Bij een overzicht van de geschiedenis van de graven van Holland en hun rechten moet, gezien de huidige stand van onze kennis, veel in het ongewisse blijven. De bronnen plegen immers niet zo ruim te vloeien of zo duidelijk te spreken, als men wel zou wensen. Teneinde het onderstaande relaas enigszins overzichtelijk te houden, is op het hypothetische element in het betoog daarom niet steeds de aandacht gevestigd. Ook de literatuur over de graven van Holland is niet omvangrijk.
Speciaal over de oudste generaties handelt alleen de dissertatie van Bolhuis van Zeeburgh, die uit 1870 dateert. Eveneens als dissertatie verscheen in 1954 de genealogie die Dek van de graven van Holland samenstelde zonder de stof daarbij heel kritisch te wegen. Van beide werken is hier zonder nadere verwijzing voor politieke en genealogische gegevens gebruik gemaakt. Tenslotte verscheen onlangs een verhandeling, gewijd aan de stoffelijke resten van de graven uit het Hollandse huis B.K.S. Dijkstra, Graven en gravinnen van het Hollandsche huis. Onderzoek van de stoffelijke resten, opgegraven op het terrein van de voormalige abdijkerk te Rijnsburg, Zutphen 1979. W.R.K. Perizonius, G.T. Haneveld, L.J. van der Klooster en Tj. Pot, 'Graven en Gravinnen van het Hollandse Huis'. Herbegraven skeletten verdienen nader onderzoek, in: Westerheem, jaargang 29, 1980, pp. 56-71.
In onze eeuw kreeg graaf Foris V als enige vertegenwoordiger van het Hollandse huis een biografie van Obreen, die verscheen in 1907.
Tevoren was het leven van graaf Willem II, de roomskoning, tweemaal geschetst, eerst in de achttiende eeuw door J. Meerman en naderhand in de negentiende eeuw door O. Hintze. Van de graven uit het Beierse huis zag alleen hertog Jan van Beieren zich in 1913 door F. Schneider geportretteerd.
Naast de monografieën is de bijdrage van Gosses over de vorming van het graafschap Holland, daterend van 1915, door zijn heldere samenvatting van de stof nog steeds de belangrijkste.
Toen graaf Gerulf in het jaar 885 bij gelegenheid van de moord op de Noorman Godfried voor het eerst genoemd werd, was hij eenvoudig Fries graaf. Van een nauwkeurig afgebakend graafschap zal dan ook geen sprake zijn geweest, te meer daar ook Gardulf graaf van de Friezen was.
Pas in 1101 verscheen graaf Floris II met de titel graaf van Holland in onverdachte bron OHZ., I, 92. Kruisheer, pp. 103-108. Simpson, passim.
In beginsel werd de titulatuur 'graaf van Holland en Zeeland en heer van Friesland' hierna niet meer aangepast, hoewel Holland in personele unie werd verenigd met Henegouwen, Beieren-Straubing en Brabant. Gaandeweg
traden de oude titels daarom minder op de voorgrond, zodat zij onder die van koning Filips II, die ook de titels van de Habsburgers en van de Bourgondische vorsten had geërfd, slechts een middenpositie innamen bij de opsomming van zijn waardigheden, tot hij ze met de afzwering in 1581 verloor. De verdwijning van deze laatste graaf betekende tevens het eindpunt van het archief van de graven van Holland, daar de grafelijkheid hierna in handen kwam van een college, de Staten van Holland.
De familie van Gerulf, wiens zoon Dirk in het kustgebied opereerde, had reeds voordat zij de titel graaf van Holland ging voeren blijkens haar relaties een aanzienlijke positie. Graaf Dirk I huwde Geva alias Gerberga, waarschijnlijk een dochter van Pepijn, graaf van Valois A.M.H.J. Stokvis, Manuel d'histoire, de généalogie et de chronoligie de tous les états du globe, depuis les temps plus reculés jusqu'à nos jours, deel II, Leiden 1889, pp. 104-105; Fouquier-Cholet, Histoire des comtes héréditaires du Vermandois au 9e, 10e, 11e et 12e siècles, Saint-Quentin 1832, p. 57; Bolhuis van Zeeburgh, p. 287: --- comitibus quoque Bernardo ac Theodorico nepote ipsius ---. J.C. Ramaer, Het graafschap, later Holland, de Rijn en Maasdelta en de stichting van Dordrecht in de 11e eeuw, in: BVGO., 7e reeks, deel II, 1932, p. 16.
De leden van het geslacht plachten kennelijk bloedbanden te onderhouden met de koninklijke familie, waaronder hun gebied viel. Daarom konden zij voor het gravenambt, dat in beginsel niet erfelijk was, moeilijk gepasseerd worden. Wij zien hen in die hoedanigheid in actie in het gebied tussen Vlie en Maas, waarin de gouwen Texel, Kennemerland, Westfriesland, langs de Rijn, tussen Lier, Schie en IJssel, Maasland, Lek en IJssel, Teisterbant en Nifterlake lagen. In de tiende eeuw gingen Teisterbant en Nifterlake echter voor de familie verloren en was hun gezag in Westfriesland aan schommelingen onderhevig. Hun macht moesten de graven behalve aan traditie en persoonlijke capaciteiten ontlenen aan het bezit van koningsgoed, dat daarbij een beslissende rol placht te spelen. Wij zullen van deze basis eerst de rechten behandelen, die aanwijsbaar van de Karolingische koningen en hun opvolgers stammen, waarna de rechten aan de orde zullen komen, waarvan de oorsprong minder duidelijk is.
Zonder speciale titel konden de graven als plaatsvervanger van de koning beschikken over botting en voederpenning, hetgeen evenwel pas in de veertiende eeuw met afdoende zekerheid blijkt. Gosses vermoedde bij zijn behandeling van de botting Gosses, pp. 293-305. Oppermann, Untersuchungen, I, pp. 224-225.
Door zijn verwaarlozing van Kennemerland ontging Gosses blijkbaar de overeenkomstige voederpenning, die uitsluitend daar werd geïnd. Hamaker, II, p. 242. Strubbe, pp. 9-18.
Hiernaast konden de graven beschikken over een viertal in plechtige oorkonden vervatte gunstbewijzen, hen in de negende en tiende eeuw gegeven door de toenmalige koningen. Hoe oud de oorkonden daarmee ook mogen zijn, zeker voor de hedendaagse onderzoeker blijven zij hier en daar raadselachtig. Wij zullen deze oorkonden daarom met omzichtigheid nogmaals de revue laten passeren.
In de oudste gaf koning Arnulf aan het begin van zijn regering in 889 aan zijn getrouwe graaf Gerulf een hoeveelheid koningsgoed in eigendom. OHZ., I, 21. De Cock, pp. 54-55. Gosses, pp. 245-246. Blok, Teisterbant, pp. 469-471.
Bovendien bepaalde de koning nadrukkelijk, dat graaf Gerulf naar goeddunken over de nieuwe eigendommen mocht beschikken. Nadien moest de nieuwe aanwinst op dezelfde manier vererven als de rest van het familiebezit. Dit werd verdeeld tussen Gerulf's zonen Waldger en Dirk, van wie de eerste graaf van Teisterbant werd. Wij zien hem ook optreden in de gouwen Lek en IJssel en Nifterlake, waar hij tevens graaf kan zijn geweest. Dirk, de tweede zoon, vestigde zich in de kuststreek, waar hij en zijn geslacht er in slaagden zich succesvol te handhaven.
Het lijkt ons daarom, dat Waldger de goederen in Aalburg, Huive, Tiel en Asch verkreeg en Dirk die in Noordwijk, Ospretashem benevens Boekel aan zijn bezit toevoegde. De bestemming van Hoorn moet in het ongewisse blijven, een onzekerheid, die in de hand wordt gewerkt door de omstandigheid dat wij niet bekend zijn met eventuele andere erfgenamen. Onze voorstelling van zaken vindt echter steun in een latere bron, die Waldger als begunstiger van het klooster Tiel noemt. Alpertus van Metz, Gebeurtenissen van deze tijd & Een fragment over bisschop Diederik I van Metz, editie H. van Rij, Amsterdam 1980, pp. 18 en 19.
Jammer genoeg voor het geslacht van Gerulf stierf de tak van Waldger met diens zoon Radboud uit, waardoor hun goederen aan de koning vervielen met uitzondering van hetgeen zij in eigendom bezaten. Dat moest aan de erfgenamen, waaronder de jongere tak, komen.
Het klooster te Tiel is een apart geval. Koning Otto I schonk dit klooster aan de kerk van Utrecht OSU., I, 118. R.R. Post, Eigenkerken en bisschoppelijk gezag in het diocees Utrecht tot de XIIIe eeuw, Utrecht 1928, p. 31. W. von Gladiss, Die Schenkungen der deutschen Könige zu privatem Eigem, in: Deutsches Archiv für Geschichte des Mittelalters, jaargang, 1, 1937, pp. 102-104. OHZ., I, 32. OHZ., I, 134, 135. Gosses, pp. 326-330.
Van het eigen bezit van Gerulf en de zijnen in dit gebied blijkt meestal pas in veel later tijd. Het eerst is er sprake van een oorkonde, waarvan de context weliswaar vals is maar waarvan de feitelijke inhoud overeenstemt met andere oorkonden. OHZ., I, 81; Tenhaeff, pp. 217-227; OHZ., I, 76, kent geen plaats. RA. Utrecht, Kleine kapittels en kloosters, inv.nr. 505 c. Gelre.
Behalve het voorgaande op zichzelf staande geval van vervreemding, stammend uit de elfde eeuw, dateren de vermeldingen van grafelijke goederen in de betrokken streek pas van twee of meer eeuwen later. Toch schijnt het ons om oud bezit te gaan, daar van een opbouw van een machtspositie door de graven in Teisterbant en omstreken geen sprake lijkt. Waarom zouden zij dan in een betrekkelijk laat stadium eigendommen, die zo excentrisch lagen, zijn gaan verwerven? Daarom moet het bezit in de voormalige gouwen Lek en IJssel met zeven en een halve hoeven bij het Gein, 46 morgen in Eiteren en veertig morgen in Benschop en in Teisterbant met twee hoeven in Acquoy, twee hoeven in Herwijnen, een hoeve in Dussen en een in Helsdingen Hoek, Voorne, pp. 137-138; de Fremery, 184; inv.nr. 401 folio 2 nr. 6; inv.nr. 620 folio 6. nr. 10 en inv.nr. 707 folio 91.
Gezien het bovenstaande lijkt het begrijpelijk, dat graaf Dirk II, eenmaal in genade bij de koning, op schadeloosstelling voor het verlies van zo'n groot gebied, waar de familie de grafelijke waardigheid bekleedde en de koninklijke lenen bezat, heeft aangedrongen.
Inderdaad gaf koning Otto III de graaf in 985 OHZ., I, 55.
Voor een meer precieze bepaling van de betekenis van de oorkonde zijn wij daarom aangewezen op gegevens van later tijd. Tussen Lier en IJssel bezaten de graven Maasland, ruim twaalfduizend vijfhonderd ha. groot, dat tot het begin van de veertiende eeuw een aparte administratieve eenheid vormde. C. Hoek, Het Sint Maartensrecht bij Delft, in: Holland, jaargang 11, 1979, pp. 43-44; Hoek, Vlaardingen, pp. 75-79. Hoek, Voorne, pp. 126-132.
Voor de goederen tussen Medemelaka en Chinnelosara gemerchi komt een situering in Warmenhuizen, Vronen en Oudorp het meest in aanmerking. De Cock, pp. 36-38.
Wellicht is de graaf bij dezelfde gelegenheid in het bezit van het Hofland in Wijdenes gekomen. A. de Goede, Westfriesch leenrecht, in: Verslagen en Mededeelingen van de Vereniging tot uitgaaf der bronnen van het Oud-Vaderlandse Recht, dl. IX, 5, Utrecht 1942, pp. 525-531. De Cock, p. 46.
Met de oorkonden van 889 en 985 is een deel van het bezit van de Hollandse graven vastgelegd. Schriftelijk werd hun positie nog door een tweetal andere stukken gesteund. In een ervan gaf de Westfrankische koning Lotharius aan graaf Dirk II in 969 een bos Wasda. OHZ., I, 41.
Dit bos werd tot voor kort algemeen gehouden voor een streek in het land van Waas in de Gentergouw en inderdaad is een Conegesfurst aldaar elders in de bronnen aanwijsbaar. Fontes, p. 106*. A.C.F. Koch, De betrekkingen van de eerste graven van Holland met het vorstendom Vlaanderen, in: Tijdschrift voor Geschiedenis, jaargang 61, 1948, pp. 32-33. M. Dewulf, Was het Karolingische 'Forestum Wasda' de oudste benaming van het Waze 'Koningsforeest', in: Annalen van de Oudheidkundige Kring van het Land van Waas, deel 71, 1968, pp. 105-112. O. Opperman, Die älteren Urkunden des Klosters Blandinium und die Anfänge der Stadt Gent, Utrecht 1928. Zweiter Teil, Facsimiles 5 en 24.
Onzerzijds willen wij hier een suggestie doen in aansluiting bij de overlevering door het klooster Egmond, die Koch bij zijn uitgave aanhaalde. Deze traditie presenteert Wasda als Zeeland, wat niet juist kan zijn, daar
Walcheren (Walacria) en Schouwen (Scaldis) als delen van Zeeland al eerder voorkomen. Toch geeft de vingerwijzing naar Zeeland ons een aanknopingspunt in het archief van de abdij Egmond. Indien men namelijk aanneemt, dat met de oorkonde ook de rechten of een gedeelte daarvan aan de abdij zijn gekomen - wij komen daar nog nader op terug -, dan springt een opvallend en geheel excentrisch bezit van de abdij Egmond in Zeeland in het oog, zij het dat de abdij slechts stukken, daterend van het midden van de veertiende eeuw, kon produceren. Het betreft Dreischor, waar de abt in 1342 aanspraak maakte op de tienden, meer bepaald van het buitendijkse land. Abdij Egmond, inv.nr. 612.
Elders komt het bezit van Dreischor nog eenmaal ter sprake, zij het dat de beschrijving van het stuk, dat thans verloren is, duidelijker had kunnen zijn. Gerard, voogd van Egmond, verkoopt volgens het regest aan Willem, voogd van Holland, alle land van Dreischor behalve Rippertsoord in leen. Inv.nr. 2118 folio 29 nr. 57. P. Beelaerts van Blokland, De oudere generaties van het geslacht der Heren van Egmond, in: 'De Nederlandsche Leeuw', jaargang 56, 1938, kolom 27. OHZ., I, 341.
Van een geheel andere orde was de overdracht door Willem, voogd van Egmond, Gerards vader, van eigen goed in Dreischor aan graaf Floris IV. Inv.nr. 587 folio 8; vermeld: Kruisheer, 145.
Wij menen met deze gegevens de gehele of gedeeltelijke identificatie van Wasda met Dreischor zo aannemelijk mogelijk te hebben gemaakt. Hinderlijk blijft intussen de naamsverandering, die elke vereenzelviging hachelijk maakt, en ons gebrek aan kennis van de vroegere natuurlijke gesteldheid van het terrein. Het verontrust ons minder dan Koch dat koning Lotharius ten tijde van zijn schenking wellicht niet in staat was Dreischor met een troepenmacht te bezetten. Indien dat nodig was, zal hij die daad aan graaf Dirk hebben kunnen overlaten, in wiens graafschap Wasda volgens de tekst moest liggen. De vorst deed slechts op de gebruikelijke wijze afstand van zijn eigendom.
Een koninklijke oorkonde van de graven rest. Hiermee schonk koning Karel de Eenvoudige in 922 de kerk van Egmond met toebehoren tussen Swithardeshaga, Fortrapa en Kinnem aan graaf Dirk I. OHZ., I, 28. De Cock, pp. 54-59. Oppermann, Untersuchungen, I, p. 91. J. Hof, De abdij van Egmond van de aanvang tot 1573, 's-Gravenhage-Haarlem 1973, pp. 25-29. OHZ, I, 120.
Niet door oorkonden gestaafd maar daarom niet minder reëel is een aantal andere rechten van de graven van Holland, die van oude oorsprong lijken te zijn. In de eerste plaats bleek graaf Floris II in het jaar 1108 voogd van de abdij St. Truiden te zijn voor het goed van Aalburg. Gosses, pp. 325-327; OHZ., I, 95. Van den Bergh, OHZ., I, 521. Gosses, pp. 333-334. Fontes, p. 131. Boven p. 19*.
Daarnaast bleken de graven in 1247 in het bezit van de voogdij over de Onze Lieve Vrouw-abdij te Middelburg de Fremery, 95. Dekker, pp. 334-335.
Bij gelegenheid verkreeg de graaf van Holland de voogdij over het Sticht van Utrecht. Zij werd in 1196 door keizer Hendrik VI aan graaf Dirk VII toegewezen, waarna de functie te Utrecht eenendertig jaar later aan de dan overleden graaf Willem I werd toegedicht. Fontes, p. 188; J.C. Kort, Utrechtse oorkonden in Holland, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 78, 1974, p. 133. Van Mieris, II, 642-643.
Eveneens van onzekere oorsprong zijn de rechten van de graven in Zeeland. Onbetwist was hun bezit op Schouwen, waar graaf Dirk VI de abdij Echternach in 1156 in ruil voor de kerken in Holland 120 gemet land bij Elkerzee toewees. OHZ., I, 139/140. Hoek, Voorne, p. 134. Hamaker, IV, pp. 100-105. Kort, Voorne, pp. 47-57; J.C. Kort, Repertorium op de lenen van de hofstede Voorne in Noord-Holland, Kennemerland, Waterland en Zeeland, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 32, 1977, pp. 429-430 nr. 133. J.C. Kort, Repertorium op de lenen van de hofstede Putten, 1229-1650, in: Voorgeslacht, jaargang 34, 1979, pp. 138-140 nrs. 110-132. Kort, Voorne, pp. 47-57.
