De archieven van de Verenging Rijksgesubsidieerde Musea (VRM) en het Instellingenoverleg (IO) tussen 1991-1994 behelzen de verzelfstandiging van rijksmuseale instellingen die plaats vond van 1985 tot 1995. De instellingen die hier bij betrokken waren zijn:

De archieven van het IO/VRM vormen een belangrijke bron om de verandering van het Nederlandse cultuurbeleid dat zich eind jaren '70 inzette te kunnen duiden. Het klassieke cultuurbeleid dat in Nederland door de Rijksoverheid werd nagestreefd was dat van volksverheffing. De opkomende verzorgingsstaat en het idee van de maakbare samenleving creëerde de functie die cultuur bekleedde in het naoorlogse Nederland van de jaren '50 en '60. Deze functie was een publieksfunctie. De rijksmuseale instellingen werden ontmoetingsplekken voor de Nederlandse bevolking en moesten een sterk transparant karakter toegeschreven worden door haar taken af te dragen aan het volk: de democratische overheid.

D. Elshout, "Museumbeleid nader belicht", Boekmancahier 1-2 (1989) 107.

De relatie tussen de rijksmuseale instellingen tot de overheid bleek in de jaren '80 problematisch. Ten eerste verliep de uitvoering van het cultuurbeleid langzaam, aangezien de rijksmuseale instellingen niets zonder toestemming van het WVC mochten uitvoeren. In de praktijk hield dit in dat de museumdirecteuren voor vrijwel elke beslissing naar de Centrale Directie Algemene Zaken op het ministerie moest om toestemming te vragen.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 38.

Dat het museumbeleid van het WVC moest worden aangepast bleek noodzakelijk om de problemen bij de rijksmuseale instellingen op te lossen. Op 15 december 1988 werden door minister Brinkman alle museumdirecteuren en hun plaatsvervangers uitgenodigd op het ministerie in Rijswijk. De directe aanleiding was het rapport dat werd uitgebracht door de Algemene Rekenkamer. De term verzelfstandiging kwam echter onverwacht en werd geopperd door de minister. De verzelfstandiging die Brinkman voor ogen had was van een dergelijk karakter waarin de rol van de overheid als beleidsmaker bleef, maar de uitvoer en verantwoordelijkheid van dit beleid terecht kwam bij de verzelfstandigde musea.

PMZ Jaarverslag 1994-1995 ('s-Gravenhage september 1995) 24.

De reacties op de aankondiging van de museumdirecteuren om de rijksmuseale instellingen te laten verzelfstandigen waren gematigd positief. De manier waarop de musea werden beheerd moest drastisch worden veranderd en de manier waar die verandering uit bestond moest blijken uit de mate van zelfstandigheid en in welke vorm deze verzelfstandiging zou bestaan. Bovendien waren er extra kosten die de transformatie van de verzelfstandiging met zich mee zou brengen. Een belangrijk persoon die dit proces zou gaan leiden was J. Riezenkamp, de directeur-generaal Culturele Zaken.

Tom-Jan Meeus en Alfred van Cleef, "Jan Riezenkamp, directeur-generaal Culturele Zaken; Competitief, mondain, provocerend; 'Door types zoals hij was de PvdA begin jaren '70 echt links" NRC 15 april 1991.

De personen die zes rijksdiensten in de werkgroep PMZ vertegenwoordigden waren:

Deze instellingen zouden een voortrekkersrol krijgen in de verdere ontwikkeling van de verzelfstandiging. Jessurun besloot dat de PMZ een kantoor aan het Lange Voorhout in Den Haag moest gaan gebruiken zodat er veel contact met het ministerie mogelijk was.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 113.

