeds als gouverneur van de stad, en naderhand, toen de omwenteling ook elders zijn beslag kreeg mede onder invloed van vrijwilligerskorpsen, als "gouverneur-generaal van de gewapende macht". Zie J.A. Bornewasser, "De zelfstandige eenheidsstaat in de Noordelijke Nederlanden gegrondvest 1813-1814", in
De eerste actie van Van Limburg Stirum behelsde de installatie van de heren J.H. Kesman, L.A. van Meerten en J.U. Lamm als "afdelingshoofden" van het departement in oprichting, met de titel van commissaris, resp. van het personeel, de soldijen en de administratie van de korpsen van 's Lands Armee; van het administratief gedeelte van de geneeskundige dienst bij de Armee; en voor de voeding, kleding en remonte. Blijkbaar waren deze heren reeds tot het vervullen van deze functies voorbestemd door het Algemeen Bestuur Inv.nr. 1, verbaal van 1 december 1813 nrs. 3-5. Kesman was tot in november 1813 doende geweest als commissaris belast met de afdoening van de liquidatie van het voormalige ministerie van Oorlog uit het tijdvak 1798-1810, en kon dus nu zijn krachten gaan wijden aan de opbouw van een nieuw departement.
Nadat de erfprins op 2 december de souvereiniteit had aanvaard en op 6 december het landsbestuur had overgenomen van het voorlopige Algemeen Bestuur, gelastte hij bij Souverein Besluit (SB) van 14 december 1813 nr. 2 aan alle ministers (commissarissen-generaal) om zo spoedig mogelijk uitgewerkte organisatie- en formatievoorstellen te doen betreffende hun respectieve departementen. De voordracht van de commissaris-generaal van Oorlog (CGO) Inv.nr. 19. Bij de minuut kenmerk 4 maart 1814 nr. 12 is het KB 14.12.1813/2 opgelegd. Inv.nr. 24, verbaal van 22 maart 1814 nr. 77. Voor de Inspecteur-Generaal der Artillerie en zijn archief zie: Algemeen Rijksarchief, archieven van de Chefs van het wapen der Artillerie der Koninklijke Landmacht 1814-1940 ('s-Gravenhage 1989, niet gepubliceerd) nummer toegang 2.13.61 -- voortaan ARA Chefs Artillerie. Voor de geschiedenis van de Genie (Fortificatiën) zie: E. Burger, "Institutionele geschiedenis van het wapen der Genie 1813-1841", 's-Gravenhage (Algemeen Rijksarchief) 1990 (niet gepubliceerd); en idem, "Institutionele geschiedenis van de leiding van het wapen der Genie 1841-1914", 's-Gravenhage (Algemeen Rijksarchief) 1991 (niet gepubliceerd), nummers gidsen 2.23.25 en 2.23.26. Voor het Geneeskundig Bestuur en zijn archief zie: Algemeen Rijksarchief, archief van de Inspecteur(-Generaal) van de Geneeskundige Dienst der Land- (en Zee-)macht 1814-1940(1950), (Den Haag 1993, niet gepubliceerd), nummer toegang 2.13.62.06 -- voortaan: ARA I(G)GDL(Z).
Het SB handhaafde de organisatie van het bureau van de Inspecteur-Generaal der Artillerie en van het Geneeskundig Bestuur zoals die inmiddels waren vastgesteld Voor de Inspecteur-Generaal der Artillerie bij SB 10.2.1814 nr. 95 en voor het Geneeskundig Bureau bij SB 22.12.1813 nr. 3. De Inspecteurs-Generaal met hun bureaus èn het Geneeskundig Bestuur, ingesteld als hoofden van de betrokken wapens/dienstvak, kregen daarmee tevens de kwaliteit van "buiten-afdelingen" van het departement. Bij de benoeming van de Inspecteur-Generaal der Artillerie en de taakomschrijving van die der Fortificatiën, en in mindere mate bij die van het Geneeskundig Bestuur, blijkt deze conceptie duidelijk -- zie ARA Chefs Artillerie p. 8, 24; Burger, Genie 1813-1841 p. 8; ARA I(G)GDL(Z) p. 8. Zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer" § 2.1 voor een overzicht van afdelingen en bureaus.
De opdracht aan de erfprins wordt aangehaald in het KB van 18 februari 1815 nr. 107,
Tevens werd omschreven wat werd gerekend tot de Generale Staf der Armee:
Bij KB van diezelfde 18 februari 1815 nr. 108,
Een en ander geschiedde op een voordracht van de Speciale en Personele Commissie belast met het ontwerpen van een complete inrichting van het militaire wezen (ingesteld bij KB van 24 juli 1814 nr. 53) waarbij vier ontwerpen voor KB's waren voorgelegd, waarvan één ter regeling van de Algemene Oorlogs Directie. Desgevraagd deelde de CGO bij rapport van 6 februari 1815 nr. 70 (inv.nr. 123) zijn inzichten mee, waarbij hij opmerkte dat een regeling van de Algemene Oorlogs Directie zijns inziens overbodig was, nu immers de erfprins met de opperdirectie van het departement was belast en hij, CGO, "slechts" de waarnemer van de koninklijke hoogheid was.
De voordracht voor de personele bezetting van het departement, waartoe het besluit van 8 maart 1814 had gelast, ging uit op 22 maart 1814 en werd goedgekeurd bij SB van 24 maart 1814 nr. 1 Inv.nr. 24, verbaal van 22 maart 1814 nr. 77; inv.nr. 27 verbaal van 1 april 1814 nr. 40. SB 9.5.1814 nr. 10 in: ARA Staatssecretarie inv.nr. 19. Verder inv.nrs. 81, verbaal van 24 september 1814 nr. 34, inv.nr. 114 verbaal van 31 december 1814 nr. 1 waarbij Mollerus de overgave aan Janssens bekendmaakte. Het benoemingsbesluit van Janssens tot CGO in de Zuidelijke Nederlanden zal in de Brusselse Staatssecretarie zijn opgelegd en kan daarom niet eenvoudig op nummer worden gespecificeerd; de datum staat vermeld in inv.nr. 74, verbaal van 2 september 1814 nr. 64.
Kort daarop, bij besluit van 13 december 1814 nr. 778 (Belgische secretarie) werd met het oog op de wenselijkheid om de Noord- en Zuidnederlandse troepen onder één opperdirectie te brengen en de daarvoor benodigde voorbereidingen te treffen, het Belgische Commissariaat-Generaal van Oorlog ingaande 15 december 1814 al weer ontbonden. Zolang geen nadere voorzieningen waren getroffen, zou de oudste (Zuidnederlandse) Inspecteur-Generaal van een krijgsmachtwapen belast blijven met de "Administratie van de zaken van Oorlog" in België, op globaal dezelfde voet zoals tot dusverre bij het Belgische Commissariaat-Generaal gangbaar was geweest en met gebruikmaking van dezelfde ambtelijke ondersteuning Inv.nr. 114 verbaal van 31 december 1814 nr. 93. De oudste Inspecteur-Generaal van de krijgsmachtwapens in de Zuidelijke Nederlanden was die der Infanterie, lt.gen. Tindal, die dan ook werd belast met de administratie van Oorlog in de Zuidelijke Nederlanden: zie Algemeen Rijksarchief, archieven van het Algemeen Toezicht op de Koninklijke Marechaussee (1814)1841-1909 en de Inspecteur der Koninklijke Marechaussee 1909-1941(1942), 's-Gravenhage 1989 (niet gepubliceerd), nummer toegang 2.13.44 (voortaan: ARA Marechaussee), p. 6. Inv.nr. 157, verbaal van 24 mei 1815 nr. 3. Dit KB ging voort op de lijn welke reeds was ingezet bij KB van 29 april 1815 nr. 3 en van 16 april 1815 Litt. SS. Bij KB 19.5.1815/29 werd o.m. bepaald dat de Administratie van Oorlog in de Zuidelijke Departementen zijn werkzaamheden zou staken op 24 juni 1815 's avonds en dat ingaande 1 juli d.a.v. deze voormalige Administratie met het departement van Oorlog in Den Haag zou zijn verenigd. Er werd in Brussel een commissie voorzien tot liquidatie van alle zaken en financiële verplichtingen die in de Zuidelijke gewesten nog niet waren afgedaan. Het archief van de Adminstratie van Oorlog zou overgebracht worden naar Den Haag, met uitzondering van de bescheiden welke voor de Liquidatiecommissie nog benodigd waren. De CGO diende voorts een ontwerp voor een nieuwe organisatie van het departement in te dienen.
Bij KB van 29 juni 1815 nr. 64
Het Commissariaat-Generaal zou gaan omvatten de 1e en 2e afdeling van het bestaande departement, waaraan een derde zou worden toegevoegd, de afdeling Artillerie en Genie. Daarvoor zouden de bureaus van de Inspecteurs-Generaal der Artillerie en van de Fortificatiën als zodanig worden geïntegreerd in die 3e afdeling van het het commissariaat-Generaal. Aan hun dubbele kwaliteit, chef van een krijgsmachtwapen en tevens hoofd van een "buiten-afdeling" van het departement, zoals die in 1814 was ontworpen, kwam daarmee een einde. Zij dienden ook de tot dusverre aan het Binnenhof in gebruik zijnde lokaliteiten te ontruimen ten behoeve van de Generale Intendance De Inspecteur-Generaal der Fortificatiën ging in 1818 zelfs zover dat hij zijn standplaats, en daarmee die van zijn bureau, verplaatste naar Nijmegen: Burger, Genie 1813-1841, p. 10. Voor details omtrent de taakverdeling tussen Commissariaat-Generaal en Generale Intendance zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.2. Op de interne organisatie, taakuitoefening en archiefvorming van de Generale Intendance wordt hier niet ingegaan. Verwezen wordt naar hoofdstuk "Verwante archieven" en noot 163.
Van deze laatste taak kweet de CGO zich bij de voordracht 27 juli 1815 nr. 125, in: inv.nr. 179. Inv.nr. 185, verbaal van 18 augustus 1815 nr. 36. Voor details van deze organisatie zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.3.
Het delingsbesluit schreef weliswaar voor dat CGO en Intendant-Generaal in goede harmonie en nauw overleg dienden samen te werken, maar schiep door zijn aard ampele gelegenheid voor "botzingen en stremmingen" Aldus een memorandum dat is opgelegd bij het KB van 23 februari 1818 nr. 19, ARA Staatssecretarie inv.nr. 572. Opgelegd in ARA Staatssecretarie inv.nr. 512. De bij KB van 6 april 1814 nr. 4 opgedragen opperdirectie had betrekking op het
De aangekondigde reorganisatie kreeg zijn beslag bij KB van 23 februari 1818 nr. 19
Vervolgens is er een ander plan ingediend, waarin het bestuur van het departement zou worden opgedragen aan een "Hoge Raad van Oorlog", bestaande uit een -- voor het leven te benoemen -- vice-president, de Kwartiermeester-Generaal, de Majoor-Generaal, de Inspecteurs-Generaal van Artillerie, Genie, Infanterie en Cavalerie, en tenslotte de Intendant-Generaal of Chef van de algemene administratie van Oorlog, geassisteerd door een Secretaris-Generaal die in de raadsvergadering geen stem zou hebben. Genoemde leden, ook de Secretaris-Generaal, zouden ieder leiding geven aan een hoofdafdeling van het departement. De kroonprins zou de vergaderingen van de Hoge Raad kunnen bijwonen en deze alsdan presideren. Niet onwaarschijnlijk is dat dit alternatieve plan afkomstig is uit de koker van de Intendant-Generaal Piepers, die immers in het voorstel van de kroonprins danig in status achteruit dreigde te gaan en wellicht meer heil zag in een vorm van collegiaal bestuur.
Verschillende ontwerpen van KB, waarvan er een duidelijk is geënt op de denkbeelden van de kroonprins en een ander vergezeld is van een memorandum dat kennelijk tot doel heeft in de controverse een tussenweg te vinden, en ook het tijdsverloop tussen eerste voordracht en besluit, maken duidelijk dat het geval moeilijk heeft gelegen. Het uiteindelijk door de Koning bekrachtigde KB is oorspronkelijk gedateerd 20 februari 1818, maar het getal 20 is naderhand gewijzigd in 23. Bovendien is het middendeel van het KB geschreven in een andere hand dan kop en staart, die beide doorhalingen en aanvullingen vertonen. Het ligt voor de hand te denken dat het aanvankelijke besluit van de Koning, van de 20e februari, geleid heeft tot de ontslag-aanvraag van de kroonprins uit zijn opperdirectie c.q. ministerschap dat op 22 februari werd ingewilligd. Vervolgens moest het besluit herschreven worden naar de aldus ontstane nieuwe omstandigheden, waaruit dan het uiteindelijke KB tevoorschijn is gekomen, inclusief de benoeming van Piepers.
. De Koning gelastte de hereniging, ingaande 1 maart, van de beide "hoofd-afdelingen", met name ook vanuit bezuinigingsoverwegingen. Het departement zou onder leiding staan van een Secretaris van Staat voor de Zaken van Oorlog, in welke kwaliteit de voormalige Intendant-Generaal Piepers zou optreden. Alle werkzaamheden van het bestaande Commissariaat-Generaal en de op te heffen Generale Intendance zouden in het nieuwe departement worden verenigd, echter met uitzondering van een aantal specifiek omschreven zaken, waarvan de behandeling onder directe orders van de Koning zou geschieden door zijn Adjudant-Generaal, tot welke post gen.maj. A.C.J.G. graaf d'Aubremé werd geroepen.Het werkgebied van de Adjudant-Generaal behelsde:
Bijgevolg dienden aan de Adjudant-Generaal te worden afgegeven:
Het KB van 26 juni 1818 nr. 16 (inv.nr. 466 verbalen van 3 juli 1818 nrs. 81-86) regelde de organisatie van het bureau van de Adjudant-Generaal des Konings.
Er volgde bij KB van 2 september 1818 nr. 89 Inv.nr. 489, verbalen van 18 september 1818 nrs. 38-43. Voor een gedetailleerd overzicht van de organisatie zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.4.
Lang heeft Piepers niet kunnen en willen genieten van zijn overwinning bij de reorganisatie van 1818. Bij KB van 1 oktober 1818 nr. 58 kreeg hij, op eigen verzoek en ingaande 5 oktober, ontslag uit zijn functie en werd D'Aubremé tot zijn opvolger ad interim benoemd
Inv.nr. 546 verbaal van 20 februari 1819 nr. 10. Zie ook kennisgeving in
De Kabinetsraad, ingesteld bij SB van 7 december 1813 nr. 2, is de vergadering van ministers onder voorzitterschap van de Koning(in). Zie H.A.J. van Schie, "De taken en positie van het Kabinet der Koningin", Noordwijk (niet gepubliceerde scriptie) 1985 (exemplaar in de bibliotheek van het Algemeen Rijksarchief onder nr. 203 F 13) p. 18/19. Na verloop van tijd waren niet alle ministers lid van de Kabinetsraad, maar slechts degenen die daartoe specifiek waren aangewezen.
Deze reorganisatie werd vastgesteld bij KB van 24 mei 1819 Litt. G5 Inv.nr. 586 verbalen van 5 juni 1819 nrs. 5-23. Van de 5e afdeling, die daarbij formeel werd ingesteld, wordt al gerept in inv.nr. 569 verbaal van 24 april 1819 nr. 73. Bij KB van 1 februari 1819 Litt. I 5 was het Provisioneel Reglement op de Administratie der Landmacht vastgesteld, als gevolg waarvan de werkzaamheden van de tot dan bestaande Inspecteurs van de Militaire Administratie aanzienlijk waren verminderd. Derhalve was bij KB Litt. N5 van dezelfde datum het korps Inspecteurs van de Militaire Administratie ontbonden. De werkzaamheden van deze inspecteurs waren bij het Provisioneel Reglement toegedeeld aan de generaals in de 6 Grote Militaire Commando's en de plaatselijke of garnizoenscommandanten. Het administratieve toezicht van het departement kreeg voorts gestalte door in ieder Groot Militair Commando een Agent en een adjunct-agent van het departement te posteren, terwijl bij het departement zelve nog eens 2 Hoofdagenten, 2 Agenten en 2 adjunct-agenten werden geplaatst.
Voor gedetailleerd overzicht van de organisatie van 1819 zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.5.
Inv.nr. 602 verbalen van 16 juli 1819 nrs. 6 en 7.
Aanvankelijk was oud-CGO Piepers met deze afwikkeling belast geweest, maar bij ministeriële circulaire van 22 juni 1819 nr. 1 (RM 1819 I p. 404) werd bekendgemaakt dat de Koning Piepers bij KB van 4 juni 1819 nr. 1 van deze taak had ontheven. In de verdere organisatiegeschiedenis komen we het bureel van Warendorff als zodanig niet meer tegen, Warendorff zelf echter wel. Bij KB van 16 december 1823 nr. 97 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 1837) wordt hij aangesteld tot commies met personele rang van referendaris. Zijn plaats en werkzaamheden in de organisatie werden niet omschreven, maar die zullen ongetwijfeld binnen de directie voor de Administratie hebben gelegen. In het KB van 27 juli 1830 nr. 73 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 3438) duikt Warendorff ook weer op als referendaris, en wanneer hij in 1831 komt te overlijden, is hij nog steeds belast met de "liquidatie van de achterstand" van het departement en tevens, sinds de Belgische troebelen, met de "afdoening van rekeningen wegens buitengewone verstrekkingen en bijzondere voorzieningen". Deze werkzaamheden waren nog niet ten einde: met enige spoed werd in de opvolging van Warendorff voorzien (inv.nr. 2707 verbaal van 9 september 1831 nr. 76). Het langdurige bestaan van deze liquidatie-werkzaamheden verklaart het regelmatig voorkomen van afzonderlijke pagina's "referendaris Warendorff" of "Liquidatie" in de agenda's van het gewoon verbaal-archief -- zie bv. inv.nr. 12666.
Het archief van de Commissie van Liquidatie van het voormalige Zuidnederlandse departement van Oorlog en van de liquidateur Warendorff over het tijdvak 1815-1819 is in 1953 in het kader van de Belgisch-Nederlandse archiefuitwisseling overgedragen aan België; zie Algemeen Rijksarchief, "Inventarissen van archivalia welke in 1953 aan het Algemeen Rijksarchief in Brussel zijn overgedragen", 's-Gravenhage (niet gepubliceerd) 1978, nummer toegang 2.23.03.
Inv.nr. 1040 verbalen van 29 mei 1822 nrs. 1-3. De CGO gaf aan dat er met de gelijktijdige en eenvormige behandeling van die rapporten door een commissie ingesteld bij zijn besluit van 10 oktober 1821 Kabinet Litt. E9 zodanig goede ervaringen waren opgedaan, dat het hem wenselijk voorkwam deze wijze van behandeling in een staand bureau te institutionaliseren.
De ingrepen in de Rijksadministratie en de departementen van Algemeen Bestuur, die de Koning in 1823 verordonneerde ter uitvoering van de aanbevelingen van de Staatscommissie ingesteld bij KB van 1 augustus 1818 Litt. TT, gingen niet voorbij aan het departement van Oorlog. Centraal in deze operatie stond het KB van 4 september 1823 nr. 7, in welks preambule de oogmerken van het staatshoofd werden opgesomd: vereenvoudiging, bezuiniging en samenhang Het KB o.a. in inv.nr. 1260, verbalen van 31 december 1823 nrs. 405-411. Het werd op ondergeschikte punten gewijzigd bij KBs van 18 oktober 1823 nr. 141 en 15 november 1823 nr. 1 (ARA Staatssecretarie inv.nrs. 1786 en 1813). De doelstelling van samenhang in het Rijksbestuur is ook uitdrukkelijk aanwezig in het KB van 19 september 1823 nr. 132 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 1756) tot instelling van de Raad van Ministers. Bij "ieder ander departement van algemeen bestuur" werd dat een secretaris.
Het KB van 16 november 1823 nr. 80 Inv.nr. 1260 verbalen van 31 december 1823 nrs. 405-411. Zie ARA Staatssecretarie inv.nr. 1814. aanschrijving RM 1823 II p. 276.
Aan deze reorganisatie was het nodige voorafgegaan. Nadat bij KB van 17 september 1823 nr. 10 enkele administrateurs bij het ministerie van Binnenlandse Zaken waren benoemd met vèrgaande eigen bevoegdheden, leek het de koning een nuttig idee deze constructie ook bij het Commissariaat-Generaal van Oorlog Bij KB van dezelfde 16 november 1823 nr. 82 Inv.nr. 1260 verbalen van 31 december 1823 nrs. 405-411. ARA Staatssecretarie inv.nr. 1837. Tot directeur van het Personeel en Militaire Zaken werd kol. Z.W.A.L. baron Van Tengnagell, tot directeur voor de Administratie de hoofdagent van het departement J.P. Reuther, en tot directeur voor het Materieel der Artillerie en Genie kol. J.P. Doorman. De bestaande Secretaris J.P. Scheffer werd gehandhaafd als Secretaris-Generaal. In een bij het KB gevoegd overzicht werd een verdeling van het personeel over de verschillende organisatie-onderdelen gegeven. Deze is weergegeven in hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.6. Niet zeker is of deze indeling ook door het departement is gehanteerd en dat het overzicht de gedetacheerde officieren en surnumeraire ambtenaren buiten beschouwing laat. De bezuiniging kreeg vorm door 25 ambtenaren dadelijk af te laten vloeien, waarvan er 22 op "gratificatie" werden gesteld en 3 betrekkingen elders konden krijgen. Inv.nr. 1395 verbaal van 29 november 1824 nr. 36, machtiging bij KB van 20 november 1824 nr. 108 opgelegd in inv.nr. 1463 verbaal van 14 april 1825 nr. 27, zijnde het bibliotheekreglement. De commies F.A. van Rappard werd, onder de orders van de directeur voor het Personeel en Militaire Zaken, belast met de bibliotheekzorg, waarvoor een jaarlijks budget van ( 4.000,= was toegestaan.
Aan de CGO D'Aubremé werd, na bijna 8 jaar trouwe dienst, bij KB van 15 juni 1826 nr. 93 ingaande 1 juli eervol ontslag verleend. Hij werd ingevolge KB van dezelfde dag nr. 94 opgevolgd door prins Frederik, tot dan toe Grootmeester der Artillerie en bij het aanstellings-KB bevorderd tot de rang van Generaal der Artillerie
Zolang de functie van Grootmeester zou vaceren, zou de directeur van het departement, gen.maj. H.R. Trip, daar de leiding waarnemen, op dezelfde voet als in art. 1 van het KB van 4 september 1823 nr. 7 was bepaald voor de waarneming door Secretarissen-Generaal bij afwezigheid van hoofden van departementen van algemeen bestuur.
Vgl. ARA Chefs Artillerie, p. 11. De herschikking van de zorg voor het materieel der artillerie komt daar niet tot uitdrukking, omdat die, voorzover nu bekend, alleen in het reorganisatiebesluit t.a.v. het departement is neergelegd.
Duidelijk is dat Doorman in ongenade was gevallen: in april was hem een scherpe ontevredenheidsbetuiging van de Koning ten deel gevallen en in mei raakte hij betrokken in het onderzoek van het Hoog Militair Gerechtshof naar wanpraktijken in de Genie, welk onderzoek uiteindelijk zou leiden tot de déconfiture van de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën lt.gen. Krayenhoff. Zie Algemeen Rijksarchief, geheim verbaalarchief van het ministerie van Oorlog (thans nog nummer toegang 2.13.13.01, na aanstaande herziening en aanvulling nummer toegang 2.13.67) (voortaan: ARA Oorlog geheim), inv.nr. 35 verbalen van 13 mei 1826 Litt. N7 en O7.
Eén van de zaken waarmee de prins als kersverse CGO te maken kreeg, was de déconfiture van de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën, C.R.T. Krayenhoff, die zich kort tevoren was begonnen af te tekenen. Op voordracht van de prins werd bij KB van 9 september 1826 nr. 117
Inv.nr. 1709 verbaal van 14 september 1826 nr. 12.
Burger, Genie 1813-1841, pp. 26 e.v.
Iets tevoren, bij KB van 29 augustus 1826 nr. 188, was in het kader van de samenvoeging van de Generale Staf en de Generale Kwartiermeesters Staf reeds besloten om het onder de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën ressorterende "Archief van Oorlog en Topografisch Bureau" (AvO/TB) te splitsen. Het Topografisch Bureau (TB) ervan zou worden toegevoegd aan de Generale Staf. Bepaald werd dat de daarbij werkzame Genie-officieren voorlopig hun werkzaamheden zouden voortzetten en zolang beschouwd zouden worden als te zijn gedetacheerd bij de Generale Staf, maar in het vooruitzicht werd gesteld dat dit personeel zo spoedig mogelijk moest terugkeren naar werkzaamheden bij de Genie. Het overblijvende Archief van Oorlog (AvO) zou het depot blijven van alle kaarten, plans, memories van defensie en alle andere objecten betrekking hebbend op de "geodesie, geografie, topografie, statistiek en militaire geschiedenis van het Koninkrijk", en dus dienden alle plans, volbrachte verkenningen, memoriën en belangrijke rapporten, na op orde te zijn gebracht, door de Generale Staf en andere militaire autoriteiten in het AvO te worden gedeponeerd en met het stempel daarvan te worden gemerkt. Behalve de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën en de Chef van de Generale Staf zou niemand zonder toestemming van de CGO bescheiden uit het AvO mogen lichten. Terwijl het KB uitdrukkelijk bepaalde dat aan de superintendentie van de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën over AvO en TB met onmiddellijke ingang een einde werd gemaakt, werd bij het AvO niet uitdrukkelijk bepaald onder wiens gezag dit orgaan zou fungeren. Aan de CGO werd opgedragen voordrachten te doen voor de aanstelling directie en personeel van het AvO en van officieren bij het TB. Uit het feit dat voor de directie van TB geen voordracht werd gelast, mag worden afgeleid dat de fungerende directeur van het AvO/TB, gen.maj. M.J. de Man, werd gedacht als chef van het TB na de onderbrenging daarvan bij de Generale Staf.
In de praktijk bleef De Man (van huis uit Genie-officier) zich echter, tot zijn dood in 1838 toe, onveranderlijk "directeur van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau" noemen en zich als zodanig gedragen, alsof de verordonneerde splitsing van AvO/TB niet bestond. En opvallend is dat ook andere autoriteiten, het departement van Oorlog niet uitgezonderd, zich aan deze praktijk conformeerden Voor nadere uiteenzetting over de discrepantie tussen de formele organisatiebesluiten en de feitelijke praktijk wordt verwezen naar: Algemeen Rijksarchief, fragment-archief van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau (1811)1814-1841, nummer toegang 2.13.68.04.