De positie van de graaf op Schouwen zou een goede verklaring krijgen, wanneer zij verbonden zou zijn aan het bezit van de villa Scaltheim, die in het begin van de negende eeuw gelegen was aan de mond van de Schelde. Dekker, p. 47; J. Huizinga, Scaldemariland, in: Verzamelde werken, I, Haarlem 1948, pp. 563-564. Dekker, pp. 66-68. Henderikx, pp. 67-68, 105.
Ook de kerk aldaar, gewijd aan St. Lieven, was tenminste vanaf de dertiende eeuw in handen van de graaf. Deze bezitting zal de graaf hebben verworven van de abdij van St. Baafs te Gent, die in de elfde eeuw de cultus van de heilige Lieven begon te verbreiden. Het komt ons voor dat de abdij, die haar goederen in Zeeland in het begin van de elfde eeuw grotendeels van de hand deed Dekker, p. 72.
Naast het eigen goed, waarover zij vrij konden beschikken, waren de graven van Holland voor andere goederen door leenbanken gebonden. Tot de leenheren behoorden de koning van Duitsland en de bisschop van Utrecht. Niet duidelijk is echter, wat de graaf aanvankelijk van beide leenheren hield behalve de tol van Geervliet, die van het Rijk afhing. Inv.nr. 187. Inv.nr. 174.
Was daarmee zeker, dat het gehele graafschap Holland leenroerig was aan het Roomse Rijk, zoals Niermeyer in het voetspoor van Oppermann wilde? AGN., II, p. 280. Inv.nr. 185. Dekker, p. 61; Fontes, p. 131. Dekker, pp. 398-400; Lenselink, p. 7. OHZ., I, 160. Oppermann, Untersuchungen, II, pp. 35-36.
De band werd definitief geslaakt in 1323 Van Mieris, II, 275, te dateren 18 maart 1323; inv.nr. 186. Bijlage nr. 51. Bijlage nr. 65. Inv.nr. 179.
Voordien was de situatie in Zeeland anders geweest, maar ook voor de rest van het graafschap lagen de afhankelijkheden niet zo eenvoudig als de oorkonde van keizer Otto IV zou doen vermoeden. Inv.nr. 174; Oppermann, Untersuchungen, II, p. 53. OHZ., I, 73. Tenhaeff, pp. 15-130. OHZ., I, 73 kopnoot. Inv.nrs. 188-189. OHZ., I, 267, 271.
Het bovenstaande moest wel tot onduidelijkheden leiden. De moeilijkheden werden op de spits gedreven door twee echte oorkonden van de jaren 1063 en 1064. Roomskoning Hendrik IV wees in 1064 de grafelijkheid van Westflinge en aan de boorden van de Rijn tezamen met de abdij Egmond, het geestelijk centrum van het graafschap, aan de bisschop van Utrecht toe. OHZ., I, 85; Oppermann, Untersuchungen, I, p. 95. OHZ., I, 84. OHZ., I, 87.
Op grond van het voorgaande construeerde Oppermann een gedurig wisselende leenverhouding, waarin het graafschap nu eens van het Rijk, dan weer van de bisschop van Utrecht zou afhangen. Oppermann, Untersuchungen, II, pp. 12-21. Oppermann, Untersuchungen II, p. 12; J.F. Niermeyer, Mediae latinitatis lexicon minus, Leiden, 1976, p. 958. Oppermann, Untersuchungen, II, pp. 22-23. OHZ., I, pp. 197-198 ad nr. 95. OHZ., I, 92. OHZ., I, 95.
Voorhout en anderen er in op. Niets geeft ons het recht in deze getuigen leenmannen te zien. Dat zou slechts het geval zijn, wanneer de oorkonde een leenzaak betrof. Daarom werd een op dezelfde manier ontworpen afhankelijkheid van de heerlijkheid Voorne van de bisschop van Utrecht reeds eerder bestreden op louter genealogische grond. Kort, Voorne, p. IV. Boven p. 22*. Monna, p. 65. J.G.N. Renaud, De burcht van Leiden, in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse oudheidkundige bond, 6e serie, jaargang 5, 1952, kolom 1-32. J.H. Holwerda, De Leidsche Burcht, in: Leidsch Jaarboekje, 1924, pp. 10-27.
Onze slotsom kan slechts luiden, dat de graaf van Holland na 1064 in het geheel niet geconfronteerd werd met een burggraaf van Leiden en een heer van Voorhout, die leenman van de bisschop van Utrecht zouden zijn. Toen graaf Dirk V zich omstreeks 1076 weer in het bezit van het graafschap had gesteld, was de werking van de oorkonden van 1060 daarmee zonder enig juridisch gevolg vervallen.
Herhaaldelijk hebben de bisschoppen van Utrecht onechte oorkonden OHZ., I, 73, 86. OHZ., I, 149 OHZ., I, 73, kopnoot p. 137 OSU., I, 49. Hoek, Voorne, pp. 131-132. OSU., IV, 2078.
Beoosten het Vlie in Friesland was de verhouding tussen bisschop en graaf sinds 1165 duidelijk geregeld, toen keizer Frederik Barbarossa de grafelijke rechten aldaar tussen beide mededingers had verdeeld. OHZ., I, 159. J.F. Niermeyer, Over het staatsgezag in Midden-Friesland, voornamelijk in de twaalfde eeuw, in: BVGO., 7e reeks, deel 8, 1937 pp. 22-28. Fontes, p. 61. Van Mieris, II, 520.
Op volkomen duidelijke wijze moest de graaf van Holland zich daarentegen in 1200 een leenverhouding tot de hertog van Brabant laten welgevallen. OHZ., I, 244. Inv.nr. 190. Inv.nr. 597.
De verhouding tot Brabant was geregeld door graaf Floris V. Nog een viertal aanwinsten wist deze graaf op zijn naam te schrijven. Eerst verwierf hij in 1280 ten koste van Gijsbert van Amstel Naardinkland van de abdis van Elten. Inv.nrs. 1124-1127. Inv.nr. 1160. Inv.nr. 1118. Inv.nrs. 327-331. Obreen, p. 63; inv.nr. 340.
Zijn opvolgers zagen hun pad aldus geëffend en hun gebied bevrijd van belangrijke twistappels. Het getal van hun afrondingen was dan ook niet groot. Graaf Willem III wist in 1323 een einde te maken aan de leenbank met Vlaanderen voor Zeeland bewesten Schelde. Boven p. 29*. Avonds en Brokken, pp. 83-91. Avonds en Brokken, pp. 87-88. Inv.nr. 1146.
In afwijking van de conclusie van Korteweg K.N. Korteweg, De heerlijkheid Altena en de veer- en vischrechten op het boveneinde der Merwede, Purmerend 1937, pp. 13-15. H.P.H. Camps, Oorkondenboek van Noord-Brabant tot 1312. De Meierij van 's-Hertogenbosch. Eerste stuk (609-1209), dl. I, 's-Gravenhage 1979, nr. 124.
Graaf Floris IV kon daarom niet als landsvorst bij de transactie tegenwoordig zijn, maar toevallig zal de aanwezigheid van de drie graven ook niet zijn geweest. De graaf van Kleef was later leenheer van het land van Altena. De invloed van de graaf van Holland in het land van Altena werd in 1230 klaarblijkelijk bepaald op zijn leenhoogheid over het huis Altena met toebehoren. Inv.nrs. 781-782. Van Mieris, II, 536-537.
Bij het overzien van het wel en wee van de Hollandse graven en hun graafschap vraagt men zich af, door welke drijfveren hun handelen bepaald werd. Al te eenvoudig zou het zijn hiervoor de landhonger en machtswellust aan te voeren, een aanklacht die zo vaak uit kerkelijke bron op klonk. Als graven hadden leden van dit geslacht een ons onbekend mandaat, gegeven door de Karolingen en hun opvolgers, in het Friese kustgebied. Naast de landsverdediging en rechtspraak, die in hun opdracht begrepen moesten zijn, kwam de zorg voor de waterhuishouding, die vanaf de twaalfde eeuw door ontginningen in het Sticht groter moest worden. C. Dekker, De dam bij Wijk, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 84, 1980, pp. 248-255.
Toen in de loop van de dertiende eeuw de grenzen met de naburige machthebbers bepaald waren, kon men niet meer hechten aan de uitgangspunten van Karolingische oorsprong. De positie van de grafelijke familie hing er dan ook niet meer van af. Zij was erfelijk bepaald. Het nieuwe begin van de Gerulfingen tekende zich in de aanvang van de twaalfde eeuw reeds af, toen graaf Floris II voor het eerst de titel graaf van Holland ging voeren. Boven p. 16*. Blok, Holland en Westfriesland, pp. 347-350, 358-361. Blok, Teisterbant, pp. 477, 479.
Het is tijd de rekening voor de graven op te maken. Van hun vier koningsoorkonden was de geldigheid in het jaar 1140 door de feiten grotendeels teniet gegaan. Van de oorkonde van 889 waren de goederen gedeeld, waarna graaf Dirk I en zijn opvolgers ze waarschijnlijk gebruikt hadden als dotatie van het klooster Egmond. Datzelfde was vermoedelijk het geval met de oorkonde van 922, die in 1140 juridisch ongedaan gemaakt werd. De oorkonde van 969 had haar waarde waarschijnlijk te zelfder tijd verloren en die van 985 bleef nog het meest van kracht, hoewel ook deze bezittingen door schenking of beleving sterk afnamen. De rechten van het geslacht van Gerulf op de grafelijke waardigheid in het Friese kustgebied, waarbij de oorkonden slechts bijkomstige verschijnselen vormden, waren in het verloop van de negende tot twaalfde eeuw zonder schriftelijke getuigenis definitief gevestigd.
Ook over de hoven in het Friese kustgebied verschenen totnogtoe weinig studies, waarvan die van de Monté ver Loren de enige samenvatting is. De omstandigheid dat de hoven uit gegevens van de dertiende eeuw of later, wanneer het hofstelsel heeft opgehouden te bestaan, gereconstrueerd moesten worden, heeft daar veel toe bijgedragen. Door Jansen en Jappe Alberts is het bestaan van klassieke herendiensten in Holland zelfs ontkend W. Jappe Alberts en H.P.H. Jansen, Welvaart in Wording. Sociaal-economische geschiedenis van Nederland van de vroegste tijden tot het einde van de Middeleeuwen, 's-Gravenhage 1964, pp. 62-66.
Voor het einde van de twaalfde eeuw was de hof het middel bij uitstek tot uitlating van agrarisch bezit. Hij bestond uit een centrale herenhof met direct vandaar uit bewerkt terrein, genaamd terra dominicata of indominicata, en een groter gebied, geheten terra mansionaria, dat aan horigen ter bewerking was uitgegeven. Deze waren tevens verplicht tot bepaalde herendiensten, die echter vanaf de dertiende eeuw meer en meer afkoopbaar werden gesteld. AGN., I, pp. 337-346; II, p. 478.
De graven van Holland konden in de dertiende eeuw nog direct over een aantal hoven beschikken en door de leenbank bleven andere van hen afhangen. J.C. Kort, Overzicht van de leenkamers in Holland, 's-Gravenhage 1976 voor wat betreft de hoven, die zelf een leenkamer hadden gevormd.
De noordelijkste hof, die in de dertiende eeuw in grafelijke hand was, lag in Heemskerk. Hij werd in 1248 voor 760 pond aan Simon van Haarlem en Wouter van Egmond verkocht. H.A. van Foreest, Een hof in Holland, in: BGN., deel 17, 1963, pp. 52-69. J.C. Kort, Repertorium op de lenen van de hofstede Voorne in Noord-Holland, Kennemerland, Waterland en Zeeland, 1230-1649, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 32, 1977, p. 408 nr. 79. J.W. Groesbeek, Heemskerk onderweg van verleden naar heden, Heemskerk 1978, pp. 41-42.
Ten zuiden van Heemskerk lag de hof van Haarlem. Deze hof, uit drukkelijk genoemd in 1214, werd al in 1132 door de Kennemers en Friezen verbrand, wat wijst op een grafelijk bestuurscentrum. J. Huizinga, De opkomst van Haarlem, in: Verzamelde werken, I, Haarlem 1948, pp. 211-215.
Het huis van de graaf stond in de veertiende eeuw aan de Grote Markt. Henderikx, pp. 79-83. Hamaker, II, pp. 223-228. Rekenkamer rood nr. 655 bis a folio 2v. Van Riemsdijk, pp. 55 noot 5, 116 noot 4, 171 noot 3 en 172 noot 4. H. Pirenne, L'Origine des constitutions urbaines au moyen âge, in: Revue Historique, deel 53, 1893, pp. 58-62.
Bij de monding van de Oude Rijn bezat de graaf de hoven Leiden en Valkenburg. In Rijnsburg, waar een huisklooster was gesticht, had waarschijnlijk een derde gelegen. Leiden, waar het gehele stadsgebied aan de graaf behoorde, gaf aantoonbaar de grootste concentratie van grafelijk bezit rond een hof te zien. P.J. Blok, Geschiedenis eener Hollandsche stad, Eene Hollandsche stad in de Middeleeuwen, 's-Gravenhage 1910 2, pp. 9-10 en 52-60. H.A. van Oerle, Leiden binnen en buiten de stadsvesten. De geschiedenis van de stedenbouwkundige ontwikkeling binnen het Leidse rechtsgebied tot aan het einde van de gouden eeuw. Beschrijving. Leiden 1975, pp. 34-41.
De St. Maartenskerk te Utrecht maakte in 1159 aanspraak op de hof van Valkenburg. S.J. Fockema Andreae, Een Hollandsche grondheerlijkheid (Valkenburg), in: Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis, deel XIII, 1934, pp. 437-448. C. Hoek, Repertorium op de lenen van de hofstede Wassenaar, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 33, 1978, pp. 571-573, nr. 312.
Ook in Delft bevond zich een grafelijke hof J.F. Niermeyer, Delft en Delfland, Leiden 1944. D.P. Oosterbaan, De Oude kerk te Delft gedurende de Middeleeuwen, 's-Gravenhage 1973, pp. 15-17.
De hof van Vlaardingen ging in het begin van de dertiende eeuw in andere handen over. Hoek, Vlaardingen, pp. 64-75,
Het in het domein Maasland gelegen Rodenrijs was 360 hectare groot. C. Hoek, De woning van heer Dirk van Hodenpijl te Overschie en de geslachten Van Rodenrijs, Van Matenesse, Uter Nesse, Van (der) Spangen, Van den Vene en Van (den) Dorp(e), in: 'De Nederlandsche Leeuw', jaargang 82, 1965, kolom 197; de Monté ver Loren, pp. 112-113. De Monté ver Loren, pp. 113-115.
In Zeeland bezat de graaf van Holland een hof in Zierikzee, waar ook de kerk hem toebehoorde. Boven p. 28*. Henderikx, p. 64.
In Dordrecht bezat de graaf van Holland tot het begin van de dertiende eeuw een hof en de begeving van de kerk, die hij toen beide vervreemdde. OHZ., I, 261 Hamaker, I, pp. 121-122. OHZ., I, 76; --- que sibi Azala comitissa dedit ---. De naam is enigszins verhaspeld, maar het lijdt geen twijfel dat gravin Adela van Hameland is bedoeld.
Vermoedelijk zal haar familie dat afgelegen bezit verkregen hebben als zoenoffer voor de moord door Waldger, zoon van Gerulf, op graaf Everhard, van wie de graven van Hameland de erfgenamen waren.
Zijn hof in Loosduinen, waarop reeds een kapel stond, gebruikte graaf Floris IV in 1234 voor de stichting van een nieuw klooster Van den Bergh, OHZ., I, 351. Kruisheer, 793.
Van de voorgaande hoven bezat de graaf van Holland geen aankomsttitel. Waarschijnlijk was dat wel het geval met de hof te 's-Gravenhage, die bestemd was om het bestuurscentrum van het gehele graafschap te worden. In 1229 deed Dirk van Wassenaar namelijk aan graaf Floris IV afstand van zijn aanspraken op de hof van de ons onbekende vrouwe Meilendis, welk goed niet nader werd aangeduid. Van den Bergh, OHZ., I, 315. E.H. ter Kuile, De bouwgeschiedenis van het grafelijk paleis op het Binnenhof, in: Holland, jaargang 10, 1978, pp. 313-328. Pabon, pp. 78-80, 83, 88, 99-106.
Samenvattend kunnen wij zeggen, dat de graven van Holland benoorden de Maas een aantal hoven van agrarische oorsprong bezaten. Daarvan zouden Haarlem, Leiden en Delft uitgroeien tot bestuurscentra van onderdelen van het graafschap, omdat de grafelijke baljuw er zetelde.
In 's-Gravenhage zou vanaf het midden van de dertiende eeuw het bestuurlijk middelpunt van het graafschap gevestigd worden, al reisden de graven zelf gedurig heen en weer.
In alle hoven waren de graven vermoedelijk grondheer van de gehele vandaar uit ontgonnen oppervlakte en bezaten zij kerk en rechtspraak. Toen het hofstelsel in de loop van de dertiende eeuw tot een einde kwam, werd de herenhof meestal verkocht en de rest van de grond versnipperd. Nadien werd ook dat land meestal van de hand gedaan, waarbij de graaf slechts een restant behield of zelfs geheel niets. De precieze gang van de ontbinding van de hof is intussen moeilijk vast te leggen.