Kort na de oprichting van de PMZ kwam minister d'Ancona met een ontwerpnota Kiezen voor kwaliteit waarin de doelstellingen voor verzelfstandiging duidelijk werden. Een belangrijke conclusie uit de nota was dat de verzelfstandiging ondersteund moest worden met een nieuw cultuurbeleid dat de Rijksmuseale instellingen zou moeten voorzien in voldoende financiële middelen om de door de Algemene Rekenkamer aangekaarte problemen op te lossen. Deze problemen zouden alleen aangepakt kunnen worden met een nieuw rijkssubsidiebeleid dat geld beschikbaar stelde om de achterstand van meer dan een miljard gulden in behoud en beheer van de rijksmuseale instellingen in te halen. Het Deltaplan Cultuurbehoud heeft van 1990 tot 1994 gelopen en vormde een wezenlijke ondersteuning voor de verzelfstandiging van de rijksmuseale instellingen. Het Deltaplan ging namelijk uit van een beleid waarin de Rijksmuseale instellingen zelfstandig konden opereren. Om de toegankelijkheid en de kwaliteit van het behoud van de collecties te waarborgen bleven de collecties eigendom van de overheid. Minister d'Ancona spreekt zelfs van een nationale collectie. De beheer en exploitatie van de collectie werd echter verzelfstandigd conform de externe verzelfstandiging van de betrokken rijksdiensten.

Quirine van der Hoeven, De grens als spiegel: een vergelijking van het cultuurbestel in Nederland en Vlaanderen (2005) 102.

In 1991 ontstond er onvrede over geplande bezuinigingen van 4,5 miljoen gulden die minister d'Ancona wilde doorvoeren op de toegezegde 40 miljoen gulden uit het Deltaplan. Dit hield bijvoorbeeld in dat 2,2 miljoen gulden voor versterking bedrijfsvoering door de rijksmuseale instellingen zelf moest worden betaald. Henk van Os, de directeur van het Rijksmuseum en Gerrit Veeneman, directeur van Museum Boerhaave, hadden in die zomer het initiatief genomen tot de oprichting van een overkoepelend overlegorgaan. Dit overlegorgaan vloeide voort uit het Directeurenconvent (ook wel Directeurenoverleg genoemd) dat bestond uit alle 22 betrokken rijksdiensten. Het overkoepelend overlegorgaan kreeg de naam Instellingenoverleg (IO). De motivatie tot oprichting van het IO is te vinden in de geplande bezuinigingen en om participatie van rijksdiensten die niet in de PMZ zaten te initiëren.

Marianne Vermeijden, "Verzet tegen bezuinigingen van WVC op cultuurbeheer; Museumdirecteuren "komen in opstand" NRC 31 oktober 1991.

Een belangrijk verschil tussen het IO en de PMZ was dat het IO werd opgericht door de rijksmuseale instellingen terwijl de PMZ door Jessurun in 1990 werd opgericht vanuit het ministerie. De voorzitter van de PMZ, Cees van 't Veen had daardoor direct contact met Jessurun en Riezenkamp en mocht aanschuiven bij besprekingen met de minister. De PMZ kan dus ook gezien worden als een intermediair tussen de overheid en het IO. Het IO overlegde met de vakbonden over het nieuwe CAO en kon daarna in overleg met de PMZ over de financiering. Via van 't Veen kon het IO dit soort kwesties bespreken met Riezenkamp en minister d'Ancona.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 112.

In 1991 verzelfstandigde het eerste rijksmuseum, het Openluchtmuseum te Arnhem. Dit betekende voor het IO echter vrij weinig. Het IO zag zich niet als doel opgelegd om te kijken naar de verzelfstandiging van het Openluchtmuseum maar om het Museum Boerhaave, het Scheepvaartmuseum en het van Goghmuseum als ijkpunt te nemen in onderhandelingen over de CAO's. Die onderhandelingen liepen met bedrijven die daarin gespecialiseerd waren en een systeem van functiewaarderingen die goedgekeurd was door de bonden zoals het Abvokabo. Voor het IO was het uitgangspunt dat er voor de rijksmuseale instellingen betere voorwaarden uit de onderhandelingen gehaald konden worden als er met veel instellingen tegelijk werd onderhandeld. Pas in 1995 kon het Openluchtmuseum profiteren van de betere voorwaarden met betrekking tot de CAO's toen het toetrad tot de Vereniging voor Rijksgesubsidieerde Musea (VRM).

