Aan (oud)militairen, die zich hebben onderscheiden door moedig en vaderlandslievend gedrag, kan een koninklijke onderscheiding worden toegekend. Een onderscheiding is koninklijk wanneer deze wordt toegekend door de Kroon. Tot de koninklijke onderscheidingen behoren de drie ridderorden:
alle ingesteld bij wet. De Militaire Willemsorde is de hoogste militaire onderscheiding en kan in principe alleen aan militairen worden toegekend, hoewel een enkele keer ook burgers ermee worden onderscheiden. De beide andere ridderorden zijn bedoeld voor zowel burgers als militairen. Andere koninklijke onderscheidingen zijn het Bronzen Kruis (1940), het Kruis van Verdienste (1941), de Bronzen Leeuw (1944), het Vliegerkruis (1944) en de Verzetsster Oost-Azië (1948). De overige onderscheidingen worden niet door de Kroon, maar door de minister van Defensie toegekend (niet per koninklijk besluit, maar per ministeriële beschikking). In deze categorie vallen bijvoorbeeld het Kruis voor Recht en Vrijheid (1950), het Nieuw-Guinea Herinneringskruis (1962), Verzetsherdenkingskruis (1980) en recent de Marinemedaille (1985), het Ereteken van Verdienste (1987) en het Draaginsigne Gewonden (1990). Naast dapperheidonderscheidingen kunnen militairen eretekenen en medailles ontvangen voor langdurige dienst en medailles voor deelname aan bepaalde militaire operaties. Deze laatste categorie, de zogenaamde 'campaign medals' worden meer automatisch en collectief toegekend dan de dapperheidonderscheidingen. Een voorbeeld van een 'campaign medal' is de Herinneringsmedaille VN-vredesoperaties, ingesteld in 1980 en door de minister toegekend.
De koninklijke - en ministeriële besluiten waarbij militaire onderscheidingen, eretekenen en medailles worden ingesteld, worden geconcipieerd bij Defensie. Wanneer de betreffende onderscheiding ook aan burgers kan worden verleend, vindt overleg plaats met Binnenlandse Zaken en soms andere ministeries. Tot 1964 bestonden er twee bureaus Onderscheidingen, één bij het Ministerie van Oorlog en één bij dat van Marine, die ook na de samenvoeging van beide ministeries nog enige jaren allebei bleven bestaan. Sinds 1964 bestond er één centraal bureau Onderscheidingen, direct onder de Secretaris-Generaal, dat alle zaken betreffende onderscheidingen, toe te kennen aan militairen van de drie krijgsmachtdelen, behandelde. In 1976 werd het bureau een onderdeel van het centrale Directoraat-Generaal Personeel. In 1992 werden de taken van het bureau overgenomen door de Sectie Onderscheidingen van het Bureau Secretaris-Generaal (BSG).
De toekenning van de verschillende soorten onderscheidingen, eretekenen en medailles gaat als volgt. De Militaire Willemsorde kan worden toegekend op voorstel van een commandant, van een betrokken militair of derden aan de minister (in de praktijk de Sectie Onderscheidingen en zijn voorgangers). De sectie gaat de antecedenten van de betreffende persoon na en legt het voorstel voor aan de Commissie Dapperheidonderscheidingen (voorganger: Commissie Militaire Onderscheidingen), bestaande uit officieren van drie, later vier krijgsmachtdelen. Gaat deze commissie akkoord, dan gaat het voorstel naar het Kapittel van de Militaire Willemsorde, dat aan de minister van Defensie een eindoordeel uitbrengt. Is dit gunstig, dan draagt de minister de betrokkene voor benoeming tot ridder voor aan de Kroon. Voor de beide andere ridderorden is de procedure hetzelfde, alleen neemt dan de interdepartementale Decoratiecommissie de plaats in van het kapittel.