Bezuiden de Maas bezat de graaf in Zierikzee en Middelburg een hof, maar hij was er door zijn betrekkelijk late verschijning geen grondheer. Wel was de begeving van de kerk in zijn hand en werden de hoven ingericht door er de zetel van de baljuw te vestigen.
Aan de Merwede bezat de graaf van Holland in Dordrecht nog een hof, die hij zou ontwikkelen tot centrum van Zuid-Holland. De begeving van de kerk behoorde hem toe evenals in oorsprong een domein in Zwijndrecht, dat echter door versnippering en overstroming teloor ging.
Bij het bestuur van het graafschap zal de graaf van Holland zich vanaf de vroegste tijden hebben laten bijstaan door zijn getrouwen, die waarschijnlijk door de leenbank aan hem waren gebonden. Zij waren als leenmannen gehouden hun heer met raad en daad - consilium en auxilium - terzijde te staan. Na het midden van de twaalfde eeuw tot het einde van de dertiende eeuw kwamen leden van de families Voorne, Teilingen, Altena, Haarlem, Persijn, Rijswijk, Egmond, Wassenaar, Leiden, Lek, Amstel, Brederode, Heemskerk en Borsele met enige regelmaat als getuigen in akten, uitgegaan van de graven, voor. In hen mag men dan ook de raadgevers van de graaf zien. Daarnaast werd de graaf gedurig omringd door een kring van minder aanzienlijken - de familia -, van wie bijvoorbeeld ridder Willem omstreeks 1150 in tegenwoordigheid van graaf Dirk VI zijn intrede deed in het klooster Egmond Fontes, p. 80. Hij wordt als pincerna slechts met de voornaam genoemd maar is klaarblijkelijk dezelfde als Bertulf van Pendrecht, voluit vermeld in 1167: OHZ., I, 160. OHZ., I, 140. H. Brunner, Deutsche Rechtsgeschichte, Leipzich 1892, I, p. 235; II, pp. 104 en 123; AGN., II, pp. 152-154.
Inlichtingen over de werkzaamheden van de ambtenaren gaven de stukken niet, zodat wij slechts kunnen vermoeden dat zij overeenkwamen met die van het koninklijk hof. Waarschijnlijk had graaf Dirk VI de ambten in navolging van de roomskoning niet lang tevoren in het leven geroepen. Dat tijdstip moet tot iets voor 1150 opgeschoven worden, omdat genoemde Bertulf als voorganger een zekere Franco, lid van het geslacht van Rijswijk Hardenberg, p. 135; Fontes, p. 87. OHZ., I, 152. OHZ, I, 160, 215; dat Kerstant stamvader is van het geslacht van Raaphorst, blijkt alleen al uit zijn naam, die uitsluitend door dat geslacht werd gevoerd. Hardenberg, p. 133; OHZ., I, 230, 235, 236, 238, 243, 250. OHZ., I, 262, 357, 370, 379, 387; Van den Bergh, OHZ., I, 298; zie ook: H. Obreen, Bijdragen tot de kennis der middeleeuwse geslachten van Holland en Zeeland. De heren van Teylingen en van Brederode, in: 'De Nederlandsche Leeuw', jaargang 44, 1926, kolom 234. Willelmi capellani in Brederode postea monachi et procuratoris Egmondensis chronicon, editie C. Pijnacker Hordijk, Amsterdam 1904, p. 98.
Voorschoten OHZ., I, 309; Hardenberg, pp. 132-133. OHZ., I, 377, 395, 413; Van den Bergh, OHZ., I, 280, 297. Van den Bergh, OHZ., I, 344. Van den Bergh, OHZ., II, 599.
Schenker Ernst werd vermeld tot 1167 OHZ., I, 160. OHZ., I, 238. Van Riemsdijk, p. 23.
Het is dan ook eigenaardig dat de maarschalk, de ontbrekende van het viertal, juist pas nadien voorkwam. In de veertiende eeuw zei de heer van Naaldwijk namelijk dat het ambt van maarschalk van Noord-Holland aan Hugo, zijn voorouder, was gekomen door diens huwelijk met de erfdochter van Velsen Inv.nr. 709 folio 35; zie ook: H. van Wijn, Onderzoek, hoe en wanneer de heren van Naaldwijk, erfmaarschalken van Holland zijn geworden: in: Huiszittend leven, Amsterdam 1807, pp. 116-123, met onjuiste voorstelling van zaken. Kooperberg, 1940, pp. 166-173; C. Hoek, De hofstad te Zwartewaal, in: Westerheem, jaargang 23, 1974, p. 97. Kooperberg, 1941, p. 13.
Graaf Willem II bleek al snel tijdens zijn bewind de oude ambtenaren door nieuwe te hebben vervangen. In 1244 werd voor het eerst melding gemaakt van een baljuw Van den Bergh, OHZ., I, 404. AGN., II, pp. 353-357. AGN., II, p. 359; voor Rijnland: S.J. Fockema Andreae, Aantekeningen omtrent het baljuwschap Rijnland, in: Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis, dl. XI, 1932, pp. 236-264. AGN., II, p. 358. Smit, VIII, pp. 147-174.
Naast de baljuws begon zich ten tijde van graaf Willem II de vage omtrek van een raad, een vergadering, die voor enige tijd bijeen zou blijven, af te tekenen D.Th. Enklaar, De opkomst van de grafelijke raad in Holland, in: BGN., dl. 1, 1946, pp. 19-23. Van Riemsdijk, p. 34. AGN., II, pp. 361-365. Van Riemsdijk, pp. 31-40, 372-377.
Tot de taken van de kleine raad behoorde het afhoren van de rekeningen, waarin ook de ambtenaren een belangrijke stem hadden Smit, VIII, pp. 224-226; Van Riemsdijk, p. 79. Van Riemsdijk, pp. 200, 233. Van Riemsdijk, pp. 175-177. Van Riemsdijk, pp. 309-311.
(Dek, passim)
De dragers van de grafelijke waardigheid zijn gecursiveerd.
Evenals het geval was met de geschiedenis van de graven van Holland bestaan ook over de registratie die op hun last gevoerd werd, slechts weinig werken. Zij zijn daarentegen wel van kloeke omvang. In de eerste plaats moet hier het standaardwerk genoemd worden dat Van Riemsdijk wijdde aan de trezorie en kanselarij van de graven, verschenen in 1908 tegen het einde van zijn ambt als rijksarchivaris te 's-Gravenhage. Reeds aan het begin van zijn loopbaan had hij in 1890 een kleinere studie gewijd aan de grafelijke registers. Deze registers werden door Kruisheer in 1968 nogmaals aan een onderzoek onderworpen. Tenslotte analyseerde Kruisheer de oorkonden, uitgegaan van de graven uit het Hollandse huis, en bood daarbij een schets van de kanselarij, zoals die functioneerde tot het einde van de dertiende eeuw.
In het onderstaande zullen de producten van de kanselarij van de graven van Holland nogmaals de revue passeren, voorafgegaan door een beschouwing over de klerken, die aan een en ander vorm hebben gegeven. Wij hebben ze nu eens neerdalend dan weer opgaand in de tijd behandeld al naar gelang het onderwerp dat vereiste. Met het volgende zijn de bronnen niet uitgeput, daar er van afgezien moest worden de oorkonden die vanaf het jaar 1300 uitgingen van de graven van Holland, te verzamelen en op hun diplomatische samenhang te onderzoeken zoals Kruisheer voor de daaraan voorafgaande periode deed.
Een dergelijke arbeid zou het kader van deze studie verre te buiten gaan. Er moest daarom volstaan worden met steekproeven. In mindere mate moet hetzelfde gelden voor de registers, die, hoewel vaak voor allerhande studies benut, in het bestek van deze inventaris niet van nadere toegangen konden worden voorzien.
Met de stichting van de abdij Egmond had de graaf van Holland, behalve dat hij prestige had gewonnen, ook een potentieel centrum van wetenschap in zijn graafschap geschapen. Dit klooster beschikte immers over de oudste bronnen voor de geschiedenis van het gravenhuis, waaronder koningsoorkonden en annalen. Daarnaast kon de abt actief zijn in de diplomatieke dienst van de graaf. Zo vertegenwoordigde hij graaf Dirk VI bij de onderhandelingen met de abt van Echternach in 1156 over diens kerken in Holland OHZ., I, 139. Beneden pp. 138*-139*.
Hij zag de kapelaans van graaf Willem I als Egmondse monniken, omdat ze pastoor van Vlaardingen en Noordwijk waren. Zo betrok hij hen in zijn relaas over de vermeende vervalsingen van het klooster Untersuchungen, I, pp. 162-163. OHZ., I, 357. OHZ., I, 332. Kruisheer, p. 99. Kruisheer, p. 100.
Hoe dit zij, ten tijde van graaf Dirk VII (1190-1203) bleek een minimale kanselarij te bestaan J.G. Kruisheer, De kanselarij van graaf Dirk VII van Holland, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 70, 1966, pp. 99-110. Kruisheer, pp. 186-187. Kruisheer, pp. 79-80. Kruisheer, p. 99. OHZ., I, 332. Kruisheer, p. 187. OHZ., I, 169. OHZ., I, 230, 358 en 387. Untersuchungen, I, p. 160. Kruisheer, pp. 79-80. OHZ., I, 139.
Bij een latere gelegenheid bleek deze kapelaan in het bezit te zijn gesteld van de kerk van Vlaardingen OHZ., I, 151/152. Rapport betreffende de werkzaamheden verricht door de Afdeling Oudheidkundig Onderzoek van de Dienst Gemeentewerken Rotterdam gedurende het derde kwartaal van 1967, plaat 13; C. Hoek, Oudheidkundig bodemonderzoek te Rotterdam en omgeving in 1967, in: Rotterdams Jaarboekje, 1968, pp. 96-99. Strubbe, passim; zie ook: A. Verhulst en M. Gysseling, Le compte Général de 1187, connu sous le nom de 'Gros Brief', et les institutions financières du comté de Flandre au XIIe siècle, Brussel 1962.
Na Allinus krijgt Hendrik Allardsz., geestelijke te Middelburg, van de leden van de kanselarij het meest gestalte Kruisheer, pp. 82-84. Kruisheer, 530 bis. GA. Den Briel, archief van de stad, C 17; vemeld in mijn recensie van Kruisheer in: Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, jaargang 89, 1974, p. 127; vermeld naar afschriften: Kruisheer, 602, met onjuiste datum. Juiste datum: Kort, Voorne, reg.nr. 19.
Na 1280 werd het personeel van de kanselarij uitgebreid Kruisheer, p. 192. Kruisheer, pp. 194-195. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 31; Kruisheer, p. 195. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 65-66.
Zo zou het zeer vreemd zijn, wanneer de kapelaans in een willekeurige volgorde geplaatst waren zonder de hiërarchie in acht te nemen. Daaruit zouden wij kunnen concluderen dat Jacob de leiding van de kapelaans had. Helaas zijn geen directe gegevens over de verhoudingen in de kanselarij voorhanden, daar deze op het laatst van de dertiende eeuw vrijwel naamloos te werk ging Kruisheer, p. 192. C. Dekker en J.G. Kruisheer, Het Victorinnenklooster Jeruzalem te Biezelinge, 1246-begin 17e eeuw, Odijk/Maarssen 1973, p. 107 reg.nr. (54); W.G. Brill, Rijmkroniek van Melis Stoke, Utrecht 1885, dl. I, na. p. 290.
Gelukkig onderscheidt eerstgenoemde Jacob zich in 1299 duidelijk van de andere kapelaans door van het geld dat hij in die kwaliteit had overgehouden, een kapelanie te doen stichten ter gedachtenis van de graven Floris V en Jan I, wier kapelaan hij was. Zes jaar later werd de stichting definitief geregeld, waarbij Jacob, thans met de toenaam van Brugge, in die tussentijd monnik van Egmond geworden, in het bezit van de kapelanie werd gestelde Abdij Egmond, reg.nrs. 120 en 138. OHZ., I, 230. Boven p. 57*.
Van onze andere overwegingen kunnen wij helaas minder zeker zijn. In 1299 waren slechts drie schrijvers doende met het cartularium van graaf Jan II, waardoor opvalt dat de vierde kapelaan ontbreekt. Er is in vergelijking met 1291 inderdaad sprake geweest van enig verloop, want Jan van Dordrecht was in de plaats van een der Pieters gekomen. Het komt ons voor dat Jacob, die uitdrukkelijk geen kapelaan van graaf Jan II genoemd werd, van de kanselarij verwijderd was en een schadeloosstelling in de kapelanie verkreeg. Ook zijn intrede in de abdij Egmond zal in dit licht gezien moeten worden. Te vrezen staat tenslotte dat het geld dat Jacob gespaard zou hebben, een fraaie omschrijving was voor zijn achterstallig salaris. De afhandeling door de grafelijke kapelaan Hugo van Leiden van een zaak die gewoonlijk op een jaar was gesteld, zal niet voor niets zes jaar op zich hebben laten wachten.
Het lijkt er op dat graaf Jan II de kanselarij te Den Haag liet delen in zijn streven naar bezuiniging. Het oude personeel van 1299 treffen wij althans al snel niet meer te Den Haag aan. Jan van Dordrecht schreef nog slechts een oorkonde van 1300 Drossaers, II, inv.nr. 6. Drossaers, I, inv.nr. 41. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 66.
Wij meenden in het voorgaande Jacob van Brugge als hoofd van de kanselarij over de periode van 1291 tot 1299 aan te kunnen wijzen. Voordien zien wij in Gerard van Leiden de vooraanstaande secretaris van het hof. Zijn rol werd enerzijds soms overbelicht E.H.P. Cordfunke, Meester Gerard van Leiden. Kanttekeningen betreffende de kanselarij van graaf Floris V, in: Zuidhollandse studiën, 14, 's-Gravenhage 1968, pp. 9-18. Kruisheer, pp. 192-195. Kruisheer, 509.
Het jaar daarop kan datzelfde het geval zijn geweest Kruisheer, 530 bis. ARA. Brussel, Familie van Reynegom de Buzet; vermeld: Kruisheer, 634. Van Riemsdijk, pp. 211-213, 246-247, 292-293 en 370. Beneden p. 126*.
Maar er is meer. Van de veertiende eeuw af bleken de klerken van het register vrijwel nooit zelf te schrijven, zodat gegevens uit hun eigen geschriften spaarzaam zijn Beneden pp. 65*-67*. Kruisheer, 530 bis. Inv.nr. 706. Kruisheer, p. 203.
De parallel van het register, waaraan drie handen werkten, kunnen wij naar de tijd na 1289 doortrekken. In 1291 namelijk, wanneer wij zekerheid hebben over vier hofkapelaans, waren niet meer dan drie handen, O, Q en R Kruisheer, p. 493. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 38; Kruisheer, p. 194. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 66-67. Van Riemsdijk, p. 71. Van Riemsdijk, p. 75. B.N. Leverland, Filips van Leiden, in: Leids Jaarboekje, deel 57, 1965, pp. 61-94. Inv.nr. 2113 sub c; Van Riemsdijk, pp. 693-695. Van Riemsdijk, pp. 123, 162, 193-194. Van Riemsdijk, pp. 194-195. Van Riemsdijk, p. 195. Van Riemsdijk, pp. 195, 227, 243. Van Riemsdijk, p. 254. Van Riemsdijk, pp. 286, 289, 300-301, 326, 641. Van Riemsdijk, p. 359. RR. nr. 142 folio 56 v. J.Th. de Smidt, Rechtsherstel anno 1477?, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 84, 1980, pp. 322-329. RR. nr. 170 folio 68 v. Inv.nr. 887 folio 51 v. RR. nr. 177 folio 55 v-56.
De resultaten van onze opsomming zijn als volgt samen te vatten in een lijst van klerken van het register.
Nadien werden de volgende personen tot het ambt van registerklerk geroepen:
Daarmee was de laatste plaatsvervanger tevens de laatste registermeester.
Bij de thans opgesomde klerken alias registermeesters valt een aantal gemeenschappelijke trekken op, hoezeer zij als persoon van elkaar verschild mogen hebben. Zo is duidelijk dat Cornelis Suys, substituut sinds 1551, niet zelf de leenregisters schreef, omdat die door meerdere handen zijn gehouden. Zijn hand wijkt ook aanmerkelijk af van de net schrijvers van het register J.C. Kort, Nogmaals Utrechtse oorkonden in Holland, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 79, 1975, p. 173. J.C. Kort, Repertorium op de lenen van Oudheusen, Emmikhoven en Giessen, 1382-1762, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 32, 1977, p. 133. Inv.nr. 887 folio 51 v; inv.nr. 758; inv.nr. 2118 folio 49 v; RA. Gent, Familie Piers de Raveschoot, inv.nr. 1522. Inv.nr. 2118 folio 49, folio 63, folio 109 v-110, folio 123, folio 155 v-159, folio 173, folio 188 v en folio 190. Inv.nr. 713 folio 15 (aanvullende aantekening). Kort, Voorne, p. XXIII. Van Riemsdijk, p. 365; deze klerk schreef ook: inv.nr. 2118, inv.nr. 714, RR. nrs. 140-142; indiceerde inv.nr. 218 folio 1-11, folio 27-27 bis, folio 37-42 v, folio 43, folio 44, folio 48v-50, folio 52-87 v en schreef het onderschrift bij een oudere oorkonde aldaar folio 52 v op een los blad: zie: Van Riemsdijk, p. 614. Van Riemsdijk, p. 614. Van Riemsdijk, pp. 124-125. Van Riemsdijk, p. 685 (hand AA), p. 617 (eigenhandige verbetering). Inv.nr. 242 folio 19 nr. 113. Van Riemsdijk, p. 600 naar: abdij Egmond, inv.nr. 223; p. 617 (eigenhendige verbetering). Van Riemsdijk, p. 78, p. 683 (hand 3 D); schreef ook: inv.nr. 1215. Ongeordend charter van de derde afdeling; Gerard Alewijnsz. bevestigt de verkoop van twaalf en een half morgen land in Rijswijk door Jan van den Zijl, zijn schoonzoon, gehuwd met Machteld, zijn dochter, 2 maart 1338. Boven p. 62*.
