De Open Universiteit, als publiekrechtelijke zbo (zelfstandig bestuursorgaan) is met een eigen rechtspersoonlijkheid, bestaat sinds september 1984, toen de eerste studenten zich inschreven. Zij heeft echter een voorgeschiedenis die teruggaat tot het begin van de jaren zeventig. Na verscheidene rapporten, nota's en adviezen kwam de toenmalige minister van Onderwijs en Wetenschappen, Van Kemenade, in 1977 met de beleidsnota . Deze nota bracht een proces van voorbereiding op gang dat uiteindelijk leidde tot de Wet op de Open Universiteit die op 1 januari 1985 in werking trad. De Open Universiteit had toen al een periode van bijna drie jaar 'kwartier maken' achter de rug. In 1981 werd het hoofdkantoor in Heerlen gevestigd. Verspreid over Nederland en België zijn in de loop der jaren studiecentra opgericht.

De Open Universiteit werd opgericht om wetenschappelijk onderwijs te bieden aan iedereen die daarvoor de vereiste interesse en capaciteit heeft. Zij heeft als maatschappelijke taak het aanreiken van een tweede kans of tweede weg voor het volgen van hoger onderwijs aan volwassenen die daar eerder niet aan zijn toegekomen. De Open Universiteit maakt hoger onderwijs voor velen toegankelijk door het ontbreken van formele toelatingseisen, een groot aantal vrijheidsgraden (plaats, tijd en tempo) en een zorgvuldig ontwikkeld didactisch model voor begeleidde zelfstudie.