Andere koninklijke onderscheidingen worden eveneens toegekend op voordracht van de commandant, de betrokkene zelf of derden. Per krijgsmachtdeel worden de verzoeken van commandanten verzameld door de betreffende afdeling van de directies Personeel van de krijgsmachtdelen en doorgezonden naar de Sectie Onderscheidingen van het BSG. Dit gaat weer de antecedenten van de te onderscheiden militair na en legt de voorstellen voor onderscheiding voor aan de Commissie Dapperheidsonderscheidingen. Gaat deze akkoord, dan wordt een ontwerp-koninklijk besluit opgemaakt.
Bij door de minister toe te kennen onderscheidingen is de procedure eenvoudiger: na antecedentenonderzoek wordt direct een ministerieel besluit opgemaakt door de betreffende afdeling van de directie Personeel van het krijgsmachtdeel.
Medailles en eretekenen voor langdurige dienst worden min of meer automatisch per krijgsmachtdeel toegekend bij een bepaald aantal dienstjaren en goed gedrag. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn de personeelsregistratiesystemen geautomatiseerd en kunnen daar ook de gegevens voor de toekenning van deze onderscheidingen aan worden ontleend. Wel worden ook daarbij door de centrale Sectie Onderscheidingen de antecedenten van de betrokkenen nagegaan. Hetzelfde geldt voor de 'campaign medals' die meestal collectief aan de deelnemers aan een bepaalde operatie worden toegekend.
Aangezien het ontvangen van een onderscheiding, ereteken of medaille geen recht is, wordt de regelgeving op dit gebied niet besproken in het Centraal Georganiseerd Overleg Militairen of andere rechtspositionele overlegfora. Evenmin kunnen militairen bezwaarschriften indienen wanneer zij geen onderscheiding krijgen. Wel worden door de Sectie Onderscheidingen klachten van militairen op dit gebied behandeld.
Begin 2000 stelde minister De Grave de Commissie toekomst decoraties van de minister van Defensie in. De commissie, onder leiding van commodore Van Dam, boog zich over de hervorming van het decoratiestelsel. De hervorming was nodig in verband met het veranderde en verbreedde takenpakket van de militair die met de gewijzigde (inter-) nationale orde vooral de wereldvrede bewaakt. Bij zo´n modernisering en de daarmee samenhangende verjongingskuur van het personeelsbestand past een decoratiesysteem ´nieuwe stijl´, zo vond men. Het eindrapport dat verscheen in juli 2001 was het resultaat van uitgebreid overleg met instanties binnen en buiten de krijgsmacht. De commissie was van oordeel dat er één herinneringsmedaille voor alle vredesoperaties moest komen. Dit werd de Herinneringsmedaille Vredesoperaties.
Na de capitulatie van het Nederlandse leger op 15 mei 1940 werd ook de Generale Staf (GS) i.c. het Algemeen Hoofdkwartier opgeheven. De lopende zaken werden afgehandeld door enige afdelingen van de GS.
In de eerste maanden van de bezetting bleven verschillende afdelingen van de GS functioneren. Op of rond 15 juli 1940 werd het Hoofdregelingsbureau ingesteld. Dit kan worden gezien als rechtsopvolger van het AHK en stond onder leiding van generaal-majoor N.T. Carstens. Het Hoofdregelingsbureau handelde de lopende zaken verder af.
Bij beschikking van de Opperbevelhebber der Land- en Zeemacht werd per 28 mei 1940 een commissie benoemd die moest onderzoeken of het gedrag van militairen gedurende de meidagen van 1940 wellicht in aanmerking kwam voor een Militaire Willemsorde of een eervolle vermelding. Tot leden van de commissie werden benoemd de commandant van het Veldleger, die tevens voorzitter van de commissie werd. De commandanten van het I Legerkorps, de Vesting Holland, de Stelling van Den Helder en de van de Luchtverdediging fungeerden als leden. Op 15 juni 1940 startte de commissie haar onderzoek. Al vrij snel, 10 juli daaropvolgend, besliste de Deutsche Kommissar für die Demobilmachung der Niederländischen Wehrmacht, dat de commissie haar werkzaamheden moest staken en ontbonden diende te worden. Na een gesprek van de chef van het Hoofdregelingsbureau met de Wehrmachtsbefelshaber in den Niederlanden werden de werkzaamheden van de commissie overgenomen door eerstgenoemde chef. De chef van het Hoofdregelingsbureau liet zich adviseren door opper– en vlagofficieren.