Want wat is een kanselarij? Volgens Kruisheer de groep personen die tot taak heeft de oorkonden van een bepaalde persoon uit te vaardigen Kruisheer, pp. 177-179.
In de tweede plaats is het treffend dat vele klerken van het register ook een rekenplichtige taak hebben vervuld. In 1518 was bij de aanstelling van Vincent Cornelisz., dan reeds eerste meester van de rekenkamer, met zoveel woorden sprake van het overleg dat hij diende te plegen met de vertegenwoordigers van de rekenkamer RR. nr. 353 folio 93 v. RR. nrs. 195-196. RR. nrs. 333-334. RR. nrs. 596-597. RR. nrs. 926-927. RR. nrs. 1128-1129. RR. nrs. 1742-1743. RR. nrs. 1901-1902. RR. nrs. 2234-2235. RR. nrs. 2470-2471. RR. nrs. 2575-2576. RR. nrs. 2950-2951. RR. nrs. 3076-3077. Van Riemsdijk, pp. 184-185. Inv.nr. 1220. Inv.nr. 1732. Kort, Voorne, p. XXIII. Smit, VIII, pp. 221-224. P.H.D. Leupen, Filips van Leiden, Een onderzoek naar ontstaan, vorm en inhoud van zijn traktaat 'De cura reipublicae et sorte principantis', Amsterdam 1975, p. 56. Van Riemsdijk, p. 72. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 66.
De bewaring van de charters en registers lijken de klerken van het register eveneens gemeen te hebben. Filips van Leiden maakte zich als bewaarder van het archief kenbaar via zijn inventaris van 1357 Inv.nr. 2113 sub c: van Riemsdijk, pp. 693-695. Inv.nr. 2105. Inv.nrs. 2114-2115. Kronijk van het Historisch Genootschap gevestigd te Utrecht, jaargang 13, Utrecht 1857, pp. 170-171: --- venerabilem virum dominum Theodericum filium Vopponis, --- qui dicebatur et dicitur custos et conservator archivi et custodie privilegiorum, registrorum et litterarum comitatus Hollandie et Zeelandie, --- librum invenit et suo sigillo impendentie sigillavit, et ad modum rotuli eum conclusit, ligavit et extra sigillavit ---. Van Riemsdijk, pp. 642 en 329. Inv.nr. 2136. Van Riemsdijk, p. 254. Van Riemsdijk, p. 637. Van Riemsdijk, Gerard Alewijnsz., pp. 152-153. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 66.
De vraag rijst nu in welke structuur de klerk van het register ingepast was. Het meest duidelijk kwamen de verhoudingen in het begin van de zestiende eeuw aan het licht Boven p. 16*. Van Riemsdijk, p. 326. Kruisheer, pp. 194-195. Beneden p. 126*.
Een laatste punt springt ons in het oog. Vanaf 1289 stond de aanwezigheid van vier klerken in grafelijke dienst, verbonden aan de hofkapel, vast Kruisheer, p. 195. Van Riemsdijk, p. 358. Van Riemsdijk, p. 225. Rekenkamer rood nr. 491 folio 10-11. Van Riemsdijk, p. 638.
Naast de zorg voor de registers en uitgaande stukken meenden wij in het voorgaande over de periode van het eind van de dertiende tot het eind van de zestiende eeuw vier punten van overeenkomst tussen de registerklerken te kunnen aanwijzen. Zij plachten niet zelf te schrijven, hadden veelal een rekenplichtige taak gehad, hadden de zorg voor het archief en waren vanaf 1289 wellicht steeds vier in getal. Daarnaast behoorden zij tot en met de vijftiende eeuw meestal tot de geestelijke stand, een vanzelfsprekendheid, daar de leden van de hofkapel de aangewezen helpers van de graaf waren in staatszaken en archiefzorg Van Riemsdijk, Gerard Alewijnsz., pp. 180-183.
Wij concluderen daarom dat het instituut van de vier klerken, waaronder een registerklerk, sinds 1289 behoudens het aantal hulpkrachten en een tijdelijke verschuiving in de verantwoordelijkheden vermoedelijk geen wezenlijke wijziging heeft ondergaan.
De grafelijke administratie hield er vanaf het einde van de dertiende eeuw aantoonbaar verschillende methoden van registratie op na om zich van haar taak te kwijten. Het oudste middel vormde het charter, dat veelal bedoeld was om een verworven recht vast te leggen. Wij weten dat de grafelijke kanselarij in ieder geval vanaf het eind van de twaalfde eeuw in staat was charters of oorkonden op naam van de graaf van Holland te vervaardigen. Boven p. 57*. Inv.nr. 2. Inv.nrs. 913-914. Zie hiervòòr / hierna
In sommige gevallen maakte de kanselarij in de dertiende eeuw afschriften of bewaarde zij minuten. Een concept geeft de tekst in niet-definitieve vorm en nog onbestendig van inhoud, de minuut vertoont de definitieve uiterlijke of innerlijke vorm niet geheel maar wel de definitieve inhoud: J.L. van der Gouw, inleiding tot de archivistiek, Zwolle ongedateerd, pp. 10-12. Deze omschrijving is duidelijker dan: J.L. van der Gouw, H. Hardenberg, W.J. van Hoboken en G.W.A. Panhuysen, Nederlandse archiefterminologie, Zwolle 1962, nrs. 38 en 39, die meer slaan op resoluties, notulen en notarisprotocollen. Verwarrend is het gebruik dat Kruisheer, pp. 153-154, van de terminologie maakt door alle minuten voor concepten te houden. Kruisheer, p. 153 noot 28. Inv.nrs. 113, 857-858 en de verklaringen aldaar.
In het voorbijgaan dient de aandacht gevestigd te worden op een lijst van door Filips van Wassenaar in het begin van 1292 bezegelde akten. Kruisheer, p. 195 noot 103 en foto p. 438. Inv.nr. 220 in fine; Van Riemsdijk, p. 500; Dit siin die brieve van den lumbarden die heer Gheret van Heemstede bezeghelt heeft up Johannes van Nederhem sint die tijt dat Johannes vorseit leste rekende.
Van beide categorieën is slechts weinig over, zoveel slechts om enige voorbeelden te kunnen geven. Wij moeten daarom maar gissen dat minuten en lijsten, zoals die van Filips van Wassenaar, voor het overige zijn vernietigd als van minder duurzaam belang. Hoe groot de toepassing van beide vormen ook geweest is, in de veertiende eeuw werden zij verdrongen door een nieuwe categorie van stukken in boekvorm, die de uitgegane akten handzamer en informatiever kon bevatten. Het waren de registers, meestal overgeleverd als netexemplaren en soms als minuut. Zij zullen hier worden bezien vanuit hun samenstelling met gebruikmaking van andere bronnen. Ook hun ontwikkelingsgang in de tijd zal worden geschetst.
Gewoonlijk werden voor een tekst, die de kanselarij in het net diende af te leveren, eerst concept en minuut opgesteld, waarna de grosse in chartervorm kon worden opgemaakt. Voor zichzelf begon de registratie na 1316 eveneens duurzame afschriften in perkamenten registers te bewaren. Daarom waren de concepten en minuten overbodig geworden, waarom zij zullen zijn vernietigd. Dit proces vond stilzwijgend plaats, zodat men op toevallige moet bouwen om zich de gang van zaken voor te kunnen stellen. Terloops hoort men daarom pas omstreeks 1750 iets van de methoden die de toenmalige leen- en registerkamer toepaste bij de vorming der registers. Mr. Martinus Gousset, commies van de leerkamer, merkte toen in het kader van zijn indicering van de oude registers tot 1440 op dat de dagelijks gegeven beleningen in langwerpige rekenboekjes werden genoteerd. Daarna werden ze in het net gebracht in de zogenaamde specificatieboeken. LRK. nr. 369 folio 22. Inv.nrs. 888-891. Inv.nr. 720 ad folio 8.
Losse concepten van het eind van de veertiende tot het begin van de vijftiende eeuw zijn thans nog geplakt op de laatste folio's van de memorialen. Inv.nrs. 195-216 en de toelichtingen bij Van Riemsdijk aldaar.
Het feit dat men ook thans nog een aantal concepten kan aantreffen in het archief van de graven van Holland moet wel logisch leiden tot de veronderstelling dat de minuutregisters opgebouwd waren uit series concepten. Inderdaad gaf Pieter van Gapinge in zijn register voor hertog Jan van Beieren enige malen te kennen een notitie of cedel in plaats van een kopie van een akte voor zijn arbeid te hebben ontvangen. Van Riemsdijk, p. 641.
Door een aantal afwijkingen is vast te stellen dat een register van 1569 Inv.nr. 744. J.C. Kort, Repertorium op de lenen van Langerak, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 31, 1976, p. 17 nr. 27; J.C. Kort, Repertorium op de lenen van de hofstede Egmond, 1270-1650, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 34, 1979, pp. 407-408 nr. 143. Inv.nr. 744 folio 115 v-118 en folio 155 bis- 155 ter. Inv.nr. 744 folio 155 gerangschikt onder Altena evenwel behorend tot de Lek: Drossaers, I, deel 5, nr. 262a.
Een zelfde schema is verondersteld voor het oudste leenregister van de bisschoppen van Utrecht, daterend van het einde van de veertiende tot het begin van de vijftiende eeuw. Muller, catalogus bisschoppen, nr. 271. A. Johanna Maris, repertorium op de stichtse leenprotocollen uit het landsheerlijke tijdvak. I. De Nederstichtse leenacten (1934-1581), 's-Gravenhage 1956, pp. VIII-IX.
Inderdaad kon boven Boven p. 73*. Inv.nr. 722 c. Noord-Holland folio 35-40 en c. Zuid-Holland ad folio 25 v.
Beschouwen wij thans de registratie in de periode van het begin van de vijftiende eeuw. Daarin zijn twee minuutregisters uit de tijd van hertog Jan van Beieren voorhanden. Het eerste is een papieren katern, lopend van het einde van 1418 tot het begin van 1419. Inv.nr. 231 in fine. Inv.nr. 711. Inv.nr. 712. Van Riemsdijk, p. 243.
Voor de periode van het begin van de vijftiende eeuw, waarin de registratie geen strakke indeling naar landstreken hanteerde, lijkt ons een register van uitsluitend chronologisch geordende minuten zoals in de tweede helft van die eeuw, minder waarschijnlijk. Deze minuten zouden dan eerst herordend zijn volgens de globale indeling die het laatst vermelde minuutregister van hertog Jan heeft, dat daarna nog eens in het net moest worden gebracht. Het ligt daarom voor de hand dat de akten eerst in losse vorm werden opgemaakt, waarna minuutregisters konden worden samengesteld. En inderdaad is een los stuk, kenbaar als minuut wegens het ontbreken van doorhalingen, gehecht in het netregister. Inv.nr. 712 ad folio 97. Inv.nr. 238 in fine, inv.nr 713 ad folio 29, inv.nr. 716 in fine, inv.nr. 721 c. Zuid-Holland folio 1, c. Arkel folio 8, inv.nr. 722 c. Noord-Holland folio 39-40, c. Zuid-Holland ad folio 23.
Men ziet in het voorgaande het verschijnsel van de afzonderlijke minuut in plaats van het concept, dat in deze periode niet aantoonbaar is. Deze gang van zaken lijkt bevestigd te worden door de overlevering ten tijde van hertog Albert van Beieren. Uit zijn tijdvak dateren twee minuutregisters. Inv.nrs. 225 en 227. Inv.nr. 2104.
Daarnaast levert de tijd van hertog Albert een minuut, gehecht in het netregister Inv.nr. 226 ad folio 287. Inv.nrs. 708-709. Inv.nr. 227 in fine. Boven pp. 74*-75*.
Voor de wording van de twee registers van 1390 moet men zich dus een bundel stukken voorstellen, die dezelfde vorm hadden als die van Jan Duker, waarvan de gegevens enige tijd nadien zijn omgewerkt tot beide registers. In deze voorstelling is geen plaats voor concepten, die ook ten tijde van hertog Jan niet aantoonbaar waren. Het is niet duidelijk, of het perkamenten register nog een papieren voorganger had. In ieder geval is gebleken van de overeenkomst in werkwijze tussen Utrecht en Den Haag. Zie hiervoor / hierna
Voor ons onderwerp spreken de registers van hertog Willem V duidelijke taal. Meerdere registers van minuten zijn uit die periode overgeleverd. Van 1354 tot 1357 loopt een eerste register Bijlage nr. 83. Inv.nr. 224. Inv.nr. 219. Van Riemsdijk, pp. 621-625. Boven p. 75*; inv.nr. 211 folio 56: non est registrandum. Inv.nr. 220. inv.nr. 219.
Dat tijdens hertog Willem V ook werd gewerkt met concepten, blijkt uit een paar voorbeelden in zijn registers. Inv.nr. 221 ad folio 29 en ad folio 75.
Van graaf Willem IV is een netregister bewaard Inv.nr. 218. Van Riemsdijk, p. 613.
Van graaf Willem III bestaat thans nog een indrukwekkende reeks van drieëntwintig naar landstreek uitgesplitste registers over de periode 1316 tot 1336. Deze zullen beneden nog ter sprake komen. Beneden pp. 88*-93*. Inv.nr. 304 folio 63-69 v. Van Riemsdijk, Gerard Alewijnsz., pp. 161-162. Van Riemsdijk, pp. 604-605. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 61-63. Inv.nr. 2145. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 65.
In dit verband verdient een tekst, gedateerd 21 januari 1316 Inv.nr. 255 folio 21 nr. 140: --- Heynric van Diepenhem heren Symons//zone van Haerlem van ons hout --- . Heren van Haarlem, inv.nr. 1: --- ric van Diepenhem heren Symoens zone van Harlem ende drouch ons up al dat recht, dat hi heeft // (jof heb)ben mochte an allen dien goede, d(ie) Willem van Harlem van ons hout --- . Familie Van Bylandt, charter. Inv.nr. 290 folio 61 v.
Een klein register van graaf Willem III Inv.nr. 217. Vergelijk inv.nr. 955; Niermeyer, nr. 252 (24 juni 1326).
Een derde register Inv.nr. 1649.
Nu de registers van de graven van Holland naar hun wijze van ontstaan zijn behandeld, is het zaak een blik over de grens te werpen. Als eerste wenden wij ons tot de pauselijke kanselarij, die van 1309 af te Avignon zetelde. De wijze van registreren vertoonde aldaar een grote overeenkomst met de door ons veronderstelde werkwijze in Holland. Schmitz-Kallenberg, p. 108.
In het sterfhuis van graaf Jan II, vader van graaf Willem III, waren losse kopieën aanwezig van akten, die nog te boek moesten worden gesteld. Devillers, Notice, p. 457. Inv.nr. 2144 en hiervoor / hierna Beneden p. 140*. Wymans, pp. 33-35. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 35 noot 12. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 70-83. Wymans, p. 21. Devillers, Notice, pp. 455-457. Inv.nr. 2145; Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 36 en 40-43.
In het nabije Utrecht was men voordien niet onkundig van voorlopige registers. Zo vroeg en verkreeg graaf Floris V een kopie van een of meer registers. Inv.nr. 403. Kronijk van het Historisch Genootschap gevestigd te Utrecht, jaargang 13, Utrecht 1857, p. 170.
Minuten en concepten van voor 1300 zijn slechts in perkamenten vorm bewaard. Kruisheer, p. 153; alleen de teksten met doorhalingen zijn concepten. Kruisheer, p. 154. Boven 72*.
Tenslotte is van graaf Floris V nog een register overgeleverd, dat vrijwel uitsluitend is gevuld met notities van leenmannen en hun goed. Inv.nr. 706. Inv.nr. 706 folio 53, overgenomen in inv.nr. 242 folio 20 nr. 122. Kruisheer, pp. 201-203. Boven p. 77*. Beneden pp. 110*-111*.
Hoe ontwikkelden de registers van de graven van Holland zich vanaf hun aanvang in 1316 en in welke verhouding stonden zij tot de registratuur elders? Waren zij werkelijk zo gevorderd in vergelijking met andere kanselarijen als Kruisheer Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 67-68.
Maatgevend voor de registratie in West-Europa was de pauselijke kanselarij. Deze bleek in de gang van de registratie al belangrijke overeenkomsten met die van de graven van Holland te bezitten. Boven p. 82*.
Een volgende gelijkenis bestond daarin dat niet alles werd geregistreerd, maar dat dit bij de curie in de dertiende eeuw ook afhankelijk was van de wil van degene die een oorkonde ontving. De ontvanger moest zijn wens tot registratie van zijn bul (en de bereidheid om de kosten te dragen) kennelijk aan de kanselarij bekend maken. Volledigheid werd pas tijdens het verblijf van de pausen te Avignon nagestreefd. Bresslau, p. 121.
Dicht bij de registers van de paus staan die van de koningen van Frankrijk, welke in een vrijwel onafgebroken serie aanwezig zijn vanaf ca. 1300. R. Fawtier, Registres du trésor des chartes. Deel I; Règne de Philippe le Bel, Parijs 1958, pp. X en XII-XV. Giry, p. 753.