Van de last om die nadere voordrachten voor AvO en TB te doen kweet de CGO zich pas in 1828, met als resultaat de KB's van 29 juni 1828 nrs. 137 en 138. Het eerste handelde over het TB, dat onverkort gerekend werd tot de Generale Staf Het TB zou bestaan uit een directeur/officier der Generale Staf, een adjunct-directeur/dito, 3 tekenaars, 2 graveurs, 1 commies en gedetacheerd of tijdelijk militair personeel. In de vorige noot werd al aangegeven dat de feitelijke situatie geheel anders lag. ARA Staatssecretarie inv.nr. 3006. Het KB bepaalde dat de directeur en zijn adjunct officieren van de Genie of de Generale Staf moesten zijn, terwijl ook voor de chartermeestersplaatsen officieren konden dienen. Alle benoemingen in deze functies zouden worden beschouwd als een eervolle retraite voor verdienstelijke officieren die voor de actieve dienst minder geschikt bevonden waren, aldus het KB. De voordracht van de CGO van 24 juni 1828 Litt. H7 (opgelegd bij het KB 29 juni 1828 nr. 137) was zelfs nog iets strakker: "Het voornemen om officieren, die weinig meer voor den actieven dienst geschikt zijn, en wel bij voorkeur altijd uit die van den generalen Staf te kiezen, in de onderscheidene posten bij het Archief van Oorlog te doen optreden, biedt een nieuw middel aan de hand, om brave lieden, die in de gelederen der Armee, ondanks hunnen goeden wil en ijver, door gevorderden ouderdom of andere bijkomende omstandigheden, geen nut meer kunnen stichten, behoorlijk en tevens op eene eervolle wijze te verzorgen". Waarmee duidelijk werd dat aan officieren van de Generale Staf een zekere voorrang werd toegedacht bij benoemingen in het AvO. Hoe gevoelig de kwestie rond het AvO en TB wel lag tussen Generale Staf en Genie, komt in diezelfde voordracht tot uiting, waar de CGO toelichtte waarom hij voorstelde twee chartermeestersplaatsen te creëren, "een belast met al hetgeen onder de dienst van den Generalen Staf ressorteerd, en een, gelijke functien waarnemende voor al hetgeen tot de Genie behoort". "Meermalen", zo schreef de CGO, "hebben de hoofden van deze beide takken van dienst, bij de deswegens plaats gehad hebbende beraadslagingen, niet onduidelijk van hunne beduchtheid doen blijken, dat het vereenigen der voortbrengzels van hunne respective onderhorigen in een en hetzelfde Archief en onder hetzelfde beheer, aanleiding tot zwarigheden zoude kunnen geven. In voege zoo als thans wordt voorgesteld, zullen niet alleen alle moeijelijkheden opgeheven en de moeijelijke botzingen voorgekomen zijn, maar de vrees voor wanorde en onaangenaamheden, zal voor de verzekering van regelmatigheid en goede verstandhouding de plaats ruimen".
Met verwijzing naar de "jongste reorganisatie", waarmee die van 1826 bedoeld zal zijn, deed de prins-CGO op 9 juli 1828 een voordracht tot herziening van de formatie van het departement, dat resulteerde in het KB van 12 juli 1828 nr. 109 ARA Staatssecretarie inv.nr. 3012.
Bij KB van 15 augustus 1827 nr. 152 waren inmiddels nadere instructies gegeven over de werkzaamheden bij het Commissariaat-Generaal, die er op neerkwamen dat de prins-CGO van een aantal bezigheden werd ontlast en grotere bevoegdheden gedelegeerd werden aan de directeuren bij het departement en aan de chef ADG
Opgemerkt wordt dat deze regeling een heel eind kwam in de richting, die in 1823 vanuit de Staatssecretarie aan de CGO was gesuggereerd -- de administrateurs à la Binnenlandse Zaken -- en die D'Aubremé destijds met succes had weten te torpederen; zie noot 40.
.Bij KB van 25 december 1829 nr. 83 werd prins Frederik vervolgens benoemd tot Admiraal van de vloot en Kolonel-Generaal van alle wapens der Landmacht en in die rangen belast met de opperdirectie van de departementen van Oorlog en Marine. Beide departementen werden, onder de prinselijke opperdirectie, ingaande 1 januari 1830 gesteld onder de leiding van Directeurs-Generaal. Tot Directeur-Generaal van Oorlog (DGO) werd benoemd lt.gen. J. de Eerens. Aan de Kolonel-Generaal en DGO werd opgedragen een voordracht in te dienen voor de nadere regeling van de gevolgen
Deze ingreep gaf de stoot tot reorganisatie van het departement van Oorlog, die bij KB's van 27 februari 1830 nrs. 116-119
De Kolonel-Generaal diende voor te dragen voor: benoemingen, bevorderingen, verplaatsingen, ontslag, nonactiviteit en pensionering van officieren; rang- en ancienniteitsreclames; het maken van geheel nieuwe inrichtingen en het wijzigen van bestaande formaties en organieke besluiten; het vaststellen van nieuwe en het wijzigen van bestaande algemene reglementen en verordeningen voor de uitoefening van enige tak van dienst; het formeren en bijeenbrengen van kampementen; het aanleggen van vestingen en versterkingen; het aanleggen van nieuwe wegen en kanalen.
Dat waren: verplaatsingen van officieren van korps naar korps binnen één wapen, met uitzondering van overplaatsingen bij de Grenadiers en Jagers; aanstelling en ontslag van adjudanten bij de korpsen en kornets bij de cavalerie; benoeming en ontslag van administrateurs van kleding en wapening bij de korpsen en van administrateurs bij de garnizoenshospitalen; benoeming en ontslag van officieren van gezondheid 3e klasse, apothekers, bezoldigde kwekelingen bij het Rijkshospitaal en kwekelingen bij 's Rijks Veeartsenij School; aanstelling bij een ander wapen, verplaatsing en ontslag van kadetten bij de KMA m.u.v. aanstellingen op gereduceerde bijdrage; toelating in bijzondere gevallen van kadetten bij de korpsen; aanstelling en ontslag van lagere geëmployeerden bij de KMA; aanstelling en ontslag van opzichters van fortificatiën en conducteurs der artillerie.
Vervolgens bepaalde het KB de opheffing van de bestaande directies bij het departement van Oorlog, met eervol ontslag van de directeurs Bij KB nr. 118 werd de directeur voor de Administratie, gen.maj. Reuther, belast met het oppertoezicht over de administratie bij het leger, en bij KB nr. 119 werd de voormalige directeur Personeel en Militaire Zaken, gen.maj. baron Van Tengnagell, gevolmachtigde van de Koning te Frankfurt ter regeling van de samenstelling van het Bondgenootschappelijke Leger. Zie ook Burger, Genie 1813-1841, pp. 33 e.v.
Het departement van Oorlog bleef staan onder leiding van een Directeur-Generaal. De zorg voor de redactie van jaarlijkse en 10-jarige begrotingen en van aanvragen om betaling onderworpen aan verevening door de Algemene Rekenkamer, werd gelegd bij het Algemeen Secretariaat. Zaken betreffende de Generale Staf en het Topografisch Bureau, die tot dusverre door de ADG werden behandeld, zouden van de ADG worden losgemaakt en door het kabinet van de DGO worden verricht Dat wekt de indruk dat men vooralsnog geen uitweg wist uit de patstelling rondom het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau, en de behandeling van deze materie daarom maar in handen gaf van het kabinet.
Het KB nr. 117 stelde de ADG, gevestigd te 's-Gravenhage, onder het directe toezicht van de Kolonel-Generaal. De ADG was belast met alle zaken betreffende de dienst der Fortificatiën en het korps Ingenieurs, Mineurs en Sappeurs en zou dienaangaande alle rapporten ontvangen en beschikkingen afgeven. De chef ADG zou zelfstandig corresponderen met andere militaire en civiele autoriteiten. Inzoverre de Koning zich in Genie-aangelegenheden beslissingen had voorbehouden, zouden deze door de Kolonel-Generaal of door de DGO worden voorgebracht, e.e.a. naargelang het bepaalde in KB nr. 116. Correspondentie over Genie-zaken met andere departementen van algemeen bestuur dienden via de DGO te lopen. Voor de behandeling van zijn taken zou de Kolonel-Generaal aan de chef ADG Genie-officieren en ambtenaren van het departement van Oorlog ter beschiking stellen.
Bij KB van 27 juli 1830 nr. 73 ARA Staatssecretarie inv.nr. 3438. Zie noot 51 en 62. Bij beschikking van 1 december 1830 nr. 30 (inv.nr. 2543) voorzag de CGO in enkele hiaten die met de nieuwe formatie waren gevallen: in afwachting van nadere bepalingen over de loop der werkzaamheden bij het departement, achtte hij het noodzakelijk om het toezicht over de -- inmiddels onbeheerd gelaten -- archieven bij het departement op te dragen aan de commies G.C. Visée, en om de directie over de eigenlijke secretarie op te dragen aan de commies C.C.A. Favre. Hoewel bij KB van 23 oktober 1830 nr. 92 (Inv.nr. 2605 verbaal van 21 maart 1831 nr. 48.) opnieuw een Staatscommissie aan het werk werd gezet om tot wijziging in de inrichting van de departementen van algemeen bestuur te adviseren, lijken de effecten daarvan goeddeels aan het departement van Oorlog voorbij te zijn gegaan. De toename van werkzaamheden die het gevolg was van de Belgische opstand en de langdurige mobilisatie van de Landmacht, zal daaraan niet vreemd zijn. In elk geval lag die toename ten grondslag aan het KB van 17 februari 1831 nr. 63 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 3524) waarbij een beperkte formatie-uitbreiding van het departement werd toegestaan. Bij KB van 31 december 1832 nr. 45 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 3766) keerde men terug naar de formatie van 1830, terwijl bovendien als gevolg van natuurlijk verloop alle surnumeraire ambtenaren in de vaste formatie konden worden opgenomen. Bij KB van 15 juni 1835 nr. 50 (ARA Staatssecretarie inv.nr. 4035) werd de departementale formatie tot 38 ambtenaren, de SG inbegrepen, teruggebracht. De preambule van dit KB maakt duidelijk dat voorjaar 1834 enige schermutselingen plaatsgevonden moeten hebben over de formatie. Een voorstel tot vervulling van vacatures werd door de Koning aangehouden totdat "het Departement, als gevolg der daaromtrent ten jare 1830 beraamde algemeene maatregelen, eene reductie en reorganisatie zou hebben ondergaan". Die reductie werd pas in 1835 geëffectueerd, van reorganisatie kwam het niet.
Vervolgens werd bij KB's van 20 januari 1836 nrs. 79 en 80 de steendrukkerij te Leiden, verbonden aan de Dienst der Militaire Verkenningen min of meer bij het departement van Oorlog ingelijfd, en de dienst der Militaire Verkenningen zelve verregaand onder curatele van het departement gesteld Zo althans is de tekst te verstaan van KB nr. 79, dat bepaalde dat de steendrukkerij voortaan onder beheer van het departement van Oorlog zou staan en werkzaamheden voor alle departementen zou verrichten, aan te vragen bij en te verrekenen met Oorlog. Aanstelling, ontslag en bezoldiging van tekenaars, graveurs en geëmployeerden bij de Dienst en de steendrukkerij werd opgedragen aan het departement, en de uitbetaling van de bij de steendrukkerij verschuldigde daggelden zou m.i.v. 1 januari 1836 rechtstreeks door het departement geschieden. Tegelijk werden ongedekte uitgaven, deels door de directeur Van Gorkum voorgeschoten, over 1834 en 1835 geregulariseerd, daaronder begrepen die voor de huur van een lokaal voor het archief van de Militaire Verkenningen. Het KB nr. 80 rept dan vervolgens van "de steendrukkerij van het departement van Oorlog te Leiden" waar onder een tienjarige subsidiëring van de departementen van Binnenlandse Zaken en Oorlog de kaarten van de hoofdrivieren van het Rijk zouden worden gedrukt. Uit de voordracht bij het KB nr. 79 wordt wel duidelijk dat deze ingrepen werden veroorzaakt door financiële uitwassen bij Van Gorkums dienst, veroorzaakt door diens al te grote nadruk op de "wetenschappelijke" kant van zijn vak. Het verwijt van hobbyisme, dat daarin doorklonk, zou enkele jaren later nog eens worden gereleveerd toen een persverslag over een voordracht van Van Gorkum te Leiden, kort na zijn pensionering, aanleiding gaf tot een verhitte correspondentie en resulteerde in een koninklijke ontevredenheidsbetuiging. Zie ARA Oorlog geheim inv.nr. 127 verbalen van 24 februari 1841 Litt. Z1, 27 februari 1841 Litt. C2, 26 maart 1841 Litt. M4 en N4. Waarop
Pas na de oplossing van de Belgische zorgen kwam de aandacht weer te liggen bij de organisatie van het departement van Oorlog en de daarvan verzelfstandigde organen Departement van de Grootmeester en ADG. In het KB van 6 juli 1839 nr. 43 Inv.nr. 3119 verbaal van 8 juli 1839 nr. 2. De formulering van het KB is zodanig dat niet kan worden geconcludeerd dat prins Frederik weer werd benoemd in de kwaliteit van Grootmeester, zoals in ARA Chefs Artillerie p. 12 wel is aangenomen.
Of de kroonprins wel zo gecharmeerd was van de constructie waarin departement van Oorlog, departement van de Grootmeester en de ADG naast elkaar bestonden, valt ernstig te betwijfelen. Binnen een week nadat hij het koningschap had aanvaard, gelastte hij bij KB van 12 oktober 1840 nr. 15 Inv.nr. 3165 verbaal van 16 oktober 1840 nr. 1.
Bij KB van 8 februari 1841 nr. 90 Inv.nr. 3183 verbaal van 1 mei 1841 nr, 84. Dat waren: benoeming en verplaatsing van adjudanten; inwilliging van verzoeken van officieren om tijdelijke non-activiteit om gezondheidsredenen; gratificaties aan onderofficieren en minderen bij pasportering; uitvoering van KB's inz. algemene inspecties, praktische oefeningen en kampement van troepen; aanbestedingen van brandstoffen en verlichting in militaire wachten, van benodigdheden voor 's Rijks Magazijn van Geneesmiddelen, van consumptieve artikelen voor het Groot Militair Hospitaal en van militaire transporten te water; tenslotte de verkoop van in onbruik geraakte goederen.
Tenslotte werd bij KB van 7 juni 1841 nr. 11
Voor gedetailleerd overzicht van de organisatie zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.7. Daarin herkent men de formalisering van de in 1835 geëffectueerde inlijving van de steendrukkerij te Leiden.
Inv.nr. 3190 verbaal van 30 juni 1841 nr. 1A. Benoemd werden: jhr. F.A. Ridder van Rappard tot chef van de afdeling Secretariaat, maj.inf. B.J. Verstege tot chef van de afdeling Personeel, maj.art. A.W. de Bruyn tot chef van de afdeling Artillerie en kol.ing. P.J. Ackermans tot chef van de afdeling Genie. Het fungerende hoofd van de afdeling Administratie ging over in de nieuwe organisatie.
Na het overlijden van de SG Scheffer werd jhr. F.A. Ridder van Rappard, chef van de afdeling Secretariaat, tot SG benoemd met gelijktijdige opheffing van zijn vorige functie (KB van 20 augustus 1842 nr. 49 in inv.nr. 3246 verbaal van 23 augustus 1842 nr. 10A).
Bij KB van 3 november 1843 nr. 14 (inv.nr. 3301 verbaal van 24 november 1843 nr. 28B) werd, om de formatie van het departement in overeenstemming te brengen met het 10e hoofdstuk van de Staatsbegroting, machtiging verleend tot het in dienst stellen van een hoofdofficier bij het 2e bureau van de afdeling Genie en van 2 hoofdofficieren der militaire administratie bij het 1e en 3e bureau van de afdeling Administratie. De minister van Oorlog diende voorstellen te doen voor de pensionering van afvloeiende (civiele) ambtenaren. De formatie van het departement werd verder gewijzigd zoals in hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer" § 2.7 tussen [ ] is aangegeven.
Bij KB van 12 april 1844 nr. 47 (inv.nr. 3326 verbaal van 23 mei 1844 nrs. 31 en 32) werd de leiding van de huishoudelijke dienst van het departement opgedragen aan de gepensioneerde kap. V. van den Bergh, wiens toelage ten laste van het departement werd gebracht. Het bedienend personeel van het departement werd onder zijn orders gesteld.
Bij KB van 21 maart 1846 nr. 94 werd, ingaande 1 januari 1846, het personeel van het 3e bureau (Topografie) van de afdeling Genie uitgebreid met 2 graveurs-leerlingen.
Bij KB van 18 juni 1843 nr. 49 werd aan de hoofden van de departementen van Oorlog en Marine de rang en titel van minister toegekend, waardoor deze departementen zelve ook ministeries gingen heten.
Bij KB van 10 mei 1848 nr. 75 werd het (derde) bureau Topografie uit de afdeling Genie gelicht en tot Topografisch Bureau bij het departement omgevormd, op gelijk niveau als de departementsafdelingen Deze verzelfstandiging geschiedde op voordracht van C. baron Nepveu, ad interim minister èn chef van de Generale Staf van 25 maart tot 22 mei 1848, wiens gehele carrière was verlopen binnen de kaders van de Generale Staf, totdat hij daarvan in 1841 chef was geworden. Dat uitgerekend de GS-officier b.d. Nepveu het Topografisch Bureau onder de vleugels van de departementsafdeling Genie weghaalde, is tekenend in het licht van de hiervoor beschreven GS-Genie-controverse over het Topografisch Bureau.
Pas bij KB van 22 augustus 1849 nr. 86
Gedetailleerder opgave zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.8.
Burger, Genie 1841-1914 pp. 6, 10. Zie bijv. inv.nr. 13937 hoofd Oorlog, Departement van, inschrijving van 27.8.1850 nr. 45B: lijst van bescheiden te vernietigen uit het
De organisatie van het departement van 1849 heeft in wezen stand gehouden tot 1877. Op enige schaal hebben formatiewijzigingen Men zie: KB 24 mei 1850 nr. 38, KB 28 juli 1850 nr. 46, KB 21 februari 1851 nr. 107, KB 23 juni 1851 nr. 73, allen in
Voor het Topografisch Bureau stond deze ingreep gelijk met een verzelfstandiging. Het TB werd immers, inclusief zijn chef, buiten de departementsformatie en noodzakelijkerwijs dus ook buiten de departementsorganisatie geplaatst, waarmee het in de positie van een "buitendienst" terechtkwam. Korte tijd later is het TB omgedoopt tot "Topografische Inrichting".
De betekenis van de formatie-ingreep bij het bureau van de IGDL ligt gecompliceerder, omdat de IGDL zelve nimmer deel had uitgemaakt van de organisatie of formatie van het departement, maar zijn bureau-personeel sinds 1828 tot de departementsformatie was gerekend. Tot welke organisatie-eenheid dit bureau-personeel sinds 1868 werd geacht te behoren, is niet duidelijk; het komt echter niet voor in de successieve organisatie- en formatiebesluiten betreffende de Geneeskundige Dienst (zie ARA I(G)GDL(Z) (2.13.62.06) pp. 16-19.
Pas bij KB van 27 november 1877 nr. 1 en het daarop gebaseerde ministeriële besluit van 29 december 1877 nr. 36S werd, ingaande 1 mei 1878, de organisatie van het departement integraal herzien
Voor verdere details van de organisatie 1878 zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.9. De reorganisatie van 1878 vertoont enige gelijkenis met het organisatievoorstel dat opgesloten lag in het voorstel voor "collegiaal bestuur" uit 1818 -- zie noot 24.
Een lang leven was aan de organisatie van 1878 niet beschoren: bij KB van 10 maart 1880 nr. 15
Opgelegd bij het originele KB in Algemeen Rijksarchief, archief van het Kabinet des Konings 1841-1897, 's-Gravenhage (niet gepubliceerd) 1949, nummer toegang 2.02.04 (voortaan: ARA KdK) inv.nr. 2369.
De chef van de Generale Staf, de Inspecteur der Genie en de Hoofdintendant kregen de bevoegdheid om kennis te nemen van de zaken welke door resp. de 2e, 5e en 6e afdeling van het departement werden behandeld, alsook om daaromtrent voorstellen te doen. Deze functionarissen, die dus formeel los kwamen te staan van de departementale organisatie, zouden niettemin hun bureaus dienen te hebben in één der gebouwen van het departement Aan de bevoegdheden en het huisvestingsvoorschrift van 1880 kwam voor wat betreft de chef Generale Staf en de Hoofdintendant een einde bij KB van 20 juli 1891 nr. 32, als gevolg van hun verplaatsing naar andere gebouwen dan die van het departement. De Inspecteur der Genie behield in 1891, zij het in iets gewijzigde redaktie, zijn rechten en zijn vestigingsplaats. Opvallend is de uitzondering, die in 1880 voor de Inspecteur der Artillerie impliciet wordt gemaakt. Inv.nr. 3706. Voor details van de organisatie 1880 zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.10. In § 2.11 wordt voorts een cumulatief overzicht gegeven van de taken, die in het tijdvak 1882-1914 aan de verschillende afdelingen waren toegedeeld. Dit overzicht is gebaseerd op de Staatsalmanakken voor de aangegeven jaren.
Bij KB van 8 februari 1895 nr. 13 werd, ingaande 1 mei d.a.v., vervolgens een achtste afdeling, Comptabiliteit, in het leven geroepen. Het was de bedoeling, de behandeling van alle comptabele aangelegenheden, tot dan toe verdeeld over de 1e, 4e, 5e en 6e afdelingen, bij de 8e samen te brengen. Al in 1898 werd op dat plan teruggekomen: de 8e afdeling werd bij KB van 14 maart 1898 nr. 38, ingaande 1 april, herdoopt tot Militaire Administratie, waarvan de taak werd de controle over het inwendig beheer der korpsen en de verificatie van de administratie en het geldelijk beheer bij de legeronderdelen, die niet werden gecontroleerd door andere afdelingen van het departement, i.c. de 1e, 4e en 5e. Deze laatste drie afdelingen kregen hun comptabiliteitstaken, zoals zij die voor 1895 hadden vervuld, in 1898 weer terug. Het netto effekt van de veranderingen van 1895 en 1898 was, dat de comptabele en verificatietaken die voor 1895 bij de 6e afdeling hadden berust, bij de 8e terecht kwamen.
De in 1895 beoogde toestand werd tenslotte gerealiseerd bij KB van 24 april 1903 nr. 50, dat ingaande 1 mei 1903 een negende afdeling, Comptabiliteit, creëerde, waaraan de 1e, 4e, 5e en 8e afdelingen hun comptabiliteitstaken kwijtraakten. Tot aan de Eerste Wereldoorlog onderging de afdelingsstructuur van het departement geen wijzigingen meer, slechts de naam van de 7e afdeling veranderde in 1907 tot "militie en landweer".
De paragrafen 1.5 t/m 1.11 zijn nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst, die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
In januari 1914 Voor een overzicht van de organisatie in 1914 zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.12. KB van 12 januari 1914 nr. 49. Ministeriële beschikking (voortaan: mb) van 16 juni 1915, Ie afd., nr. 128, in:
MB van 6 augustus 1919, Ie afd., nr. 124 (
MB van 3 mei 1917 nr. 99 (
Bij KB van 30 januari 1923 nr. 41 werden de VIIIe afdeling, Militaire Administratie, en de IXe afdeling, Comptabiliteit, samengevoegd tot een nieuwe VIIIe afdeling die de naam Comptabiliteit voerde
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst, die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Met ingang van 1 september 1928 KB van 11 juni 1928 nr. 202. V.E. Nierstrasz, "De strijd op Nederlands grondgebied tijdens wereldoorlog II. Hoofddeel I: De voorgeschiedenis van 1922-1939, Het Nederlandse leger tussen 1e en 2e Wereldoorlog", niet gepubliceerd concept, Landmachtstaf Sectie Militaire Geschiedenis, p. 121-125. Zie ook: P.J. Oud,
De instelling en opheffing van departementen is een zaak van de Kroon. Daar een wijziging van de departementale indeling meestentijds wetswijzigingen met zich meebrengt, is de medewerking hieraan van Tweede en Eerste Kamer nodig. Anders gezegd: voordat een KB tot samenvoeging van de twee afzonderlijke departementen in werking kon treden, moesten eerst de wettelijke maatregelen getroffen worden om de afzonderlijke bevoegdheden en verplichtingen van de minister van Oorlog en Marine toe te kennen en op te leggen aan de minister van Defensie.
Reeds in 1912 was een KB tot opheffing van beide departementen en tot instelling van het departement van Defensie tot stand gekomen KB van 3 december 1912 nr. 363. KB van 26 maart 1914 nr. 167. Zie ook: P.M. Bosscher,
Ministerie van Defensie, Centraal Archievendepot (voortaan: Def/CAD), Archief van het Algemeen Hoofdkwartier Generale Staf (voortaan: AHKGS), Kabinet (1914-1940), inv. nr. 13.
Een bijzondere moeilijkheid was vooral dat de Marine een belangrijke taak had in de verdediging van Nederlands-Indië, terwijl de Landmacht vooral een taak had in de verdediging van het Nederlands grondgebied. Het feit, dat de "algemene staf der landsverdediging", die in de voorgestelde organisatie de minister van advies zou voorzien, door een Landmacht-officier zou worden voorgezeten deed bij de Marine de vrees ontstaan dat "(...) de niet-deskundige minister wordt ingelicht door eene autoriteit, die zelf niet geheel deskundig is! De chef van den algemeene staf der landsverdediging (...) die niet volledig op de hoogte kan zijn van en ook geen direct belang heeft bij de eischen, die voor de verdediging van Nederlands-Indië aan de Marine worden gesteld, zal toch in dezen uitsluitend het oor van den minister hebben". Een mogelijke splitsing van de Marine in twee delen, namelijk een Nederlandse en een Nederlands-Indische Marine, werd ook afgewezen In deze constellatie zou het deel van de Marine dat verantwoordelijk was voor de verdediging van het Koninkrijk buiten Nederland, komen te ressorteren onder het departement van Koloniën. Zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Raad van Defensie (voortaan ARA Raad van Defensie), nummer toegang 2.13.62.04, inv.nrs. 38 (bundel 1920/247) en 12.
Ook de Raad van Defensie kwam in zijn advies aan de Koningin tot een "onvoorwaardelijke ontrading" van het wetsontwerp. Men verwachtte van de samenvoeging geen besparing. Verder zou het moeilijk, zo niet onmogelijk zijn een persoon te vinden die geschikt was de post van minister op zich te nemen. Deze diende immers op beide gebieden deskundigheid te bezitten. Ook achtte men het "onnatuurlijk" om juist in een tijd van voortdurende specialisatie van de arbeid en techniek, tot fusie over te gaan.
Bij KB van 27 september 1920 nr. 759 kwam niettemin het besluit tot opheffing van de departementen van Oorlog en Marine en tot instelling van het departement van Defensie tot stand. Daar de wettelijke voorzieningen naar aanleiding van dit KB nog getroffen moesten worden trad het nog niet direkt in werking. Deze uitwerking werd pas geregeld in 1928 KB van 20 februari 1928 nr. 38. Oud, deel II pag 34. Zie voor de verdere motieven de Nota van toelichting en het advies aan de Koningin bij het betreffende wetsontwerp, in ARA Raad van Defensie, inv.nr. 38 bundel 1920/247.