De Commissie voor Militaire Onderscheidingen werd ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 juni 1941, nummer 3. De commissie adviseerde de ministers van Defensie en van Koloniën over het toekennen van het Bronzen Kruis en eervolle vermeldingen. Ook verving de commissie het Kapittel van de Militaire Willemsorde.
Voor de taken en geschiedenis van deze commissie wordt verwezen naar inventaris nummer 2.13.99 van het archief van het Ministerie van Defensie, Collectie Zuiveringen, 1945-1959.
Deze interdepartementale commissie werd ingesteld bij gezamenlijke beschikking door de ministers van Oorlog, Marine en Overzeese Gebiedsdelen van 30 maart 1946 Legerorder nr. 103. Legerorder 1953, 75.
In een brief van de Algemene Rekenkamer aan de minister van Oorlog waarin de Rekenkamer verslag deed van een onderzoek naar de Commissie Militaire Onderscheidingen (CMO) merkte de Rekenkamer op dat “(…) nu de toestand van ‘s-lands financiën tot de uiterste soberheid dwingt (…)” zij de uitgaven van de CMO onverantwoord achtte. De kosten van de CMO bedroegen vijftigduizend gulden per jaar. De Rekenkamer maande de CMO tot spoed bij haar werkzaamheden. De brief heeft er wellicht aan bijgedragen, dat de CMO per 1 november 1952 werd opgeheven. Het Afwikkelingsbureau CMO beëindigde haar werkzaamheden per 1 september 1953.
De Commissie behandelde de voordrachten voor koninklijke militaire onderscheidingen (Militaire Willemsorde, Bronzen Leeuw, Bronzen Kruis, Vliegerkruis, Kruis van Verdienste en nog enige andere onderscheidingen) en bracht als zodanig haar adviezen hierover uit aan de ministers van Oorlog, Marine, Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen en in afschrift aan de Minister-President. De Commissie vergaderde tweemaal per week. Daags na elke vergadering werden van de uitgebrachte adviezen brieven ontworpen bestemd voor de hierboven genoemde ministers. In het notulenboek werden de namen van voorgedragen personen aangestreept met blauw potlood indien een uitgaande brief gericht was aan een van de ministers en met rood potlood indien de brief gericht was met een advies aan het Kapittel der Militaire Willemsorde. Indien een advies gezonden werd aan het Kapittel der Militaire Willemsorde ging hierbij als bijlage een afschrift van de aanbiedingsbrief van de minister van wie de voordracht afkomstig was. In de brief werden ook opgenomen:
Dossiers ter behandeling in de commissie werden veelal voorzien van gevechtsverslagen, dagboeken, enzovoorts. Deze werden aangevraagd bij het Krijgsgeschiedkundig Instituut. De ontvangen bescheiden moesten na afdoening – er werden afschriften gemaakt van bepaalde stukken die werden toegevoegd aan de voordracht - weer worden terugzonden naar het Krijgsgeschiedkundig Instituut.
Ten aanzien van de van het Kabinet afkomstige bescheiden het volgende: Uit: Inventaris van de collectie archieven strijdkrachten in Nederlands-Indië (1938 – 1939) 1941 – 1957 (1960), nummer toegang 2.13.132.
In 1950 werden de voor Nederland bestemde stukken gebundeld en genummerd volgens onderwerp en jaar en verzonden naar het HKGS. Daar vond uitdunning en een vrij willekeurig gewijzigde herbundeling plaats. Er werden stukken uitgelicht ten behoeve van de Sectie Krijgsgeschiedenis van de Generale Staf. Van de verwijderde stukken werd geen aantekening bijgehouden. Door het veelvuldig ontbreken van registratiekenmerken is niet meer na te gaan welke archiefstukken uit het archief werden gelicht. Het archief werd uiteindelijk ondergebracht bij het archief KL en bij de opheffing daarvan overgedragen aan het CAD.
