Bij besluit van 13 januari 1944 (No E 14) werd het Zuiveringsbesluit vastgesteld. In genoemd besluit werd bepaald dat - onder andere - de Hoge Colleges van Staat gezuiverd zouden worden.

In augustus 1945 werd een nieuw Zuiveringsbesluit vastgesteld: het Zuiveringsbesluit 1945 (Stb F 132). In vergelijking met het eerdere besluit kende het 2 nieuwe gronden waarop gezuiverd (de facto: ontslagredenen) kon worden en meer gradaties in strafopleggingen. Zo konden ambtenaren die ontrouw waren gebleken aan de zaak van het Koninkrijk of door gedragingen of uitlatingen blijk hadden gegeven van een nationaal-socialistische geestesgesteldheid worden ontslagen. Ook konden lichtere straffen worden opgelegd.

Artikel 5 lid 4 verplicht een commissie van onderzoek in te stellen, bij gemeenschappelijke beschikking van de Minister-president en de minister van Binnenlandse Zaken. De taak van deze commissie was het adviseren van de betrokken minister alvorens deze tot ontslag op grond van de bepalingen van genoemd Zuiveringsbesluit overging.

Bij Koninklijk Besluit van 23 februari 1946, nr. 23 werd de werkwijze van de zuiveringscommissies vastgelegd.

Om te kunnen beoordelen welke officieren of minderen voor ontslag in aanmerking kwamen, werden er drie commissies ingesteld:

1) De commissie beoordeling officieren bezet gebied (voortaan: CBOBG), onder voorzitterschap van de reserve generaal-majoor H. Koot, werd ingesteld bij ministeriële beschikking van 7 juni 1945, nr. 75.

In augustus 1945 werden de volgende subcommissies ingesteld:

Noord-Holland; 's-Gravenhage en omstreken; Rotterdam en omstreken; Utrecht west; Utrecht oost; Groningen-Friesland en Drenthe; Overijssel en Gelderland; Noord-Brabant en Zeeland; Limburg.

Daarnaast werd een subcommissie voor de beoordeling van officieren van gezondheid geïnstalleerd. Deze werd ook, na toevoeging van een hoofdofficier van de tandheelkundige dienst respectievelijk van de farmaceutische dienst, bevoegd voor het beoordelen van tandartsen en apothekers.

Voor stukken omtrent het eindverslag en beschouwingen omtrent de werkzaamheden van deze subcommissie zie onder andere Centraal Archievendepot (CAD). geheim verbaalarchief ministerie van Oorlog (mvO), verbaal van 23v maart 1948, Y 54.

Ook werden aparte subcommissies in het leven geroepen voor de beoordeling van veterinaire officieren en (hoofd-)opzichters van fortificatiën.

Hoofdofficieren verschenen in persoon voor de CBOBG, terwijl subalterne- en aspirant-officieren werden gehoord door de regionale subcommissies. De subcommissies zonden de dossiers door naar de CBOBG, die, in het geval de subcommissie een gunstig advies gaf, het dossier naliep en, zo er geen bijzonderheden in het dossier opdook, zonder verhoor van de betrokkenen dit overnam en aldus de minister meedeelde.

Indien het oordeel van een subcommissie over een officier ongunstig luidde werd de betrokkene opnieuw gehoord, nu door de CBOBG.

De commissie beëindigde haar werkzaamheden met ingang van 1 juli 1947.

CAD, geheim verbaalarchief mvO, verbaal van 18 juni 1947, nr. W 107.

De CBOBG bracht ongeveer 8850 adviezen uit, waarbij 350 zaken voor nader advies aan de militaire commissie van advies (zie hieronder) werden voorgelegd.

2) Verder functioneerde nog de commissie verantwoording krijgsgevangen officieren der KL (voortaan: CVKO) onder voorzitterschap van luitenant-generaal J.J.G. van Voorst tot Voorst. Hier werden 2900 gevallen onderzocht, waarvan 150 nader door de militaire commissie van advies werden beschouwd.

3) De commissie zuivering beroepspersoneel beneden den rang van 2e luitenant, met als voorzitter kolonel V.E. Nierstrasz werd ingesteld op 1 januari 1946 en eind 1946 opgeheven. Dit nadat om en nabij 1230 dossiers behandeld waren, waarvan 836 behorend tot het beroeps- en reservepersoneel en 396 dienstplichtigen. Inzake het beroepspersoneel werd in 150 zaken aan de minister het advies niet handhaven gegeven.

Op grond van door de drie bovengenoemde commissies uitgebrachte adviezen bepaalde de minister van Oorlog, welke officieren en minderen voor ontslag in aanmerking kwamen.

De militaire commissie

De commissie voerde deze taak uit op grond van het Zuiveringsbesluit 1945, artikel 5, lid 4 (Stb F 132).

Deze commissie werd opgeheven bij gemeenschappelijke beschikking van de Minister-president en de minister van Binnenlandse Zaken van 21 april 1959.

Bij beschikking van de minister van Marine van 10 augustus 1945 werd de Marine-inlichtingendienst opdracht gegeven een onderzoek uit te voeren naar de politieke gezindheid en de houding en gedragingen tijdens de bezetting van het personeel van de dienst van loodswezen. Aan de hand van de door deze dienst opgemaakte rapportages werd vervolgens door een commissie onder voorzitterschap van kapitein ter zee K. van Aller advies uitgebracht of en zo ja welke maatregelen tegen personeel van deze dienst diende te worden getroffen.

Deze zuiveringscommissie was belast met het onderzoeken van de gedragingen van marine-officieren en werd ingesteld bij Koninklijk Besluit van 28 september 1945, nr. 36.

Zie voor de voorstukken: Centraal Archievendepot, het zeer geheim archief van het ministerie van Marine, dossier II/27/310/1/ZG.

Commissie Verantwoording Krijgsgevangen Officieren van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (CVKOKNIL)

Deze commissie werd ingesteld bij beschikking van 25 juni 1945 door de minister van Oorlog, met als doelstelling het beoordelen van gedragingen van officieren van het KNIL die bij het uitbreken van de oorlog in Nederland verbleven. Voorzitter was lt-gen J.J.G. Baron van Voorst tot Voorst.