Met de inwerkingtreding van het departement van Defensie op 1 september 1928 diende ook de organisatorische inrichting van dit nieuwe departement geregeld te worden. Tot dan toe was de organisatie van de op te heffen departementen afzonderlijk geregeld, voor Oorlog laatstelijk bij KB van 10 maart 1880 nr. 15 en daarop gevolgde wijzigingsbesluiten.
Het ministerie van Marine was in 1860 ingedeeld in vijf afdelingen. Grofweg ressorteerden onder dit ministerie sedertdien, met wisselende benaming en nummer, onder de ambtelijke leiding van de secretaris-generaal vijf afdelingen:
In 1880 werd de nummering van de afdelingen, welke reeds enkele malen was gewijzigd, afgeschaft. De secretarie werd in 1886 in 3 bureaus gesplitst. Voor verdere informatie zie: G.J.A. Raven ed.,
De minister van Oorlog stelde voor de organisatie voortaan bij ministeriële beschikking vast te stellen. Hierdoor konden wijzigingen in de departementale samenstelling eenvoudiger en sneller doorgevoerd worden Inv.nr. 5014, verbaal van 9 augustus 1928, Ie afd. nr. 1. KB van 30 augustus 1928 nr. 7 (LO 1927 nr. 263). Gewijzigd bij KB's van 3 november 1930 nr. 51, 2 juni 1931 nr. 31 en 12 juli 1933 nr. 64.
Het departement werd met ingang van 1 september 1928 onderverdeeld in vijftien afdelingen. Werkzaamheden die bij overeenkomstige afdelingen van de voormalige departementen van Oorlog en Marine waren ingedeeld, werden in de nieuwe samenstelling niet geïncorporeerd tot één afdeling. Zo werden de afdelingen Personeel en Intendance gesplitst in een afdeling Landmacht en Zeemacht. Alle ambtenaren, werkzaam bij de departementen van Oorlog en van Marine gingen op 1 september 1928, in dezelfde rang en functie, over naar het nieuwe departement KB van 30 augustus 1928 nr. 8. Voor een uitputtende omschrijving van de taken van de afdelingen wordt verwezen naar de rapporten betreffende het onderzoek naar de waarde van functies bij het departement, inv.nr. 5078. Voor de hoofdstructuur van het nieuwe departement van Defensie zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.13.
Bovendien kende het departement nog de buiten deze afdelingen staande bureaus van de referendaris in algemene dienst, het bureau van de Secretaris-Generaal alsmede de bureaus Scheepsbouw, Stoomvaartdienst en Comptabiliteit van het materiaal bij 's Rijks werven. In 1931 werden de drie laatstgenoemde bureaus opgeheven en ondergebracht bij de afdeling IV A (Materieel Zeemacht) KB 2 juni 1931 nr. 31. Inv.nr. 5126. De adjudant vormde blijkens dit stuk ook een eigen archief. Vastgesteld bij MB van 19 december 1933, bureau SG nr. 1, en uitgegeven 's-Gravenhage 1933. Inv.nr. 5104-5105.
Het gebouw van het departement van Marine aan het Lange Voorhout 7 werd, de bibliotheek uitgezonderd, ontruimd. De vrijgekomen ruimte werd ingenomen door de Generale Staf, het Krijgsgeschiedkundig Archief en het Bureau Militaire Verkenningen, de Commandant van het Veldleger, Vesting Holland en de Inspecteur van de Militaire Administratie. De Marinestaf, de afdelingen Personeel en Secretarie werden gevestigd aan het Plein 4. De overige afdelingen van het (voormalig) departement van Marine werden gevestigd in het pand Plein 5 en Kalvermarkt 20, uitgezonderd de afdeling Loodswezen welke gehuisvest werd aan Hofweg 2. Hier werden ook gevestigd de Ie en VIe afdeling (Juridische Zaken resp. Loodswezen). De IVe afdeling (IV A Materieel Zeemacht en IV B Artillerie Landmacht) kwam te zitten in het achtergebouw aan het Plein 5 Def/CAD, Archief van de inspecteur der militaire administratie (voortaan: IMA), pak A, brief van de minister van Oorlog aan de IMA, met bijlage, 1928.
De samenvoeging leidde op het personele vlak tot het nodige gekrakeel. Een verschil in promotiesysteem tussen de twee voormalige departementen, Oorlog en Marine, was er de oorzaak van dat personeel van het voormalig departement van Marine in een minder gunstige positie terecht kwam, terwijl hun positie voor de samenvoeging van de twee departementen gunstiger was dan die bij het departement van Oorlog Inv.nr. 5087; inv.nr. 4987, verbaal van 11 juni 1921 nr. 164.
Omstreeks mei 1932 werd de VIe afdeling A en B samengevoegd tot één afdeling Intendance
In 1937 werd er een "Regeringscommissariaat voor de Economische en Industrieele Verdedigingsvoorbereiding" ingesteld, welke rechtstreeks ressorteerde onder de minister van Defensie. Als regeringscommissaris werd aangewezen Ir. A. Groothoff. In afwachting van zijn officiële indiensttreding ving hij zijn werkzaamheden aan op 1 januari van genoemd jaar. Zijn taak was "(...) na te gaan in hoeverre de binnenlandsche industrie in staat is om, met inachtneming van aannemelijke leveringstermijnen en aanvaardbare prijzen, mede in verband met de industrieele verdedigingsvoorbereiding, te voldoen aan de nog uit te voeren opdrachten" MB van 11 mei 1937 nr. 140 (
MB van 29 augustus 1939 nr. 8 (
Deze uitbreiding werd bij KB van 29 augustus 1939 nr. 64 bekrachtigd. Vanaf deze datum bestond het departement van Defensie uit zestien afdelingen. Def/CAD, archief van de Artillerie Inrichtingen, Directie-archief, dossier 1 A. Voor een overzicht zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.14.
Voor het archief van het Centraal Orgaan voor de voorziening in de behoeften van de Weermacht zie: Algemeen Rijksarchief, archieven met betrekking tot de economische en industriële verdedigingsvoorbereiding, nummer toegang 2.13.68.06.
Op 24 augustus 1939 werd het Centraal Registratiebureau opgericht MB van 17 april 1939 nr. 213 (
Toen op 13 mei 1940 de Koningin en haar regering Nederland verlieten ging de regeringsmacht over op Opperbevelhebber der Land- en Zeemacht (OLZ), gen. H.G. Winkelman. De Secretarissen-Generaal (SG's) werden belast om de zaken hun ministerie betreffende te behartigen. "Winkelman zag de functie van de SG's zo, dat zij de zaken van het Departement als het ware als minister behandelden en dat hij daarboven stond"
Inv.nr. 5093, verslag van de vergadering der Secretarissen-Generaal van 17 mei 1940.
Op 18 mei werd bij decreet van de Duitse Führer in het bezette Nederlandse gebied het regeringsgezag op civiel gebied opgedragen aan de Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandse gebied In casu werd benoemd Dr. A. Seyss-Inquart.
Verordening van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied tot uitoefening van de regeringsbevoegdheden in Nederland (nr. 3), in
Het departement van Defensie werd onder bevel van de Wehrmachtsbefehlshaber geplaatst. Hiermee nam dit departement een uitzonderingspositie in, aangezien alle andere departementen onder de Rijkscommissaris gesteld werden. De ambtelijke leiding van het departement bleef in handen van de SG. Bij order nr. 8 van de secretaris-generaal van het departement van Defensie d.d. 19 mei 1940 moest het gebouw Plein 4 op 22 mei ontruimd worden ten behoeve van de Duitse autoriteiten. De hier gevestigde afdelingen werden op diverse locaties ondergebracht. Op 14 juni 1940 werd de SG van het departement van Defensie, C. Ringeling, op last van de Rijkscommissaris van het bezette Nederlandse gebied van zijn functie ontheven.
De volgende dag Een belangrijke bron voor het hierna volgende zijn de (in delen gebundelde) kabinetsorders, 1940-1945, inv.nrs. 5244-5249. Def/CAD, Verzameling directeur Archief van de Koninklijke Landmacht, map 3 A, brief van het hoofd van het Afwikkelingsbureau aan de commandant van de Opbouwdienst inzake personeel bij deze dienst, 1940 (afschrift). Bij verordening van de Rijkscommissaris VO 71/1940 van 30 juli 1940 werden, ingaande 15 juli, werkloze gedemobiliseerde militairen opgenomen in de "Opbouwdienst", welke ressorteerde onder het ministerie van Algemene Zaken. Ingaande 1 oktober 1940 kwam, ingevolge circulaire van het Afwikkelingsbureau Defensie 17 september 1940 VIIIe afdeling nr. 1 (gepubliceerd in
Ook andere maatregelen waren onderwijl van kracht geworden die het werkterrein van het Afwikkelingsbureau ten opzichte van het voormalige ministerie inperkten. De Marechaussee werd overgeheveld naar de burgerpolitie en ressorteerde onder het ministerie van Justitie (inv.nr. 5065 verbaal van 3 juli 1940 nr. 15; zie ook Algemeen Rijksarchief, archieven van het Algemeen Toezicht op de Koninklijke Marechaussee (1814)1841-1909 en de Inspecteur der Koninklijke Marechaussee 1909-1941(1942), Den Haag (niet gepubliceerd) 1992, nummer toegang 2.13.44, p. 11).
Het Capitulantenbureau werd ongeveer gelijktijdig overgeheveld naar het ministerie van Binnenlandse Zaken (inv.nr. 5065 verbaal van 11 juli 1940 nr. 32).
Ook nog in 1940 werd de afwikkeling van oorlogsschade toevertrouwd aan de Algemeen Gemachtigde voor de Oorlogs- en Defensieschaden van het ministerie van Financiën (zie Algemeen Rijksarchief, fragment-archief van de Algemeen Gemachtigde voor de Oorlog- en Defensieschaden van het ministerie van Financiën 1940-1941, Den Haag (niet gepubliceerd) 1991, nummer toegang 2.13.62.07). De bemoeienis met het Rode Kruis is op onbekend tijdstip overgegaan naar het ministerie van Sociale Zaken.
Later, op 1 juli 1941, werd de Dienst voor Bijzonder Beheer van de Rijkswaterstaat, ressorterend onder het ministerie van Waterstaat, ingesteld ten behoeve van het beheer van voormalige militaire gebouwen, werken en terreinen, welk beheer dus aan het Afwikkelingsbureau Defensie werd onttrokken (zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Dienst voor Bijzonder Beheer van de Rijkswaterstaat 1941-1947, Den Haag (niet gepubliceerd) 1993, nummer toegang 2.16.76.
. Met ingang van 25 juni 1940 werd het bureau van de SG omgedoopt in het kabinet van het hoofd van het Afwikkelingsbureau, terwijl het bureau Wachtgelden van de VIIIe afdeling werd overgebracht naar de afdelingen III A en B. Bij beschikking van 8 juli 1940 van Christiansen werd aan gen.maj. N.T Carstens met ingang van 15 juli 1940 de bevoegdheid tot ontslag en pensionering van militairen gedelegeerdInv.nr. 5098.
"Verordening van den Rijkscommissaris voor het bezette gebied nopens maatregelen ten aanzien van de bezoldiging en verzorging van militair en burgerlijk personeel der voormalige Nederlandsche Zee- en Landmacht nr. 114", in:
Op 24 april 1941 werden het Centraal Registratie Bureau en de afdelingen III A en B gesloten. Op 6 mei werd de IIIe afdeling wederom geopend, en bij brief van 10 juli 1941 van gen.maj. Schwabedissen, "Chef des Generalstabes für die Demobilmachung der Niederländischen Wehrmacht", werd het Centraal Registratie Bureau weer geopend en gesteld onder afdeling C van het afwikkelingsbureau van het departement van Defensie. Op 26 mei 1941 werden de afdelingen III A en B samengevoegd tot één afdeling.
Met ingang van 1 juli 1941 werd het afwikkelingsbureau van het departement gereorganiseerd Voor een overzicht zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.15.
Met ingang van 1 februari 1942 werd op bevel van de Duitse Weermachtbevelhebber in Nederland de titel van Hoofd van het Afwikkelingsbureau van het departement van Defensie gewijzigd in Commissaris voor de belangen van de voormalige Nederlandsche Weermacht Inv.nr. 5068, verbaal van 6 februari 1942 nr. 154.
Bij beschikking van de Commissaris van 24 februari 1942, kabinet nr. 2 werd de regeling van inwendige dienst bij het Commissariaat vastgesteld. De organisatie in afdelingen en bureaus bleef gelijk aan die van het Afwikkelingsbureau welke was vastgesteld op 1 juli 1941.
Op 21 mei 1942 werd Hasselman op eigen verzoek ontheven uit zijn functie van Commissaris. De terugvoering van nagenoeg het hele korps Nederlandse officieren in krijgsgevangenschap was hiervan de oorzaak. Hasselman koos ervoor ook in krijgsgevangenschap te worden afgevoerd, omdat naar zijn mening zijn plaats bij "mijn kameraden" was. De functie werd overgenomen door L.C. Rietveld. Bij zijn benoeming werden de bevoegdheden van gen.maj. Carstens overgenomen door Rietveld. Carstens ging evenals kap. Hasselman op eigen verzoek in krijgsgevangenschap.
Ingevolge bevel van de Weermachtbevelhebber in Nederland werd een deel van het commissariaat op 15 april 1944 geëvacueerd van 's-Gravenhage naar Velp. Door bominslag en brand op 26 februari 1945, 14.15 uur werd het perceel Fluweelen Burgwal 12a verwoest. In het pand was een belangrijk deel van het (geheim) archief van het departement van Oorlog, c.q. Defensie ondergebracht Voor een proces-verbaal van de gebeurtenissen van die dag en een opgave van de door de brand verloren gegane archieven en archiefgedeelten, zie inv.nr. 5071, verbaal van 23 juli 1945 nr. 96.
Na de bevrijding van noordelijk Nederland ontstond er onzekerheid over bestuurs- en andere bevoegdheden tussen de Vertrouwensmannen enerzijds en het Militair Gezag anderzijds Het valt buiten het kader van deze inleiding van dit institutioneel overzicht om hier verder op deze kwestie in te gaan. Voor literatuur over deze kwestie, zie: H.W. van Asten,
Aan den heer Ringeling Secretaris Generaal van het Departement van Defensie. Namens de Vertrouwensmannen van de Nederlandsche Regeering, verzoek ik U Uwe werkzaamheden als Secretaris Generaal van het Departement van Defensie op maandag 7 mei 1945 te hervatten. Namens het College, van Schellen, secretaris.
Op 8 mei 1945 verscheen er een Nederlandse Staatscourant, door de Vertrouwensmannen uitgegeven
(...) waar elders in het land de maatregelen van het Militair Gezag reeds golden, in het westen maatregelen zouden gelden van Vertrouwensmannen, welke misschien dezelfde onderwerpen betroffen, maar niet dezelfde inhoud hadden als de door de chef staf Militair Gezag uitgevaardigde besluiten...
Op 28 mei werd door middel van een verordening van de Chef van de Staf Militair Gezag Landmachtstaf Sectie Militaire Geschiedenis, Collectie mr. A.M.R. Mommers, doos 603C, Publicatieblad van het Militair Gezag, 6 juni 1945, nr. 32, no. V 13 (121) Intrekking besluit, houdende voorzieningen met betrekking tot de departementen van algemeen bestuur.
Op 14 mei 1945 werd op last van de Chef Staf Militair Gezag een Adviescommissie voor de zuivering van het personeel van het voormalig Commissariaat voor de belangen van de Nederlandsche Weermacht ingesteld. Deze commissie diende een onderzoek in te stellen naar het beleid van het betrokken personeel en advies uit te brengen welke zuiveringsmaatregelen ten aanzien van dat personeel genomen moesten worden Def/CAD, archief van het ministerie van Marine te Londen, 1940-1949, AZ 12 G 1945.
De datum van opheffing van het Commissariaat is, ondanks uitvoerige naspeuringen in diverse archieven, niet exact vast te stellen. Deze moet worden gezocht omstreeks juni 1945. Als cesuur is in deze inventaris aangehouden 24 juni 1945. Op deze datum aanvaarde mr. J. Meynen zijn ambt als minister van Oorlog Het ministerie van Inv.nr. 316, verbaal van 26 juni 1945 nr. C2. Def/CAD, archief van het ministerie van Oorlog te Londen, 3 juli 1945 nr. 15. Voor een overzicht zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.16.
Op 31 mei 1945 vertrok de minister van Oorlog definitief van Londen naar Nederland Def/CAD, Archief Staf Bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten, bundel 96, Circulaire van de minister van Oorlog aan alle ministers, bureaus en diensten inzake de overgang van het departement van Oorlog. Met bijlagen. 1945. Zie ook: Def/CAD, archief Oorlog Londen, 1 mei 1945 verbaal 10 A. Bevat o.a. uitvoeringsbepalingen terugkeer naar Nederland. Inv.nr. 5072, verbaal van 30 juli 1945 afd. II nr. 27. Def/CAD, gerubriceerd archief van het Hoofdkwartier Generale Staf, 1945, ongenummerd, nr.8 ZG/45, verslagen betreffende besprekingen over de hogere legerleiding.
Op 17 augustus werd een afdeling Psychologische Dienst bij het departement ingesteld Inv.nr. 5072, verbaal van 17 augustus 1945 nr. 148. Inv.nr. 5073, verbaal van 10 september 1945 nr. 176.
Bij beschikking van de SG van 30 oktober 1945 werd bepaald dat voor wat betreft de benaming in plaats van departement, ministerie van Oorlog geschreven diende te worden. Met ingang van 1 november 1945 werden als resultaat van de eerder gememoreerde besprekingen de IIe (Generale Staf), de IVe (Artillerie) en de VIe afdeling (Intendance) van het ministerie opgeheven. Tegelijkertijd werd ingesteld het Militair Kabinet van de minister van Oorlog. Taak van het Kabinet was "(...) den Minister en den Secretaris-generaal rechtstreeks ter zijde te staan in alle aangelegenheden van strategischen-, militair-organisatorischen, militair-technischen, en krijgstuchtelijken aard, zoomede de van het Departement uitgaande publieke voorlichting te verzorgen". Het Militair Kabinet (MK) was ingedeeld in vijf bureaus.
Voorts werd met ingang van voornoemde datum ingesteld de functie van Adjudant-Generaal. Deze ressorteerde rechtstreeks onder de Secretaris-Generaal en was belast met militaire personeelszaken en geestelijke verzorging. De Adjudant-generaal gaf direct leiding aan de zogenaamde A afdelingen. De zogenaamde "B afdelingen" bleven direct onder de SG geplaatst. Buiten de afdelingen stonden het bureau van de adjudant van de minister van Oorlog, het bureau van de SG, en het bureau Gravendienst Inv.nr. 5074, verbalen van 24 oktober 1945 nr. 139, 25 oktober 1945 nr. 127 en 27 oktober 1945 nr. 83. Voor een overzicht van de organisatie zie hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.17.
De Chef van de Generale Staf, de Inspectie van de geneeskundige Dienst der Koninklijke Landmacht en de Inspectie der Militaire Administratie bleven rechtstreeks onder de minister van Oorlog staan. De Kwartiermeester-Generaal, een nieuw gecreeerde functie, kwam voor een deel rechtstreeks onder de minister te ressorteren en voor een deel onder de Chef van de Generale Staf.
Voorts werd er een Legerraad ingesteld. Leden waren de SG, de chef van het Militair Kabinet, de Inspecteur-Generaal, de Chef van de Generale Staf, de Kwartiermeester-Generaal en de Adjudant-Generaal onder leiding van de minister van Oorlog. Haar taak bestond uit het coördineren van de werkzaamheden in de legerleiding van de Koninklijke Landmacht en het adviseren van de minister over hoofdlijnen van het beleid.
Leidende gedachte achter deze reorganisatie was de idee dat Nederland voor wat betreft materiële steun en de verzorging van opleidingen vooral was aangewezen op Engeland. Om een goede communicatie te waarborgen diende de organisatie van het Nederlandse departement zich te richten naar zijn Britse equivalent.
geleid door de Commissaris voor de Monstering, een bestaande functionaris van de Generale Staf. De ondercommissarissen voor de Monstering, deel uitmakend van de bureaus van het departement, zouden tevens tot de 3e afdeling worden gerekend.
Het werkterrein van het Commissariaat-Generaal zou omvatten:
In de laatste drie items werd echter de medebemoeienis van en afstemming met de Intendant-Generaal uitdrukkelijk bepaald.
Voorzien werd de detachering van enkele officieren van de Generale Staf bij de 2e afdeling, terwijl voor de 3e afdeling oud-officieren van de artillerie en genie werden bestemd onder uitdrukkelijke bepaling, dat geen actief dienende officieren van die wapens in het commissariaat-generaal werkzaam zouden zijn. Verder diende de Commissaris-Generaal een voordracht te doen voor de organisatie van de 1e afdeling.
Het werkterrein van de Generale Intendance werd als volgt omschreven:
Uitdrukkelijk werd bepaald, dat de hoofden van de "ministeriële departementen", alle hoge staatscolleges en ambtenaren, de gouverneurs in de provincies en alle magistraten in gelijke betrekking zouden staan tot de Intendant-Generaal als tot de Commissaris-Generaal, waarmee nog eens hun gelijkwaardigheid werd onderstreept.
Nadere bepalingen regelden de verhouding van de Intendant-Generaal met de inspecteurs der administratie, welk korps ook zou worden uitgebreid.
De Intendant-Generaal werd gelast een organisatie-voorstel in te dienen voor zijn "hoofdafdeling".
Bepaald werd voorts dat de Commissaris-Generaal en Intendant-Generaal in goede harmonie en nauw overleg dienden samen te werken, met name in de volgende zaken:
Nadere bepalingen regelden op welke wijze aan beider competenties in deze zaken recht gedaan zou worden.
Uitdrukkelijk werd verder vastgesteld, dat de algemene Charterkamer bij het departement van Oorlog, onder het beheer zou blijven staan van de Secretaris van het departement, maar diende te worden ingericht voor gemeenschappelijk gebruik van zowel het Commissariaat-Generaal als van de Generale Intendance.
Het is niet zeker dat deze indeling ook door het departement is overgenomen. Het overzicht laat de gedetacheerde officieren en surnumeraire ambtenaren buiten beschouwing.
met 1 Secretaris-Generaal
met 1 commies, 2 adjunct-commiezen
met 2 adjunct-commiezen
met 2 adjunct-commiezen
met 1 commies, 2 adjunct-commiezen
met 1 commies, 2 adjunct-commiezen
met 1 Directeur, 2 commiezen, 4 adjunct-commiezen;
met 1 Directeur, 3 commiezen, 4 adjunct-commiezen
met 1 Directeur, 2 xommiezen, 6 adjunct-commiezen
Wijzigingen tussen [ ]
De bezetting van het bureau van de Inspecteur-Generaal van de Geneeskundige Dienst der Land- en Zeemacht (IGGDLZ), te voorzien door het departement, werd bepaald op: drie [twee] 1e lts., 1 schrijver 1e kl., 1 schrijver 2e kl. en 1 schrijver 3e kl.
[Bij de revisie van 1843 telt de afd. Personeel 1 kap. minder en dient 1 1e lt. van de Cavalerie te zijn. Bij de afdeling Administratie worden in 1843 toegestaan: 1 onderintendant-hoofdofficier, 3 kap., 1
onderintendant, 4 1e lts., 2 adjunct-intendanten. In beide gevallen is onduidelijk op welke posten van de organisatie-1841 deze wijzigingen betrekking hebben.]
[In 1843 worden tevens vermeld: 1 kamerbewaarder, 1 concierge, 5 boden, 5 assistent-boden en 9 knechts].
Secretaris-Generaal
Bureau Secretariaat
Bureau van het Personeel en Militaire Zaken
Bureau der Artillerie
Bureau der Genie
Bureau der Militaire Administratie
Topografisch Bureau
Bureau van de Inspecteur-Generaal van de Geneeskundige Dienst
Het MB specificeert per bureau de daaraan toegewezen werkzaamheden.
Onder onmiddellijke bevelen van de Secretaris-Generaal zou de ambtenaar staan die belast was met de huishoudelijke dienst ten departemente. De zorg voor de departementsbibliotheek bleef opgedragen aan de daarvoor bestaande commissie, onder wier bevelen een bibliothecaris zou staan. De betrekkingen van ambtenaar belast met de huishoudelijke dienst en van bibliothecaris zouden door dezelfde persoon bekleed kunnen worden.
(geen bureau-indeling)
Bij KB van 26 augustus 880 nr. 8 werd de bureau-indeling van de 1e afdeling opgeheven, terwijl een 7e
afdeling Militie en Schutterij, zonder bureau-indeling, werd toegevoegd.
De jaartalvermeldingen in de lijst dienen gelezen te worden als "Staatsalmanak voor het jaar ....". Veranderingen in de taakverdeling zullen dus in het algemeen zijn ingevoerd in het kalenderjaar dat voorafgaat aan het vermelde "Almanak-jaar".
Eerste afdeling, Secretariaat
1883-1895 bij 1e afdeling; 1896 bij 8e afdeling; 1899 weer bij 1e afdeling; 1903 nog slechts gedeeltelijk, sinds 1904 in afzonderlijke 9e afdeling
Tweede afdeling, Generale Staf
Derde afdeling, Personeel
Vierde afdeling, Artillerie
Vijfde afdeling, Genie
Zesde afdeling, Intendance
Zevende afdeling, Militie en Schutterij
vanaf 1908: Militie en Landweer
vanaf 1899 uitgesplitst:
Achtste afdeling, Militaire administratie (vanaf 1908)
Achtste afdeling, Comptabilitieit (vanaf 1895)
vanaf 1908: Negende afdeling, Comptabiliteit
Bureau Secretarie, Indices en Archieven In 1900 verdeeld in vier onderdelen: Kabinet, Algemene Secretarie, Algemene Index en Charterkamer
Bibliotheek
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Afdeling opgericht op 1 mei 1903. Zie: J.J. Scholten,
Daarnaast kende het departement nog:
waarin bestonden:
Iedere afdeling was belast met de wetgevende arbeid op het eigen werkterrein.
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Deze paragraaf is ontleend aan de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
bureau van de SG
Deze paragraaf is ontleend aan de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
(onder directe leiding van de Adjudant-Generaal)
(onder directe leiding van de Secretaris-Generaal)
In de
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
De jaartalvermeldingen in de lijst dienen gelezen te worden als "
vanaf 1929: Juridische Afdeling
vanaf 1929 gesplitst in "Tweede afdeling A: Marinestaf" en "Tweede afdeling B: Generale Staf"
Vierde afdeling B: Artillerie der Landmacht (vanaf 1929)
Zesde afdeling B: Intendancedienst der Landmacht (1929-1932)
(vanaf 1924 Achtste afdeling)
Elfde afdeling (vanaf 1929)
Tijdelijk optredende bureaus van het departement:
Deze paragraaf is nagenoeg ongewijzigd overgenomen van de tekst die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Afdeling G: Krijgsgeschiedenis (vanag 1943 ?)