Het archief bevat stukken afkomstig van het Hoofdkwartier van de Adjudant-Generaal in Nederlands-Indië, Bureau Onderscheidingen Koninklijke Landmacht/IIIA, 1947 – 1950.
Het Mobilisatie-Oorlogskruis werd ingesteld in 1948 K.B. van 11 augustus 1948, Stb. 1948, nr. I 366. K.B. van 10 oktober 1951, Stb. 1951, nr. 458.
De departementale interservice Commissie Dapperheidsonderscheidingen werd in 1953 ingesteld bij gezamenlijke beschikking van de ministers van Oorlog en Marine. In 1954 Ministeriële Beschikking van 1 november 1962, P 103.221/1N. Landmachtorder 62070.
werd de taakstelling en samenstelling van de Commissie Dapperheidsonderscheidingen opnieuw vastgesteld.
In 1962 werd de Commissie Dapperheidsonderscheidingen uit 1953 opgeheven, onder gelijktijdige instelling van een nieuwe commissie onder dezelfde naam.
De archieven van de Commissie voor Militaire Onderscheidingen te Londen, 1941-1946 en de Commissie Militaire Onderscheidingen werden na de opheffing van het afwikkelingsbureau Commissie Militaire Onderscheidingen, die op 1 november 1952 plaatsvond, overgeplaatst naar het Bureau Onderscheidingen van het Ministerie van Oorlog. Gemeenschappelijke beschikking van de ministers van Oorlog en Marine, 28 augustus 1953, nummer 81069, Minmar 333044/174409.
Het merendeel van de in deze inventaris beschreven collectie werd in 2006 overgeplaatst van de Sectie Onderscheidingen (voorheen Bureau Onderscheidingen en haar taakvoorgangers) van het Bureau Secretaris-Generaal naar het Centraal Archievendepot van het Ministerie van Defensie. Bij de overdracht werd een plaatsingslijst meegeleverd.
Het archief is krachtens bepalingen van de Archiefwet overgebracht.
Het archief is krachtens bepalingen van de Archiefwet overgebracht.
Zoals hiervoor onder het kopje 'Archief van het Bureau Onderscheidingen en haar taakvoorgangers' werd vermeld werd bij de overdracht van de collectie Sectie Onderscheidingen een plaatsingslijst meegeleverd. Voordat met de bewerking en beschrijving van de collectie werd begonnen, werd een archiefanalyse uitgevoerd. Deze bracht aan het licht, dat in de collectie diverse archiefvormers waren te onderscheiden. Deze waren niet onderkend in de plaatsingslijst. Tijdens de inventarisatie werd geprobeerd de deels afgesloten archieven conform het herkomstprincipe weer onder de desbetreffende archiefvormer te plaatsen.
Binnen de verschillende archieven waren verbanden tussen inschrijfmiddelen, indices en de bijbehorende series verbroken. Tijdens de inventarisatie werd getracht, de oude orde die was verstoord, zoveel als mogelijk te herstellen.
Uit het hiervoor gestelde kan al worden geconstateerd dat vele stukken waren afgedwaald. Als voorbeeld kan gelden, dat in de collectie van de Sectie Onderscheidingen stukken werden aangetroffen die behoorden tot het archief van het Commissie Mobilisatie-Oorlogskruis. In het depot van het Centraal Archievendepot bevond zicht reeds archief van deze commissie. Deze twee archiefdelen zijn tijdens de inventarisatie verenigd. De inventarisnummers 289 en 672 – 702 zijn hierdoor vervallen.
Het archief bevat tevens archiefbescheiden van het ministerie van Oorlog te Londen (1940 – 1945).
