Hugo van Poelgeest werd op 24 januari 1879 te Zutphen geboren als zoon van Jonas van Poelgeest en Wilhelmina Jacoba Veeneman, Hij was de jongste zoon uit een gezin van drie kinderen. Zijn activiteiten op het terrein van de dierenbescherming namen een aanvang toen zijn eerste echtgenote, mevrouw J.C. Brand, in 1914 bij haar intrede in de directeurswoning van de steenfabriek Ouderzorg te Leiderdorp tevens enige der in die dagen in Leiden en omstreken in groten getale rondzwervende honden en katten onderbracht op het fabrieksterrein

Ontleend aan een door mevrouw V.R. van Poelgeest-Spatkowa opgestelde toelichting op het archief. Ook elders in deze inleiding is van de toelichting dankbaar gebruik gemaakt. Zie inv.nr. 689.

Een ander actief lid van de Afdeling Leiden en omstreken was de weduwe van prof. mr. J.C.G. Jonker. Zij was speciaal getroffen door de massaal voorkomende stalbranden en als goede kennis van Hugo van Poelgeest kostte het haar niet veel moeite hem hiervoor te interesseren. De Commissie brand-in-stallen van de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren werd in 1923 geboren uit het door de Afdeling Leiden en omstreken in de jaarlijkse algemene vergadering gebrachte voorstel van mevrouw Jonker. Hugo van Poelgeest werd voorzitter van deze commissie. In 1926 werden de werkzaamheden van deze commissie toegevoegd aan die van Commissie A, die zich tot dan toe alleen had toegelegd op veevervoer, maar voortaan de naam zou dragen van "Commissie ter verbetering van de toestanden bij de exploitatie van vee en pluimgedierte". Vanaf 1936 werd het belang van het voorkomen van stalbranden weer behartigd door een afzonderlijke commissie, de commissie A-III. Ook van de in 1926 vernieuwde Commissie A werd Hugo van Poelgeest lid, evenals zijn vrouw, die reeds in 1924 in het hoofdbestuur van de Nederlandsche vereniging tot bescherming van dieren gekozen was en ook zitting had in nog twee andere commissies, t.w. Commissie D (statuten en reglementen) en Commissie E (modegruwelen)

Zie inv.nr. 88.

Hugo van Poelgeest was daarnaast sinds 1929 voorzitter van de Vereniging "Nationale dierenzorg". Oorspronkelijk exploiteerde deze vereniging een dierenpolykliniek aan het Lange Voorhout te 's-Gravenhage

Zie inv.nr. 638.

Verder was hij vanaf 1930 voorzitter van het toen nog geheten Uitvoerend comité tot opheffing van de vangst van beschermde vogels en zich sinds 1933 noemende Federatief comité voor vogelbescherming in Nederland, dat zowel vóór als na 1933 werd aangeduid met de afkorting COVAVO. In deze functie werkte hij samen met de vogelexpert W. Tolsma en na diens dood met T. Tieleman in een voortdurende dialoog met regeringsinstanties en met de vanuit een iets andere gezichtshoek denkende wereld van vakornithologen en natuurbeschermingsautoriteiten. Een belangrijk resultaat hiervan was de totstandkoming van de Vogelwet 1936

Zie inv.nr. 662.

Voorts was hij voorzitter van het Nederlandse "Jack London" verbond, dat zich bezig hield met de bestrijding van de mishandeling van dieren voor publieke vermakelijkheden.

Het door hem reeds in 1932 genomen initiatief tot bescherming van dieren op de weg leidde een kleine 20 jaren later tot de oprichting door de Konklijke Nederlandse Automobielclub en de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren van het Comité dieren in het wegverkeer, waarvan hij voorzitter was

Zie inv.nr. 450.

Van het Dieren-Rampenfonds, dat in 1953 door de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren, de Politiebond voor dierenbescherming in Nederland en de Wereldfederatie voor dierenbescherming werd opgericht naar aanleiding van de stormramp in februari van dat jaar, was hij erevoorzitter en bestuurslid. Door zijn persoonlijke inzet is in de daarop volgende watersnoodperiode met name voor huisdieren en kleinvee zeer veel werk verzet

Zie inv.nrs. 605, 676-677.

Vermeld moge hier ook worden de bijzondere belangstelling van Hugo van Poelgeest voor het zoveel mogelijk indammen van dierexperimenten

Zie inv.nrs. 291, 311, 379.

De wetenschap heeft inmiddels aan laatst-genoemde activiteit voet gegeven nu is vastgesteld dat vissen niet alleen zeer gevoelig zijn, maar ook het tegendeel van stom: zeeën en oceanen blijken vervuld te zijn van "sound and fury".