Een derde kanselarij, aanwijsbaar voor 1316, die daarom invloed kon uitoefenen op de registratie van de graven van Holland, is die van de koningen van het Roomse Rijk. In ieder geval vanaf de kroning van Lodewijk van Beieren in oktober 1314 hield de koninklijke kanselarij een register bij, dat evenwel niet bewaard bleef. Bansa, pp. 17 en 19 vlgg. Bansa, pp. 19-21. Schmitz-Kallenberg, p. 102. Bansa, pp. 20-22. Bansa, pp. 20-21 en 26.
Aan verwantschap van de registratie van de graven van Holland met andere kanselarijen valt verder niet te denken. De registers van de Duitse vorstendommen begonnen pas tientallen jaren later Bresslau, pp. 143-145. J. Buntinx, De XIVe-eeuwse kanselarijregisters van het graafschap Vlaanderen. Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, deel 112, 1948, pp. 205-221. Wymans, pp. 21-24. Inv.nrs. 2180-2181.
Gegeven dat de registratie van de graven van Holland niet uit het niets geboren werd, zal zij wel gebruik hebben gemaakt van de ontwikkelingen van de pauselijke, de Franse of de Duitse kanselarij of een combinatie daarvan. De verhouding met deze drie vorsten en, mag men aannemen, hun instellingen was omstreeks 1314 juist vrij goed. De koning van Frankrijk was bemiddelaar in het geschil met Vlaanderen over Zeeland bewesten Schelde. AGN., III, pp. 67-68. AGN., III, pp. 68-70.
Maar al kan met de aanleg van de registers van Holland naar het voorbeeld van Frankrijk zijn begonnen, hun uitwerking was geheel anders. De indeling naar landstreken was nieuw en de registers bevatten allerhande akten, zodat ze in dat opzicht niet vergelijkbaar waren met series akten, bezegeld met groene was. Wij houden het erop dat Pieter van Leiden de streeksgewijze indeling, die hij in 1311 al hanteerde Boven p. 81*. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 33-34.
Ter controle van de inhoud van de registers werd bij wijze van steekproef het register Noord-Holland Inv.nr. 242.
Men ziet dat de akten anders dan bij de koninklijke kanselarij niet toegespitst waren op financiële aangelegenheden, maar meer een overzicht gaven van het geheel van de bestuurlijke bezigheden van de graaf. Door deze karaktertrek onderscheidde het register zich ook van de Franse registers met akten, bezegeld in groene was.
Niet duidelijk is echter wat de aanleiding kan zijn geweest van het begin van de registratie of althans de bewaring daarvan: er was immers in 1299 al sprake van een registerklerk! Boven p. 59* Bijlage nr. 51. Bijlage nr. 50. Oude type: een leeuw, laatst gebruikt 16 januari 1309, Drossaers, II, inv.nr. 7; nieuw type: vier leeuwen, eerst gebruikt 26 juli 1310, Drossaers, II, inv.nr. 12. Van Riemsdijk, p. 93.
Intussen zou zich een moeilijkheid bij de registratie van de graaf van Holland voordoen, daar Pieter van Leiden, het hoofd van de kanselarij en initiatiefnemer Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 66-67. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 67. Inv.nr. 242 folio 5 v nr. 26, gedateerd 26 februari 1317. Bansa, p. 26. Inv.nrs. 2180-2181. Inv.nrs. 242-243. Inv.nrs. 255-256, 289-290, 303-304, 316-317, 324-325 en 398. Inv.nr. 255 folio 1 v nr. 9 en nr. 256 folio 2. Van Riemsdijk, p. 598. Inv.nr. 620. Inv.nrs. 316-317. Inv.nrs. 2180-2181. Inv.nr. 645. Heren van Voorne, inv.nr. 3: Van Mieris, II, pp. 169-170. Inv.nr. 303 folio 4 v nr. 14 en nr. 304 folio 5. Avonds en Brokken, pp. 19 en 52-53.
Was Pieter van Leiden daarmee de registratie begonnen, zij werd in 1319 door Gerard Alewijnsz., zijn zwager, die het volgende jaar ook met name genoemd werd Van Riemsdijk, pp. 71-72, 597-598 en 600-601. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 52. Boven p. 81*. Inv.nr. 2145. Van Riemsdijk, 82. Kruisheer, Pieter van leiden, pp. 40-43.
Nog een aspect voegde Gerard Alewijnsz. aan de registratie toe: de grafelijke charters werden ten teken van registratie gemerkt met een kapitale R, staande voor registrata, voor zover zij in het register waren opgenomen. Diezelfde gewoonte was reeds lang in zwang bij de pauselijke kanselarij en sinds kort bij die van de roomskoning. Boven p. 85*. Abdij Rijnsburg, inv.nr. 743; Hüffer, reg.nr. 176. Inv.nr. 303 folio 29 v nr. 64. Inv.nr. 864. Inv.nr. 289 folio 35 nr. 186. RA. Utrecht, Heren van Montfoort, inv.nr. 335, reg.nr. 22. Inv.nr. 401 folio 4 v nr. 17 met verbetering van de datum; inv.nr. 402 folio 4 v (foutief gedateerd 1319). Abdij Egmond, inv.nr. 223, reg.nr. 368; geregistreerd inv.nr. 223 folio 40 v nr. 94.
Twee registers van financiële aard vielen in de tijd samen met de aanvang van de registratie. Het zijn een rekening van Noord-Holland over de periode van 1316 tot 1317 Inv.nr. 1435. Hamaker, IV, pp. 5-201; het origineel is in 1940 verbrand. Inv.nrs. 1653 en 1989.
In het licht van het voorgaande verdient het de aandacht dat omstreeks 1320 enige rekeningen van Holland naar Henegouwen zijn overgebracht. RA. Rijssel, Chambre des comptes, B 1584 folio 64. Smit, VIII, p. 216.
Daarmee was de registratie zonder hapering het jaar 1318 gepasseerd. Deze gang van zaken lag niet zo voor de hand als men wel zou menen. De registratie hing in deze tijd veelal van één persoon af, die daarmee een sleutelpositie innam. Zo moest men, nadat de leggers van de koning van Sicilië in 1161 waren vernield, de koninklijke notarius Mattheus uit de gevangenis halen om nieuwe te maken, omdat hij de enige was die dat kon. Bresslau, p. 167. Bansa, p. 78. Bansa, pp. 78 vlgg. en p. 111.
Toen Gerard Alewijnsz. het heft vijf jaar in handen had, diende de volgende ontwikkeling zich aan. In het jaar 1324 bleken de registers in groot formaat te zijn vernieuwd tot hun tegenwoordige vorm Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 52. Van Riemsdijk, pp. 599-602. Smit, VIII, p. 144; beneden p. ? Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 52.
Is er een bepaalde aanleiding voor de handelwijze van de kanselarij in 1324 te geven? Directe bewijzen zijn er als zo vaak niet, wel een aanwijzing, verder bouwend op ons vermoeden bij het begin van de registratie. Want graaf Willem III had juist in het begin van 1324 de bevestiging van roomskoning Lodewijk van Beieren van zijn voorrechten verkregen. Bijlage nr. 61.
Tien jaar verstreken, waarin alles op de oude voet voortging. Toen werden vanaf 1334 de akten mede ondertekend door de klerk alias notaris Van Riemsdijk, Gerard Alewijnsz., p. 139. Inv.nr. 1434. Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 48-49. Boven p. 91*. Van Riemsdijk, p. 655; v. Mieris, II, 565-568 en 563.
De registers veranderden na 1334 niet meer en braken in september 1336 een jaar voor de dood van graaf Willem III af. Deze figuur vindt een opmerkelijke parallel bij de registratie van de heerlijkheid Voorne. Het register van Gerard van Voorne, dat in tijd precies met graaf Willem III overeenstemde, brak ook een jaar voor zijn dood Kort, Voorne, p. XIII; reg.nr. 26. Kort, Voorne, reg.nr. 672.
Vanaf september 1337 werd het register van graaf Willem IV Inv.nr. 218. Boven p. 66*. Inv.nr. 219. Van Mieris, II, 740 en 739-740; inv.nr. 24: --- om faute van onsen register -. Vgl. ook Van Riemsdijk, p. 690. Van Riemsdijk, p. 100.
In 1351 begon een nieuwe reeks registers van hertog Willem V Inv.nrs. 221-224, 244, 257, 291, 305 en 307. Inv.nr. 707. Van Riemsdijk, pp. 691-693. Boven pp. 79*-82*. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 65. Boven p. 66*. Van Riemsdijk, p. 69. Van Riemsdijk, p. 75 noot 4. Van Riemsdijk, pp. 693-695.
Hiermee kwam een eind aan een reeks registerklerken, wier verwantschap de overdracht van de methodiek vergemakkelijkte. Bovendien zagen wij dat Filips van Leiden gedurende enige jaren ingewerkt werd. Het blijft wel opmerkelijk, hoezeer de methode van registratie door het persoonlijke element bepaald lijkt te zijn.
Met de komst van hertog Albert van Beieren was het dan ook gedaan met de streeksgewijze registratie en de dorsale notities op de geëxpedieerde oorkonden. In een dik deel werden op een vrij rommelige manier akten en notities tot 1390 Inv.nr. 226.
Een politieke gebeurtenis zou de oorzaak van wijzigingen kunnen zijn geweest. In de oorlog met Utrecht in 1374 tot 1375 om de Gildenburg AGN., III, p. 136. Inv.nr. 226 folio 163 v nr. 1043. Van Riemsdijk, p. 685. Inv.nr. 740 katern ad p. 20. Inv.nr. 224 folio 37 v-43. Familie Heereman van Zuidwijk, charter, gedrukt: Van der Laan, nr. 334 a.
Wel duurzaam bleek een andere reorganisatie, die met ingang van 1377 haar beslag kreeg in een serie registers, genaamd memorialen. Inv.nrs. 195-216. Van Nienes, p. 48. Van Nienes, p. 43. Inv.nr. 226 folio 179 v nr. 1152. Inv.nr. 195 folio 48-49. Inv.nr. 1237 folio 41. Inv.nr. 195 folio 88 v en 113-114 v.
In 1391 beëindigde Dirk Foppenz. zijn werkzaamheden met een inventaris van registers en stukken, die hij overgaf aan mr. Reiner Nikolaasz. Inv.nr. 2105; Van Riemsdijk, pp. 194-195. Inv.nr. 228-232 en 712. Van Nienes, p. 48. Van Riensdijk, p. 195.
Terecht kan men de vraag stellen hoe thans en tevoren de verhouding was tussen de besproken registers van Dirk Foppenz. Deze werden daarom op geregistreerde zaken geanalyseerd, waarbij ter vergelijking ook het register van graaf Willem IV Inv.nr. 218. Boven p. 87*.
Bij dit overzicht dienen enige punten te worden genoteerd. In het register van graaf Willem IV ontbrak de rubriek Bemoeiingen Beneden p. 182*. Van Riemsdijk, p. 646; inv.nr. 211 folio 53-57.
Blijkens het overzicht kon het onderscheid tussen memoriale en register niet zijn gelegen in het soort zaken, daar deze vrijwel gelijk waren. Volgens Van Nienes Van Nienes, pp. 31-33. Inv.nr. 251. Inv.nr. 226 folio 145 nr. 962 (1379), folio 298 nr. 1887 (1389), inv.nr. 228 folio 322 v (1399).
De registratie ging na 1391 voort nieuwe series te scheppen. In 1392 begonnen de registers van aanstelling van ambtenaren. Inv.nrs. 892-896. Van Riemsdijk, p. 704. Inv.nrs. 237-241. Inv.nr. 230. Inv.nrs. 710-713.
Inmiddels was verwarring ontstaan over de bevoegdheden van de nieuwe instellingen van hertog Filips van Bourgondië. In de registers van het Hof van Holland verschenen in 1434, 1435 en 1438 zomaar gewone beleningsakten Rosa, p. 90 nr. 182 (overgeboekt: inv.nr. 232 folio 122 v); Rosa, p. 104 nr. 197 (overgeboekt: inv.nr. 712 folio 170, inv.nr. 713 folio 5 en folio 16 v); Rosa, p. 108 nr. 207 (overgeboekt: inv.nr. 713 folio 6); Rosa, p. 183 nr. 339 (overgeboekt: inv.nr. 713 folio 27); Rosa, p. 91 nr. 183 en p. 274 nr. 520 (niet overgeboekt). Rosa, pp. 88-89 nr. 180 en p. 90 nr. 182 (beide overgeboekt: inv.nr. 232 folio 122 v).
In 1440 werden de registers Inv.nr. 714 vlgg. Het resultaat: inv.nr. 2149; zie: P.A. Meilink, Het Remissorium Philippi als archiefstuk, in: 'De Nederlandsche Leeuw', jaargang 51, 1933, kolom 471-476.
Bij de leenregisters deed zich van het einde van de vijftiende eeuw af nog een ontwikkeling voor. Vanaf die tijd werden steeds vaker bijlagen zoals testamenten, machtigingen en overdrachten voor leenmannen of schepenen opgenomen. Om er een beeld van te geven is een register van het midden van de zestiende eeuw Inv.nr. 728.
Wij vatten samen. In het bovenstaande is gebleken dat de registratie van de graven van Holland in vergelijking met de omringende vorstendommen zeer voorlijk was. Vermoedelijk was de opzet door Pieter van Leiden ontleend aan de registers van de koning van Frankrijk, maar op een geheel eigen wijze uitgewerkt naar regio. Zijn werk werd voortgezet door Gerard Alewijnsz., die in 1324 samen met een belangrijke reorganisatie van het bestuur van het graafschap naar aanleiding van politieke ontwikkelingen de registers in het net bracht. Het systeem werd volgehouden tot 1357, waarna de registratie onder Dirk Foppenz. slordiger werd. Met de serie memorialen trad in 1377 de eerste afsplitsing van de registers op, die omstreeks de eeuwwisseling door meerdere werd gevolgd. Bij het begin van het bewind van hertog Filips van Bourgondië werd deze ontwikkeling omgekeerd door de instelling van Hof van Holland en rekenkamer, die elk hun registers uit het oude geheel meenamen. Voor het archief van de graven van Holland restten alleen de leenregisters, die vanaf 1440 in hun verdeling naar landstreken weer aansloten bij de oorspronkelijke opzet van Pieter van Leiden.
Het ligt voor de hand dat de boven besproken registratie een bepaald doel zal hebben gediend. De wil van het hoofd van de kanselarij, om van de uitgevaardigde oorkonden afschriften te bewaren, was een eerste vereiste. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 63; Bresslau, p. 101. Van Mieris, II, 217 (gegeven te Den Haag, 13 september 1319). Inv.nr. 226 folio 233 v nr. 1550. Inv.nr. 242 folio 10 nr. 61.
Anderzijds kon men als gevolg van registratie de tekst van oudere akten leveren, wanneer die op enigerlei manier, bijvoorbeeld door oorlog of brand, teloor waren gegaan. Hierbij trad het belang van de ontvangende partij meer op de voorgrond.
Werden evenwel alle oorkonden afgeschreven? Boven Boven pp. 84*-85*. Bijvoorbeeld Hüffer, nrs. 154, 164, 176 en 213-214. Hoek, Maasland, pp. 81-82.
In de loop van de veertiende eeuw en vooral in 1390 nam de omvang van de registratie echter toe, zodat het lijkt dat men naar volledigheid streefde. Men kwam daarmee een heel eind, zodat slechts een enkele akte aan registratie ontsnapte. Zo bleek in 1469 dat een belening met IJsselstein niet te boek was gesteld Drossaers, II, inv.nr. 25, reg.nr. 1065. Inv.nr. 725 c. Arkel folio 18-20.
Een ander verschijnsel dat onzekerheid in de hand werkte, vormden de akten waarin het leengoed niet werd omschreven. Zij kwamen in bescheiden aantal tot in de vijftiende eeuw voor. Dit fenomeen werd in het begin van de zestiende eeuw tot nul teruggebracht. De laatste maal: J.C. Kort, Repertorium op de lenen van de hofstede Voorne in Noord-Holland, Kennemerland, Waterland en Zeeland, in: Ons Voorgeslacht, jaargang 32, 1977, pp. 427-428 nrs. 130 F en G.
Bij gelegenheid kwam het voor dat een oudere leenakte niet in het register werd gevonden. Inv.nr. 716 c. Amstelland folio 9 v. Inv.nr. 714 c. Zuid-Holland folio 15: noluit litteram.
Soms ging een akte teniet door ongeval. In 1577 bleek een oorkonde wegens de oorlogsomstandigheden begraven te zijn geweest, waardoor zij niet meer leesbaar was. De retroacte kon uit het register geproduceerd worden, waardoor het recht bewezen was. Inv.nr. 737 folio 110.
De voordelen van registratie lijken daarmee tweeledig: naast de verhoogde rechtszekerheid van de ontvanger staat de grotere wetenschap van de registrerende instantie, die zo beter op de hoogte was van haar rechten en daarvan te gelegener tijd beter gebruik zou weten te maken.
Als proef op de som voor het functioneren van de registratie kunnen enige verheffingen van lenen dienst doen, daar hier het reeksenkarakter ons beter dan bij akten zonder dat verband de nodige zekerheid verschaft. Daar de gegevens in later tijd meestal in ruimer mate aanwezig zijn dan bij het begin van de registratie, hebben wij deze stof retrospectief behandeld.
Toen Karel V het plan had opgevat naar Spanje af te reizen, wilde hij het aantal van zijn leenmannen in Holland, Zeeland, Friesland, Voorne, Putten en Strijen en de grootte van hun lenen weten Hof van Holland, nr. 26 (Eerste memoriaal van A. Sandelijn) folio 132 v-134. J.S. Theissen. De regering van Karel V, Amsterdam 1912, p. 47. Bij de épargne werden de onzekere inkomsten van strandvond, verkocht leen, aanbestorven goederen e.d. verantwoord. Inv.nr. 886 folio 74-101.