Ingevolge de selectielijst nr. 25, neerslag handelingen Minister van Defensie beleidsterrein Militair Personeel vanaf 1945 (Staatscourant 2006, nr. 46) en nr. 101, selectielijst neerslag handelingen Minister van Defensie beleidsterrein Adelsbeleid, adelsrecht en decoratiestelsel vanaf 1945 (Staatscourant 206, nr. 107) is bij de selectie 7,5 m¹ afgescheiden en vernietigd. Bij de overdracht heeft het archief een omvang van 72,5 m¹.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent geen beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Defensie: Fonds Onderscheidingen, nummer toegang 2.13.184, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Defensie / Onderscheidingen, 2.13.184, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Na de capitulatie van het Nederlandse leger op 15 mei 1940 werd ook de Generale Staf en het Algemeen Hoofdkwartier (AHK) opgeheven. Op of rond 15 juli 1940 werd het Hoofdregelingsbureau ingesteld. Dit bureau kan worden gezien als rechtsopvolger van het AHK en stond onder leiding van generaal-majoor N.T. Carstens. Het bureau handelde de lopende zaken verder af. Zie ook: 2.13.70 Inventaris van het archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf en daarbij gedeponeerde archieven, (1906) 1914-1940 (1941).
Geordend op naam
De combinatie van de cijfers en letters zijn later op de archiefbescheiden aangebracht. De stukken zijn in de jaren ‘40 of ‘50 van de twintigste eeuw herordend
Zie ook: 2.13.71 Inventaris van de archieven van het Ministerie van Defensie te Londen [1940-1941]; Ministerie van Oorlog te Londen [1941-1945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974).
De registers werden bijgehouden door de IIIe afdeling van het Ministerie van Oorlog te Londen. In het register werd aantekening gehouden van Nederlandse militairen en Nederlandse dan wel buitenlandse burgers in Engeland, die een Nederlandse militaire of civiele onderscheiding hadden ontvangen.
Dit register bevat naast de voordrachten van de minister van Defensie ook voordrachten van zijn collega van Koloniën.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nr. 32 - 46.
Met enige los inliggende stukken, waaronder lijsten houdende nog te behandelen en ontbrekende dossiers in het Londens archief.
Voor de bijbehorende agenda's, zie inv. nr.28 - 30.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nrs. 141-190.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nr. 141–190
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nr. 141-190. Sommige kaarten bevatten een cijfercode. Dit codegetal verwijst naar een onderscheiding. 1 staat voor Militaire Willemsorde, 2 voor Bronzen Leeuw, etc. Voor een verklaring van de gebruikte code, zie de eerste kaart in inv. nr. 65.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nrs. 191-212.
Deze klapper bevat de namen van gedecoreerden voor de instelling van de Commissie in Nederland.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden, zie inv. nrs 240-265.
Op de originele omslag is aan de binnenkant een nadere uitleg aangebracht voor de cijfercode welke is gebruikt voor de dossiers waarnaar de staten verwijzen.
Bevat machtigingen oorspronkelijk opgemaakt door de korpscommandant Depot Nederlandse troepen in Engeland, het Ministerie van Oorlog te Londen, onderdelen van de Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene te Velde, Ministerie van Oorlog en het militair bureau van het Consulaat Generaal te Montreal.
Met hierbij opgelegd een aantekening van het hoofd Bureau Onderscheiding aan de secretaris-generaal inzake de mogelijke toekenning van een Verzetskruis aan mr. J.C. Hugenholtz, circa 1981
De primaire rangschikking is op alfabet, en wel op de beginletter van de achternaam. Het secundaire rangschikkingkenmerk is een volgnummer.
Alfabetisch gerangschikt op achternaam.
Voor de bijbehorende agenda’s, zie inv. nrs. 48-56; voor de bijbehorende naamindex, zie inv. nrs. 65-71.