In 1905 werden van het gewoon verbaalarchief de jaargangen 1813-1829 met bijbehorende registers overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, samen met het geheim verbaal over dezelfde jaren en een groot aantal andere archieven van organen ressorterend onder het departement van Oorlog. Zie Algemeen Rijksarchief, archief van het Algemeen Rijksarchief 1800-1940, nummer toegang 2.14.03, inv.nrs. 130 en 132, ingekomen brieven agendanrs. 99 en 140, uitgegane nrs. 28, 101 en 132; alsmede Algemeen Rijksarchief,
De verbalen jaargangen 1830-1844 werden vervolgens in 1921 overgebracht naar het Algemeen Rijksarchief. Inv.nr. 4982, verbaal van 14 januari 1922 bureau SIA nr. 180.
In 1948 werd de eerste "inventaris" beschikbaar gemaakt, waarin het inmiddels overgebrachte verbaalarchief 1813-1844 inclusief eigentijdse ingangen èn de gelijktijdig overgebrachte stamboeken officieren en minderen in hun gehele totaal in wel een halve pagina werden beschreven. Zie Algemeen Rijksarchief,
Het gewoon verbaalarchief over de jaren 1845-1913 werd in 1952 overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, i.c. het hulpdepot te Schaarsbergen. In zijn brief van 26 juni 1952 nr. 302265 tekende de minister van Oorlog aan, dat de jaargangen 1881-1913 "niet uitgedund worden overgegeven". De overdracht bedroeg volgens diezelfde brief 1230 m' . Zie Algemeen Rijksarchief, Archief van het Algemeen Rijksarchief/Centrale Directie, inventarisnr. 84, 1953/B19. Het procesverbaal van 7 februari 1953 specificeert 10460 "delen" [portefeuilles] verbalen, 572 delen indices met klappers, en 836 delen agenda's.
Alphen aan de Rijn 1982, p. 194.
In 1990 werd in het archiefgedeelte 1813-1913, met name de (ongeschoonde) jaargangen verbalen 1880-1913, een schimmelwoekering op de verpakkingsmaterialen ontstaan, die tot een onmiddellijke sanitaire actie noopte. Nagenoeg het voltallige ARA-personeel werd gemobiliseerd om ca. 1.200 m' archief uit de besmette stellingen en portefeuilles te halen, te herverpakken en in veiligheid te brengen. In het verlengde van deze operatie werd het bestand geschoond en samen met de rest van het archief opnieuw geïnventariseerd. Voor bijzonderheden over de schoning en inventarisatie van het blok 1813-1913: zie de secties "Selectie en vernietiging" en "Verantwoording van de bewerking" in deze inventaris.
Deze paragraaf is grotendeels ontleend aan de tekst, die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
Het gewoon verbaalarchief over het tijdvak 1914-1940 heeft aanzienlijke oorlogsschade opgelopen. In belangrijke mate was dat het gevolg van de bominslag en brand op 26 februari 1945, 14.15 uur, waarbij het huis Fluwelen Burgwal nr. 12A, dat dienst deed als archiefdepot, in vlammen opging. Daarbij zijn verloren gegaan:
In het Jaarverslag van het Archief van de Koninklijke Landmacht over december 1944 - december 1945 wordt (p. 2) vermeld dat het gehele gewoon verbaalarchief over 1924-1939 verbrand zou zijn, maar dat kan, gezien de specificatie van nog voorhanden stukken en hetgeen bekend is over vernietigingen na de Tweede Wereldoorlog, niet waar zijn.
Of de geldende voorschriften tot archiefvernietiging in de meidagen van 1940 ook zijn toegepast op het gewoon verbaalarchief van het ministerie van Oorlog/Defensie, is twijfelachtig: in de aanschrijving van de Opperbevelhebber der Land- en Zeestrijdkrachten, kenmerk Afd. Landmacht Sectie IIIa nr. 1453 dd. 7 mei 1940, wordt uitsluitend gerept van gerubriceerde (d.i. van een specifiek geheimhoudingskenmerk voorziene) archiefbescheiden, die bij intreden van de oorlogstoestand dienden te worden vernietigd Vermeld in: N.J. Zijlstra (wetenschappelijk archiefambtenaar bij het Archief van de Koninklijke Landmacht), "Toezicht en maatregelen van de Duitse Weermacht ten aanzien van het "Nederlandsch Weermachtsarchief" tijdens de bezetting 1940-1945", niet gepubliceerd typoscript, Leiden 1957; kopie verschaft door Def/CAD, zonder vindplaatsvermelding, waarschijnlijk afkomstig uit het archief van het Archief van de Koninklijke Landmacht.
Duidelijk is wel, dat een beperkte hoeveelheid bescheiden uit Nederlandse militaire archieven, daaronder begrepen die van het ministerie en dus mogelijk ook uit het gewoon verbaal-archief, tijdens de oorlogsjaren door de Duitse bezetter naar Duitsland zijn overgebracht. Deze bescheiden zijn aan het einde van de oorlog door het Rode Leger buitgemaakt en worden thans in Moskou bewaard. Men zie F.-C. Stahl, "Die Organisation des Heeresarchivwesens in Deutschland 1936-1945" in H. Boberach en H. Booms hrsg.,
De Algemene Rijksarchivaris prof.dr. F.C.J. Ketelaar heeft voorjaar 1992 in Moskou een overeenkomst met zijn Russische evenknie gesloten over de teruggave van deze bescheiden, doch aan deze overeenkomst is tot dusverre geen uitvoering gegeven.
Gedetailleerd inzicht omtrent de inhoud en herkomst van deze bescheiden ontbreekt vooralsnog, maar aannemelijk is dat het merendeel van deze stukken afkomstig is uit geheime archieven van hetzij het departement, hetzij krijgsmachtonderdelen.
Op 20 juni 1994 werd het archiefgedeelte 1914-1945 overgebracht naar het Algemeen Rijksarchief. Het Centraal Archievendepot (CAD) van het ministerie van Defensie heeft zich wel zeer collegiaal opgesteld door deze overdracht, zowel qua archief als toegang, in de vorm te gieten die naadloze aansluiting mogelijk maakte bij het voorafgaande archiefblok 1813-1913 Voor bijzonderheden over de schoning en inventarisatie van het blok 1914-1945: zie de secties "Selectie en vernietiging" en "Verantwoording van de bewerking" in deze inventaris.
Het archief is krachtens bepalingen van de Archiefwet overgebracht.
In 1841 werd de commies C.C.L. Favre belast met het op orde brengen van het archief sinds 1813. Zijn werkzaamheden zijn beschreven in de sectie "Verantwoording van de bewerking" van deze inventaris. Hier kan worden volstaan met de opmerking dat binnen de dagverbalen geen selectie en vernietiging heeft plaats gevonden en dat deze aanpak ook op de jaargangen 1816-1831 is toegepast, zodat het gewoon verbaalarchief over dat tijdvak integraal tot ons gekomen. De bewerking van dit archiefblok is in of kort vóór 1870 afgerond.
Voor bijzonderheden over de arbeid van Favre zij verwezen naar de sectie "Verantwoording van de bewerking" in deze inventaris.
In 1870 werd een nieuwe werkwijze verordonneerd: er werd - vooraf - machtiging verleend "voor de vernietiging van onbeteekenende stukken in het archief van het departement van Oorlog, te beginnen met de verbalen van het jaar 1832". Elders Inv.nr. 14017 fol. 2324. Inv.nr. 14017 fol. 2324 entree van 26 april 1870 nr. 55S.
De uitvoerder van dit selectiewerk heeft consequent per dagverbaal opgave gedaan welke verbalen hij per dag had aangetroffen en welke daarvan waren vernietigd. Hij parafeerde deze notities, die voorin bij de bewaarde verbalen van iedere dag werden opgelegd, met zijn initialen, GS, en van tijd tot tijd dateerde hij ook. Zo weten we dat hij op 17 november 1871 het verbaal van 2 mei 1833 (inv.nr. 2881) had geschoond, en zijn laatste datering was 1 februari 1881, toen hij de schoning van het verbaal van 8 september 1843 voltooide. Het staat daarmee wel vast dat "GS" in 1870 is begonnen met de jaargang 1832. Hij werkte de jaargang 1844 nog af, wat hem vermoedelijk tot in het jaar 1882 heeft beziggehouden. De aan de bewaarde verbalen toegevoegde vernietigingsaantekeningen zijn voor de vervaardiging van het overzicht an bewaarde verbalen, tijdvak 1832-1844, gelicht en na dat gebruik afzonderlijk opgelegd onder de inv.nrs. 4314-4326. Na de selectie door GS zijn in beperkte mate weer stukken aan het gewoon verbaalarchief toegevoegd, en wel zonder uitzondering gedrukte beschikkingen. Deze zijn ingevoegd ter plaatse van ontbrekende minuten. Deze gedrukten vertonen alle een met de hand aangebracht volgnummer. Vermoedelijk heeft men te eniger tijd het Recueil van gedrukte stukken ontdaan van deze gedrukte beschikkingen. Op de vernietigingsaantekeningen van GS zijn deze toevoegingen steeds bijgeschreven.
De beschikking van 1870 zelf is helaas niet bewaard gebleven, zodat niet valt te achterhalen wat men voor bewaring dan wel vernietiging in aanmerking heeft gebracht. Kwantitatief is de vernietigingsselectie als "gematigd" te kwalificeren, omtrent de kwaliteit bestaan de nodige twijfels.
Over de bewerking (schoning) van het verbaalarchief jaargangen 1845-1878 ontbreken gegevens. Het dagverbaal van 12 mei 1878 blijkt in februari 1949 geschoond, de dagverbalen van 1 september 1880 t/m 27 juni 1881 zijn geselecteerd in de periode 18 oktober 1949 tot 3 januari 1950, en het segment 28 juni 1881 t/m 26 mei 1882 in het tijdvak december 1951 - februari 1952. Inv.nr. 4327. De indexrubriek
Wèl is onmiskenbaar dat de selectie met een niets ontziende "administratieve" optiek heeft plaatsgevonden, waarbij nagenoeg uitsluitend verbalen opgemaakt door de afdeling Genie, inzake het beheer van onroerende zaken, voor bewaring in aanmerking zijn gebracht. Zo is bij het schrijven van deze inleiding geconstateerd, dat alle verbalen uit de jaargangen 1845-1875 die over de organisatiegeschiedenis van het departement en de instructies voor de interne gang van zaken aldaar handelden, zonder uitzondering zijn vernietigd.
Het gewoon verbaalarchief over de jaren 1845-1913 werd in 1952 overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, i.c. het hulpdepot te Schaarsbergen. In zijn brief van 26 juni 1952 nr. 302265 tekende de minister van Oorlog aan, dat de jaargangen 1881-1913 "niet uitgedund worden overgegeven". De overdracht bedroeg volgens diezelfde brief 1230 m'. Zie Algemeen Rijksarchief, Archief van het Algemeen Rijksarchief/Centrale Directie, inventarisnr. 84, 1953/B19. Het procesverbaal van 7 februari 1953 specificeert 10460 "delen" [portefeuilles] verbalen, 572 delen indices met klappers, en 836 delen agenda's.
In Schaarsbergen werd deze overdracht herenigd met het gewoon verbaalarchief over het tijdvak 1813-1844 en werd op dit geheel een plaatsingslijst vervaardigd. Bij de in gebruik neming van het huidige gebouw van het Algemeen Rijksarchief werd ook dit archief teruggeleid naar Den Haag. In
Alphen aan de Rijn 1982, p. 194.
De sanitaire actie ter bestreiding van aangetroffen schimmel in het archief vestigde op pijnlijke wijze opnieuw de aandacht op de achterstallige schoning, waarmee anno domini 1952 de verbalen uit het tijdvak 1880-1913 waren overgedragen. De Algemene Rijksarchivaris dr. F.C.J. Ketelaar verordonneerde om die schoning alsnog ter hand te nemen en reserveerde daartoe capaciteit bij de Centrale Archief Selectiedienst (CAS) in Winschoten. De project-instructie voor de CAS was najaar 1990 gereed, en eind van dat jaar stond de eerste van in totaal acht vrachtwagenladingen in Winschoten.
Gedurende 1991 bewerkte de CAS het blok verbalen 1880-1913 ter waarde van 1190 m' (ARA-telling), waarvan volgens de instructie tenslotte 1115 m' voor vernietiging geselecteerd werd, terwijl de CAS het te bewaren restant opnieuw, en sterk verbeterd, toegankelijk maakte. Met dat al was het project de grootste archiefmonoliet die de CAS tot dan toe ooit ter hand had genomen, waarvoor dan ook een ongehoord grote bewerkingsgroep werd geformeerd, bestaande uit (in alfabetische volgorde): Jan Begeman, Chris Bovenhuis, Trijnko Braker, Trineke Bremer, Inge Buiskool, Hermien van Eldik, Johan Everts, Pradiep Hardwarsing, Aaldert Kroes, Roos Lameijer, Jody Luttjeboer, Henk Mellem, Gea Modderman, Koos Molema, Tunella Reuderink, Marjolein van Rijkom, Willemien Schrik, Gerrit Schuring, Shamy Sewbaransingh, Bouwe Simens, Karin Steen-Bergman, Josephine van de Woude; en dat is dan nog zonder de hulptroepen van het toenmalige Interdepartementaal Tekstverwerkingscentrum Winschoten (ITW), die werkende weg bij het project werden betrokken.
In het navolgende overzicht zijn gekwantificeerde gegevens (in strekkende meters en vernietigingspercetage) bijeengebracht over de bewaring van de verbalen, per bewerkingsfase zoals die nader in de hoofdstukken "Geschiedenis van het archiefbeheer" en "Verantwoording van de bewerking" zijn uiteengezet. Daaruit blijkt ten overvloede, dat de selectie van het verbalenblok 1880-1913 ten opzichte van de voorafgaande en opvolgende periode zelfs in puur kwantitatief opzicht gunstig afsteekt:
Over deze vernietiging verscheen in NRC/Handelsblad van 11 april 1992 een ingezonden brief, onder de titel "Archieven 2", van de onderzoekers B.J. Martens en G. de Vries, die -- overigens met onjuiste weergave van het bewaarde aantal meters (17 i.p.v. 75) -- een "stompzinnige vernieling van uniek materiaal" constateerden. Begin 1994 kon worden aangetoond dat het verwijt van deze briefschrijvers voor een belangrijk deel werd veroorzaakt door misvattingen hunnerzijds, wortelend in gebrekkige kennis van de werking van het verbaalstelsel van het ministerie van Oorlog en een daarop geënte, weinig aanbevelenswaardige onderzoeksmethodiek Algemeen Rijksarchief, brief D-300/Jo (1994) aan Martens en De Vries.
Deze paragraaf is grotendeels ontleend aan de tekst, die door het ministerie van Defensie bij de overdracht in 1994 van het archiefgedeelte over 1914-1945 werd meegeleverd.
In 1960 werd het archiefgedeelte 1914-1940, waarvan een gedeelte reeds a.g.v. de oorlog verloren was gegaan, met toestemming van de toenmalige Rijksarchivaris verder 'uitgedund' volgens een vernietigingslijst.
In 1989 werden, volgens de geldende vernietigingslijst, vernietigd:
In 1994 werd nog 0,34 m' klappers vernietigd.
Alle nadruk die successieve postbehandelings- en secretarievoorschriften mochten leggen op de regelmatige afdoening en archivering van stukken, hebben niet kunnen verhinderen dat er wel eens iets bleef zwerven. Van tijd tot tijd vonden daarom inhaalslagen plaats, waarbij langdurig onafgedaan gebleven zaken per "notificatie"-beschikking in het verbaalarchief werden opgelegd, op datum en nummer van de beschikking en dus ruimschoots, soms zeer lang na het ontstaan der stukken. Zie bv. inv.nr. 2918, 5 februari 1834 nr. 1. Er zijn in de loop der jaren tal van zulke acties geweest, die ook in de verbalen hun sporen hebben nagelaten. Zie bv. (inv.nr./datum/volgnr.): 3383/6.6.1850/36B, 3384/30.9.1850/46B en 47B, 3386/6.9.1850/37B, 3386/1.11.1850/24B, 3386/4.11.1850/13B, 3386/16.11.1850/30B, 3386/30.11.1850/26B, 3406/22.4.1854/40B, 3412/3.3.1855/37B, 3434/16.12.1857/31B, 3434/22.12.1857/53B, 3434/24.12.1857/63B, 3435/30.12.1857/75B, 3435/31.12.1850/118B, 3471/22.1.1862/66B, 3471/23.1.1862/30B, 3472/23.1.1862/31B 32B 50B en 51B, 3472/24.1.1862/35B 59B en 72B, 3472/25.1.1862/43B 44B en 45B, 3473/24.1.1862/48B en 50B, 3473/27.1.1862/37B 38B en 39B, 3473/30.1.1862/41B, 3494/28.1.1864/27G, 3494/29.1.1864/26G, 3494/30.1.1864/27G en 28G, 3496/8.4.1864/39G 40G 41G 42B 43G en 51G, 3496/14.4.1864/55G 56G en 66G, 3497/2.5.1864/38G 40G 41G 42G en 43G, 3498/18.5.1864/22P, 3544/16.9.1868/54G, 3625/4.5.1876/32G, 3626/6.5.1876/51G, 3626/20.5.1876/40G 41G 45G 47G en 48G, 3628/10.6.1876/23G, 3638/30.11.1876/37G, 3670/11.2.1878/23G, 3738/14.6.1882/71.
Eerst na verloop van enige tijd werd het volume van het eigen departementsarchief een probleem. In de eerste jaren werd het volume van archieven onder beheer van het departement van Oorlog vooral uitgemaakt door de archieven van oudere administraties als de Raad van State, het Comité tot de Zaken van het Bondgenootschap te Lande en het ministerie van Oorlog tot 1813. Dat materiaal verhuisde verschillende malen: zie inv.nr. 813 verbaal 21.11.1820 nrs. 42 en 43 en inv.nr. 908 verbaal 14.7.1821 nr. 48; inv.nr. 1710 verbaal van 15 september 1826 nrs. 192 en 193, en inv.nr. 1871 verbaal van 28 januari 1827 nr. 1. Mede over de eigentijdse archieven van de ADG, Generale Staf en het departement: KB van 2 oktober 1834 nr. 59 op de daarbij opgelegde voordracht van het departement. De archieven van voor 1813 werd in 1855 overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief: zie inv.nr. 13957 (index) fol. 3048. Met zo'n overdracht belastte men toen een referendaris - die er een ministeriële tevredenheidsbetuiging aan overhield (inv.nr. 13961 fol. 3041).
Het eerste KB bereikte het departement van Oorlog bij het begin van de Belgische opstand, waardoor het weinig effect sorteerde: men had wel iets anders aan het hoofd. Wel werd later dat jaar het beheer van archieven weer tot de specifieke taak gemaakt van de commies Visée. Inv.nr. 2534 verbaal van 1 december 1830 nr. 30.
Pas ruim na de Belgische troebelen ontstond er gelegenheid om iets aan de archieven te doen. Bij beschikking van 4 augustus 1841 nr. 4A Inv.nr. 3198, en gezien de A een "belangrijk" stuk.
Favre rapporteerde reeds op 23 september 1841. Van veel vermiste stukken was hem niet gebleken, wel had hij geconstateerd dat er nogal eens stukken misplaatst waren. "Het is hem bij het nazien dezer stukken voorgekomen, dat het noodzaaklijk is, om dezelve verder goed te conserveren, dat dezelve worden ingebonden, zoo veel mogelijk, en voor zoo verre de behandeling zulks zal toelaten, eenige Verbalen [Favre bedoelt: dagverbalen] bij elkander, waartoe het overtollige papier zal behooren te worden uitgesneden, waardoor zeker een derde in de dikte van de bijlagen zal worden gewonnen, alles met in acht neming van de nodige precautie, om niet, zelfs geen adres op een brief weg te doen, hetwelk tot inlichting van het stuk kan dienen". Niks schifting, aldus de commies, alleen het onbeschreven papier zou uit de verbalen kunnen worden verwijderd. En Favre kreeg zijn zin: bij beschikking van 11 november 1841 nr. 1A Inv.nr. 3210. Inv.nr. 3253 verbaal van 27 oktober 1842 nr. 37A. Daarbij werd tegelijk last gegeven tot een hernieuwde opsporingsactie naar zwervende retroacta in de burelen van het departement, en werden tevens maatregelen afgekondigd om bij het minuteren van beschikkingen reeds rekening te houden met het latere inbinden. Favre heeft zich enkele vrijheden veroorloofd. Zo bond hij (inv.nr. 157 verbalen van 24 mei 1815) verbalen van de Administratie van Oorlog in de Zuidelijke gewesten bij de "Haagse"verbalen in; deze "Zuidelijke" verbalen zijn voorzien van letters in plaats van nummers. In inv.nr. 114 verbaal van 31 december 1814 zijn enkele geheime verbalen gebonden tussen de gewone; de geheime zijn te herkennen aan hun afwijkende signatuur: letter met nummer, in plaats van alleen maar een nummer.
De bewerking zoals die aan Favre was opgedragen, is uiteindelijk toegepast op de verbalen van de jaargangen december 1813 t/m ultimo 1831. Behoudens hoogst incidentele oneffenheden als gevolg van vermissingen of vergissingen, is het gewoon verbaalarchief over dat tijdvak integraal tot ons gekomen. In 1905 werden van het gewoon verbaalarchief de jaargangen 1813-1829 met bijbehorende registers overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, samen met het geheim verbaal over dezelfde jaren en een groot aantal andere archieven van organen ressorterend onder het departement van Oorlog. Zie Algemeen Rijksarchief, archief van het Algemeen Rijksarchief 1800-1940, nummer toegang 2.14.03, inv.nrs. 130 en 132, ingekomen brieven agendanrs. 99 en 140, uitgegane nrs. 28, 101 en 132; alsmede Algemeen Rijksarchief,
Uit de zinsnede dat "de verbalen van het jaar 1832 (..) thans ingebonden moeten worden", aan te treffen in de index van 1870 Inv.nr. 14015 fol. 138, entree 16 februari 1870 nr. 4S. Favre klaarde het segment december 1813 t/m december 1815, nu totaal 220 banden verbalen, in krap een jaar. Extrapolatie daarvan op de 2569 banden over de jaren 1816-1831 leidt tot een bewerkingstijd van iets meer 11 jaar, zodat men, mits beschikkend over dezelfde voortvarendheid als Favre, in de buurt van 1853 gereed had kunnen zijn.
In 1905 werden van het gewoon verbaalarchief de jaargangen 1813-1829 met bijbehorende registers overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, samen met het geheim verbaal over dezelfde jaren en een groot aantal andere archieven van organen ressorterend onder het departement van Oorlog.
In 1870 werd een nieuwe werkwijze verordonneerd: er werd - vooraf - machtiging verleend "voor de vernietiging van onbeteekenende stukken in het archief van het departement van Oorlog, te beginnen met de verbalen van het jaar 1832". Elders Inv.nr. 14017 fol. 2324.
De uitvoerder van dit selectiewerk heeft consequent per dagverbaal opgave gedaan welke verbalen hij per dag had aangetroffen en welke daarvan waren vernietigd. Hij parafeerde deze notities, die voorin bij de bewaarde verbalen van iedere dag werden opgelegd, met zijn initialen, GS. Aldus verwerkte hij tussen 1870 en 1882 de jaargangen tot en met 1844.
De aldus geschoonde verbalen jaargangen 1830-1844 werden vervolgens in 1921 overgebracht naar het Algemeen Rijksarchief. Inv.nr. 4982, verbaal van 14 januari 1922 bureau SIA nr. 180.
In 1948 werd door het Algemeen Rijksarchief de eerste "inventaris" beschikbaar gemaakt, waarin het inmiddels overgebrachte verbaalarchief 1813-1844 inclusief eigentijdse ingangen èn de gelijktijdig overgebrachte stamboeken officieren en minderen in hun gehele totaal in wel een halve pagina werden beschreven. Zie Algemeen Rijksarchief, Inventaris van het archief van het ministerie van Oorlog 1813-1844 en van de zogenaamde collectie Van Thielen 1795-1844, 's-Gravenhage 1948, in gewijzigde vorm thans nummer toegang 2.13.13. Deze eerste "inventaris" omschreef de verbalen 1813-1844 als volgt: "Verbalen. 1813 December 1 - 1844 December 31. 2720 delen en 462 pakken."
Het gewoon verbaalarchief over de jaren 1845-1913 werd in 1952 overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief, i.c. het hulpdepot te Schaarsbergen. De jaargangen 1845-1880 waren toen reeds geschoond. Daarentegen tekende de minister van Oorlog in zijn brief van 26 juni 1952 nr. 302265 aan dat de jaargangen 1881-1913 "niet uitgedund worden overgegeven". De overdracht bedroeg volgens diezelfde brief 1230 m' . Zie Algemeen Rijksarchief, Archief van het Algemeen Rijksarchief/Centrale Directie, inventarisnr. 84, 1953/B19. Het procesverbaal van 7 februari 1953 specificeert 10460 "delen" [portefeuilles] verbalen, 572 delen indices met klappers, en 836 delen agenda's.
In Schaarsbergen werd deze overdracht herenigd met het gewoon verbaalarchief over het tijdvak 1813-1844 en werd op dit geheel een plaatsingslijst vervaardigd. Bij de in gebruik neming van het huidige gebouw van het Algemeen Rijksarchief werd ook dit archief teruggeleid naar Den Haag. In
Alphen aan de Rijn 1982, p. 194.
De herbewerking van het archiefblok 1813-1913 werd voorjaar 1990 ingeleid door een schimmelwoekering op de portefeuilles waarin de verbalen van met name het tijdvak 1880-1913 verpakt stonden, en gevolgd door het "achterstallig onderhoud" door de CAS te Winschoten, waarbij van de aangeleverde 1.190 m' verbalen er 1.115 m' voor vernietiging werd geselecteerd.
Conform instructie leverde de CAS een nieuwe inventaris op het archief-gedeelte
De overweging dat de zoekweg via de oorspronkelijke ingangen voor geschoonde verbaalarchieven bezwaarlijk wordt naarmate de graad van vernietiging toeneemt, was niet alleen geldig voor de jaargangen 1880-1913, maar evenzeer voor de jaargangen 1832-1880. Bijgevolg werd besloten om ook die jaargangen door verbaalspecificaties hanteerbaar te maken. Daarbij zijn twee methodieken gehanteerd.