Tenslotte had hij, hoewel geen bestuurslid, veel bemoeienis met de Anti-trekhondenbond en nam hij deel aan de vergaderingen van de Contactcommissie voor natuur- en landschapsbescherming.

Het hoofdbestuur van de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren werd in haar taakuitoefening aanvankelijk bijgestaan door 7 commissies, later uitgroeiend tot 23, verdeeld in een achttal groepen, aangeduid met de letters A-H. Voor een overzicht van de commissies, vergeleken in drie verschillende jaren (1926, 1946, 1953), zie men de bijlage bij deze inventaris.

In 1949 werd de Dierenbeschermingsadviesraad opgericht, een de commissies overkoepelend orgaan, waarin van elke commissie één of meer commissieleden op grond van hun kennis, ervaring of speciale belangstelling als deskundigen zitting hadden. Deze adviesraad had tot doel het hoofdbestuur van voorlichting te dienen resp. op verzoek of uit eigen beweging voorstellen te doen. De adviesraad is verdeeld in 8 hoofdafdelingen, overeenkomende met de commissiegroepen; de commissies zelf vormen de afdelingen. Door de samenwerking van alle commissies in dit ene orgaan en door het steeds sterker wordende contact dat het hoofdbestuur met de verschillende ministeries, bedrijfsschappen, natuurbeschermingsorganen enz. onderhield, werd de efficientie van het werk verhoogd en het bereiken van resultaten versneld

Zie inv.nrs. 95 en 592.

De werkzaamheden van de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren gedurende het bewind van Hugo van Poelgeest kunnen het eenvoudigst belicht worden door de activiteiten van enkele der voornaamste commissies de revue te laten passeren.

Daar is allereerst de Commissie A-I voor vervoerbelangen, welke in 1929 trachtte het vervoer van vee per spoor, dat in tegenstelling met het veevervoer per auto al enigermate geregeld was, bv. wat betreft het handhaven van een goede staat van reiniging en ontsmetting der wagons, verder te perfectionneren en daaraan de andere vervoersmethoden zo mogelijk te doen aanpassen. Doordat de veehandelaren over het algemeen niet tevreden waren met de verhoudingen zoals die bij het vervoer per spoor bestonden en ook de directie van de Nederlandse Spoorwegen wel oor had voor plannen tot reorganisatie, omdat het vervoer per spoor in hoge mate verdrongen werd door het autovervoer, kreeg de Commissie A-I een kans. De ontevredenheid van de veehandelaren gold in het bijzonder de vee-expediteurs, die tijdens het vervoer de zorg voor het vee hadden en om zakelijke redenen de wagens vaak te vol laadden en goede bepalingen veronachtzaamden. Op grond van het bovenstaande kwam in 1930 een overeenkomst tot stand tussen de Commissie A-I en de Nederlandse Spoorwegen, waarbij een uitvoerend comité werd ingesteld, dat een trait-d'union vormde tussen de Nederlandse Spoorwegen enerzijds en de belanghebbenden - veehandelaren en expediteurs - anderzijds. De overeenkomst bepaalde dat het comité onder bepaalde voorwaarden 10% provisie van de directie der Nederlandse Spoorwegen zou ontvangen, waaruit in de eerste plaats de administratie van en de controle op het veevervoer met alle vervoermiddelen door het hele land zou worden bestreden, terwijl van het resterende bedrag een uitkering zou worden gedaan aan alle vervoerders, die door middel van een landelijke organisatie bij deze regeling waren aangesloten. De landelijke vervoersorganisaties moesten zich echter, teneinde aanspraak op reductie te kunnen maken, aan de door het Uitvoerend comité gestelde voorwaarden onderwerpen. Deze overeenkomst is gedurende drie achtereenvolgende jaren verlengd

Zie inv.nrs. 463, 506-508.

Ook na afloop van de overeenkomst met de Nederlandse Spoorwegen werd het werk voortgezet. Het in 1931 begonnen contact van de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren met het Ministerie van Waterstaat resulteerde nl. in een overeenkomst dat alle veeauto's gecontroleerd zouden worden door de daartoe gerechtigde inspecteurs van de Nederlandse vereniging. Alleen goedgekeurde auto's werden gerechtigd het bordje "veevervoer" te dragen

Zie inv.nr. 515.

Eveneens in 1952 werden door de Commissie A-I in samenwerking met de Veeartsenijkundige faculteit te Utrecht en de directie van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij richtlijnen opgesteld voor het vervoer van dieren per vliegtuig.

Zie inv.nrs. 523 en 525.