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 126.

De CAO-onderhandelingen waren van groot belang bij de verzelfstandiging omdat, waar voorheen personeel door het ministerie werd aangesteld, de rijksmuseale instellingen nu zelf personeel mocht gaan aannemen. De voorwaarde bleef een zogenoemd netto-nettogarantie dat een gelijkblijvend niveau van de netto salarissen voorschreef. Deze onderhandelingen hebben van 1991 tot februari 1994 geduurd, wat het belang van deze onderhandelingen voor het IO onderstreept samen met de subsidieregeling.

Kitty Kilian, "Rijksmusea en WVC eens over subsidiëring" NRC 22 februari 1994.

Het Deltaplan Cultuurbehoud, dat naast financiële middelen ook voorzag in het beschikbaar stellen van restaurateurs en andere medewerkers, moesten de verschillen tussen de rijksmuseale instellingen weg zien te nemen. Hierdoor konden alle rijksmuseale instellingen financieel gezond worden om te verzelfstandigen. Het pionierswerk dat werd gedaan door het sextet kon worden overgenomen door rijksmuseale instellingen die in een vroeger stadium naar zelfstandigheid zaten. Hierdoor werden de verschillen getracht zo minimaal mogelijk te krijgen. Zoals het Volkenkunde in Leiden dat kampte met een grote achterstand in onderhoud en waarvoor het maken van een ondernemingsplan een zware opgave was. Ook het Rijksmuseum in Amsterdam had problemen met de organisatie aangezien het hier ging om een groot personeelsbestand. Naast het sextet dat in 1993 zouden verzelfstandigen werden andere rijksmuseale instellingen in verschillende categorieën ingedeeld. Het vijfspan, het dubbeltrio en het octet, waarvan de laatste de rij sloten door in 1995 verder te gaan als zelfstandige musea. Ter vergelijking, terwijl het sextet verzelfstandigd was, lag het ondernemingsplan van het Volkenkunde pas bij de Hoofddirecteur Cultuurbeheer Jessurun. Door het werk op het gebied van behoud in het Deltaplan kon het Volkenkunde weer financieel sterk en goed uitgerust worden. Hierdoor ontstond uiteindelijk de mogelijkheid om te verzelfstandigen wat vrij snel kon worden doorgevoerd dankzij het pionierswerk van de PMZ en de onderhandelingen zoals uitgevoerd in het IO.

PMZ Jaarverslag 1994-1995, 26.

Waar het Deltaplan verder van uitging was een doorgaande rol van de overheid in de financiering van de rijksmuseale instellingen. Op het gebied van gebouwen kwam de constructie er zo uit te zien dat het ministerie van Financiën geld beschikbaar stelde aan het ministerie van Cultuur die het in de vorm van subsidies aan de rijksmuseale instellingen gaf. Deze instellingen betalen van dat geld de huur aan de Rijksgebouwendienst die het geld weer doorstuurt naar het ministerie van Financiën. Deze constructie lijkt misschien ingewikkeld maar plaatste de rijksmuseale instellingen in een betere positie als voorheen. Ze hadden nu de mogelijkheid om niet te betalen als de staat van gebouwen slecht bleek te zijn.

Steven, "Dutch Museums go private", 52.

Hevige discussie ontstond tussen het PMZ, waar inmiddels de twee rijksdiensten waren afgevallen, en de overheid over de bepaling van de hoogte van de subsidies. Als de rijksmuseale instellingen stichtingen zouden worden moesten ze subsidies aanvragen in het kader van de Cultuurnota. De hoogte van de subsidies zou blijken uit een controle over hoe het beleid werd uitgevoerd. Echter, de belangen die de instellingen hadden in wetenschappelijk onderzoek en behoud stonden op gespannen voet met de nieuwe nadruk op de publieksfunctie die het museum toegediend kreeg, onder meer omdat hier tussen de musea verschillen in bestonden.

van der Hoeven, De grens als spiegel, 102.