Op 31 augustus 1521 liet keizer Karel nogmaals een schrijven uitgaan aan zijn stadhouder-generaal Hof van Holland, nr. 27 (Tweede memoriaal van A. Sandelijn) folio 104-105. Hof van Holland, nr. 27 folio 105 v- 106 v. Hof van Holland, nr. 27 folio 108 v-109 v.
Als gevolg van de herhaalde oproep kwamen inderdaad veel meer mannen op dan de vorige keer. De eersten meldden zich op 16 september 1521 en zo ging het in een lange rij door tot het eind van het jaar. Inv.nr. 886 folio 12-68 v en folio 123-256.
Tevoren maakte aartshertog Filips de Schone eenmaal gewag van de noodzaak tot algehele registratie der leenmannen, die door nalatigheid van de baljuws in meer dan vijftig jaar niet meer had plaatsgevonden. Inv.nr. 705 (6 mei 1495) Inv.nrs. 884-885.
Ook Karel de Stoute had heil gezien in een grotere bijdrage door zijn leenmannen in de krijgsverrichtingen. Indien ze niet zouden meestrijden, wat de hertog wel wenste, moesten zij hun verplichting afkopen. Karel begon er in Henegouwen AGN., III, p. 296. Inv.nrs. 876, 877 en 881. Inv.nr. 881 in fine folio 1-2. Inv.nrs. 879-880.
In het eerste register van 1470 liet de heer van Gruuthuse zien hoe de oproep van de leenmannen geschiedde en hoe weinig gevolg dat had, daar de lust tot verschijnen niet heel groot was, zelfs wanneer met verbeurte van het leen werd gedreigd. De heer van Gruuthuse zei niet uitdrukkelijk, welke functionaris de oproepen namens hem verrichtte, maar het is wel zeker, dat de baljuw, die die taak gewoonlijk voor zijn rekening nam AGN., II, pp. 358-359; Smit, VIII, pp. 133-134, 176-179, 147-166 en 171-173. Inv.nr. 881. Kort, Voorne, p. XIX.
Waarschijnlijk werden de leenmannen te boek gesteld naar volgorde van binnenkomst. Achter elke man kwam een opgave van zijn leen of lenen in beknopte omschrijving, zo mogelijk gevolgd door de jaarlijkse opbrengst. Voorts placht de leenman in voorkomende gevallen mededeling te doen van zijn achterleenmannen, die op gelijke wijze werden behandeld als hij. Tenslotte gaf de leenman aan met welke lasten zijn goed was bezwaard, teneinde die van het belastbare bedrag af te trekken.
Velen gaven aan de oproep van de heer van Gruuthuse gehoor, zeker nadat deze er door registermeester Dirk van Zwieten op was gewezen dat in eerste instantie veel te weinig mannen waren opgekomen. Naar schatting kwam zeventig à tachtig procent van de opgeroepenen ook inderdaad opdagen, hoewel het feit dat geen gedrukte repertoria van de Hollandse lenen aanwezig zijn, een zekere uitspraak verhindert.
Uit de gang van zaken kan worden opgemaakt hoe de registers tot stand kwamen. Met een oorkonde gaf Wolfert van Borsele zijn lenen op. Inv.nr. 882. Inv.nr. 878. Inv.nr. 877 folio 77. Boven pp. 74*-75* en 77*.
Hertog Filips van Bourgondië stelde blijkens zijn herhaalde oproepen ook prijs op de opkomst van zijn leenmannen, hoewel hij bij die gelegenheden niet direct door een buitenlandse macht werd bedreigd. De oproep die de hertog in 1439 deed Inv.nr. 713 in capite, d.d. 24 februari 1439. RR. nr. 139 folio 62 v (ca. bodeloon). Inv.nr. 713 folio 97 v-146 v. RR. nr. 147 folio 133 v-134. Inv.nr. 715 folio 24 v. Inv.nr. 715 folio 26 en 29 v. Inv.nr. 715 folio 3. Inv.nr. 715.
Door de wisselende verhoudingen tussen gravin Jacoba van Beieren en hertog Filips van Bourgondië moesten de leenmannen wederom enige malen met ledige hand opkomen, eerst in 1429 vanwege de zoen van Delft en daarna nog eens in 1433, toen de bepalingen van dat traktaat waren vervallen en Filips alleen aan de macht bleef. De resultaten, die niet goed meetbaar zijn, werden in het leenregister opgenomen.
Ook hertog Jan van Beieren had de leenmannen laten verschijnen om hem de eed van trouw te zweren. Daartoe zond hij op 25 november 1420 conincx piper met een plakkaat naar Gorinchem, Leerdam en Culemborg met de mededeling dat zij binnen twee weken hun leen moesten komen verheffen. Inv.nr. 1275 folio 46.
Zeer uitvoerig zijn de inlichtingen over de verheffing met ledige hand die hertog Albert van Beieren in 1390 arrangeerde. Boven pp. 77*-78*. Dek, p. 62. Inv.nr. 195 folio 110: It. sal miin here een dach legghen wanneer 't hem ghenoecht siin verleenden mannen hoer leen te ontfaen. Inv.nr. 1244 folio 105 v. Inv.nr. 197 in capite. Van Riemsdijk, p. 665. Boven pp. 77*-78*. Inv.nr. 754. Inv.nr. 709 folio 47 v. Familie Mackay van Ophemert, inv.nr. 1555. Inv.nrs. 350, 371, 623 en 629.
Voor de regering van hertog Albert was de graven van Holland bij verschillende gelegenheden door de leenmannen trouw bezworen. Zo liet keizerin Margaretha zich in 1346 inhuldigen, waarvan het resultaat in een bestaand register werd geschreven, dat door haar zoon Willem V werd vervolgd. Het was verdeeld naar baljuwschappen. Bovendien was er naar bewijsstukken gevraagd. Van Riemsdijk, 1 pp. 486 en 594.
Van graaf Willem III zijn lijsten van leenmannen van hoven die aan hem waren gekomen, bekend. De lenen van Cuyk, die de graaf in 1327 kocht, werden enige tijd nadien verheven. Inv.nr. 401 folio 20 nrs. 103-108. Kort, Haarlem, pp. IX-X.
Graaf Floris V liet de lenen van de aan hem vervallen leenkamer van Teilingen tussen 1283 en 1285 bij zich verheffen. Van Riemsdijk, 1 p. 484. Inv.nr. 767.
Het oudste register van de graven van Holland, dat optekeningen van leenmannen en hun lenen bevat Boven p. 84*. Muller, register graaf Florens, pp. 171-232. Muller, register graaf Florens, pp. 90-123. Van Riemsdijk, pp. 586-591. Hugenholtz, pp. 9-13. Kruisheer, pp. 201-204.
Laten wij het register nogmaals in enige aspecten de revue doen passeren! Boven Boven p. 84*. Muller, register graaf Florens, p. 197 (Arnout Willemsz. van de Poel).
De opgaven lijken steeds bij kleine beetjes te zijn binnengedruppeld. Gedurig ziet men dat groepjes lieden, die bij elkaar in de buurt woonden, gevolgd worden door anderen, die ver daarvan waren gevestigd. De lijst kan daarom niet het werk zijn van een commissie, die het land bereisde en de leenmannen opschreef. Men zou dan veel meer systematiek in de optekening mogen verwachten.
Het kwam eenmaal voor dat een leenman in de eerste persoon sprak, wat voor Muller aanleiding was hem tot de schrijver van het register te maken. Muller, register graaf Florens, pp. 114-115. Van Riemsdijk, p. 588. Boven p. 106*. Inv.nr. 2149 folio 144, d.d. 19 april 1281. Van Riemsdijk, pp. 585-586. G.J. ter Kuile, oorkondenboek van Overijssel. Regesten, II 1250-1300, Zwolle 1964, nr. 344.
In 1390 werden bij de samenstelling van het register van hertog Albert behalve afschriften ook vidimussen overgelegd, zoals boven is aangetoond. Boven p. 108*. Inv.nr. 748. Hoek, Hillegersberg, p. 126. Hoek, Hillegersberg, p. 132.
Ten laatste werd in de lijst van graaf Floris in naar schatting vijftig procent van de opgaven de waarde van het goed aangegeven en soms niet meer dan alleen die waarde. Dat verschijnsel sprak voor zichzelf in registers van taxatie maar kwam elders niet voor.
In het bovenstaande menen wij vier punten van overeenkomst met later tijd te hebben gevonden: de indeling naar baljuwschappen, de verstuurde brieven, de vidimussen en het aspect van de taxatie. De mogelijkheid dat de lijst een leenregister zou zijn, dient daarmee te worden uitgesloten. Zij kent geen chronologische orde en wanneer de notities afkomstig waren van de beloningen zelf, dan zou het register een tijdperk van veel meer dan tien jaar beslaan, hoewel het toch pas na 1277 kan zijn ontstaan. Van Riemsdijk, p. 588.
Hugenholtz kende als enige een politieke functie aan de optekening toe. Hij meende er namelijk het gevolg in te kunnen zien van een verdelingsverdrag van het graafschap Holland tussen graaf Floris V en koning Eduard I van Engeland in 1281. De richting van zijn oplossing lijkt ons juist maar het voorwerp ervan is niet in overeenstemming met onze bevindingen van later tijd. Boven bleken oproepen van leenmannen vrijwel steeds als een politiek instrument te worden gebruikt, was het niet onmiddellijk dan wel op iets langere termijn. Alleen kan een lijst van leenmannen, die slechts voor een gedeelte van het graafschap gold, niet goed van pas komen bij dat verdrag. Verondersteld mag worden dat onregelmatige inkomsten van heergewaad en versterf zeker al in de totalen zijn meegerekend, zodat daarnaar geen nieuw onderzoek behoefde te worden verricht.
Met het schrappen van deze mogelijkheid resteert ons slechts dit register als een register van taxatie aan te merken. Daarop wijst nog een andere overeenkomst. De taxatie die hertog Karel de Stoute liet uitvoeren, strekte zich over meerdere jaren uit. Boven p. 105*. Muller, register graaf Florens, pp. 231-232. Hoek, Vlaardingen, p. 117 nr. 64, gecombineerd met p. 118-119 nr. 68.
Nu het register als het gevolg van een oproep van graaf Floris V van zijn leenmannen is herkend, kan het vinden van de aanleiding daartoe niet al te veel moeite meer kosten. De graaf kende in de tachtiger jaren van de dertiende eeuw maar één 'binnenlands' probleem, waarmee hij uit alle macht wilde afrekenen. Het waren de Friezen van het huidige West-Friesland, die nog steeds het lijk van zijn vader bezaten. Obreen, pp. 53-55. Boven p. 22*. Obreen, pp. 51-52.
Tevens blijkt dat graaf Floris in zijn graafschap geen halve maatregelen nam, teneinde zijn expeditie tot een succes te maken. In 1280 leende hij al 2158 pond zes penning Hollands en tweehonderd pond sterling van burgers van Dordrecht Van Riemsdijk, p. 590. Van den Bergh, OHZ., II, 423, d.d. 1 juni 1281. Van den Bergh, OHZ., II, 421, d.d. 26 april 1281. Obreen, pp. 56-61.
Het is niet duidelijk, waarom de lijst beperkt bleef tot Noord-Holland. Te eenvoudig lijkt ons de veronderstelling dat de gegevens van de andere baljuwschappen op losse katernen waren gesteld, die later verloren gingen. Misschien waren de papieren van die oproep, indien deze werd uitgevoerd, onder de baljuws van de landstreken gebleven, zodat ze Den Haag nooit bereikten.
De lijst van graaf Floris is daarmee een register van taxatie van leenmannen geworden, waarvoor de gegevens in 1281 moeten zijn verzameld. De graaf boekte met zijn oproep een flink succes, dat hem toch niet groot genoeg scheen, want in 1283 bleken nog steeds mannen op te komen dagen. Dat zal het gevolg zijn van een herhaalde aanmaning zijn geweest. Zijdelings merken wij op dat de kanselarij sinds 1280 voor een taak als deze dankzij haar uitbreiding beter was toegerust dan voorheen. Boven p. 58*.
Bij al deze registers van verheffingen valt een ding op. De methode van vergaring van het materiaal bleef tijdens de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw vrijwel op dezelfde manier geregeld als tijdens graaf Floris V. Dat is zeer opmerkelijk, daar de kanselarij vanaf 1390 in de eigen registers heel goede middelen bezat om de leenmannen te kennen. In het begin van de vijftiende eeuw was zelfs een repertorium ingericht Inv.nr. 741. Een repertorium bevat onder het opschrift van een leengoed de namen van de opeenvolgende leenmannen met verwijzing naar hun akten.
Hoe dit zij, de repertoria werden pas opnieuw aangevat omstreeks 1530 Inv.nrs. 746, 765, 780, 810, 821, 825, 841, 844 en 850.
Nu waren de problemen, waarmee de registratie te kampen had, inderdaad niet gering. Omstreeks 1400 werden in Rijnland, Zuid-Holland, Kennemerland, Amstelland, Waterland, Zeevang, Sticht, Gelre, Zeeland, Woerden, Heusden, West-Friesland, Altena, Oost-Friesland en Arkel meer dan duizend leenmannen geteld. Inv.nr. 741. RA. Arnhem, Huis Rozendaal, nr. 1503: memorie ongedateerd, afkomstig uit de papieren van Joost Sashout, zie: VROA., 1920, p. 254.
Bijeengenomen geeft deze tabel dus een uitkomst van veertig procent gewijzigd, veertig procent ongewijzigd en twintig procent gevallen die niet van toepassing waren. Niet toepasbaar werden de omschrijvingen geacht van geldlenen, tienden en bekende huizen. Hoewel niet alle gegevens konden worden verwerkt en daarom enige wijziging in de definitieve uitkomst mogelijk is, kan het resultaat van de kanselarij prima vorder genoemd. Van de actie bleek slechts na vergelijking van de akten, daar geen gegevens over een opdracht aan de kanselarij resteren.
De volgende maal dat van veranderingen in de omschrijvingen op vergelijkbare schaal sprake was, kwam in het eerste kwart van de zestiende eeuw. Het verschijnsel stond blijkbaar in verband met de herhaalde oproepen van 1517 en 1521. Boven pp. 103*-104*.
De uitkomst van deze tabel, die niet op alle gegevens kon steunen, geeft een wijziging van 33 procent, een stilstand van 41 procent bij 26 procent gevallen die niet van toepassing waren. Ook dit resultaat is prima zij het niet zo goed als honderd jaar eerder. De ontbrekende gegevens zullen in dit patroon vermoedelijk geen ingrijpende wijziging bewerkstelligen.
In een ander geval is het mogelijk het succes van de registratie te toetsen en wel bij de verbeurte van een aantal leenhoven onder koning Filips II in 1569. De kanselarij, die meestal niet over de leenregisters van de verbeurde leenhoven kon beschikken, slaagde er inderdaad in zeer veel mannen van die hoven te laten opdraven. Inv.nr. 744.
Voorts kwamen van de leenhoven van Wijngaarden, Wulven, Zwieten en Hofwegen, waar geen controle met de eigen leenregisters mogelijk was, nog eens elf mannen op. In totaal bedroeg de opkomst op die manier 855 mannen tegen 373, die niet verschenen, in percentages omgerekend zeventig procent tegen dertig procent. Het resultaat had nog gunstiger kunnen zijn, wanneer de mannen van Vianen gelijke tred hadden gehouden met de anderen, maar vooral in Ameide en Utrecht kwam daar veel verzuim voor. Het is evenwel mogelijk dat de opkomst aldaar groter was dan nu valt na te gaan, wanneer de verheffing ook in Utrecht zou zijn geregistreerd. Het komt aan het licht in een dorsale notitie van een oorkonde GA. Utrecht, Stadskloosters, inv.nr. 1242. Beneden p. 164*.
Voorts moet in aanmerking worden genomen dat sommigen wegens hun politieke banden niet verschenen. Zo is wel duidelijk dat Dirk Snoye, aanhanger van Willem van Oranje, geen hulde zou doen aan koning Filips II. Leenregister Altena I folio 165, B folio 112-113.
De opkomst van 1569 kan voor de registratie als een goed resultaat worden aangemerkt. Het zou nog bijna twintig procent beter en daarmee uitstekend zijn geweest, wanneer de mannen van Vianen het patroon van de anderen hadden gevolgd.
Met deze voorbeelden is genoegzaam aangetoond dat de registratie vanaf 1390 goed voor het onderdeel van de administratie van de lenen was berekend. Zij slaagde er tot tweemaal toe in de massa gegevens van de lenen voor een belangrijk gedeelte om te werken. Voorts gelukte het haar een zeer groot aantal leenmannen van verbeurde leenhoven te laten verschijnen. In de gehele periode ontgingen haar slechts zeer weinige akten of feiten die geregistreerd hadden behoren te worden. Men mag aannemen dat zij ook voor haar andere taken goed was toegerust. Omdat echter bij andere soorten akten geen sprake kon zijn van serievorming, blijft dat voorshands slechts een veronderstelling. Na het eerste kwart van de vijftiende eeuw werd de registratie in dit archief bovendien tot leenakten beperkt.
Met de ontvangst van de eerste koningsoorkonde, daterend van het jaar 889 OHZ., I, p. 21. Fontes, p. 127: Anno DCCCLXXX Arnulfus comes Liudgardam --- desponsavit testamentumque dotale inde scribi fecit ---. J. Hof, de abdij van Egmond van de aanvang tot 1573, 's-Gravenhage-Haarlem, 1973 p. 381; OHZ, I, p. 47. OHZ, I, 160 d.d. 7 maart 1167; 244-245, d.d. 3 november 1200. Eg. I. Strubbe, de oorkonden uit het Vlaamse grafelijke archief op het S. Donaasfonds te Brugge, in: Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis gesticht onder de benaming Société d'Emulation te Brugge, jaargang 77, 1934, pp. 96-112.