Hierin opgelegd stukken betreffende de rol van J.M.W.C. Jansen bij de Geheime Dienst Nederland (verzetsorganisatie) in de Tweede Wereldoorlog, 1989
Voor de bijbehorende naamindex, zie inv. nr. 75. De namen van voorgedragen personen zijn aangestreept met blauw potlood indien een uitgaande brief gericht is aan een minister en met rood potlood indien de brief met een advies gericht is aan het Kapittel der Militaire Willemsorde.
Met hierin als retroacta diverse archiefbescheiden uit 1940
Alle dossiers bevatten vele retroacta.
Dit bureau hield zich o.a. bezig met het verlenen van onderscheidingen.
Voor de bijbehorende archiefbescheiden zie inv. nrs. 492-567.
Incompleet, de aanvraagnummers tot 8000 ontbreken
Deze onderscheiding werd toegekend voor militaire dienst, dan wel dienst bij koopvaardij, visserij of burgerluchtvaart, gedurende de oorlog 1940-1945 buiten bezet gebied.
De dossiernummers 18969-19626 zijn nog gerangschikt naar aanvraagnummer, zie inv. nrs. 568-574. Voor deze dossiers werkt dit register deels als nadere toegang.
Voor een alfabetisch-lexicografische naamindex zie inv. nrs. 283-290
Voor een alfabetisch naamregister op deze dossiers zie inv. nr. 301
Geordend op woonplaats/garnizoen.
Voor de bijbehorende agenda, zie inv. nr. 278.
De betreffende toekenning kan zijn geweigerd, verkeerd geadresseerd of betrokkene is overleden.
Deze onderscheiding werd uitgereikt voor werkelijke militaire dienst in voormalig Nederlands-Indië gedurende 1945-1949.
Met hierin diverse originele verbalen uit het archief van het Ministerie van Oorlog te Londen.
Voor postume verstrekking, zie inv. nrs. 843-845. Deze onderscheiding werd uitgereikt voor werkelijke militaire dienst in voormalig Nederlands-Indië gedurende 1945-1949.
Van elke beschikking zijn drie exemplaren aanwezig.
Deze onderscheiding werd uitgereikt voor deelname aan krijgsverrichtingen met de strijdkrachten van de Verenigde Naties in Korea.
Deze onderscheiding werd toegekend voor militaire dienst, dan wel dienst bij koopvaardij, visserij of burgerluchtvaart, gedurende de oorlog 1940-1945 buiten bezet gebied
Met los inliggende archiefbescheiden.
Dit kruis werd uitgereikt aan diegenen die werkelijk in militaire dienst waren in voormalig Nederlands Nieuw-Guinea gedurende de confrontatie aldaar.
Zie ook inventaris 2.13.132, Ministerie van Defensie, collectie Archieven Strijdkrachten in Nederlands-Indië, (1938 – 1939) 1941 – 1957 (1960)
Deze onderscheiding werd uitgereikt voor werkelijke militaire dienst in voormalig Nederlands-Indië gedurende 1945-1949
Zie ook inventaris 2.13.132, Ministerie van Defensie, collectie Archieven Strijdkrachten in Nederlands-Indië, (1938 – 1939) 1941 – 1957 (1960).
Een scheiding is niet definieerbaar door het grote aantal onderdeelsaanduidingen.
Met los inliggende machtigingen
Voor een alfabetisch-lexicografische naamindex met verwijzingen naar de betreffende aanvraag, zie inv. nr. 984-1006
Voor een alfabetisch-lexicografische naamindex met verwijzingen naar de betreffende aanvraag, zie inv. nr. 984-1006
Hieronder ook afwijzingen.
Zie ook inventaris 2.13.99, Inventaris van het archief van het Ministerie van Defensie: Collectie Zuiveringen, 1945-1959.
Bevat gedeponeerde archiefbescheiden, opgemaakt door te Neu Brandenburg krijgsgevangen Nederlandse militairen,
Waarschijnlijk afgedwaald archief van het Commando Nederlandse Troepen in Engeland.