De vierjaarlijkse subsidies werden onderbouwd met een aan het beleid gekoppelde kostprijsberekening, waar het PMZ mee experimenteerde. Dit hield in dat voor elk museaal product, zoals een educatief programma of een tentoonstelling, de reële kosten moesten worden vastgesteld. Hier behoorden personeelskosten en andere vaste lasten ook toe. Een probleem zou ontstaan wanneer het ministerie besluit dat een museaal product niet bij het beleid past. In dat geval zouden bijvoorbeeld de personeelskosten ongedekt blijven. Het ministerie compromitteerde het IO door slechts een globale kostprijsberekening te geven over vaste lasten en specifiek gesplitste kosten over een tentoonstelling. De rijksmuseale instellingen konden dus vrij hun inkomen besteden, maar dienden rekening te houden met een eventuele strafkorting als de doelstellingen niet gehaald zouden worden.

Kilian, "Rijksmusea en WVC eens over subsidiëring.

Het wetsvoorstel voor de verzelfstandiging werd in 1992 door het kabinet ingediend. De voorwaarden aan de verzelfstandiging lieten zien dat de rijksmuseale instellingen veel minder zelfstandigheid zouden krijgen als de PMZ voor ogen heeft gehad. Dit kwam vooral door de subsidieregeling waarin de minister zich nog een zekere mate van verantwoordelijkheid toegeëigende met betrekking tot de bepaling van de doelstellingen, de bepaling van de bestuursstructuur, de opname van een liquidatiebepaling en de regeling van de betrokkenheid van de minister bij de benoeming van leden van de Raad van Toezicht en directeuren. Hiermee bleven de musea de facto overheidsinstellingen maar met een grotere bewegingsvrijheid en nieuwe taken.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 193.

Een andere voorwaarde was de budget-neutrale regeling die overheid nastreefde bij het ontwerpen van het CAO. Een zogenoemde netto/netto garantie waar het IO, de Abvakabo en de overheid langer over moesten door onderhandelen. Hiermee werd de streefdatum 1 januari 1993 niet gehaald en werden de eerste vier rijksmuseale instellingen verzelfstandigd op 1 juli 1994.

"Verzelfstandiging van zes rijksmusea gaat 1 juli door" NRC 28 april 1994.

Op 24 juni 1993 werd de wet tot verzelfstandiging rijksmuseale diensten geratificeerd.

Met de verzelfstandiging veranderde veel in de bestaande hiërarchische structuur tussen de museumdirecteuren. Henk van Os bleek voorheen de logische primus inter paris als ambtenaar van de grootste instelling. Na de verzelfstandiging veranderde die rol binnen het IO. De museumdirecteuren waren geen ambtenaren meer maar bedrijfsleiders bij deze verzakelijking speelde kennis van bedrijfsprocessen een belangrijke rol. Henk van Os had nooit grote belangstelling getoond voor bedrijfsprocessen en stelde zich liever beschikbaar voor de kunst. Bovendien werd de directeur van het Rijksmuseum niet geschikt meer geacht als voorzitter omdat door de grootte van de instelling het een te grote overwicht zou hebben. Daarom werd met de oprichting van het VRM, waar het IO in 1994 in overging, gekozen voor iemand buiten de sector.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 262.

De rijksmuseale instellingen werden dus stichtingen. De verantwoordelijkheid voor de collecties en de gebouwen bleef bij de overheid liggen. Toezicht op het beheer werd gedaan door de Inspectie cultuurbezit en de minister van Cultuur subsidieerde de verzelfstandigde rijksmuseale instellingen op basis van vierjarige beleidsplannen gekoppeld aan de Cultuurnota.