Wij menen daarom dat de graven hun vier koningsoorkonden - misschien slechts in afschrift - aan de abdij Egmond overreikten, omdat zij haar de daarin genoemde goederen waarschijnlijk geheel of gedeeltelijk hadden geschonken Boven pp. 18*-26* en 36*-37*.
In het vorige is de aanvang van het archief wel gegeven, maar uitdrukkelijk ter sprake kwam het niet. Pas in een tekst over de Loonse oorlog in 1204 kan men met enige waarschijnlijkheid iets over het archief lezen. Het heette dat graaf Lodewijk van Loon zich op de nadering van graaf Willem I met achterlating van tenten en schat, waaronder het archief kan worden gerekend, uit de voeten maakte Fontes, p. 204: --- Lothewicus relictis tentoriis et preciosa rerum supellectili multa et diversa ---. Giry, p. 752, Simpson, p. 113.
Van 1204 tot 1299 merkt men niets van het archief, maar wel van degenen die er zorg voor droegen. Onder graaf Floris V waren twee secretarissen werkzaam, die hun krachten ongetwijfeld aan de goede orde van het archief zullen hebben gewijd. Hoe anders zou immers de orde, die in 1299 bleek te bestaan Beneden p. 149*. Boven p. 83*.
Nadat het kopieerwerk was beëindigd, werden alle stukken van Den Haag naar Henegouwen overgebracht met het oog op hun veiligheid, zo zelfs dat stukken werden meegenomen die de administratie niet nodig meende te hebben Inv.nr. 1040, dorsaal: Ista littera non indigemus. AGN, II, p. 302.
Dat men het archief in onzekere tijden in veiligheid wenste te stellen, kwam wel meer voor. Toen de krijgskans zich in 1418 tegen gravin Jacoba keerde, liet zij archivalia naar Delft en Schoonhoven overbrengen Van Riemsdijk, p. 243. Inv.nr. 1269 folio 63 v.
Na 1300 bleef het archief van de graven van Holland echter in Henegouwen, waar een gedeelte werd vermeld in de beschrijving van de nalatenschap van graaf Jan II Devillers, Notice, pp. 455-456.
Men mag uit hun aanwezigheid onder handbereik van de graaf vermoeden dat hij en zijn raadgevers het erin vastgelegde nog in behandeling hadden of het nog ten uitvoer moesten leggen. Op het eerste gezicht bevreemdt het daarom de akte van Katharina van Voorne in de bagage aan te treffen, maar bij nader inzien wordt duidelijk dat haar zaak wederom aanhangig was geworden na de dood van Wolfert van Borsele, haar tweede echtgenoot, in 1299. Zij zal haar aanspraken op Teilingen hebben hernieuwd zonder dat de partijen direct een overeenkomst bereikten.
Terecht kan de vraag worden gesteld, of na 1299 inderdaad het gehele archief van de graven van Holland naar Henegouwen werd overgebracht. Wij menen deze kwestie ontkennend te moeten beantwoorden. Behalve het cartularium, dat juist was aangelegd voor een handzaam overzicht van de rechten van de graaf, is er geen aanwijzing dat de twee andere registers die toen aantoonbaar tot het archief van de graven van Holland behoorden Inv.nrs. 403 en 706. Beneden pp. 143*-144*. RA. Rijssel, Chambre de Compte, B 1584 folio 60.
Ook na 1300 werden nog regelmatig akten naar Henegouwen gebracht zonder dat de reden daarvan ons bekend is. Zo bracht heer Koenraad (van Silice, kapelaan en trezorier), op een onbepaald tijdstip in 1379 een akte van 1323 Inv.nr. 429, dorsaal: den propre brief voerde her Coenr(ae)t in den tresorie --- tot Kenoit. Inv.nr. 1235 folio 68. Inv.nrs. 864 en 865. Avonds en Brokken, passim. Zie noot 763. Inv.nr. 2144 folio 31 v. Inv.nr. 864 vermeld in inv.nr. 2118 folio 75 v nr. 11; inv.nr. 865 vermeld in inv.nr. 2118 folio 82 v nr. 81 of folio 82 nr. 78. Inv.nr. 864.
Voor een tweede voorbeeld van overbrenging van stukken van Henegouwen naar Holland is het mogelijk stelliger te zijn. In 1396 zette hertog Albert een offensief in tegen de Friezen beoosten het Vlie, dat hij politiek ondersteunde door zich de stukken over Friesland te laten opzenden. Om haar bestand volledig te houden vervaardigde de kanselarij van Henegouwen afschriften van die stukken Inv.nr. 340, dorsaal: Che sont copies des lettres contenans chiaus de le haute Frise, dont les originauls furent envoyet en Holl. per Aubert de St. Denis le penultime --- de l'an IIII, XX, XVI; inv.nr. 348, dorsaal: C'es li copie de le recognoiscance des Frisons de le haulte Frize ---, et furent les originauls des lettres, qui sens., ordenes de par les seigneurs du conseil, c'est assavoir mons. Thomas de Frasne, chevalier, ball. de Haynn., mons. Rasse de Montigny, Colart Haiguet, recheveur, mons. de Crespin, Jehan Sewart et Jacques Barre, a copier et li seelles envoies en Hollande a no seigneurs presentes le 30me jour du mois de jullet l'an mil CCC IIII XX XVI; zes afschriften vermeld in: inv.nr. 2140 folio 152 v nr. 68. Boven p. 94*. Van Riemsdijk, p. 693; zie hiervoor / hierna Van Riemsdijk, Gerard Alewijnsz., pp. 146 en 151-152.
Behalve actuele charters en oudere registers werden ook rekeningen uit het archief ontvreemd H.P.H. Jansen, de rekening van Philips Persoenressone, in: Miscellanea Mediaevalia in memoriam Jan Frederik Niermeyer, Groningen, 1967, pp. 321-322. Hamaker, I, p. 224. Inv.nr. 1438 c. uitgaven Rijnland. Inv.nrs. 1439-1444. Hij komt het laatst voor in inv.nr. 1477. Hoek, de Lier, pp. 95-96 nr. 33.
In het verlengde hiervan kan men zich afvragen, of bij andere rentmeesters hetzelfde aan de hand was. Dat bleek bij de nog aanwezige rekeningen van Kennemerland Inv.nrs. 1539-1544. Inv.nrs. 1613-1618. Inv.nrs. 1661-1665. Van Riemsdijk, pp. 200-201 en 290.
Uit het voorgaande laat het tijdstip van de teruggave van het archief aan hertog Willem V zich wel raden. Op de wende van het jaar 1354/1355 sloten Margaretha en Willem immers vrede AGN., III, p. 103. D.E.H. de Boer, Graaf en grafiek, Leiden 1978, p. 35. S.A. Waller Zeper, Jan van Henegouwen, heer van Beaumont, 's-Gravenhage 1914, pp. 465-466; inv.nr. 222 folio 39-41.
Zo bleef het archief verder verzorgd worden door de opeenvolgende klerken van het register Boven pp. 64*-65*.
In hetzelfde jaar 1428 begon de hertog ook het rekenkundig beleid naar zijn hand te zetten. Daartoe zond hij een commissie naar Leiden om de rekeningen van de trezorier na te zien Van Riemsdijk, p. 323; H.P.H. Jansen, The advent of Philips the Good in Holland, in: BGN., jaargang 1980, p. 262; het betrof RR. nrs. 127-129, afgehoord respectievelijk 11 juni en 9 augustus 1428.
Drie jaren van rust Van Riemsdijk, p. 352. RR. nr. 4937. RR. nrs. 2064 vlgg. RR. nrs. 3957 vlgg. RR. nrs. 264 vlgg. RR. nrs. 2694 vlgg. RR. nr. 3036. RR. nrs. 537 vlgg. RR. nrs. 859 vlgg. Heeringa, p. 3. RR. nr. 4207.
De klerk van het register bleef evenwel zoals vanouds het statische archief van de graven beheren. Het archief kon tevens dienen om er de charters in te plaatsen, waarmee hof of Rekenkamer kennelijk geen raad wisten. Zo gaf Dirk van Zwieten, toenmalig registermeester, in 1481 te kennen een oorkonde in de trezorie te hebben gedeponeerd Inv.nr. 2118 folio 123. Bijlage nr. 82 folio 1. Boven p. 65*. Calkoen, pp. 77-78 en 93.
In het rapport was ook sprake van een overzicht van 1511 Inv.nr. 2120. Bijlage nr. 82. Inv.nr. 2102.
Het rapport van 1515 stelde voorts vast dat de charters achteruit waren gegaan, omdat zij van alle licht waren verstoken en zo moesten verrotten. Niet beschreven werd, hoe de charters in die afgesloten ruimte waren opgeborgen. Vermoedelijk waren ze net als vroeger plat of opgerold in kisten en laden gelegd Van Riemsdijk, pp. 576-577; Kort, Voorne, p. X.
Terzelfder tijd waren in 1515 de oude registers nagezien Inv.nr. 2108. Rekenkamer rood nr. 64 b. J. Smit, een bijdrage tot de geschiedenis van het Hollandse archiefdepot te Gouda, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 33, 1925-1926, pp. 141-160.
Niet alle charters waren overigens naar Gouda gegaan, daar in 1574 een lijst kon worden opgesteld van de charters die de raad in 1572 naar Utrecht had meegenomen Inv.nr. 2135. Calkoen, p. 102. J. Smit, Den Haag in de Geuzentijd, s'-Gravenhage 1922, pp. 291-292.
Het werd nu een tijdlang stil om de charters. Pas in augustus 1649 inspecteerde Gerard Schaap Pietersz. de charterladen, die toen in kasten op de zolder boven de Rolzaal stonden benevens in de toren, waarin Ledenberg gevangen gezeten en waar hij zich verhangen had Verouderde inventaris van de Derde Afdeling, nr. 6 folio 374. Inv.nr. 2102.
In 1792 werden de charters nog eens doorgezien door J.S. Cassa P.A. Meilink, Johan Samuel Cassa, in: Jaarboek Die Haghe, 1933, pp. 49-50. Calkoen, p. 134. LRK. nr. 369 folio 20. J. de Riemer, beschrijving van 's-Gravenhage, eerste deel, eerste stuk, Delft 1730, pp. 127-128.
De charters werden in het begin van de negentiende eeuw aan de zorg van H. van Wijn als archivaris des Rijks toevertrouwd. Nog steeds als onleesbaar werden zij betiteld door R.C. Bakhuizen van den Brink, die de charters soms met tinctuur wilde bewerken om de leesbaarheid voor het moment te verhogen F.F.X. Cerutti en F.A. Berkelmans, de Bakhuizen-correspondentie van Prosper Cuypers van Velthoven, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 79, 1975, p. 48.
Ook het archief van de oude rekenkamer werd aan Van Wijn overgedragen, maar de registers van de graven van Holland volgden een andere weg. Zij werden eerst gevoegd bij de archivalia van het Amortisatie-syndicaat, door welke instelling zij in 1825 aan het Rijksarchief werden overgedragen Amortisatiesyndicaat, inv.nr. 1638, d.d. 1825; zie ook inv.nrs. 1641 vlgg. en 1647-1648; Bakhuizen, p. 49.
Voordat het archief verspreid werd, moest het eerst bijeen worden gebracht door de klerk van het register, die de zorg voor het archief droeg. Zijn taak was niet eenvoudig, omdat de graaf en zijn raadgevers nogal eens stukken lieten slingeren. Zo memoreerde Pieter van Gapinge dat twee rekeningen van trezorier Floris van Borsele Inv.nrs. 1272-1274. Inv.nr. 1270. Inv.nr. 2136 folio 29. Inv.nrs. 1336-1365.
Intussen had Pieter van Gapinge verzuimd hertog Jan er opmerkzaam op te maken dat Jan, heer van Montfoort, zijn trezoriersrekening evenmin had ingeleverd. Bijlage nr. 86: D. van Derveeghde, Un problème de provenance: la présence d'un compte de la trésorerie de Hollande dans un fonds d'archives de famille en Belgique, in: Mélanges offerts à Charles Braibant, Brussel 1959, pp. 515-522.
De moeite waarmee het grafelijk archief moest worden opgebouwd, blijkt eveneens bij de overname van de stukken van de heren van Haarlem, waarover wij bij toeval goed zijn ingelicht. Kort, Haarlem, p. VIII. Avonds en Brokken, pp. 86-90; inv.nr. 2118 folio 74-90. Van den Bergh, OHZ., II, 635, 713 en 791, thans behorend tot de zogenaamde Vilvoordse charters.
Aandacht verdienen voorts de stukken die afkomstig waren van de heren van Amstel en van Gwijde van Avesnes, bisschop van Utrecht, die hun goederen van de graaf van Holland had ontvangen. Inv.nrs. 1129-1131. Inv.nrs. 1131 en 1653. Men zou, overigens ten onrechte, kunnen menen dat deze stukken tot de directe administratie van de graven van Holland moeten worden gerekend, omdat zij door Hamaker en Smit gedrukt zijn. A. Johanna Maris, De twee Amstellandse rekening-rollen uit de tijd van bisschop Guido van Utrecht, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 52, 1947-1948, pp. 77-83. J.W. Groesbeek, een 'Grafelijke' rekening van 1308, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 51, 1946-1947, pp. 141-142. Rekenkamer rood nrs. 1-12 (1446-1791), RR. passim.
Het zal gezien de moeite die het kostte om het archief bijeen te krijgen, geen verbazing wekken dat de verspreiding ervan veel gemakkelijker verliep. Enerzijds waren verzamelaars, die stukken meenamen of meekregen daar schuldig aan. Zo vermaakte baron W.H.J. van Westreenen van Tiellandt, adjunct-archivaris des Rijks, in 1868 ook de stukken die hij van het Rijksarchief had meegenomen, aan het naar hem genoemde museum Meermanno-Westreenianum. In 1953 keerden de stukken echter vrijwel alle terug. VROA, 1953, pp. 16 en 25. G.D.J. Schotel, leven, gedrukte werken en handschriften van Cornelis van Alkemade en Pieter van der Schelling, Breda 1833, p. 196 nr. 12. Verouderde inventaris van de Derde Afdeling, nr. 12, thans gesplitst in: inv.nrs. 2102, 2107, 2109, 2119-2129, 2137 en 2141. Van Riemsdijk, pp. 621-622. G.D.J. Schotel, iets over Hieronymus van Beverningh en Bruno van der Dussen, 's-Hertogenbosch 1847, p. 150. Bijlage nr. 83.
De administratie of de graaf zelf was anderzijds zelf oorzaak van de vervreemding van archiefstukken op veel groter schaal dan de liefhebbers van oudheden konden bewerkstelligen. Wij laten daarbij de enkele gevallen dat een stuk blijkbaar direct na ontvangst door de graaf aan een andere belanghebbende werd doorgegeven, nog buiten beschouwing. In één geval trad de graaf op als voogd van het klooster Egmond en moest hij daarom een oorkonde OHZ., I, 139. Bijlage nrs. 88-90.
Wij laten hier ter illustratie van de verliezen die het grafelijk archief leed, enige voorbeelden van gevoelige aderlatingen volgen. Zo verloor het archief in 1607 alle Zeeuwse rekeningen met bijbehorende stukken, die naar Middelburg werden vervoerd. Had men in 1596 nog uitsluitend gedacht aan gewaarmerkte afschriften ten diepste van de in 1593 opgerichte Zeeuwse Rekenkamer, tien jaar later was er nog uitsluitend sprake van de originelen. R. Fruin, de rekeningen en andere stukken in 1607 uit de Hollandse rekenkamer naar de Zeeuwse overgebracht. Het Bourgondisch-Oostenrijkse tijdvak 1433-1584, 's-Gravenhage 1909, pp. 5 en 423-427. VROA., 1901, pp. 238-251. 'De archieven van commissiën en ambtenaren behooren bij het archief van het bestuur, bij hetwelk zij hunne functiën uitoefenen. --- Het spreekt dus als van zelf, dat voorzooverre deze commissiën of ambtenaren archieven hebben gevormd, die archieven niet als geheel op zich zelf staande archieven mogen worden beschouwd, doch als een deel van het archief van het bestuur, waaraan zij zoo nauw zijn verbonden. --- .
bewesten Schelde resteren. RA. Middelburg Rekenkamer, II, inv.nrs. 66-67, d.d. 1430-1431.
De Zeeuwse Rekenkamer maakte nauwelijks gebruik van hun nieuwe bescheiden. Van de rekeningen van voor 1432 bleek het ons tenminste slechts eenmaal, waarschijnlijk te danken aan oudheidkundige belangstelling. RA. Middelburg, Rekenkamer, II, inv.nr. 1075. RA. Middelburg, rekeningen Heeringa, inv.nr. 165a.
Voorts had de grafelijke raad bij zijn vlucht naar Utrecht in 1572 een aantal registers meegenomen. Een tweetal daarvan Inv.nrs. 541 en 558. S. Muller Fz., regesten van het archief der bisschoppen van Utrecht (722-1528), deel I, Utrecht 1917, p. IV. Muller, catalogus bisschoppen, pp. XXXIV-XXXV noot 5. Leenhof Vianen, inv.nr. 24 folio 61.
Voordien had het archief van de graven van Holland in het begin van de dertiende eeuw aantoonbaar tenminste drie chirografen Boven p. 138*. Inv.nr. 196. Boven p. 139*.