"GS", die indertijd de jaargangen 1832-1844 had geschoond, had steeds genoteerd, hoeveel nummers oorspronkelijk per "verbaaldag" waren aangemaakt en welke hij daarvan vernietigde. Deze notities zijn nog aanwezig. Proefondervindelijk is aangetoond dat ze een hoge, maar niet perfecte graad van betrouwbaarheid hebben, zodat er een geringe kans is, dat een als bewaard opgegeven verbaal toch vernietigd blijkt, of andersom. Eén factor daarbij is, dat "GS" verbalen die hij gelicht bevond op het moment dat hij ter plekke arriveer-de, opgaf als "bewaard", terwijl aantoonbaar is dat lang niet al deze gelichte verbalen zijn terugbezorgd. Verder zijn ook nà zijn selectie verbalen gelicht en niet terugbezorgd. Een algehele van de "bewaarlijsten" die aan de hand van de genoemde notities zijn vervaardigd, behoort wellicht in de toekomst tot de mogelijkheden maar staat vooralsnog niet in de planning.
Oorspronkelijk waren de genoemde bewaarlijsten en inhoudspecificaties als bijlagen in de inventaris opgenomen. De bewaarlijsten waren opgenomen als bijlage 3 "Register van bewaarde verbalen, tijdvak 1832-1844" (vervaardigd aan de hand van de notities van "GS") en bijlage 7 "Register van bewaarde verbalen, tijdvak 1845-1913", vervaardigd door Van Uffelen en Clemens (periode 1845-1880) en de CAS (periode 1880-1913). De inhoudspecificaties waren opgenomen als bijlage 4 "Specificatie van bewaarde verbalen tijdvak 1845-1880", van de hand van Van Uffelen en Clemens, en bijlage 5 "specificatie van bewaarde verbalen tijdvak 1880 september - 1913", opgesteld door de CAS.
Het relatief grote volume van de door "GS" bewaarde verbalen heeft de beslissing ingegeven, de raadpleging over het tijdvak 1832-1844 nog langs de oorspronkelijke ingangen (indices, klappers, agenda's) te leiden, waarbij de bewaarlijsten als hulpmiddel fungeren om gevonden afdoeningskenmerken snel te controleren op "bewaring/vernietiging".
Voor het ongeschoonde tijdvak 1813-1831 was uiteraard geen nadere voorziening nodig, zodat ook voor dat tijdvak de raadpleging via de oorspronkelijke ingangen zou kunnen lopen.
Ten gerieve van deze raadpleging op indices zijn de hoofdenlijsten voorin iedere index samengevoegd tot een overzicht van indexrubrieken over het tijdvak 1813-1844, dat als bijlage 2 wordt aangeboden.
In een aantal gevallen, vooral in de door Favre ingebonden verbalen 1813-1831, is eertijds om praktische redenen van de gewone orde van de verbalen afgeweken. Het kan dan voorkomen dat het merendeel van de verbalen van één dag in nr. x zitten, maar één of enkele in nr. x+1 (of nr. x-1). In dergelijke gevallen vermeldt de inventaris bij nr. "x±1" datum en volgnummers van de daar geborgen verbalen, en bij nr. "x" slechts de datum, zonder toevoeging van "met uitzondering van ...". Een andere bijzonderheid is het voorkomen van zodanig omvangrijke verbalen, dat ook oudtijds reeds tot een splitsing is besloten, zonder dat de aldus ontstane bestanddelen zich qua archivistisch kenmerk onderscheiden. In zulke gevallen vermeldt de inventaris twee identieke beschrijvingen, en is het onderscheid aangegeven door de toevoeging van de markeringen I, II en zo nodig III.
Al in 1969 werd bij het Centraal Archievendepot van het ministerie van Defensie een werkgroep "Voorbereiding inventarisering archief Ministerie" ingesteld. Haar taak bestond uit het uitbrengen van een advies omtrent de methode waarop de inventarisatie van het restant archief diende te geschieden. Tot daadwerkelijke inventarisatie op de manier die de werkgroep aanbeval, is het nooit gekomen.
Vervolgens werden in 1986 de eerste afspraken met het Algemeen Rijksarchief gemaakt over toekomstige overdracht en de wijze van voorbereiding daarvan. De als uitvloeisel daarvan in 1990 gereed gekomen specificatie van bewaarde verbalen werd door het Algemeen Rijksarchief niet als overdrachtstoegang geaccepteerd. In september 1993 hervatte het Centraal Archievendepot in overleg met het Algemeen Rijksarchief de bewerking op basis van deze specificatie. Deze werd uitgebreid met een institutioneel-historisch inleiding en waar nodig aangevuld en herzien, e.e.a. met het oogmerk een overdrachtstoegang te vervaardigen die naadloos aan kon sluiten bij de inmiddels door het Algemeen Rijksarchief aangevatte herbewerking van het overgedragen archiefblok 1813-1913.
Uit diverse bronnen afkomstige bescheiden die tot het gewoon verbaalarchief behoorden, zijn in de loop der tijd conform het herkomstbeginsel weer tot het archief gebracht en in 1989 ingevoegd. Dit betreft m.n. ook bescheiden uit de collectie-Peijnenburg en het archief van de Adjudant van de minister (zie het vervolg).In 1989 dook 0,07 m' verbaalarchief 1912-1945 op bij het semi-statisch archief van de Centrale Afdeling Post- en Archiefzaken. Het betrof hier verbalen betreffende de geestelijke verzorging van militairen. Het is niet bekend wanneer, waarom en door wie deze archiefbescheiden ooit zijn afgescheiden. In 1993 werden deze verbalen weer ingevoegd.
De einddatum 31 december 1945 berust niet op de organisatiegeschiedenis. De ophef-fingsdatum van het Commissariaat voor de belangen van de voormalige Nederlandse Weermacht, 24 juni 1945, zou een logische cesuur zijn geweest, maar het archief is op die datum niet te splitsen, aangezien de agenda's en repertoria over het hele jaar 1945 lopen. Bijgevolg is de eerstvolgende in het archief aan te brengen cesuur als eindpunt genomen.
Op 20 juni 1994 werd het archiefgedeelte 1914-1945 tenslotte overgebracht naar het Algemeen Rijksarchief
In de slotfase van de herbewerking van het archiefblok 1813-1913, die in 1990 was opgestart, zijn verschillende bestanddelen aan het archief toegevoegd . Voor een belangrijk deel maakten deze stukken deel uit van verzamelingen "zwerfstukken" die decennia de depots van het Algemeen Rijksarchief hebben ontsierd onder de naam "ministerie van Oorlog ongeïnventariseerd". Vermoedelijk zijn deze stukken al in 1905 of 1921 overgedragen. Daarin werden o.m. aangetroffen
Deze stukken zijn te bestemder plekke in de inventaris ondergebracht. Daar niet uitgesloten kan worden dat in de toekomst nog meer los materiaal aan het archief zal moeten worden toegevoegd - te denken valt bijvoorbeeld aan het "Moskouse" materiaal - is aan het eind van de inventaris ruimte gelaten voor dergelijke suppleties.
Eveneens in de slotfase van de bewerking is een staart van ca. 1,5 m' "losse stukken", die sinds 1952 puur op chronoloische orde aan het verbaalarchief hing, op zijn inhoud verkend, herbeschreven en herordend in een onderwerps-indeling die althans enige ingang geeft. Stukken behorend tot andere archieven, met name dat van de Generale Intendance 1815-1818, zijn daarbij verplaatst naar hun juiste bestemming.
In 1977 was de collectie besluiten van gen. Carstens uit de oorlogstijd, voortgezet door de Commissaris voor de belangen van de voormalige Nederlandse Weermacht Rietveld, al overgeplaatst van de Centrale Afdeling Post- en Archiefzaken naar het CAD. Dit bestand bevatte enkel besluiten inzake ontslag, wachtgeld en pensioen van militair- en burgerpersoneel van de voormalige Nederlandse Zee- en Landmacht. Uitgezonderd een enkele regelgeving van algemener aard werd dit materiaal niet voor blijvende bewaring in aanmerking gebracht en is het niet toegevoegd aan het hierna beschreven archief.
Met enkele andere satellietbestanden is dat wel gebeurd, nadat tot het gewoon of geheim verbaalarchief behorende stukken daaruit waren verwijderd en te bestemder plaatse ingevoegd. Deze toevoegingen betreffen:
Dit archiefgedeelte werd afgescheiden van het in 1988 aan het CAD overgedragen archief van de Directie Organisatie en Informatie. In deze collectie zit een aantal bescheiden betreffende de organisatie en inrichting van het departement.
In 1984 ontving het CAD van de Centrale afdeling Post- en Archiefzaken, Semi-Statisch Archief, van het ministerie van Defensie een hoeveelheid archiefstukken afkomstig van de voormalig Secretaris-Generaal van het departement van Defensie drs. G.H.J.M. Peijnenburg. Deze kreeg met ingang van 1 juli 1984 eervol ontslag en ging vervolgens met pensioen. Een deel van de aangetroffen stukken betrof verbalen welke werden terug-geplaatst in het verbaalarchief. Van de rest van de stukken werd een overzicht gemaakt.
Bij aanvang van de bewerking in 1993 werden de stukken gescheiden in twee blokken, tot 1945 en na 1945. Daarna werden de stukken van voor 1945 geordend, waarna deze stukken naar onderwerp werden beschreven. In de collectie is een aantal stukken van documentaire aard aangetroffen, die als zodanig in de beschrijvingen kenbaar zijn gemaakt.
Dit separate archief was reeds eerder aangehaakt bij het gewoon verbaalarchief als een logisch complement daarop. In 1989 werd volgens de geldende vernietigingslijsten, 0,6 meter archief vernietigd uit dit archief.
Op 4 februari 1941 verzond de IIe afdeling B een circulaire aan alle burgemeesters van Nederland met het verzoek opgave te verstrekken van alle in hun gemeente gesneuvelde en vermiste militairen. In de loop der tijd reageerden alle gemeentes en verstrekten aldus de gevraagde nominatieve opgaven. Deze gegevens werden gebruikt voor het geven van inlichtingen aan externe instanties (bijvoorbeeld het Informatiebureau van het Nederlandse Rode Kruis, het bevolkingsregister). Ook werden lijsten opgemaakt aan de hand van de gegevens van gesneuvelden per regiment, en verder werden deze overgebracht op de stamboekkaarten van het CRB.
Dit (naar uit het volgende zal blijken, deel-)archief werd in het depot aangetroffen onder de naam archief van het Centraal Registratiebureau. Deze naam is onjuist, aangezien het hier een bureau betrof van het Afwik-kelingsbureau van het departement van Defensie c.q. de Commissaris voor de belangen van de voormalige Nederlandsche Weermacht. Gevolg gevend aan het bestemmingsbeginsel is dit deelarchief teruggeplaatst in het onderhavig archief.
De bij het Commissariaat gedetacheerde majoor der Marechaussee F.H.A.H. Tielens werd volgens brief van de Commissaris voor de belangen van de voormalige Nederlandse Weermacht van 16 juli 1942, kabinet nr. 29 in juli 1942 aangewezen voor de functie van hoofd afdeling A. De verzameling stukken werd aangetroffen in de "Collectie krijgsgevangenen" waarin allerlei stukken betreffende krijgsgevangenen bijeengebracht zijn.
Over ontstaan en lotgevallen van de collectie is niets naders bekend. De stukken waren chronologisch ge-ordend. Om de toegankelijkheid te vergroten zijn de bescheiden onderwerpsgewijs herordend.
In dit archief werd een aantal gewone verbalen van het ministerie van Defensie c.q. Oorlog uit 1945 aan-getroffen dat overeenkomstig het bestemmingsbeginsel teruggebracht is in deze serie. Ook werden enige buiten verbaal stukken aangetroffen. Deze zijn in een aparte afdeling ondergebracht.
Toen deze archieven werden gevormd, gebruikten ambtenaren agenda's, repertoria, indices en klappers om stukken terug te vinden. Deze instrumenten noemen we "eigentijdse toegangen", omdat ze dateren uit dezelfde periode als het eigenlijke archief.
Deze methode behelsde in grote lijnen dat de ter afhandeling of kennisneming ingekomen stukken werden geregistreerd in agenda's (op volgorde van binnenkomst) en indices (op vooraf bepaalde thema's of "rubrieken"), met verwijzing naar het dagverbaal waarin het stuk is behandeld, en volgnummer binnen dat dagverbaal. De indices werden op hun beurt nader ontsloten door klappers op onderwerp .
De gang van zaken bij het zoeken naar archiefstukken is als volgt:
SCHEMA
Een meer gedetailleerde werking van het verbaalstelsel is opgenomen in de volgende hoofdstukken van deze sectie.
Daar het archief over de periode 1813-1831 ongeschoond en nagenoeg intact is overgeleverd, levert gebruik van de eigentijdse toegangen (agenda's, indices en klappers) geen problemen op bij het zoeken naar stukken over onderwerpen of personen.
Het archief over de periode vanaf 1832 is geschoond - wat wil zeggen dat delen zijn afgezonderd en vernietigd. Daardoor kan het voorkomen dat de eigentijdse toegangen verwijzen naar stukken die niet zijn overgeleverd. Om na te kunnen gaan of een stuk nog voor handen is of niet, zijn in deze inventaris lijsten opgenomen van de bewaard gebleven verbalen. De lijsten voor de periode 1832-1844 noemen alleen de nummers van de betreffende verbalen, die voor de periode vanaf 1845 geven daarnaast ook een beschrijving van de inhoud. De lijsten vindt men onder de respectieve inventarisnummers van het verbaalarchief (inv.nrs. ...)
Bij het zoeken naar een onderwerp uit de periode 1832-1844 dient men op dezelfde manier te werk te gaan als voor de periode 1813-1831 Men hoeft slechts één extra stap te doen: nagaan of het verbaalnummer dat men in de eigentijdse toegang heeft gevonden, voorkomt in de lijst van bewaarde verbalen. Wanneer zulks het geval is, kan het stuk worden opgevraagd.
Deze methode kan ook worden gevolgd voor het archief vanaf 1845. Maar omdat deze stukken in de lijsten van bewaard gebleven verbalen ook op onderwerp zijn ontsloten, zullen veel gebruikers de door hen gezochte stukken ook wel op het spoor komen door alleen deze lijsten te raadplegen. Alleen als zo'n zoekactie geen resultaat oplevert, kan met zijn toevlucht nemen tot de eigentijdse toegangen.
Bij de start van het ministerie van Oorlog op 1 december 1813 is voor wat de secretarie- en archiefpraktijk aangaat, teruggegrepen op de werkwijze die in het tijdvak 1800-1810 vigeerde bij het toenmalige ministerie van Oorlog. Dit valt met name af te leiden uit het feit dat de losbladige minuten (van besluiten en brieven) tot en met 26 maart 1814 van een foliëring zijn voorzien Zie Algemeen Rijksarchief,
Het teruggrijpen op de vroegere praktijk zal in de hand gewerkt zijn doordat de personele bezetting vermoedelijk deels is gerecruteerd uit oud-gedienden van het voormalige ministerie 1800-1810. In hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 1.1.1, zagen wij dat de oud-liquidateur daarvan, Kesman, reeds op 1 december 1813 werd benoemd tot afdelings-hoofd van het zojuist werkzaam geworden nieuwe departement.
Inv.nr. 455, verbaal van 30 mei 1818 nr. 14, een werktijdenreglement waaraan enige paragrafen omtrent de postbehandeling zijn toegevoegd. Het werktijdenreglement grijpt terug op eerdere voorschriften uitgevaardigd voor de Generale Intendance, resp. van 16 mei 1817 nr. 50 (ARA archief Intendant-Generaal voor de Administratie van Oorlog inv.nr. 170) en 31 december 1817 (idem inv.nr. 216).
Inv.nr. 586, verbaal van 5 juni 1819 nr. 23.
"Inkomende stukken dienden dagelijks te worden geopend in het kabinet van de CGO. Daar werd bepaald welke afdeling welke stukken diende te behandelen. De per afdeling gesorteerde post werd ver-volgens eerst naar de 1e Afdeling gestuurd, om door het 1e Bureau daarvan te worden geregistreerd in de (afdelingsgewijs bijgehouden) agenda's. Uiterlijk om half vier 's middags diende de post dan bij de afdelingschefs te arriveren. De afdelingschefs organiseerden de behandeling, die veelal resulteerde in minuten van uitgaande stukken. Dagelijks hield de CGO op gezette uren "rapport" met de successieve afdelingschefs, waarbij deze minuten werden besproken en, mits geaccordeerd, door de CGO werden geparafeerd. Het schrijven van net-exemplaren ter verzending was vervolgens de taak van de behandelende afdelingen, en deze net-exemplaren dienden dagelijks voor half tien in het kabinet van de CGO te zijn afgeleverd, zodat de CGO tot ondertekening kon overgaan. De getekende stukken werden vervolgens "op den thans gebruikelijken voet" in de agenda bijgeschreven en daarna ter expeditie afgeleverd bij het 3e Bureau van de 1e Afdeling. De afdelingschefs dienden terzelfder tijd de afgedane (ingekomen) stukken en de door de CGO geparafeerde (afdoenings-)minuten af te leveren bij de chef van de 1e Afdeling om door het 4e Bureau daarvan op de algemene index gebracht en vervolgens afgelegd te worden in de "Charters" van het departement. Stukken voor de afdoening waarvan nadere inlichtingen nodig waren, werden "van wegen de Commissaris Generaal aan eenigerhande autoriteit" gerenvoyeerd. Van dergelijke renvooien diende bij het dagelijks rapport een staat te worden overgelegd, die eveneens door de CGO werd geparafeerd, waarna de competente afdelingschef voor de doorzending der stukken zorg droeg. Een speciale voortgangsadministratie werd bijgehouden over stukken die door de Koning aan het departement werden doorgeleid om "consideratie en advies": maandelijks diende namelijk daarover aan de Koning rapport te worden uitgebracht. Tenslotte werden bepalingen vastgesteld voor de onderlinge communicatie tussen de afdelingshoofden over zaken die meer dan één afdeling aangingen." Het besluit 5.6.1819/23 waarbij deze instructie werd vastgesteld, bepaalde voorts dat nog niet afgedane stukken van voor de in werking treding van de reorganisatie zouden worden afgedaan door de 1e Afdeling, en dat het "secreet archief" met bijbehorende registers ter hand gesteld zou worden van de Directeur van het Kabinet.
Het was vervolgens de Koning zelf, die bij KB van 4 september 1823 nr. 7 voor alle departementen geldige voorschriften verschafte over de secretarie- en archiefprocedures. Het bij dit KB voor alle departementen voorgeschreven registratuur- en archiefstelsel is bekend geworden onder de naam Verbaalstelsel 1823. Voor het departement van Oorlog betekende de invoering van dit stelsel geen ingrijpende wijziging; het merendeel van de voorschriften maakte reeds deel uit van de bestaande praktijk.
De behandeling van geheime correspondentie in het Kabinet bleef gehandhaafd. Afdelingsgewijze agendering van stukken werd verboden -- maar bij departementen waar administrateurs be-stonden werd separate agendering toegestaan voor de correspondentie die door deze admini-strateurs zelfstandig kon worden afgedaan Bij het departement van Oorlog bestonden weliswaar geen administrateurs, maar konden de directeurs niettemin bepaalde soorten (be)handelingen zelfstandig afdoen.
Anderhalf jaar later, bij KB van 8 januari 1825 nr. 100, vond de Koning reden om aan te dringen op meer voortvarendheid bij de departementale behandeling van zaken. Nadere uitwerking vond plaats bij circulaire van de Secretaris van Staat van dezelfde datum nr. 101. Bij het departement van Oorlog leidde e.e.a. tot een gewijzigde postbehandelingsinstructie Inv.nr. 1427 verbaal van 31 januari 1825 nr. 58.
Bij beschikking van 7 februari 1834 nr. 122 Inv.nr. 2918. Hoewel dat uit de instructie niet eenduidig valt af te leiden, heeft het er alle schijn van dat het A- en B-onderscheid niet op de stukken zelf tot uitdrukking kwam, maar uitsluitend doordat stukken op afzonderlijke A- en B-agendabladen werden gebracht. Inv.nr. 3186. Deze instructie is in Bijlage 1 integraal opgenomen. Zie inv.nr. 13985 fol.3055. De minuut van de beschikking is niet overgeleverd.
Met handhaving van de hoofdlijn van de in 1834 en 1841 getroffen regelingen werd bij beschikkingen van 7 februari 1878 nr. 77S en 20 april 1878 nr. 104S Inv.nrs. 3670 en 3674; de tekst integraal resp. in uittreksel in Bijlage 1. Bij beschikkingen van 3 mei 1879 afd. I/Secretariaat nr. 82 (niet bewaard) en 28 juni 1879 afd. I/Secretariaat nr. 108 (inv.nr. 108) werden beperkte wijzigingen doorgevoerd. Beschikking van 21 april 1880 afd. I/Secretariaat nr. 49. De oorspronkelijke beschikking is niet bewaardgeble-ven. Wel is een afdruk ervan beschikbaar in inv.nr. 3938, verbaal van 17 juni 1891 afd. I/Secretariaat nr. 2.
Staat A: periodiek inkomende stukken die, wanneer niet voorzien van een geleidebrief, niet op de agenda's gebracht behoefden te worden: (* = 1891 geschrapt)
Staat B: periodiek inkomende stukken die, wanneer niet voorzien van een geleidebrief, niet meteen op de agenda's ge-bracht behoefden te worden:
Deze stukken konden direct aan de behandelende afdeling worden doorgeleid, waarbij die van staat B geagendeerd werden zodra van alle autoriteiten de betrokken stukken waren ontvangen. Sindsdien is, tot 1914, de secretariepraktijk op ondergeschikte punten aan nieuwe situaties en inzichten aangepast Zie beschikkingen van 29 maart 1883 nr. 29 (inv.nr. 3837), 20 december 1888 nr. 38 (inv.nr. 3881), 11 maart 1892 nr. 51 (inv.nr. 3954), 5 april 1895 nr. 50 (inv.nr. 4021), 31 maart 1898 nr. 15 en 2 april 1898 nr. 32 (inv.nrs. 4078 en 4079), 24 juni 1902 nr. 38 (inv.nr. 4155) en 14 september 1912 nr. 465 (inv.nr. 4297).
Een exemplaar is aan het archief toegevoegd als inv.nr. 5104. Aannemelijk is dat dit boekwerk een compilatie is van de vigerende besluiten en regelingen, die krachtens ministeriële beschikking van 8 januari 1878 nr. 1 S (inv.nr. 3668) dienden te worden opgenomen in het "Memoriaal van stukken betreffende de inrigting van het Departement van Oorlog", waarin "te rekenen vanaf en met 29 december 1877 worden opgelegd alle konink-lijke besluiten en ministeriëele beschikkingen, welke de inrigting van het Departement van Oorlog en den algemeenen gang der dienst bij dat Departement betreffen". De SG werd belast met het aanleggen en bijhouden van het register. Het Memoriaal is echter niet bij het archief overgeleverd.
Inv.nr. 3938.
Na de vereniging van de departementen van Oorlog en Marine tot Defensie werd het boek-werk Organisatie en inwendige dienst omgewerkt tot de nieuwe publicatie
Vastgesteld bij ministerieel besluit van 19 december 1933, bureau SG nr. 1, en uitgegeven 's-Gravenhage 1933. Een exemplaar hiervan is bij het archief gevoegd onder inv.nr. 5105.
In hoofdstuk "Ordening van het archief", § 3, vindt u uitgebreider toelichting over de werkwijze van de secretarie en de daarbij toegepaste registratiemiddelen.
Een goed gebruik van het gewoon verbaalarchief vereist enig inzicht in de hoofdlijnen van de wijze van archiefvorming, die aan een verbaalarchief ten grondslag ligt. In deze paragraaf wordt daarop ingegaan.
Bij het ministerie inkomende stukken werden ingeschreven in de Letterlijk: "vertoond", waarmee in wezen werd bedoeld: in behandeling genomen.
Eenmaal geagendeerd werd het stuk behandeld door een (of meerdere) afdeling(en) van het ministerie. Deze behandeling betekende veelal het concipiëren van een antwoordbrief, -besluit of -beschikking van (of namens) de minister. Verkreeg dit concept (al of niet na wijziging) de goedkeuring van de afdelingschef(s) en de minister zelve, dan kreeg het concept de status van
De minuut werd vervolgens (in enkel- of meervoud) in het net overgeschreven om aan de geadresseerde(n) te worden verzonden. Waren er bij een zaak meerdere belanghebbenden of betrokkenen, dan werden onder één afdoeningskenmerk soms meerdere, onderling verschillende brieven of beschikkingen geconcipieerd.
Na verzending van het/de net-exempla(a)r(en) was de behandeling voltooid, de zaak afge-daan. Resteerde nog de bijzetting van de ingekomen stukken en de minuut in het archief. De minuut, geschreven op een dubbelvel folioformaat papier, werd om de afgedane ingekomen stukken - ook wel
In de Dezelfde verwijzing van agendering (exhibitum) naar afdoening is te vinden in de "nummerlijsten" die over het tijdvak 1824-1844 bewaard zijn gebleven (inv.nrs. 14547-14553). De omgekeerde verwijzing, van afdoening naar agendering (exhibitum) der afgedane stukken, werd genoteerd op zgn. expeditielijsten, die echter niet zijn overgeleverd. Volgens de vakterminologie van archivarissen is de correcte term
In de eerste plaats kwam het natuurlijk voor dat het ministerie zonder enige externe aanleiding overging tot het schrijven van een brief. Men duidt dit aan als een zgn.
Een tweede bijzonderheid is de afdoening bij notificatie ofwel
Afdoening bij notificatie werd ook "misbruikt" om
In de derde plaats werd er op ruime schaal
Had de minister van Oorlog bij het renvooi meer te melden dan er op het beperkte formaat van de kantbrief paste (bijzondere aandachtspunten, specifieke aanwijzingen), dan werd een minuut gemaakt en ook opgelegd, maar zonder de daarbij "afgedane" (= doorgezonden) ingekomen stukken. Zo ontstond in formele zin wel een verbaal, dat inhoudelijk echter veelal zeer arm was.
Een specifieke uitwerking hiervan betreft de behandeling van allerlei soorten contracten, welke namens de minister van Oorlog werden gesloten: aan- en verkoop van onroerende en roerende goederen van uiteenlopende soort, deels bij openbare aanbesteding. In dergelijke gevallen had het ministerie zich de goedkeuring van het contract of de aanbesteding (of machtiging tot het aangaan ervan) voorbehouden, maar werd het sluiten van contracten of het houden der aanbestedingen aan lagere autoriteiten overgelaten. In de meeste gevallen is derhalve de goedkeuring (al of niet na wijziging) het laatste wat men in het verbaal-archief van Oorlog tegenkomt. De ter goedkeuring ingezonden contracten werden veelal weer teruggezonden aan degene, die na goedkeuring het contract diende te sluiten namens de minister. Uitzondering op de hier beschreven regel zijn de contracten betreffende vestingwerken: deze werden opgelegd in het "Archief van Oorlog/der Genie" (zie hoofdstuk "Verwante archieven", § 1.1).
