De familie Swellengrebel heeft haar wortels in de Duitse stad Nordhausen (Thüringen). De ‘Nederlandse’ tak van de familie stamt af van Henrich Swellengrebel (1626-1699) die koopman was in Moskou. Brieven van hem aan zijn zoon Johannes zijn de oudste stukken, afkomstig van een Swellengrebel, die in dit familiearchief zijn bewaard.

Johannes Swellengrebel (1671-1744) verruilde zijn geboortestad Moskou voor warmere streken. Hij nam dienst bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en belandde uiteindelijk in Kaapstad. Daar trouwde hij met Johanna Cruse, die aan de Kaap was geboren, en stichtte een gezin. Johannes bracht het tot onderkoopman bij de Compagnie en lid van de Politieke Raad, het hoogste gezagsorgaan van de kolonie, voorgezeten door de gouverneur. Ook was hij lid van de Weeskamer. Toen zijn loopbaan bij de Compagnie stagneerde, vestigde hij zich als vrijburger in de kolonie.

Zijn oudste zoon Hendrik (1700-1760) maakte succesvol carrière in VOC-dienst. In 1739 werd hij gouverneur van de Kaapkolonie, de eerste (en enige) die aan de Kaap was geboren. In 1744 volgde zijn benoeming tot buitengewoon Raad van Indië. Een van de nieuwe dorpen die tijdens zijn bewind werd gesticht kreeg de naam ‘Swellendam’, vernoemd naar hem en zijn vrouw, Helena Wilhelmina ten Damme (1706-1746). Na zijn ontslagneming als gouverneur volgde zijn benoeming tot admiraal van de retourvloot, die beladen met Aziatische producten in 1751 naar Nederland terugvoer. Op deze reis hielden zijn twee oudste dochters, Helena en Johanna, een dagboek bij.

Met het fortuin dat hij aan de Kaap had vergaard, kocht Hendrik Swellengrebel een huis in de stad Utrecht en het landgoed Schoonoord bij Doorn. Na zijn werd zijn tweede zoon, ook Hendrik geheten, eigenaar van Schoonoord. De naam ‘Kaapse bossen’ voor het bij Doorn gelegen natuurgebied herinnert nog aan de tijd dat de landerijen in bezit waren van deze Swellengrebels.

Hendrik Swellengrebel junior (1734-1803) werd op elfjarige leeftijd vanuit de Kaap naar Nederland gestuurd om in Utrecht de Latijnse school te doorlopen en vervolgens rechten te studeren aan de universiteit. Hij werd in 1752 kanunnik en in 1767 deken van het kapittel ten Dom. Dit kapittel was sinds de reformatie in de zestiende eeuw een seculier en protestants regentencollege dat verschillende eigendommen beheerde en belast was met de zorg voor de Domkerk en enkele Utrechtse zorginstellingen. Ook Hendriks broers en verscheidene neven vervulden functies in Utrechtse kapittels.

In 1775 vertrok Swellengrebel met een VOC-schip naar Kaap de Goede Hoop, zijn geboorteland. Hij verbleef daar iets langer dan een jaar en maakte er twee korte reizen en één langere. In zijn twee korte ‘reisjes’ (van resp. veertien en achttien dagen) bezocht hij het noorden van kolonie. Zijn langere landtocht duurde bijna zestien weken en ging naar het noordoosten van de kolonie. Hij trok door uitgestrekte gebieden waar nog weinig kolonisten woonden en maakte zelfs een uitstapje van enkele dagen buiten de Kaapkolonie, in het land van de Xhosa.

Gezien de omvang van Swellengrebels gezelschap en zijn uitrusting kunnen we rustig spreken van een expeditie. Zijn gevolg telde acht Khoisan en acht Europeanen, onder wie een dokter, een gids, een landmeter en een tekenaar, Johannes Schumacher. Hij reisde met drie ossenwagens en een kar, 58 ossen, zeven paarden en 24 honden. Swellengrebel hield nauwkeurig een dagboek bij dat hij later omwerkte tot een reisjournaal. Schumacher maakte 66 aquareltekeningen, vooral van landschappen, maar ook van oorspronkelijke bewoners (vooral Xhosa) en wilde dieren.

Swellengrebel werd niet gedreven door een zucht naar avontuur of de wens om onbekende gebieden te ontdekken. Anders dan andere reizigers in die tijd heeft hij zijn reisjournaal ook nooit uitgegeven. Hij was vooral geïnteresseerd in de verdere economische en politieke ontwikkeling van de Kaapkolonie. Uitvoerig noteerde hij bijzonderheden over de bodemgesteldheid en de weersomstandigheden van de gebieden die hij bezocht, en schatte hij de mogelijkheden voor landbouw of veeteelt in. Ook had hij belangstelling voor de leefwijze van de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika en hun verhouding tot de kolonisten.

Na terugkeer in Nederland bleef Hendrik Swellengrebel met de Kaap bezig. Hij werkte zijn reisjournaals uit en schreef beschouwingen over de toekomstmogelijkheden van de Kaapkolonie. In dit verband correspondeerde hij uitvoerig over Kaapse zaken met contacten in Nederland en aan de Kaap. Hij stuurde vragenlijsten op over onder meer de zeden en gewoonten van oorspronkelijke bewoners en over bedrijfsmatige aspecten van de landbouw aan de Kaap.

De economie van de Kaapkolonie was destijds voor een groot deel gebaseerd op slavernij. De belangrijkste informant van Swellengrebel was de wijnboer en slavenhouder Hendrik Cloete (1725-1799). Cloete bezat meerdere boerderijen, waaronder Nooitgedacht en het wijnlandgoed Groot Constantia bij Stellenbosch. In de brieven en de documentatie die hij opstuurde staan de namen van tot slaaf gemaakte personen en de prijzen die Cloete voor hen betaalde. Ook legde hij nauwkeurig uit welke werkzaamheden ze konden en moesten verrichten en welke kosten hij maakte voor hun levensonderhoud.

Op de achtergrond bemoeide Swellengrebel zich ook met de Kaapse politieke kwesties. Hij heeft zich zelf nergens uitgelaten over zijn ambities, maar het is duidelijk dat hij zich in een of andere rol dienstbaar wilde maken voor zijn geboorteland. Waarschijnlijk had hij daarbij het gouverneurschap op het oog, de positie die zijn vader had bekleed. Daar is het echter niet van gekomen door de politieke verwikkelingen in de roerige Patriottentijd (ca. 1780-1787).