Het rampzalige vervoer in 1950 van friese pinken naar Peru met het motorschip de "Eendracht" was aanleiding ook deze vorm van veevervoer door middel van nieuwe schepenbesluiten aan vaste voorschriften te onderwerpen

Zie inv.nrs. 521-522.

Hugo van Poelgeest was van mening dat de werkelijk kwade momenten in het leven van een slachtdier waren gelegen in het vervoer èn in de slachting zelf. Na het zorgen voor beter vervoer kwam dus het propageren van humanere slachtmethoden. Hiermee komen we op het terrein van Commissie A-II, de commissie m.b.t. het slachtvraagstuk. Deze commissie nam reeds vóór 1918 een zelfstandige plaats in binnen het raam van de Nederlandse vereniging tot bescherming van dieren. In 1931 verzocht de Commissie-AII aan de Minister van Arbeid, Handel en Nijverheid bij huisslachting een aan de verbloeding voorafgaande bedwelming in alle gevallen verplicht te stellen. Aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Landbouw werd een gelijk verzoek gericht t.a.v. de slachting van schapen en geiten in exportslachterijen. Eerst in 1951 werd bereikt dat alle voor de export bestemde dieren vóór de slachting bedwelmd moesten worden

Zie inv.nrs. 375, 530 en 537.

De reeds eerder genoemde Commissie A-III (brand in stallen) heeft zeer veel werk verricht. Slechts enkele hoofdpunten van de door haar behaalde resultaten en uitgevoerde activiteiten zullen hier worden genoemd. Zo werden als gevolg van het contact met de directie van de Wieringermeerpolder de boerderijen daar gebouwd met een maximale brandveiliging. In 1950 werden in nauwe samenwerking met gemeentebesturen en brandweerdeskundigen, speciaal het hoofd van de Afdeling preventie van de Rijksinspectie van het brandweerwezen, D.J.P. Legro, nieuwe desiderata opgesteld, aan de hand waarvan het Ministerie van Volkshuisvesting nieuwe bouwvoorschriften uitvaardigde. In hetzelfde jaar werd in opdracht van het Ministerie van Landbouw een film vervaardigd over de brandbeveiliging op boerderijen, waarin de Voorschotense vrijwillige brandweer meespeelde. Verder nam de commissie contact op met de gemeentebesturen, schreef prijsvragen uit over brandbeveiliging van stallen, nam deel aan brandweertentoonstellingen, zoals aan de grote brandweertentoonstelling in Rotterdam in 1930

Zie inv.nr. 556.

Vanaf 1932 werden verschillende ontwerpen voor een dierenbeschermingswet aan de regering aangeboden. Deze waren het resultaat van de werkzaamheden van de Stichting tot wettelijke regeling van dierenrecht en van Commissie B (publiekrecht en verenigingsrecht), vanaf 1949 aangeduid als Commissie B-I (wetgeving). Hugo van Poelgeest heeft aan deze zaak, die hem uiteraard bijzonder ter harte ging, zijn beste krachten gewijd. Het is mede aan de zeer grote verdiensten van mr. N. de Beneditty, mr. A. van Praag, mr. S. Rink, mr. H.G. Ubbink en de heer W.R. Drost te danken geweest, dat na de tweede wereldoorlog de opzet voor een dierenbeschermingswet opnieuw op de helling werd gezet en door een departementale commissie in behandeling werd genomen

Zie inv.nrs. 376-377.

De zorg voor en de uitbouw van het asylwezen over ons gehele land, het speciale werkterrein van de Commissie C-I (vóór 1949: Commissie C, tot ca. 1926: Commissie F) is één van de oudste taken waarvoor de Nederlandse vereniging zich gesteld zag. De afdelingen speelden hierbij een grote rol. In 1950 kwam bv. de Stichting dierentehuis Zeist en omstreken tot stand en in 1953 waren er zelfs plannen voor de oprichting van een dierenziekenhuis aldaar

Zie inv.nr. 628.

De Commissie H-I voor vogelbescherming (vóór 1949: Commissie H) werkte op hetzelfde terrein als het hierboven reeds genoemde Federatief comité voor vogelbescherming in Nederland (COVAVO), maar ontplooide haar activiteiten tevens nog in drie speciale richtingen, t.w. de georganiseerde bijvoedering van in. het wild levende vogels bij strenge vorst (voor het eerst in de strenge winter 1929)

Zie inv.nrs. 584-585.

Voor de overige commissies van de Nederlandse vereniging en voor het verkrijgen van een totaaloverzicht van haar activiteiten en de geleidelijke uitbouw daarvan zij hier verder naar het onderstaande overzicht.