Van de bij kantbrief afgedane renvooien werden, per afdeling, dagelijks staten gemaakt, met een summiere aanduiding van de doorgezonden stukken, de geadresseerde instantie en de opgedragen handelingen. Deze staten werden bij de verbalen van de betreffende dag opgelegd. Bij de schoning van het archief over 1832-1880, door het ministerie zelf, zijn de renvooilijsten uit dat tijdvak verwijderd. In het archiefgedeelte 1880-1913 werden zij nog wel, zij het dan weer onvolledig en dan weer in het geheel niet, aangetroffen. Gezien de beperkte informatieve waarde zijn zij ook voor dit laatste tijdvak verwijderd bij de selectie in 1991. Enkele Inv.nrs. 5279-5280.
In geval de instantie aan welke gerenvoyeerd werd, de afdoening van de stukken kreeg opgedragen, eindigde de bemoeienis van het departement bij het renvooi. In het archief vond men dan in de gevallen waarin minuut was opgemaakt, deze Naarmate in de loop van de tijd de graad van (de)centralisatie van bevoegdheden varieerde, zal ook de mate waarin het departement ingekomen stukken ter afdoening aan zijn ondergeschikten doorzond, mee variëren. Globaal is vast te stellen, dat vanaf een maximale centralisatie in 1813/14, in de loop van de 19e eeuw steeds meer bevoegdheden door het departement naar lagere militaire autoriteiten werden overgeheveld. Bijgevolg is te verwachten dat het aantal renvooien-om-afdoening in dezelfde mate toeneemt, en de informatieve de-taillering in het departementsarchief afneemt.
In geval de instantie aan wie de doorzending was gericht, diende te antwoorden of te rapporteren, èn als het ministerie bij het renvooi de terugzending van de doorgezonden stukken had verordonneerd, dan werden bij dat antwoord of rapport die eerder doorgezonden (gerenvoyeerde) stukken geretourneerd. Het nieuw inkomende antwoord of rapport werd weer geagendeerd.
In de gevallen dat het ministerie wel antwoord of rapport eiste, maar niet de terugzending van de eerder doorgezonden bescheiden gelastte, bleef de repliek beperkt tot het gevraagde.
Niet uitzonderlijk is dat in een bepaalde zaak 2, 3 of soms nog meer adviezen werden ingewonnen. Evenzoveel keren herhaalde zich dan het proces van renvooi-wederbericht, steeds met inschrijving in de agenda. In theorie diende dan bij de agenda-inschrijvingen van de eerder reeds ingekomen en bij renvooi "afgedane" (= doorgezonden) stukken, steeds de opvolgende afdoeningskenmerken (al of niet renvoyerend) te worden bijgeschreven. Aantoonbaar is dat dat niet altijd volledig gebeurde. Uiteraard betekent dit, dat niet tegenover ieder afdoeningskenmerk ook een verbaal aanwezig is, ofwel: in de op één dag afgedane verbalen kunnen, ook bij overigens volledig archief, nummerverspringingen voorkomen, namelijk bij nummers die corresponderen met renvooien. Naast de hier geschetste praktijk van renvoyeren is in de eerste decennia van de 19e eeuw ook een andere methode waar te nemen. Daarbij werd de adviesaanvraag in een reguliere minuut gevat, die met het ingeko-men stuk waarover het advies werd gewenst, als een zelfstandig verbaal werd opgelegd. Soms werd aan de afzender van het ingekomen stuk tussentijdse mededeling van de lopende adviesaanvraag gedaan. Na binnen-komst van het advies werd dan finaal beschikt, waarbij een nieuwe minuut ontstond. Bij de vervaardiging daarvan werd het eerste, voorlopige verbaal nogal eens opgevraagd, en dat verklaart waarom in zulke gevallen de relatieven die eigenlijk tot het eerste, voorlopige verbaal horen, nog wel eens verplaatst zijn naar het twee-de, finale verbaal.
Was na een of meerdere renvooien het gevalletje "panklaar" èn behoorde de onderhavige zaak tot de competentie van het ministerie van Oorlog, dan werd er finaal afgedaan, in de vorm van besluit, beschikking of brief. Ook finale afdoening bij "Notificatie" (kennisneming) komt voor in zaken waarin eerder de opvattingen en adviezen van uiteenlopende instanties was gevraagd. De tot dusver ingekomen en bij renvooi steeds weer verzonden stukken werden bij deze finale afdoening opgelegd.
In geval de onderhavige zaak nìet behoorde tot de eigen competentie van het departement van Oorlog, maar slechts de mede-bemoeienis of tussenkomst daarvan vereiste, werd aan de autoriteit die aan het begin van het trajekt om inlichtingen, advies of anderszins had verzocht, bericht gedaan, veelal met medezending van de door het departement van Oorlog ingewonnen stukken. In zo'n geval fungeerde het departement van Oorlog dus eigenlijk als brievenbus/doorgeefluik. Gevolg is ook dat van dergelijke "doorgeef"-zaken in het departementsverbaal niet of nauwelijks bescheiden worden aangetroffen.
Nog een andere bijzonderheid is, dat ingekomen stukken die in de agenda van het gewoon verbaal werden geregistreerd, "geheim" konden worden afgedaan. De "gewoon" ingekomen stukken werden dan ook opgelegd bij de "geheime" afdoening. In de "gewone" agenda werd bij de inschrijving dan het kenmerk van het desbetreffende geheime verbaal aangetekend. Het geheime verbaal hanteerde als afdoeningskenmerk een hoofdletter en een cijfer. Jaarlijks werd gestart bij A en voortgegaan tot Z, dan volgde A1 t/m Z1, dan A2 t/m Z2 enz. Het geheim verbaalarchief van het ministerie van Oorlog/Defensie, voorzover het niet in vlammen is op-gegaan na de bominslag op Fluwelen Burgwal 12a op 26 februari 1945 te 14.15u, berust bij het Algemeen Rijksarchief. Zie Algemeen Rijksarchief, geheim verbaalarchief van het ministerie van Oorlog/Defensie 1813-1945, nummer toegang thans nog 2.13.13.01, over enige tijd 2.13.67.
Elders, in hoofdstuk "Verwante archieven" § 1, is al uitvoeriger ingegaan op de soorten bescheiden die buiten het gewoon verbaalarchief werden opgelegd krachtens heersende gewoonten die soms, veelal echter niet gedocumenteerd zijn. Tenslotte blijkt dat ook op "onregelmatige" wijze stukken buiten het verbaalarchief werden gehouden. En uiteraard werden opgelegde verbalen soms weer opge-vraagd door de "beleidsafdeling". Conform voorschrift werd ter plekke van het gelichte verbaal dan een lichtingsbriefje gelegd. Deze zijn en worden op vrij uitgebreide schaal aangetroffen, waaruit mag blijken dat een zekere hoeveelheid archief reeds vòòr de overdracht vermist was. Ook is aangetoond dat zulke gelichte, oudere verbalen per abuis wel werden opgelegd in een later verbaal, voor de behandeling waarvan de oudere stukken waren opge-vraagd; enkele van deze misplaatsingen zijn concreet aangetroffen en hersteld. Het merendeel van de uitgeleende en niet teruggekeerde verbalen is en blijft echter spoorloos.
In de agenda werden de bij het departement inkomende stukken ingeschreven. Bij binnenkomst werden de stukken voorgesorteerd op de afdeling die met de behandeling werd belast. Daardoor werd tegelijk bekend hoeveel stukken iedere afdeling dagelijks binnenkreeg, waardoor voorafgaand aan de agendering reeds voor iedere afdeling voldoende inschrijvingsnummers konden worden afgeteld. Iedere dag startte de inschrijvingsnummering bij 1, zodat het inschrijvingskenmerk bestaat uit de datum en volgnummer van inschrijving. Dit kenmerk werd op de ingeschreven stukken overgebracht en heet daar het E.e.a. geheel volgens de instructie van 6 juni 1841 nr. , met name art. 7. Zie Bijlage 1.
De kolommen van de agenda vertonen v.l.n.r.:
Door zijn opzet is de agenda het aangewezen hulpmiddel, wanneer men bij onderzoek heeft vastgesteld, dat een instantie of persoon te eniger tijd een brief aan het departement van Oorlog/Defensie heeft verzonden. Men kan dan, met inachtneming van een interval voor de postbestelling, deze bij het departement ingekomen brief opsporen in de agenda en bij de inschrijving constateren bij welk afdoeningskenmerk deze ingekomen brief is afgedaan. Kent men ook het onderwerp van de brief, dan is het veelal zelfs mogelijk te bepalen voor welke departementsafdeling de brief werd geagendeerd, waardoor het zoeken nog eenvoudiger gaat, aangezien immers de agenda's dagelijks afdelingsgewijs zijn ingericht.
In welke gevallen zo'n afdoeningskenmerk een renvooi, een finale afdoening mèt of zònder oplegging, of een "Notificatie" is, is uit de agenda's echter niet gewaar te worden. In de gevallen waar na een agenda-inschrijving twee afdoeningskenmerken worden vermeld (waarvan de eerste soms voorafgegaan door "beh.") is met grote waarschijnlijkheid aan te nemen dat die eerste afdoening een renvooi is. Over de aard van de laatste afdoening zegt dat echter nog steeds niets. Het karakter van de afdoeningen blijkt pas uit de index.
De van het departement uitgaande stukken werden geregistreerd in de index. De index was ingedeeld in "hoofden" of "respecten": rubrieken van zaken, onderwerpen en/of bemoeienissen van het ministerie. Sommige van deze rubrieken zijn nader ingedeeld in subrubrieken van de eerste, tweede en soms derde graad; in dergelijke gevallen spreken we van primaire en subrubrieken.
Een uitgaand stuk werd met zijn afdoeningskenmerk en korte inhoud ingeschreven onder de rubriek waaronder het geacht werd te horen. Soms werd één enkel uitgaand stuk onder meerdere rubrieken verwerkt. Door de rubricering werd ervoor gezorgd dat de grote hoeveelheid verbalen, opgelegd op niet-inhoudelijke criteria (namelijk: het afdoeningskenmerk, dus datum + volgnummer), toch relatief eenvoudig inhoudelijk benaderbaar bleef. De weergave van de inhoud in de index is daarbij nog steeds een betrouwbare indicatie van de aard van de afdoening: valt het woord "doorzending", dan is duidelijk dat eerder ingekomen bescheiden per kantbrief of met doorgeleide weer zijn geëxpedieerd. Ook "notificaties" zijn in de indices aangegeven.
De hoeveelheid door het ministerie van Oorlog te behandelen zaken en de brede spreiding in onderwerpen daarvan veroorzaakte, dat de index van meet af aan zo omvangrijk was, dat die niet handzaam in één boekband paste: al spoedig waren per kalenderjaar vier, en naderhand nog meer banden nodig. De (primaire) rubrieken volgden elkaar daarin alfabetisch (op beginletter, maar niet altijd lexicografisch) op.
De index werd gedurende het lopende jaar losbladig bijgehouden, en pas nadien ingebonden in een aantal banden. De bladzijden van de indices over één kalenderjaar (en dus over meerdere banden) hadden één "paginering-met-hiaten". Het bladzijdenummer heette eigentijds folionummer. Strikt genomen is een foliëring een nummering per blad, een paginering een nummering per
Voorin ieder indexdeel werd een inhoudsopgave opgenomen, hoofden-, respecten- of rubriekenlijst genoemd, waarin iedere (sub)rubriek met zijn folio-verwijzing (= paginanummer) werd aangetekend. De hoofdenlijst is ingedeeld in twee kolommen, waarvan de linker rechtstreeks verwijst naar index-pagina's ("folio-nummers"), terwijl de rechter kolom verwijst naar andere indexhoofden.
De banden van de index over één kalenderjaar werden onderscheiden naar de beginletters van de primaire rubrieken (dus bv. 1861: A-F, G-K, L-P, R-Z).
Was een uitgaand stuk in de index geregistreerd, dan werd voorop de minuut het index-folio-nummer aangetekend met de notatie fo + (pagina)nummer. Was één uitgaand stuk meermalen onder verschillende rubrieken in de index verwerkt, dan werden evenzoveel folionummers aangetekend op de minuut.
Voor degenen die eigentijds de index bijhielden, was dit stelsel van rubrieken uiteraard gesneden koek. Anderen echter ondervinden aanzienlijke problemen juist omdat zij het stelsel niet kennen. En dat terwijl de indices de enige thematische ingang tot het archief vormen. Wil men iets weten over een bepaald onderwerp, dan dient men eerst uit te vinden onder welke rubriek dat onderwerp in de indices werd geboekt. Dat is lang niet altijd evident. Een hulpmiddel vormen echter de taakomschrijvingen in organisatiebesluiten: zeker in de eerste decennia van de archiefvorming blijkt een parallellie tussen deze organisatiebesluiten-met-taakomschrijvingen enerzijds en de rubrieken-indeling van de indices anderzijds, zo zelfs dat de gedachte is gerezen dat de taakomschrijvingen wel eens gegenereerd kunnen zijn vanuit de index-rubrieken. Voor de organisatiebesluiten zie men hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer", § 2.
Door de eigentijdse werkwijze van de secretarie van Oorlog zijn echter een aantal belangrijke "ezelsbruggetjes" ingebouwd:
Op de index, dus op de van het departement uitgaande stukken, werd vervolgens een klapper op eigennamen aangelegd, die eveneens gedurende het lopende jaar losbladig werd bijgehouden en na afloop van dat jaar in enkele delen werd ingebonden. Deze naamklappers zijn slechts bewaard over het tijdvak 1813-1918; voor de naamklappers 1919-1945 zie hoofdstuk "Geschiedenis van het archiefbeheer", § 2.
De naamklappers zijn ingericht:
De klappers hadden en hebben een dubbele verwijsfunctie:
De indruk bestaat, dat aanvankelijk zo goed als alle persoonsnamen in de uitgaande brie-ven/beschikkingen werden geklapperd (militair en burgerpersoneel, rekwestranten, leveran-ciers, enz.) maar dat met verloop van tijd beperkende voorschriften zijn gaan gelden over de wel en niet te klapperen namen. Uitputtend onderzoek zou moeten uitwijzen of deze indruk juist is. Verder werd incidenteel, en naar valt aan te nemen: niet zeer consistent, ook wel geklapperd op instellingsnaam.
Overgeleverd over de jaren 1920-1934 en 1940-1945 Inv.nrs. 4824-4945 Te oordelen naar inv.nr. 4823 is deze klapper van iets oudere datum maar is hij onvolledig overgeleverd.
In de volgende stroomschema's worden de hiervoor uiteengezette processen globaal in beeld gebracht. Onderlinge verschillen tussen de opvolgende registratuur- en archiefvoorschriften (zie § 2 van dit hoofdstuk alsmede bijlage 1) komen daarin niet tot uitdrukking.
Figure 1: stroomschema secretarie ministerie van Oorlog -- behandelingsfase
Figure 2: stroomschema secretarie ministerie van Oorlog -- afdoeningsfase
Ter verduidelijking van de hiervoor beschreven behandelings- en registratieprocedure, en om de gebruikers van het archief enigszins vertrouwd te maken met de verschillende soorten stukken, registers en registratiekenmerken, zullen we een concreet gevalletje uit de praktijk van begin tot eind volgen. De nummering van de successievelijk besproken stukken verwijst naar de bijgevoegde afbeeldingen van de stukken. Door de noodzakelijke verkleining t.o.v. de originelen is de leesbaarheid van enkele afbeeldingen niet geweldig; men bedenke echter dat het hier niet om de inhoud, maar om de procedure gaat. De secretarie-praktijk en de daarbij gebruikte registratiemiddelen zijn in de §§ 3.1 t/m 3.3 van dit hoofdstuk uitgebreider toegelicht.
Op 14 december 1842 wendt de Haagse kastelein A. Mesker zich met een rekest tot de Koning, klagende dat hij in zijn nering wordt bedreigd door een een of meerdere vrouwen in de nieuwe cavaleriekazerne, die daar sterke drank aan de militairen verkopen. Het Kabinet des Konings ontvangt de klacht op 18 december 1842 en agendeert die als nr. 4 van die dag.
Bij het Kabinet des Konings is men er gauw mee klaar: typisch een zaakje voor de minister van Oorlog. Het gevalletje moet door het Kabinet zijn afgedaan bij "renvooi", d.w.z. door-zending (met een kantbrief) aan de minister, ter afdoening. De desbetreffende kantbrief van het Kabinet aan de minister is er niet meer, en daarop zal ook de "exhibitum"-registratie van het ministerie zijn aangebracht
In de agenda van het ministerie van Oorlog vinden we het "renvooi" echter terug op 20 december 1842. Inv.nr. 12885.
In de laatste kolom van de agenda van het ministerie zien we het afdoeningskenmerk 21 december 1842 nr. 14A.
Inv.nr. 13906.
In de index over 1842 komt dit afdoeningskenmerk tevoorschijn op pagina 4915.
Het vervolg van de zaak, zo staat er bij, verschijnt in de index 1843 op pagina 4914.
Het in Den Haag in de bewuste cavaleriekazerne gelegerde regiment was het 1e Zware Dragonders, dat deel uitmaakte van het 1e Cavalerie Brigade, waarvan de commandant dus te Haarlem was gevestigd. Het "renvooi om c&a" (consideratie en advies) volgde dus de hiërarchieke weg, van het ministerie (in Den Haag) naar de Brigadecommandant (in Haarlem) en vandaar (zoals we nog zullen zien) naar de regimentscommandant (in Den Haag).
Bij renvooi afgedane zaken vindt men in de departementsverbalen niet terug, aangezien er in deze gevallen geen minuut werd aangehouden en in de regel de gerenvoyeerde bescheiden werden meegezonden naar degene wiens "c&a" werd gevraagd. Uitdrukkelijk komt men deze bijzonderheid pas tegen in de secretarie-instructie van 1878 Zie Bijlage 1, Voorschrift van 7 februari 1878, art. 19.
Bovenaan de indexpagina ziet men het pagina- ("folio-")nummer en het hoofd ("respect"), d.i. de indelingscategorie; in dit geval "Wetten en Verordeningen". De volledige index over een geheel kalenderjaar beslaat meerdere (veelal vier) delen, die worden onderscheiden naar de beginletters van de (primaire) hoofden.
Voorin ieder index-deel vindt men een lijst van de hoofden ("respecten") die in dat deel voorkomen. Deze lijst is ingericht alfabetisch op beginletter van het (primaire) hoofd.
Inv.nr. 14400.
Wel werd het bij renvooi afgedane zaakje verwerkt in de naamklapper: de afzender Mesker wordt in de klapper over 1842
De Brigadecommandant komt op het geval terug bij brief van 28 december 1842 kenmerk 711 (= stuk 6). De kolonel zendt daarbij een uitvoerig rapport in van de commandant van het 1e regiment Zware Dragonders, gelegerd in de bewuste kazerne te Den Haag (= stuk 7). De commandant ontkent ten stelligste de beschuldiging van Mesker, maar biecht wel getrouwelijk op dat hij - hoewel formeel in strijd met een ministeriële verordening uit 1826 - aan twee dragondersvrouwen per eskadron permissie heeft gegeven om dagelijks tweemaal in de kazerne warme melk, koffie en thee te verkopen, dit juist met het doel de manschappen af te houden van cafébezoek. De brigadecommandant op zijn beurt legt aan het ministerie voor om deze maatregel van de regimentscommandant te billijken met het oog op de afgelegen ligging van de kazerne - wel 4 minuten gaans van de tapperij van Mesker ...
Deze stukken worden bij het departement ingeschreven (geëxhibeerd) op 29 december 1842 met agenderingsvolgnummer 24. De datum en het volgnummer worden op de brief van de Brigadecommandant genoteerd, het zgn. "exhibitum".
Inv.nr. 12885.
In de agenda van het departement
De afwijking van de ministeriële verordening die de regimentscommandant in Den Haag heeft opgebiecht, leidt op het departement tot een interne notitie, die de mening van het hoofd van de afdeling Personeel verwoordt: de bestaande situatie kan inderdaad gebillijkt worden, mits erop wordt toegezien dat het niet uit de hand loopt.
Bovenaan de notitie wordt aangegeven, op welk exhibitum de aantekening betrekking heeft.
Dan kan het ministerie finaal afdoen. Op 4 januari 1843 wordt minuut nr. 5B opgesteld, waarbij aan Mesker simpelweg wordt bericht dat zijn klacht ongegrond is. Met hetzelfde afdoeningskenmerk wordt aan de Brigadecommandant geschreven over de afwijking van de ministeriële verordening: het kan door de beugel maar mag niet uit de hand lopen.
Stukken 1, 6, 7 en 9 zijn de "relatieven" (voorstukken) bij de minuut van 4 januari 1843 nr. 5B. Minuut en relatieven vormen samen het verbaal met dat kenmerk, dat chronologisch en op volgnummer-orde in het verbaal wordt opgelegd. Dit verbaal bevindt zich tegenwoordig onder inv.nr. 3262 in het archief.
Inv.nr. 13910.
De minuut wordt onder het hoofd "Wetten en Verordeningen" op pagina 4914 van de index over 1843
Ook de index over 1843 heeft per deel weer een hoofdenlijst voorin. In vergelijking met stuk 4 valt op, dat alle rechtstreeks verwijzende hoofden in beide indices steeds dezelfde beginpagina's hebben.
Inv.nr. 14402.
Ook de finale afdoening werd in de klapper 1843
---
Dat een geval als de klacht van Mesker onder het hoofd "Wetten en Verordeningen" wordt geïndiceerd laat zich pas verklaren door 1o het bestaan van een ministeriële verordening inzake verkoop van eet- en drinkwaren in kazernes en 2o de constatering dat - in dit geval - ook het toezicht op de naleving van zo'n verordening tot datzelfde hoofd werd gerekend.
Is eenmaal de index-registratie van een zaak achterhaald, dan ziet men op de betreffende pagina's de verschillende fasen van de behandeling van één zaak - had het geval-Mesker zich niet toevallig afgespeeld aan weerszijden van een jaarwisseling, dan waren de beide afdoeningen (renvooi en finaal) in één index onder één hoofd terechtgekomen. Bovendien verschijnen op die index-pagina's tal van soortgelijke kwesties: in Haarlem, Bergen op Zoom en Grave worden ook eetwaren in kazernes verkocht en daarbij raakt ook het ministerie van Financiën betrokken vanwege het daarvoor benodigde "patent" (belasting). Mèt patent mogen wasvrouwen blijkbaar in kazernes eet- en drinkwaren verkopen, maar een rekwestrant uit Groningen krijgt desniettemin geen toestemming. En in Den Bosch verpesten mogelijkerwijs de muzikanten van het garnizoen de plaatselijke markt voor muzieklessen. Met andere woorden: wanneer men eenmaal de index-registratie van een gevalletje te pakken heeft, maken de indi-ces zelf een zeer snelle verbreding van het onderzoek mogelijk.
De organisatie-, registratuur- en bewerkingsgeschiedenis die hiervoor is uiteengezet, levert de hierna volgende handleiding voor een succesvolle zoektocht in het archief op. De in deze handleiding gebruikte begrippen zijn in het voorgaande allen toegelicht en in § 3.4 geïllustreerd met voorbeeld-documenten.
Een eerste opmerking van algemene strekking is, dat weliswaar over het tijdvak 1832-1945 het merendeel van de verbalen door ongelukken of als gevolg van reguliere vernietiging niet meer bestaat, maar dat de indices veelal de essentie van de vernietigde verbalen bevatten. Zij worden derhalve als vervangende bron in de aandacht aanbevolen; zie § 4.7. Het volume aan indices beloopt 73,5 m', stuk voor stuk "dikke turven" vol extract-informatie. Ook de agenda's bevatten een schat aan informatie, maar door het ontbreken van "expeditielijsten", d.w.z. lijsten van afdoeningskenmerken met de daarbij afgedane exhibita, is er geen systematische koppeling te leggen tussen indices (ingericht op afdoeningskenmerken) en agenda's (ingericht op exhibita). Zoeken in agenda's is dus een karwei van stelselmatig doorlezen, tenzij men uit andere archieven kennis heeft van stukken die bij het departement van Oorlog zijn ingekomen en geagendeerd. Het volume aan agenda's beloopt 113 m', al evenzeer allemaal "dikke turven" met extract-informatie. Zie noot 238.
Een tweede opmerking is, dat sommige zaken deels in het gewoon verbaal zijn afgedaan, maar deels ook in het geheim verbaal, of, voorzover de aard van het onderwerp daartoe aanleiding geeft, buiten de gewone of geheime verbaalseries, of zelfs: in het geheel niet. Daarover het volgende:
dan wordt daar verwezen naar het geheim- ofwel Kabinetsverbaal. Uw onderzoek dient dan die verwijzing te volgen (zie toegang nummer 2.13.13.01, na de voorgenomen revisie daarvan vernummerd tot 2.13.67).
Het spreekt voorts vanzelf dat het ministerie uitgebreide correspondentie onderhield met talloze andere autoriteiten, militair en civiel. Het is nagenoeg onmogelijk om al die autoriteiten op te sommen. Voorzover hun archieven ook berusten in het Algemeen Rijksarchief, raadplege men de overzichten van archieven en toegangen.
In het navolgende wordt uitsluitend de zoekwijze in het gewoon verbaal-archief uiteengezet. De handleiding is ingedeeld in enkele zoekprocedures, die zich onderscheiden naar het gezochte en/of naar de reeds beschikbare aanknopingspunten. Het is voor uw onderzoek bevorderlijk om de aard van uw onderzoeksvraag nauwkeurig te overwegen en een bijpassende zoekprocedure te volgen. Elke procedure is in stappen onderverdeeld, die alle van een letter/nummer-kenmerk zijn voorzien. Bij verschillende stappen zijn praktische wenken gegeven.
Ieder verbaal-archief, ook het onderhavige, is sterk gestructureerd en bovendien omvangrijk. De structuur lijkt weerbarstig maar kan ook uiterst behulpzaam zijn. U zult er baat bij hebben wanneer u tijdens uw onderzoekingen nauwkeurig aantekening houdt van geraadpleegde inventarisnummers, verbaalkenmerken, index-pagina's en -rubrieken en wat dies meer zij. Raakt u toch een keer de draad kwijt, dan hoeft u slechts één of twee stappen terug te gaan om hem weer op te nemen, in plaats van uw hele onderzoeksgang overnieuw te moeten doen.
Onderzoek dat zich ten doel stelt om uit het archief iets aan de weet te komen over individuele personen, kan voor het tijdvak 1813-1918 het beste starten bij de alfabetische naamklappers. De werkwijze volgt hieronder.
De overeenkomstige klappers over 1919-1945 zijn vernietigd - zie hoofdstuk "Geschiedenis van het archiefbeheer", § 2. De hier volgende onderzoeksmethodiek kan dus voor het tijdvak 1919-1945 niet worden gevolgd.
Het is mogelijk dat onderzoek in andere archieven heeft uitgewezen, dat in een zeker geval schriftelijk is overlegd met, of een zaak is overgenomen door, het departement van Oorlog. Indien u beschikt over datum en kenmerk van een brief, die door een andere autoriteit of persoon aan Oorlog/Defensie is gericht, dan is het onderzoek in het verbaalarchief van Oorlog/Defensie het beste aan te vangen met de agenda.
Thematisch of object-georienteerd onderzoek zal, naargelang de periode die u interesseert, op twee uiteenlopende manieren verricht moeten worden:
Omdat over de periode 1813-1831 zo goed als alle verbalen, en over 1832-1844 een aan-zienlijke hoeveelheid ervan, is overgeleverd, is hier de oorspronkelijke zoekweg, via de indices, intact gelaten. Onderwerps- of object-georiënteerd onderzoek zal dus beginnen bij de rubriekenlijsten. Om dit zo veel mogelijk te vereenvoudigen, zijn de afzonderlijke rubriekenlijsten uit iedere index tot één samengestelde lijst omgewerkt, die als bijlage 2 wordt aangeboden.
De zoekweg is als volgt:
Van het tijdvak 1832-1945 zijn veel tot zeer veel verbalen vernietigd. Voor dit tijdvak zijn echter de indices en agenda's als vervangende bron te gebruiken. Dit geldt uiteraard niet voor de indices 1923-1939 en de agenda's 1934-1939, die in 1945 bij brand teloor zijn gegaan -- zie daarvoor hoofdstuk "Geschiedenis van het archiefbeheer", § 2.
Voor het opsporen van de index-informatie uit het tijdvak 1832-1844 volgt u de stappen C1 - C8. Voor het tijdvak 1845-1945 geldt stap G1 hieronder.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Oorlog: Verbaalarchief (gewoon en geheim), nummer toegang 2.13.01, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Oorlog / Verbaalarchief, 2.13.01, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Tijdens de bewerking is onder verbaal van 19 oktober 1928 afdeling II nummer 166 het gedeponeerde archief de Interdepartementale Commissie in zake de splitsing van het Marinepersoneel aangetroffen. Dit archief werd afgescheiden en beschreven. Zie Nationaal Archief, archief van de Interdepartementale Commissie inzake de splitsing van het Marinepersoneel, (1919)1924-1925(1926), nummer toegang 2.12.23.01.
Niet alle bescheiden, die bij het departement van Oorlog inkwamen en wier afdoening "gewoon", d.w.z. niet "kabinet" geschiedde, werden in het gewoon verbaalarchief opgelegd. Sommige soorten bescheiden, al of niet bij geleidebrief ingekomen, werden tot afzonderlijke series of specifieke archiefbestanden aaneengevoegd. Deze werkwijze werd door de praktijk ingegeven en is veelal niet in secretarie-instructies of andere voorschriften gedocumenteerd. Het hierna volgende overzicht is daardoor naar alle waarschijnlijkheid niet compleet.
Het meest in het oog vallende bestand dat buiten het gewoon verbaalarchief werd gehouden, is het "Archief van Oorlog/der Genie". Als organisatie-onderdeel kwam het "Archief van Oorlog" al in hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer" voor. Van de oprichting in 1814 tot 1826 ressorteerde het onder de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën (Genie), in 1826 werd het formeel ingelijfd bij het departement, maar de feitelijke realisering daarvan heeft tot 1841 op zich laten wachten. Eenmaal in het departement geïntegreerd, werd het omgedoopt tot "Archief der Genie" De benaming van dit organisatie-onderdeel en van het daardoor beheerde archief is verwarrend: als "Archief van Oorlog" ressorteerde het organisatie-onderdeel onder de Genie, en dient dus te worden onderscheiden van het archief van (het ministerie van) Oorlog. Als "Archief der Genie" maakt het organisatie-onderdeel deel uit van het departement, en moet in die tijd dan duidelijk worden onderscheiden van het archief van de (chef, c.q. subalterne bevelhebbers en functionarissen van het wapen der) Genie.
De bij de oprichting geformuleerde taak van het "Archief van Oorlog" bestond:
Daarbij valt op te merken, dat de onder a genoemde taak vermoedelijk al vroegtijdig werd beperkt tot de kaarten en plans van gerealiseerde werken. In het verbaalarchief vindt men namelijk aanzienlijke hoeveelheden plans, kaarten en wat dies meer zij, die het karakter hebben van voorstudies, voorontwerpen, en ook afgekeurde ontwerpen. Dit materiaal werd blijkbaar niet tot het "Archief van Oorlog/der Genie" toegelaten.
Bij de formele inlijving in het departement in 1826 bleef deze taak onverkort gehandhaafd Zie uitvoeriger hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer".
Het "Archief van Oorlog/der Genie" werd gedurig verrijkt met bescheiden die op een of andere wijze aan het departement van Oorlog werden toegezonden of anderszins daardoor verworven, zoals aan bijschriften op talloze minuten in het gewoon verbaalarchief valt te constateren Zie bv. inv.nr. 3484 30, maart 1863 nr. 51G, waar een deponering van bestek en bestektekeningen plaatsvindt; inv.nr. 3533, 28 oktober 1867 nr. 89 G betreffende een verslag dat wordt opgelegd bij de "Memoriën" onder een eigen kenmerk; inv.nr. 3530, 13 maart 1867 nr. 18G, waar staten die bij een proces-verbaal van overname van dienst waren opgemaakt, ten dele in het Archief der Genie worden gedeponeerd.
Het "Archief van Oorlog/der Genie" is, althans in de kern, bewaard gebleven en berust bij het Algemeen Rijksarchief. Het getekende materiaal, alsmede de reeks "Memories", is ontsloten door de toegangen 4-OMM, 4-OMD, 4-OBK, 4-OBGK, 4 OBZ, 4-OSK, 4-OSPV, 4-OPV, 4-OPGO en 4-OPGN Vermoedelijk losgeraakte "memoriën" uit het "Archief van Oorlog/der Genie" zijn weer opgelegd bij: Algemeen Rijksarchief, archief van het Comité van Defensie 1850-1868 en daarbij aangetroffen bescheiden 1741-1897, nummer toegang 2.13.62.04, inv.nrs. 64-77 of -78. Tevens berust bij het ARA een supplement-reeks bestekken welke niet van een toegang is voorzien.
Verwant hieraan is het bestand bescheiden betreffende de afbakening van "verboden krin-gen", die eveneens bij het departement van Oorlog, en naar valt aan te nemen bij het "Archief der Genie", werden opgelegd Algemeen Rijksarchief, archief der Genie, Verboden Kringen, Koninklijke Landmacht (nummer toegang 2.13.37). De in de titel besloten suggestie dat het hier zou gaan om archiefvorming van het wapen der Genie van de Kon. Landmacht, wordt weersproken door de bijbehorende registers en de verwijzingen naar getekende bescheiden welke in het "Archief der Genie" van het departement berusten.
In elk geval bij de afdelingen van het departement die successievelijk belast waren met Genie-zaken, zijn te eniger tijd nog andere reeksen bescheiden gevormd, waarvan de juiste verhouding met het "Archief van Oorlog/der Genie" niet duidelijk zijn: aantoonbaar zijn de reeksen "Overgave" "Overeenkomsten" en "Lasten" Zie bv.: inv.nr. 3486, 6 mei 1863 nr. 45G; en inv.nr. 3531, 5 juli 1867 nr. 40G en 27 juli 1867 nr. 34G. De reeks "Overgave" blijkt te bestaan uit processen-verbaal waarbij onroerende goederen onder het beheer van of na bouw in opdracht van de Genie, worden overgegeven aan militaire commandanten buiten de Genie. De reeks "Lasten" bestaat kennelijk uit acten waarbij de Genie namens de Staat der Nederlanden aan andere (rechts-)personen een (mede-)gebruik van militair domein toestaat. En de reeks "Overeenkomsten" lijkt te bestaan uit acten waarbij de Genie, namens de Staat der Nederlanden, in samenhang of samenwerking met anderen, zich tot bepaalde beheersmaatregelen jegens militaire domeinen verbindt. Verwezen wordt ook naar "belendende archieven c.q. bescheiden" uit het ressort van het ministerie van Financiën, en wel: de "leggers van het domein van Oorlog" in: Algemeen Rijksarchief, Lijst van leggers behorend tot het archief van het Amortisatie-Syndicaat 1828-1864, Den Haag 1978, nummer toegang 2.08.17. Vermelding verdient verder: Algemeen Rijksarchief, archief van de Ingenieur der Domeinen voor de Ontmanteling der Vestingen 1868-1900, Den Haag (niet gepubliceerd) 1979, nummer toegang 2.08.25.
Hoewel het denkbaar zou zijn dat, in navolging van de contracten (bestekken en voorwaarden) inzake onroerende goederen, ook de leveringen van roerende goederen aan de Landmacht tot afzonderlijke reeksen contracten zouden hebben geleid bij bv. de departementsafdelingen belast met Artillerie- of Intendancezaken, is daarvan niets aantoonbaar. Dit kan te maken hebben met de omstandigheid dat de levering, opslag en distributie van dergelijke zaken geschiedde door een netwerk van magazijnen, waardoor het opleggen van de contracten niet op departementsniveau, maar in de hiërarchie der betrokken wapens en dienstvakken heeft plaatsgevonden. Nader onderzoek heeft op dit punt niet plaatsgevonden.
Wel is gebleken, dat ook bij het Topografisch Bureau bescheiden apart werden opgelegd Inv.nr. 3530, 13 maart 1867 nr. 18G, waar staten die bij een proces-verbaal van overname van dienst waren opgemaakt, ten dele in het Archief der Genie worden gedeponeerd, maar een staat van overgenomen instrumenten bij het Topografisch Bureau belandt.
Betreffende het militaire en civiele personeel van de Landmacht-organisatie zijn wel de.gelijk afzonderlijke bestanden aantoonbaar.
In de eerste plaats werden op het departement, zowel als bij de Landmacht-onderdelen en -instellingen, personeelsstamboeken bijgehouden, waarin mutaties in rang, plaatsing e.d. werden genoteerd. Deze stamboeken en pensioenregisters zijn, voor een deel vermengd met series onderdeelsstamboeken, als afzonderlijk bestand overgedragen tot 1920 à 1924 Zie Algemeen Rijksarchief, nummer toegang 2.13.04: systematische en numerieke lijsten van de dienststaten en stamboeken van officieren 1814-1877(1923); nummer toegang 2.13.09: militaire stamboeken van onderofficieren en minderen van de landmacht 1813-1844(1924); nummer toegang 2.13.11: stamboeken onderofficieren en minderen van de Landmacht 1870-1924; alsmede de daarbij behorende naamklappers 2.13.05, -.06, -.07, -.08.
Het aanhouden van een verzameling dienststaten, waarvan een residu zich manifesteert in de bovengenoemde toegang 2.13.04, kwamen we in hoofdstuk "Geschiedenis van de archiefvormer" § 2.1 reeds tegen als een uitdrukkelijke taak van de toenmalige 1e afdeling, Algemene Zaken, van het departement. Een gedeelte hiervan is opgelegd bij de stamboeken Het Jaarverslag 1940/41 van het "Weermachtsarchief opgericht te 's-Gravenhage den 1en December 1940" maakt op p. 4 melding van het feit dat "controlelijsten, straflijsten, conduitelijsten en conduiteboekjes van beroeps- en reservepersoneel van Land- en Zeemacht (..) voorzover afkomstig van overledenen worden (..) vernietigd". Of de verzameling staten van dienst hetzelfde lot beschoren was, staat er niet met zoveel woorden, maar lijkt aannemelijk.
Complementair aan de stamboeken waren en zijn de pensioenregisters voor uitge.diend personeel, die eveneens als afzonderlijke eenheid bekend zijn Zie Algemeen Rijksarchief, collectie pensioenregisters van militairen en burgerpersoneel van de Landmacht 1813-1927(1945), nummer toegang 2.13.36.
Het bijhouden van deze stamboeken en verdere personeelsadministratie leverde een be-langrijke hoeveelheid correspondentie op, die voor een deel plaatsvond op diverse (en met de tijd variërende) soorten formulieren. Een deel daarvan, zgn. controle- en straflijsten, is bewaard gebleven Zie Algemeen Rijksarchief, controlelijsten en straflijsten betreffende militair personeel van de Landmacht 1904-1923(1939), nummer toegang 2.13.66. Een ander, vermoedelijk ouder gedeelte, is met zekerheid vernietigd. Zie de eervorige noot. Zie Algemeen Rijksarchief, registers van controle op de tractementen, bureaukosten, fouragegelden, toelagen, wachtgelden en pensioenen van officieren en minderen van de verschillende wapens, veldpredikanten, aalmoezeniers, garnizoenspredikanten, geëmployeerden bij de telegraaf, bij de postdienst en personeel werkzaam bij de steendrukkerij van de Militaire Verkenningen, 1817-1844, nummer toegang 2.13.13.08, en de klapper daarop 2.13.12.
Een apart bestand werd ook aangelegd van de stukken betreffende de toekenning van het Metalen Kruis en de Bronzen Medaille Zie Algemeen Rijksarchief, stukken betreffende het toekennen van het Metalen Kruis en de Bronzen Medaille 1831-1834, nummer toegang 2.13.13.03.
Periodiek ingezonden staten betreffende de sterkte van legeronderdelen en garni.zoens.be-zettingen werden bij het departement eveneens afzonderlijk opgelegd. Een aan.zienlijk gedeelte daarvan is als aanhangsel bij het gewoon verbaalarchief overgeleverd en in deze inventaris terug te vinden. Hetzelfde geldt voor de zgn. kaderlijsten. Een ander gedeelte van de sterktestaten, over het tijdvak 1927-1934, is in 1985 door het ministerie van Defensie losgemaakt uit het archief van de departements(hoofd)afdeling Dienstplichtzaken en in beheer gegeven aan de Sectie Militaire Geschiedenis van de Landmachtstaf, te 's-Gravenhage Zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Hoofdafdeling Dienstplichtzaken van het Ministerie van Oorlog 1913-1940 en 1945-1957, nummer toegang 2.13.57.
Deze (hoofd)afdeling Dienstplichtzaken is reeds in 1905 begonnen met eigen archiefvorming. Deze tendens is in het gewoon verbaalarchief aanwijsbaar door het voorkomen, over het tijdvak 1905-1913, van separate agenda's van deze afdeling. Een deel van de afdoeningen werd nog opgelegd in het gewoon verbaal van het departement en als zodanig in de algemene index opgenomen, maar specifieke categorieën bescheiden werden buiten verbaal gehouden. Het aldus ontstane afdelingsarchief is als een afzonderlijk bestand overgeleverd Zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Hoofdafdeling Dienstplichtzaken van het Ministerie van Oorlog 1913-1940 en 1945-1957, nummer toegang 2.13.57.
De directeuren van de in 1823 gevormde departementsdirecties hebben eveneens afzonderlijk archief gevormd in de zaken/taken die zij krachtens geldende regelingen zelfstandig konden afdoen. Dit heeft geleid tot separate directie-archiefjes:
Op dezelfde voet handelde de Chef van de Algemene Directie der Genie in het tijdvak 1826-1830, toen de ADG een directie van het departement was. Bij de verzelfstandiging van de ADG in 1830 is het (departements-)directie-archief buiten het verband van de departementale archiefvorming en in de Genie-sfeer geraakt Zie ARA archief Genie 1813-1840, nummer toegang 2.13.13.04.
Het
Inv.nrs. 14554-14600.
De organisatiegeschiedenis heeft geleid - of kan geleid hebben - tot het ontstaan van een aantal "belendende" archieven van organen of instanties die zelf, na een zelfstandig(er) bestaan, in het departement werden opgenomen of waarvan de taken en werkzaamheden door het departement werden overgenomen. Deze paragraaf handelt over hun archiefvorming uit het tijdvak dat zij niet onderdeel van het departement vormden, kortweg gezegd de "voorloper"-bestanden, en beperkt zich daarbij tot archieven die bij opheffing van het betrokken orgaan werden afgesloten In enkele gevallen betreft het organen of taken die eerder uit het departement waren afgesplitst en die later daarnaar terugkeerden.
Eerst zij vermeld dat de CGO in 1813-1814 niet de enige "Commissaris-Generaal" belast met krijgszaken was. In die tijd functioneerde tevens een "Commissaris-Generaal bij de Russische en Pruisische troepen" in ons land, belast met het treffen van voorzieningen voor een goede verzorging van de vreemde troepen tijdens hun verblijf in Nederland en zetelend te Utrecht. Het archief van deze functionaris is overgeleverd Zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Commissaris-Generaal bij de Russische en Pruisische troepen in ons land in 1813-1814, nummer toegang 2.13.13.18. Nadat in het tijdvak 1814-1832 de liquidatie van vorderingen welke uit het verblijf van de vreemde troepen voortgesproten waren, opgedragen was geweest aan een afzonderlijke commissie, werd in 1832 de afdoening van de toen nog resterende claims overgenomen door het departement van Oorlog; zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Commissie van onderzoek en verevening der pretensiën, voortspruitende uit gedane leverantiën etc. aan de geallieerde legers 1814-1832, nummer toegang 2.13.13.20.
Uit de reorganisatie van 1815, waarbij de twee "half-departementen" Commissariaat-Generaal en Generale Intendance ontstonden, vloeide voort dat gedurende het bestaan van deze tweedeling er ook twee archieven werden gevormd. Hetzelfde geldt voor de herschikking van 1818, toen de Generale Intendance van het toneel verdween, maar de Adjudant-Generaal des Konings zijn intrede deed. Van beide is het archief bewaard gebleven Zie Algemeen Rijksarchief, archief van de Intendant-Generaal van de Administratie van Oorlog 1815-1818, nummer toegang 2.13.13.28; en ibidem, archief van de Adjudant-Generaal des Konings 1818-1819, nummer toegang 2.13.13.27.
Afzonderlijk archief van de kroonprins als belast met de opperdirectie over het departement resp. het ministerie van Oorlog in het tijdvak 1814-1818 en 1839-1840 is bij het Algemeen Rijksarchief noch bij het Koninklijk Huisarchief aanwezig Vgl. Koninklijk Huisarchief, inventaris A 40 (kroonprins, later koning Willem II) rubriek XIII. Wel is overgeleverd, enigszins verspreid bij het Algemeen Rijksarchief en in het Koninklijk Huisarchief, archiefmateriaal uit hoofde van militaire functies van de kroonprins (Opperbevelhebber 1814-1815 en 1831-1839, Inspecteur-Generaal sedert 1814); zie Koninklijk Huisarchief t.a.p., en ARA, archief van de opperbevelhebber van het leger 1830-1839, nummer toegang 2.13.14.04.
Wel aangetroffen is een deel van het ambtsarchief van prins Frederik als Admiraal en Kolonel-Generaal, sinds 1830 belast met de opperdirectie van het departement van Oorlog. Dit is als een afzonderlijk gedeponeerd (fragment-)archief bij het onderhavige opgenomen Inv.nrs. 5305-5308. Koninklijk Huisarchief, inventaris A 37 (prins Frederik), categorie VIIb. Het betreft hier overwegend materiaal dat tijdelijk gedeponeerd is geweest bij het Krijgsgeschiedkundig Archief van de Generale Staf ten behoeve van de studie van lt.gen. F. de Bas, Prins Frederik der Nederlanden en zijn tijd, 4 delen, Schiedam 1887-1813. De directeur van het Koninklijk Huisarchief, drs. B. Woelderink, deelt voorts mee, dat een deel van de archivalische nalaten-schap van prins Frederik tijdens en na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland ernstige verliezen heeft ondergaan.
Terwijl tot 1830 en vanaf 1841 het geheel of een deel van de bemoeienissen met de Genie tot het ressort van het departement werd gerekend, functioneerde van 1830-1840 de Algemene Directie der Genie als een goeddeels zelfstandig orgaan. De archiefvorming daarvan is dan ook buiten die van het departement gebleven Zie Algemeen Rijksarchief, archieven van de Inspecteur-Generaal der Fortificatiën, van het Korps Ingenieurs en van de Chef van de Algemene Directie der Genie 1813-1840, nummer toegang 2.13.13.04.
Archiefvorming van de directeur van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau uit de periode dat dit apparaat formeel niet meer, maar in feite nog steeds bestond (1826-1841) is in beperkte mate aangetroffen Zie: Algemeen Rijksarchief, fragment-archief van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau (1811)1814-1841, nummer toegang 2.13.68.04. Ook bestaat het archief van de "Telegrafische Gemeenschap 1831-1839", een orgaan dat korte tijd een zelfstandig bestaan heeft geleid maar al spoedig werd ingebed in het "Topografisch Bureau". De Gemeenschap stond onder leiding van de 1e lt.ing. G. Jooss, waarnemend directeur van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau. Zie: Algemeen Rijksarchief, archief van de Telegrafische Gemeenschap 1831-1839, nummer toegang 2.13.13.30.
Uiteraard staat, door de vereniging in 1928 van het departement van Oorlog met dat van Marine tot het ene departement van Defensie, het archief van het departement van Marine tot dat van Defensie in de verhoudingen van (partiële) taakvoorganger/-opvolger. Waarneembaar is dat in sommige gevallen op de archiefvorming van het departement van Marine ook na de vereniging nog is voortgebouwd. Dit betreft echter overwegend nog niet aan het Algemeen Rijksarchief overgedragen materiaal Overigens is ook aan de archieven van het ministerie van Marine veel oorlogsschade opgetreden; zie hoofdstuk "Geschiedenis van het archiefbeheer", § 2.
Als gevolg van de Duitse bezetting werd de afdeling IX Loodswezen van het ministerie van Defensie overgeheveld naar het ministerie van Waterstaat. In 1945 keerde de afdeling terug naar het - inmiddels herrezen - ministerie van Marine. Het archiefmateriaal uit de Waterstaatsperiode berust bij het Algemeen Rijksarchief Algemeen Rijksarchief, verbaalarchief van de afdeling Loodswezen van het ministerie van Waterstaat 1940-1945; geen toegang.
Inv.nr. 3186 verbaal van 6 juni 1841 nr. 1.
De pakketten, brieven of stukken dagelijks inkomende, zullen regtstreeks bij den Directeur Generaal worden bezorgd, die dezelve, in zijne tegenwoordigheid doet openen, en vervolgens, na voorloopig te hebben ingezien tot welke Afdeeling ieder stuk behoort, het gezamenlijk getal stukken voor iedere afdeeling bestemd, aan de respective chefs dier Afdeelingen, doet afgeven.
Vòòr die afgifte, zal op ieder stuk een nummer gesteld worden.
De Chefs der Afdeelingen zullen ieder, in den zijnen, dadelijk, bij de ontvangst dier alzoo genummerde stukken, zorgen, dat de inhoud derzelve kortelijk worde geanalyseerd op eene zoogenaamde Commissoriaal-lijst, daartoe gebruik makende van het thans, tot dat einde, gebezigd wordend model.
Op de stukken zelven zal een Exhibitum worden gesteld, den dag van ontvangst vermeldende, en tevens het nummer aanwijzende, waarop de stukken op de Commissoriaal-lijst voorkomen.
De Commissoriaal-lijst van elke afdeeling zal iedere dag zoo veel nummers moeten bevatten of verantwoorden, als de Chef der Afdeeling van den Directeur Generaal heeft ontvangen.
Van alle zoodanige stukken evenwel, die niet tot de eigenlijke dagelijksche correspondentie behooren, maar in de Bureaux ten gebruike, of tot verificatie het zij van schuldvorderingen, het zij van gedane betalingen, worden gecolligeerd, als sterkte staten van het leger, mutatiën voor de stamboeken, kassastaten van de Magazijnmeesters, hospitaalstaten, monsterrollen, bewijzen van gedane betalingen door de zorg der Administrateurs van de Schatkist in de respective Provinciën, rekeningen, declaratiën, attestatiën van opgenomen en gekeurd werk, en dergelijken, zullen op de voorschreven Commissoriaal-lijsten, niet geëxtendeerd behoeven te worden vermeld, en daarop alleen aangeteekend dat de stukken onder dat nummer bij den Chef der Afdeeling ontvangen, tot eene der hiervoren bedoelde soorten van staten behooren.
In zoo verre de Chef eener Afdeeling op deze wijze stukken mogt ontvangen, welke
Bijaldien het twijfelachtig mogt wezen, wien het stuk eigenlijk aangaat, worden zij, door den Chef der Afdeeling, die ze ontvangen heeft, ter bewerking behouden, of des noodig daaromtrent de intentiën van den Directeur Generaal gevraagd.
De Chefs der Afdeelingen zullen de in voege voorschreven opgemaakte Commissoriaal-lijst, met en benevens al de stukken welke daarop geanalyseerd zijn, op denzelfden dag, waarop hun de stukken van den Directeur Generaal ter hand zijn gekomen, en wel uiterlijk des middags te drie ure, of zoo veel vroeger als mogelijk zal wezen, aan den Directeur Generaal terug bezorgen, ten einde van het een en ander meer en detail kennis te nemen.
De Chefs der Afdeelingen zullen de meergemelde Commissoriaal-lijsten, met de daarbij behoorende stukken, voor zoo verre die niet reeds afgedaan zijn, van den Directeur Generaal, al mede nog denzelfden dag, vòòr het afloopen der Bureau werkzaamheden terug ontvangen.
Aan den Secretaris Generaal zal door den Chef van iederen Afdeeling, zoo veel mogelijk nog denzelfden dag, of uiterlijk op den daarop volgende, een afschrift van de voorschreven Commissoriaal lijst worden gezonden, ten einde ter Secretarie te worden gedeponeerd, en ten einde daarop, naar de mate de stukken op zoodanige lijst vermeld zullen zijn afgedaan, van die afdoening, op de thans gebruikelijke wijze, daarop melding gemaakt worde.
De Chefs der Afdeelingen zijn verpligt omtrent elk aan hen gerenvoyeerd stuk rapport aan den Directeur generaal uit te brengen.
Hij die het primitief van den Directeur Generaal heeft ontvangen, is tot het uitbrengen van dat rapport verpligt, ook dan wanneer er andere Afdeelingen bij betrokken zijn.
In dat geval treedt hij met de Chefs der overige Afdeelingen, die het aangaat, in mondeling overleg en zorgt dat de
In het algemeen zullen de Chefs der Afdeelingen de concert handelen, waar de belangen van de dienst dit mogten vereischen. Zij zullen overigens aan elkander, bij nota, mededeelen, wat hun respectivelijk, bij de behandeling der zaken, maar eenigzins te pas kan komen.
Wanneer de Directeur Generaal eenige minute ter goedkeuring wordt voorgelegd, waaruit
De minuten der afgewerkte stukken, worden dagelijks door de Chefs der Afdeelingen aan den Directeur Generaal aangeboden, en wel zoodanig dat de Directeur Generaal iedere morgen vroegtijdig de stukken ontvangt, den vorigen dag afgewerkt.
Ingevalle van
Zij zullen daarbij eene eenvoudige rapportlijst voegen, aan het hoofd van welke de dagteekening waarop het rapport is uitgebragt, zal worden vermeld, en welke lijst overigens in drie kolommen verdeeld zal zijn, in welker eerste niets anders of meer dan het Exhibitum en nummer van het afgewerkt stuk zal moeten worden gerelateerd, welker tweede bestemd is om ter Secretarie voorzien te worden met het nummer onder hetwelk het afgewerkt stuk wordt geëxpedieerd, en in welker derde alsmede ter Secretarie aanteekening zal gedaan worden van den dag, op welken de expeditie van het afgewerkt stuk werkelijk heeft plaats gehad.
De afgewerkte stukken zullen in iedere Afdeeling, door den Chef zoodanig moeten worden geschift en verdeeld, dat de meest belangrijke en die meer bijzondere attentie verdienen, op eene afzonderlijke rapportlijst met A gequoteerd, worden vermeld, en de overigen, op eene afzonderlijke lijst met B. gemerkt, ten slotte van welke ook de Notificatiën zullen moeten worden gebragt.
Voor zoo verre er onder de afgewerkte stukken gevonden worden, die tot het kabinet of de geheime correspondentie behooren, zal daarbij al mede eene
Door het bepaalde bij het vorig artikel, worden de, tot dus verre, bij de afgewerkte stukken of rapporten aan den Directeur Generaal overgelegd wordende Agenda of gedetailleerde analyse van zoodanige afgewerkte stukken, afgeschaft.
De stukken door den Directeur Generaal goedgekeurd, voor zoo verre die tot het kabinet behooren of op de rapportlijst A. gebragt zijn, worden met die lijsten aan den Secretaris Generaal gezonden, ter resumtie, en expeditie.
Die op de rapportlijsten La. B. voorkomende, onmiddellijk aan den Chef der Afdeeling Secretariaat, ter expeditie.
Alle stukken zullen dezelfde dagteekening behouden, onder welke zij op de rapportlijsten voorkomen.
Zij zullen ter Secretarie van een doorloopend nummer worden voorzien, in dier voege evenwel dat iedere rapportlijst afzonderlijke nummers verkrijge, en dat derhalve iedere dag de stukken van Staat A. genummerd worden No. 1 A. No. 2 A. No. 3 A. en zoo vervolgens. En die van Staat B. No. 1 B. No. 2 B. No. 3 B en zoo vervolgens.
De stukken van het kabinet zullen op de thans gebruikelijke wijze doorlopend worden genummerd, met bijvoeging steeds van het woord Kabinet.
Op de verzonden wordende brieven zal ter zijde worden gedrukt
Ditzelfde zal ten opzigte der stukken tot de rapportlijst B. of het kabinet behoorende, in acht worden genomen.
Het papier waarop de minuten aan den Directeur Generaal worden aangeboden, zal dit een en ander insgelijks moeten vermelden.
De beambte meer speciaal met de expeditie der stukken belast zal iedere morgen aan de Chefs der Afdeelingen eene door hem onderteekende opgave zenden van de datums en nummers der stukken, tot de rapportlijst van iedere afdeeling behoorende, welke den vorigen dag ter post bezorgd of verzonden zijn.
De Chefs der Afdeelingen zullen hiervan op een, tot dat einde, bij hen, aan te houden duplicaat hunner rapportlijst, aanteekening doen houden, ten einde zich, dagelijks, te kunnen overtuigen, hoe ver het met de expeditie hunner rapporten gevorderd is.
De Secretaris Generaal zal op den 20sten van iedere maand, aan den Directeur Generaal, de ter Secretarie gedeponeerde afschriften der Commissoriaallijsten van de verschillende afdeelingen van de vorige maand voorleggen, met de daarop bij Art. 6 gedane vermelding van de afdoening der stukken, ten einde alzoo blijke welke dier stukken nog als onafgedaan open staan.
Van de stukken sedert den 15 November 1840 tot op den 1sten dezer ingekomen, zal bij elke afdeeling een rélévé moeten worden opgemaakt, hetwelk door iederen Chef aan den Directeur Generaal op den 20sten dezer zal moeten worden voorgelegd, met eene opgave der redenen waarom het nog niet tot afdoening is gebragt.
Bij latere afdoening zal zulks op het relevé worden aangetekend, en bij den geheele aanzuivering van het relevé, zal het met de paraphe van den Directeur Generaal worden voorzien.
Voor zoo verre er nog stukken van vroegere dagteekening in behandeling mogten wezen, die nog eenige afdoening zouden vorderen, zal mede op dat rélevé opgave worden gedaan.
Al deze bepalingen zullen met Maandag den 7den Junij in werking worden gebragt.
Afschrift dezer dispositie zal worden gezonden, aan den Secretaris Generaal en aan de Chefs der respective Afdeelingen, mitsgaders aan den referendaris Van Rappard, voor zoo veel de Afdeeling Secretariaat betreft, tot informatie en narigt respectivelijk.
Inv.nr. 3670 verbaal van 7 februari 1878 nr. 77 S.
De Minister van Oorlog,
Het wenschelijk achtende, dat met het oog op de met 1e Mei 1878 in werking tredende reorganisatie van het Departement van Oorlog, de bestaande regelen nopens de ontvangst, uitdeeling en verdere behandeling der aan hem gerigte stukken, alsmede die betreffende het rapporteren en de verdere behandeling van de ontworpen afdoeningen op die stukken, eenigszins gewijzigd worden;
Heeft goedgevonden, het navolgende te bepalen:
De opening der stukken komende van het Kabinet des Konings of op hunnen omslag aangeduid als van geheimen of vertrouwelijken aard, geschiedt door den Secretaris-Generaal.
Die der overige aan den Minister gerigte stukken geschiedt door den Chef van het 3e Bureau der Afdeeling Secretariaat; zij wordt begonnen des morgens te tien uren en, naarmate de stukken van het postkantoor afgehaald of op eenige andere wijze ontvangen zijn, voortgezet tot des namiddags te drie uren.
Laatstgenoemde ambtenaar voorziet de stukken, welke door hem zijn geopend, en die welke hij van den Secretaris-Generaal voor de agenda's ontvangt, onmiddellijk van een afdruk van den
Hij voegt ze na die stempeling bij elkander in zoovele rubrieken, als er Afdeelingen zijn, en bezorgt ze terstond bij den Secretaris-Generaal. Lijvige bijlagen dier stukken worden door hem bij de Afdeeling bezorgd, waarbij ze behooren; hij stelt hieromtrent eene aanteekening op het stuk.
Bij de zamenvoeging onder eene rubriek behoeft geene andere volgorde in acht genomen te worden dan deze, dat de stukken, welke op hetzelfde onderwerp betrekking hebben, op elkander volgen.
Te
Deze
De Secretaris-Generaal zorgt, dat, zoo spoedig mogelijk na
Hij zendt gelijktijdig aan den Chef van iedere Afdeeling eene door hem geparafeerde
Degene, die belast is met het opmaken der agendalijst, mag van de daartoe door hem ontvangen stukken aan niemand inzage verleenen, met uitzondering van den Chef der Afdeeling, en van den Chef van het Bureau, tot welks werkzaamheden het opmaken der lijst behoort, indien die Heeren zulks wenschelijk of noodig achten.
De in het voorgaande artikel bedoelde lijsten moeten uiterlijk te
Deze doet een en ander alsdan aan den Minister geworden.
Nadat de Secretaris-Generaal
De Chefs der Afdeelingen doen de lijst in den loop van den dag bezorgen ter Secretarie, na daarvan, desverkiezende, afschrift ten behoeve hunner Afdeeling te hebben doen houden.
Met de lijst en de stukken, voor het Secretariaat bestemd, handelt de Secretaris-Generaal als Chef dier Afdeeling.
Van de vorenstaande bepalingen mag slechts worden afgeweken:
De stukken, bedoeld onder a en b, worden door den Secretaris-Generaal terstond, na stempeling en nummering, aan den Minister ter kennisneming toegezonden.
Nadat hij ze van den Minister terug ontvangen, of - ingeval de Minister ze zelf geopend mogt hebben - ter verdere behandeling bekomen, heeft, handelt hij daarmede terstond - na stempeling en nummering ingeval van opening door den Minister - op de wijze in alinea's 1 en 3 van art. 7 bepaald, terwijl voorts de korte inhoud van het stuk en het nummer, hetwelk het op de agendalijst moet innemen, worden opgegeven aan hem, die met het opmaken dier lijst belast is.
De stukken, bedoeld onder c, worden allen dagelijks op ééne agendalijst gebragt en, naar vereischte van zaken, òf onmiddellijk na opening, òf met die lijst en de lijsten en stukken in art. 6 vermeld, aan den Minister toegezonden. Na ze van de Minister terugontvangen te hebben, handelt de Secretaris-Generaal met de kabinetsstukken even als bij de alinea's 1 en 3 van art. 7 ten aanzien der andere stukken is bepaald.
De
Indien de behandeling bij meer dan ééne Afdeeling is geschied of wanneer ook andere Afdeelingen van het stuk kennis moeten dragen, behoort dit daarenboven voorzien te zijn van de parafen der Chefs en Sous-Chefs van die Afdeelingen (bij de Afdeeling Secretariaat van den paraaf van den Sous-chef dier Afdeeling) en der Chefs van de bij de zaak betrokken Bureaus dier Afdeelingen.
De parafen der Sous-Chefs behoeven niet voor te komen op de stukken, welke zijn opgemaakt door den Chef zelven of onder de onmiddellijke leiding van deze.
Na die vereischte parafering worden bedoelde minuten en notificatiën van wege de Afdeeling, welke in het hoofd der minute vermeld of waarbij "Notificatie" op het stuk gesteld is, - des namiddags te
De kabinetsstukken gaan bij eene afzonderlijke
De rapportlijsten voeren de dagteekening van den dag, volgende op dien van even gemelde toezending.
De Chefs der Afdeelingen kunnen, desverkiezende, een duplicaat dier lijsten voor hunne Afdeelingen laten maken, ten einde later door den zamensteller der lijst daarop aanteekening te doen houden van de nummers, welke de stukken bij de afdoening ter Secretarie of in het Kabinet verkrijgen, en plaatsgegrepen doorhalingen en aanvullingen daarin te doen opnemen.
De Secretaris-Generaal gaat na, of zich onder die gerapporteerde stukken ook minuten bevinden, waarop het woord
Dit woord mag daarop
Na die "spoedstukken" nagezien te hebben, beoordeelt de Secertaris-Generaal, of hij ze zelf "voor den Minister" kan bekrachtigen; indien hij meent, dat dit niet kan, zorgt hij, dat de Minister in de gelegenheid is, ze zoo spoedig mogelijk te lezen en te bekrachtigen.
De overige gerapporteerde stukken worden - voor zooverre de Secertaris-Generaal oordeelt, ze niet "voor de Minister" te kunnen bekrachtigen - door hem aan den Minister toegezonden op zoodanige tijd als de Minister hem daartoe zal aanwijzen.
Voorzooverre de in de artt. 9-12 bedoelde afdoeningen bekrachtigd zijn op den dag, waarop ze door den Secretaris-Generaal zijn ontvangen, of op den volgenden dag, verkrijgen ze de
De op die dagen niet bekrachtigde stukken worden door hem op die lijst doorgeslagen.
Wanneer ze later bekrachtigd aan hem geworden, plaatst hij ze op de rapportlijst van den dag, waarop hij ze ontvangt en welke dan tevens als dagteekening van die stukken geldt.
De door den Secretaris-Generaal afgedane rapportlijsten van het gewoon verbaal blijven, nadat hij ze naar de Secretaris heeft gezonden, aldaar gedurende een dag voordat ze naar de Index verzonden worden, ter inzage van hem, die overeenkomstig het slot van art. 10 belast mogt worden met aanteekening van de nummers en rectificatiën in de duplicaat-rapportlijst.
De rapportlijsten van kabinetsstukken kunnen tot dit laatste geraadpleegd worden nadat de Secretaris-Generaal ze aan het Kabinet heeft doen toekomen.
De bepalingen, vervat in de artt. 9-13, zijn niet toepasselijk a op de minuten van
De minuten, 0nder b bedoeld, worden voorzien van het woord
Ook ten aanzien van deze rapportlijsten geldt het bepaalde in de laatste alinea van art. 10 en in de twee laatste alinea's van art. 13.
Geen exhibitum mag op eene minute als
Moet eene nadere afdoening nog volgen, dan wordt het exhibitum op de minute wel vermeld maar met toevoeging van het woord
De Minister behoudt zich de uitsluitende bevoegdheid voor tot het stellen van
Wanneer de Minister op een stuk heeft geschreven het woord "spreken", moet de Chef of sous-chef, die dientengevolge met den Minister eene bespreking der zaak heeft gehouden, op het stuk aanteekenen, dat en wanneer die bespreking heeft plaatsgehad.
Tusschen den 20sten en den 24sten van elke maand worden door de zorg van den Secretaris-Generaal
Die lijsten worden op laatstgenoemden datum door den Secretaris-Generaal toegezonden aan de Chefs der Afdeelingen en door dezen aan hem teruggezonden vòòr den laatsten der maand met vermelding - op de lijst - van de reden, waarom de afdoening nog niet heeft kunnen plaats grijpen. Daarna worden zij den Minister voorgelegd.
De uitgaande stukken, vervaardigd naar minuten die door den Minister bekrachtigd zijn, worden den Minister ter onderteekening aangeboden zoodra deze aan het Departement is gekomen of tegen den tijd waarop hij het verlaten zal, al naar gelang die stukken alsdan gereed zijn.
Wanneer op de minuten het woord "terstond" is vermeld, wordt het uitgaande stuk
Onder de stukken, in deze beschikking bedoeld, zijn niet begrepen de
Onder "dag" worden in deze beschikking alléén die dagen bedoeld, waarop bureau gehouden wordt.
Deze beschikking treedt in werking op 11 Februarij 1878. Vanaf dien dag tot 1 Mei 1878 wordt voor "Afdeeling" gelezen: "Bureau".
's-Gravenhage, 7 Februarij 1878.
De M.v.O.
[was geparafeerd] VS
Inv.nr. 3674 verbaal van 20 april 1878 nr. 104 S.
Aan het hoofd der minuten moet de afdeeling, waarin het stuk behandeld is, worden aangeduid door haar nummer en haren naam, bij voorbeeld
Voorts moet de steller eener minute, het onderwerp daarvan kort maar zaakrijk, bvb. in acht of tien woorden, daarop vermelden; deze woorden worden op het uitgaande stuk overgenomen.
De steller der minute zorgt verder, dat daarop nauwkeurig worden aangetekend het exhibitum of de exhibita, welke daarbij definitief of betrekkelijk worden afgedaan, de stukken welke moeten worden medegezonden, en de Afdeelingen, aan welke de minute ter kennisneming of ten vervolge moet worden toegezonden.
Wanneer geen exhibitum bij het stuk wordt afgedaan, wanneer geene stukken behoeven medegezonden te worden, of wanneer de minute niet aan eene andere Afdeeling ter kennisneming of ten vervolge toegezonden moet worden, slaat de steller der minute de daarop betrekking hebbende in margine van het stuk gedrukte woorden door.
In de minute, waarbij een Exhibitum definitief wordt afgedaan, moet dat exhibitum voorhanden zijn.
Minuten, ter kabinetbehandeling bestemd, moeten aan het hoofd mede worden voorzien van het woord "Kabinet" en, zoo noodig, van de woorden "vertrouwelijk" of "zeer vertrouwelijk".
Over zaken, waarbij meer dan eene afdeeling betrokken zijn, kunnen de chefs en souschefs van de onderscheidene afdelingen onderling schriftelijk handelen.
De correspondentie, door de Inspecteurs der verschillende wapens en de Chefs der dienstvakken krachtens hunne Instructie op hunne eigen naam met autoriteiten buiten het Departement te voeren, geschiedt bij nota's, waarvan geene minute wordt gehouden en waarop in margine het antwoord moet worden gesteld.
Na bij de afdeeling, waarbij ze zijn opgemaakt, genummerd en door de Inspecteur of Chef onderteekend te zijn, worden die nota's door hem toegezonden aan den SecretarisGeneraal, die ze aan de Secretarie ter expeditie doet geworden.Na terugontvangst worden ze niet bij de algemeene archieven of in het kabinetsarchief, maar bij de Afdeeling, waarvan ze afkomstig zijn, bewaard.
Wanneer van eene minute het uitgaande stuk of de uitgaande stukken zijn vervaardigd, wordt daarop de handteekening geplaatst van dengeene, die dit heeft verrigt, terwijl later tevens daarop wordt aangeteekend wanneer en door wien het uitgaande stuk of de uitgaande stukken zijn verzonden.
Alle tot het gewoon verbaal behoorende minuten en renvooijen worden, in verband met de rapport en de renvooilijsten, ter Secretarie doorloopend over den geheelen dag genummerd.
De tot het Kabinet behoorende minuten en renvooijen worden, in verband met hare lijsten, in het kabinet, doorloopend over het geheele jaar, van een letter met cijfer voorzien.
Na het afschrijven der verbalen ter Secretarie worden zij uiterlijk den daarop volgenden dag, regtstreeks aan den ambtenaar, die aan het hoofd staat van den algemeenen Index en de algemeene archieven, afgegeven, ten einde op de registers van dien Index geboekt en daarna in de archieven gedeponeerd te worden. Op de laatste bladzijde van elke minute wordt, vòòr de verzending naar de Charterkamer, vermeld door wien zij op den index is ingeschreven.
Geene stukken mogen uit de archieven worden geligt dan tegen afgifte van behoorlijk ontvang-bewijs , door den officier of ambtenaar van het Departement, die het gebruiken moet, geteekend.
Alle stukken, welke door klerken of gedetacheerde schrijvers gebruikt moeten worden, kunnen door hen alleen worden verkregen op ontvang-bewijs , geteekend door een der officieren of ambtenaren, onder wie zij werkzaam zijn.
Geene ontvangbewijzen in blanco mogen daartoe worden verstrekt.
Gedrukte stukken mogen niet uit de archieven worden afgegeven dan met toestemming van den SecretarisGeneraal
Gebonden verbalen mogen niet anders worden afgegeven dan op ontvang-bewijs door den Chef of Souschef der Afdeeling voor "gezien" geteekend.
De geligte stukken moeten, zoo kort mogelijk, in de bureaux gehouden en met zoodanige zorg bewaard worden, dat men ze op de eerste aanvraag weder kan afgeven.
De ambtenaar, aan wien de zorg voor den algemeenen index en de algemeene archieven is opgedragen, zal toezien, dat de laatstgenoemde bepaling worde nagekomen en verpligt zijn om van tijd tot tijd, bij het te lang achterwege blijven van stukken, die op te vragen; hij zal van zijn wedervaren daaromtrent, zoo noodig, schriftelijk rapport doen aan den SecretarisGeneraal.
Bij het vertrek van een officier of ambtenaar zal deze de door hem geligte stukken moeten verantwoorden.
Bij het overlijden van een officier of ambtenaar, zal de chef van het bureau, waarbij hij werkzaam was, voor het inleveren der door den overledene geligte stukken zorg dragen.
Alle tot het kabinet behoorende stukken blijven afgescheiden van de algemeene archieven onder de onmiddellijke bewaring van den ambtenaar, die daarmede belast is.
Geene stukken mogen uit het kabinetsarchief worden geligt, dan op ontvang-bewijs door den Chef of Souschef eener afdeeling voor "gezien" geteekend.
De bepalingen, vervat in de artikelen 13 tot en met 16, zijn ook op de kabinetsstukken toepasselijk, met dien verstande dat wat dààr geldt ten opzigte van den ambtenaar, die aan het hoofd van Algemeene Index en archieven staat, hier van toepassing is op den in art. 17 genoemden ambtenaar.
Het corresponderen onder het couvert van het departement, anders dan over dienstzaken, is uitdrukkelijk verboden.
(...)
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Ingrijpend geschoond.
Zeer ingrijpend geschoond.
Wegens formaat uit inv.nr. 3535 afgezonderd
Ingrijpend geschoond.
Door oorlogsschade en ingrijpende schoning sterk gereduceerd.
Nrs. 13604, 13607, 13622-13624 ontbreken.
De dagelijkse volgnummering vertoont hiaten voor de nummers welke door de 7e afdeling zijn uitgegeven. Voor de agenda's van de 7e afdeling zie inv.nrs. 13751-13791.
De dagelijkse volgnummering is onderdeel van die van inv.nrs. 13642-13750.
Met hiaten.
Registratuur op datum met volgletters.
Registratuur op datum met letter A en volgnummer.
Zie bijlage 2 voor de cumulatieve rubriekenlijst 1813-1844.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Is een fragment van de klapper over 1919, zoals voor de jaren 1920-1929 in inv.nrs. 4824-4880 voorkomt.
Bij onderbrekingen binnen één rubriek wordt tussen ( ) het eind- resp. beginjaar vermeld.
Bij onderbrekingen binnen één rubriek wordt tussen ( ) het eind- resp. beginjaar vermeld.
Eigenlijk duplicaat van het reeds in de agenda's verwerkte verwijssysteem. Niet te verwarren met "expeditielijsten", staten van afdoeningsregistratuur met opgave van daarbij afgedane exhibita; expeditielijsten ontbreken geheel in het archief.
Zie Inleiding § 2.4.1 en bijlage 3 bij de inventaris.
De rekesten om pensioenen uit 1813-1815 vermelden incidenteel "op de pensioenlijst gebracht". Deze rekesten zijn vermoedelijk verwerkt in de pensioen-administratie van het Rijk, opgezet door de bij SB van 18 juni 1814 nr. 19 ingestelde "Commissie tot formatie van een pensioenlijst". Ook het departement van Oorlog verstrekte inlichtingen aan deze commissie, zie inv.nr. 54 verbaal van 5 juli 1814 nr. 40.
Op de rekesten om (civiele) betrekkingen (te beschouwen als een vorm van pensioenvoorziening voor uitgediend militair personeel) is soms een beschikking tot doorzending aangetekend; waarom deze rekesten zelve toch in het ministerie-archief zijn achtergebleven of teruggekomen, is niet duidelijk.
De rekesten uit het tijdvak 1816-1836 kunnen niet meer worden beschouwd als daterend uit de tijd van de opbouw van de pensioenadministratie; zij zijn om andere, vooralsnog onduidelijke, redenen, niet afgedaan.
Zie tevens inv.nr. 5267.
Waarom in elk geval de "notificaties" niet in het verbaal zijn opgelegd, zoals met de meeste wel is gebeurd, is niet duidelijk. Nu de verbalen zijn ingebonden, is toevoeging bezwaarlijk, zodat deze losse stukken hier bijeen zijn gevoegd.
De stukken vertonen uiteenlopende graden van niet-afdoening: niet-geagendeerde stukken, geagendeerde stukken ("exhibita") zonder enige nadere afdoening, exhibita met een ongedateerde en/of ongenummerde ontwerp-afdoening, verbalen met datum en nummer die niet zijn geregistreerd, en -- incidenteel -- verbalen die wel zijn geregistreerd maar om onduidelijke redenen niet aan de gewone verbaalreeks zijn toegevoegd. Omdat de verbalen t/m 1831 zijn ingebonden, is toevoeging van losse, voldragen verbalen uit die tijd niet meer mogelijk; reden waarom deze voldragen verbalen niet in de verbaalreeks zijn teruggebracht.
De niet afgedane stukken en losse verbalen waren geordend op chronologie, zonder nadere ingang. Om althans enige ingang op de stukken te geven, is een indeling naar onderwerpen aangebracht. Stukken behorend tot andere archieven zijn te bestemder plekke gebracht.
De inhoud van deze banden is niet identiek met die van inv.nrs. 14556-14558, en evenmin zijn inv.nrs. 5268 en 5269 qua inhoud identiek. Wellicht werden de Recueils afdelingsgewijs aangelegd.
Bevat maandelijks de "tabelle presente sterkte en standplaatsen der korpsen" (emplacementsstaat) en de "staat der sterkte van de korpsen" (sterktestaat). Deze sterktestaten werden vermoedelijk opgesteld aan de hand van de maandopgaven van de commandanten, zie inv.nrs. 14628-14933.
Voor de sterktestaten over 1876-1895 zie inv.nrs. 14934-14945.
Niet identiek aan inv.nr. 14605.
Bevat maandelijks de "tabelle presente sterkte en standplaatsen der korpsen" (emplacementsstaat) en de "staat der sterkte van de korpsen" (sterktestaat). Deze sterktestaten werden vermoedelijk opgesteld aan de hand van de maandopgaven van de commandanten, zie inv.nrs. 14628-14933. Vanaf inv.nr. 14935 ontbreken veelal de emplacementsstaten.
Voor de sterktestaten over 1830-1875 zie inv.nrs. 14602-14627.
Voor opvolgende staten over 1910 - 1923 zie inv.nrs. 14946-14960.
Voor voorafgaande staten tijdvak 1824-1900 zie inv.nrs. 14628-14933.
Mogelijk door twee afzonderlijke pasporteringsbureaus bijgehouden.
Zie ook inv.nrs. 15368-15374.
Niet geagendeerd.
- lijst van bescheiden "in de groene kast", ca. 1822 met bijschriften 1823-1829;
- lijst van reglementen en instructies aanwezig bij het departement, ca. 1830;
- lijst van bescheiden "op de bovenzolder" met bijschriften betreffende bewaring en vernietiging, ca. 1840;
- lijst van "naar het Cingel" over te brengen bescheiden, 1870.
Zie voor de opvolgende delen 4.OMM inv.nrs. 258 t/m 260.
Behoort bij ingekomen stuk 18 dec 1844 exh. 71, afgedaan 9 jan 1845 nr. 11A. Dit laatstgenoemde verbaal is naderhand vernietigd.
Zie NB bij inv.nr. 15363.
In het Duits.
Zonder afdoeningsdatum en nummer.
Oorspronkelijk afkomstig uit de collectie Carstens, zie Inleiding § 2.4.2.
De klapper kan niet aan een departementsafdeling worden toegeschreven. Hoewel geen bewijs voorhanden is, ligt de veronderstelling voor de hand dat de klapper is bijgehouden door het Bureau Liquidatie.
Voor de bevoegdheid tot zelfstandige correspondentie van de afdelingshoofden zie Inleiding § 1.1.1.2. Voor de daardoor ontstane directie-archiefjes zie Inleiding § 2.3.4.
Afkomstig uit archieven van Chefs van het wapen der Artillerie, nummer toegang 2.13.61, inv.nr. 491 (aldaar vervallen).
Afkomstig uit archieven van Chefs van het wapen der Artillerie, nummer toegang 2.13.61, inv.nr. 492 (aldaar vervallen).
Voor het "archief der Genie" zie Inleiding § 2.3.1.
De circulaire is niet aangetroffen.
Zie ook inv.nr. 5105.
Eén bijlage beschrijft uitputtend de taken van de respectievelijke ambtenaren per afdeling.
Zie ook inv.nr. 5104.
Zie ook inv. nr. 5244-5249.
Zie ook collectie Tielens, inv. nrs. 5107-5131.
Voor het tijdvak 1826 jan-sep zie nummer toegang 2.13.69 inv.nr. 776.
Afschrift.
De commissie is opgericht bij Koninklijk besluit van 16 oktober 1818 nr 21.
Gedrukt.
Verwijst naar de data en nummers der stukken in het verbaalarchief.
Stempel "D.v.O. Exh. 18 juni 1913 no. 12"
Met retroacta.
Ingediend krachtens soeverein besluit van 14 januari 1814 no. 80.