Een zeer belangrijk verlies leed het archief van de graven van Holland omstreeks 1300, toen graaf Jan II uit politieke overwegingen alle oorkonden betreffende het graafschap naar Henegouwen liet overbrengen. Boven pp. 140*-141*. Van Riemsdijk, p. 658. Boven pp. 142*-143*. Inv.nrs. 2139-2143.
De verspreiding ging echter verder, want de Henegouwse bewaarplaats in Bergen moest zelf aan de in 1386 door hertog Filips de Stoute te Rijssel opgerichte centrale rekenkamer gedeelten van haar archief afstaan met of zonder toezegging van retour. Daaronder bevond zich ook een aantal stukken dat ca. 1300 van Den Haag naar het zuiden was gevoerd. Mgr. Dehaisnes en J. Finot, Inventaire Sommaire des Archives départementales antérieures à 1790, Nord, Archives civiles, - Série B. deel I, 1e en 2e stuk, Rijssel 1899-1906, B 250, 260, 292, 298, 299, 398, 409, 411, 430, 825, 1168-1170, 1177, 1184, 1186, 1188, 1444, 1446-1449, 1451, 1452, 1454 en OHZ., I, 149 (= B 1451), zijnde ca. 60 charters en stukken over de periode 1159-1519.
In de houding van de kanselarij van Henegouwen en van de graven kwam in het vervolg geen verandering. Toen mr. Andries van Hargen en Dirk van Boneem in 1499 naar Bergen reisden, om alle stukken betreffende het graafschap naar Den Haag over te brengen RR. nr. 195 folio 126: 'Mr. Andries van Argen ende Dirick van Boneem, die bij bevele --- van den camer van den rekenynge in Hollant gereist zijn van alhier vuyten Hage naer Bergen in Henegouwen upten XXVIIen dach van julio ao XCIX mit besloten brieven van mijnen gen. here --- an den tresorier van den charteren van Henegouwen omme --- te vercrijgen alle brieven ende tytlen, die aldaer in der tresorie wesen mochten roerende dese landen van Hollant, Zeelant ende Vrieslant of ten mynsten copie autentyck --- . Inv.nr. 2148; deze katern was vroeger gehecht in rekenkamer rood nr. 3. Inv.nr. 2142. Boven p. 147*. Inv.nr. 2147.
Dat niet aan overdracht van de stukken, verspreid als zij waren over de bewaarplaatsen te Bergen en Rijssel, hoefde te worden gedacht, lijkt uit het voorgaande wel duidelijk. De niet nader toegelichte mededeling van Wymans dat van Haagse zijde nooit geprobeerd zou zijn de Hollandse charters die in Henegouwen berustten, in handen te krijgen Wymans, p. 35. 'Tous les Registres, Cartes, Lettres, Archives & Papiers, comme aussi sacs des Procés, concernans respectivement aucunes des Provinces Unies, Pays associés, Villes & Membres ou aucuns Habitans d'iceux, estans ês Cours, Chanceleries, Conseils & Chambres de Police, Justice, Finances, Fiefs, ou Archieves, soit à Avesnes, Malines ou autres Places sous l'obeissance dudit seigneur Roy seront delivrées en bonne foy à ceux qui de la part desdites Provinces respectivement auront commission de les demander; Et le mesme sera fait de la part desdits Seigneurs Etats pour les Provinces, Villes & Particuliers de l'obeissance dudit Seigneur Roy'.
Toen Graswinckel, secretaris van de Chambre Mi-Partie, in 1662 opdracht kreeg artikel 69 voor zijn gerechtshof ten uitvoer te leggen Bakhuizen, pp. 33 en 23. S.J. Fockema Andreae, De Nederlandse Staat onder de Republiek, Amsterdam 1975 7, p. 24. J.A.K. Haas, de verdeling van de landen van Overmaas 1644-1662. Territoriale desintegratie van een betwist grensgebied. Assen 1978, pp. 46 vlgg. Bakhuizen, pp. 24-25. Archief van het archief, inv.nr. 15 nr. 12, bevattend het dossier van Graswinckel.
Graswinckel werd daarop een half jaar later in het begin van 1665 erkend als onderhandelaar, waarna het weer een half jaar duurde, voordat de stukken met de inventaris konden worden vergeleken. Deze arbeid leidde tot drie maanden moeizaam onderhandelen over de vraag welke stukken zouden worden overgedragen en van welke met kopieën kon worden volstaan. Zo zou op herhaald aandringen van Graswinckel een oorkonde van 1200 OHZ., I, 244 sub B. GA. Dordrecht, Gemene Maashandelaars, Staat van stukken in Vilvoorde.
Toen Graswinckel in het begin van 1666 werd gemachtigd de stukken van het Leenhof van Brabant over te nemen, werd door secretaris Loyens aangevoerd dat hij vier jaar lang tien kundige schrijvers nodig zou hebben, om voor Brabant afschriften te maken van de stukken die in origineel werden meegegeven, en te zorgen voor de afschriften die Graswinckel zou meekrijgen. Omdat die opdracht niet uitvoerbaar zou zijn, zou men zich beperken tot afschriften van de belangrijkste stukken. Inmiddels vreesde men van Zuid-Nederlandse zijde dat de Staten-Generaal de tegenpartij kon gaan verdenken de zaak te rekken. Toch sleepten de onderhandelingen zich voort tot in september 1666, waarna Graswinckel de stukken zelf maar moest zien te lichten. Hij keerde na voleinding van zijn taak huiswaarts, waar hij de volgende maand door een beroerte werd getroffen en overleed. Dat lijkt ons wel tekenend voor de situatie!
Na zijn dood geraakten de stukken die Graswinckel zo had verzameld, thans bekend onder de naam Vilvoordse charters, in het vergeetboek evenals de verdere uitvoering van artikel 69 van de vrede van Munster. Dat zal zeker tot tevredenheid van het Zuiden zijn geweest. Het zou echter te ver gaan daaruit te concluderen dat de Noordelijke Nederlanden hun rechten, vastgelegd in artikel 69, door verjaring zouden hebben verloren, daar de vrede van Munster tot 1839 bepalend bleef voor de verhoudingen tussen Noord en Zuid. In die trant redeneerde dan ook H. van Wijn, de kersverse archivaris van de Bataafse Republiek. Archief van het archief, inv.nr. 2, zijnde rapport d.d. 7 mei 1806; Bakhuizen, p. 26. J.C. de Jonge, Hendrik van Wijn als geleerde en staatsman geschetst, 's-Gravenhage-Amsterdam 1832, pp. 132-136 en 157-160. Dit werk werd niet door Wymans geraadpleegd.
De politieke omstandigheden waren in 1806 echter niet gunstig om de hereniging van het omstreeks 1300 en daarna uit Den Haag verwijderde archief mogelijk te maken. Pas tien jaar later kon Van Wijn, die op 14 oktober 1816 uit Den Haag vertrok, zich opmaken om de Henegouwse charters weer bij het archief van de graven van Holland te gaan voegen. Ook ditmaal was de medewerking van zuidelijke kant weinig loyaal, hoewel Van Wijn op wettige wijze door het landsbestuur was gemachtigd, om zijn onderzoekingen in het depot te Bergen te verrichten. Wymans, pp. 36-37. Archief van het archief, inv.nr. 857. Het betrof: H extra 16 (= EE 67), H extra 18 (= GG 18), H extra 19 (= Z 38) en H extra 22. Inv.nrs. 1053-1104. Bijlage nrs. 1-81. Foto's van de commissie Oorkondenboek Holland en Zeeland.
Op zijn beurt maakte Van Wijn met de afwikkeling van de zaken weinig haast. Het zou wel tot 1829 duren, tot hij de geleende charters terugzond. Wymans, pp. 39-42.
In 1953 kwamen de algemene rijksarchivarissen van België en Nederland overeen de archieven van een administratie of autoriteit, welker zetel binnen het grondgebied van een der beide staten was gevestigd, voorzover in handen van de andere staat gekomen, uit te wisselen. VROA., 1953, p. 9.
Inderdaad had men in 1953 de retroacta, behorend bij de koop van de tienden van Zeeland door graaf Willem III Zie noot 937.
Ik ondernam direct stappen om deze stukken voor het archief van de graven van Holland te verkrijgen, en ik wendde mij daartoe tot dr. G. Wymans, conservator van het Rijksarchief te Bergen. Wij waren het er, behoudens toestemming van de algemene rijksarchivarissen, over eens dat de charters tot 1299 die voor de graven van Holland waren bestemd, en die daarna betreffende Holland, zouden worden geruild voor de stukken die thans in een aanhangsel bij deze inventaris zijn opgenomen, omdat zij niet samenhangen met het grafelijk archief. Inv.nrs. 2159-2194. J. Fox, de Hollandse en Zeeuwse charters in Henegouwen. Het Nederlandse standpunt, in: G. Wymans en J. Fox. De oorkondenschat van de graven van Henegouwen. Woord en wederwoord, Brussel 1979, pp. 21-28. Zie ook de eerste auteur, ibidem, pp. 11-20. Boven p. 141*. Boven p. 140. Wymans, p. 52 noot 104.
Het komt ons voor dat de onderhandelende partijen tijdens hun debatten de eerste paragraaf van de handleiding voor het ordenen en beschrijven van archieven uit het oog hadden verloren. Daar zien wij dat een archief bestaat uit het geheel der stukken, ontvangen door enig bestuur of ambtenaar en bestemd om daar te blijven berusten. Indien elders gedeelten van het archief mochten berusten, vervolgt de toelichting, is het wenselijk ze op hun juiste plaats terug te brengen, omdat latere verplaatsingen hun karakter niet kunnen veranderen. Het valt te betreuren dat de Henegouwse charters niet met het archief van de graven van Holland konden worden verenigd ondanks de duidelijke taal van de handleiding.
Het geheel van het grafelijk archief is in verschillende mate van volledigheid overgeleverd. Het best zijn de registers bewaard, dan volgen de rekeningen, waarvan grote aantallen verloren gingen, en de rij wordt gesloten door de charters, die zeer zijn gedund. Niet te bepalen is de toestand bij de stukken, die in de oude overzichten slechts summier in bundels werden beschreven.
Van de registers die uit meer dan een katern bestaan, zijn thans in het archief nog 227 nummers aanwezig. Elf vergelijkbare delen ontbreken volgens de oude overzichten. Van Riemsdijk, pp. 704-707 en 694. De registers die vermoedelijk slechts een katern groot waren, zijn niet meegeteld. Rekenkamer rood nr. 64 b folio 21 v. RA. Rijssel, Chambre de Compte, B 1584 folio 54. Boven p. 164*. Zie hiervoor / hierna Devillers, Notice, p. 457.
Omgekeerd evenredig zijn de verhoudingen bij rekeningen en charters. Welke rekeningen werkelijk aanwezig waren, wordt het meest uitgebreid zij het niet geheel volledig opgesomd in 1516 Rekenkamer rood nr. 64 b.
Voorzover zij bewaard waren gebleven, gingen de rekeningen van Zeeland in 1940 in vlammen op. Het betrof 146 nummers en enige bijlagen. In 1516 was van dat bestand slechts opgave gedaan van rekeningen van de baljuws van Goes, Middelburg, Reimerswaal, Vlissingen en Zierikzee zonder dat aantallen werden genoemd. Vermoedelijk ging het om ongeveer zeventig stuks.
Geen opgave werd in 1516 gedaan van de rubrieken Voorne, zeevond, baljuw van Amstelland, diverse kasteleinen en tolgaarders, zodat daarover geen berekening kan worden gemaakt. Daarnaast was een onbepaald aantal rekeningen in 1318 in Henegouwen Zie noot 950.
De volgende berekening geeft daarom misschien nog een gunstig beeld van de werkelijke verliezen vanaf de veertiende eeuw. Door de aparte opgaven op te tellen berekenden wij een verlies van 900 rekeningen tegenover 366 die van de overeenkomstige rubrieken nog aanwezig zijn. Het percentage van het verlies beloopt daarmee 69 procent. Opgemerkt moet worden dat de belangrijke trezoriersrekeningen slechts weinig lacunes vertonen, maar juist de kleinere rekeningen sterk zijn gedund. Wij weten niet, of reeds in de Bourgondische tijd systematisch opruiming onder de stukken werd gehouden. Van de Rekenkamer tijdens de Republiek is het zeker dat zij zich regelmatig van rekeningen ontdeed, wanneer de ruimte voor opslag begon te ontbreken. J. Smit, Het archief der rekenkamer ter auditie, van de gemenelandsrekeningen en de opvolgende colleges met de daaronder berustende rekeningen, 's-Gravenhage 1946, pp. 54-57.
De charters zijn eveneens sterk gedund. Een analyse van het cartularium van graaf Jan II Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 70-83. Deze auteur verwerkte de charters in Bergen niet in zijn analyse.
Na 1300 bleven de meeste charters in Den Haag, waar zij in 1552 door Cornelis Suys werden beschreven. Van deze charters gingen 792 stuks verloren. Concordantie VI.
Het absolute verlies van deze gedeponeerde archieven is beter vast te stellen dan met het geheel van het grafelijk archief het geval is. Bij de heren van Haarlem is het percentage bij vier aanwezige en achttien verloren charters Kort, Haarlem. Kort, Voorne. Te publiceren inventaris. Inv.nr. 2118 folio 74-90.
Uit de gang van zaken bij de heren van Heusden blijkt, dat ook voor Suys op grote schaal charters waren verdwenen zoals dat ook het geval is met het archief van de heren van Voorne. Een ruwe vergelijking met diverse oude overzichten van het grafelijk charterbestand Inv.nrs. 2117, 2118 en 2120.
Van de losse stukken zoals katernen en bladen papier valt ook bij benadering geen oordeel over hun vermindering te geven. Ongetwijfeld waren de verliezen aanzienlijk, maar de beschrijvingen bij Suys zijn te vaag om gevolgtrekkingen te kunnen maken.
In 1425 was bovendien een groot aantal bundels met bijlagen tot de rekeningen aanwezig. Boven p. 157*.
Uit het bovenstaande blijkt dat de registers met zeven procent een bescheiden teruggang boekten. De verliezen van de rekeningen en charters, en daarmee de hiaten in deze inventaris, lagen daarentegen tienmaal zo hoog.
Overzicht van de diverse laden in het grafelijk archief, genaamd dozas, over de periode 1440 tot 1511
Het archief is bij Koninklijk Besluit of ministeriële beschikking overgebracht.
Teneinde controle op hun inkomsten en uitgaven te kunnen uitoefenen, lieten de graven van Holland de verantwoordelijke ambtenaren op gezette tijden rekenschap afleggen van het door hen gevoerde beheer. Wanneer zij de rekening lieten uitschrijven, konden zij die bij volgende gelegenheden als vergelijkingsmateriaal benutten. Bovendien verkregen zij een betere kijk op hun geldmiddelen.
Reeds in de twaalfde eeuw verscheen in de persoon van de camerarius Thomas een ambtenaar die belast was met de financiële administratie van het graafschap Boven p. 43*. Boven p. 58*. Van den Bergh, OHZ., II, 348. Muller, register graaf Florens, p. 219. Muller, register graaf Florens, p. 218. Leenhof Vianen, inv.nr. 10 folio 41; zie ook: E. Verwijs en J. Verdam, Middelnederlands woordenboek, deel 7, 's-Gravenhage 1912, kolom 1322. Smit, VIII, pp. 133-134.
Voordat van wereldlijke rentmeesters sprake was, kunnen de financiën verzorgd zijn geweest door de grafelijke kapelaans, waarvan er in de tweede helft van de twaalfde eeuw al twee tezamen optraden: een van de graaf en een van de gravin Boven p. 57*. Smit, VIII, p. 135.
Van organisatie van het beheer van het graafschap bleek eerst in 1281 ter gelegenheid van een verdrag van graaf Floris V met koning Eduard I van Engeland Hugenholtz, pp. 15-16. Boven p. 121*. Boven pp. 45*-46*.
Evenmin bleek in het overzicht van het bestaan van een met de camerarius van de twaalfde eeuw vergelijkbaar ambtenaar, die was belast met het toezicht op rekenplichtige klerken. Waarschijnlijk was dat ambt dan ook samen met de andere hofambten in het begin van de dertiende eeuw in onbruik geraakt Boven p. 45*.
Uit de tijd van graaf Jan I dateert een tweede gegeven van financiële aard. Op een bladzij in het register van graaf Floris V Muller, register graaf Florens, pp. 283-285.
Dat het met zekerheid gaat om gegevens uit 1297, blijkt uit een aantal feiten. Wolfert van Borsele was in 1297 als regent door graaf Jan aangenomen Van den Bergh, OHZ., II, 997 d.d. 30 april 1297. Van den Bergh, OHZ., II, 1000 d.d. 6 mei 1297; de Fremery, 315 d.d. 21 juni 1297. M.S. Polak, 'Dit regijster en beduytt niet vele'. De vorming van het oudste papieren 'register' in Holland, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 84, 1980, p. 287. Deze auteur citeerde Van Riemsdijk (hier noot 18) verkeerd en haalde van Muller, register graaf Florens, slechts p. 98 aan in plaats van de bewijsplaats die Muller, zij het niet beredeneerd, op p. 283 gaf.
In latere rekeningen werd dit soort betalingen van buitengewone kosten buiten die van de herberg, die in de eerste levensbehoeften van de graaf en de zijnen voorzag, foreine partijen genoemd. Vervolgens kwam onder een aparte rubriek een lijst voor van nog van particulieren te ontvangen gelden, waarvan de afgedane posten zijn doorgehaald. Deze lijst zal dateren van de laatste jaren van graaf Floris V Van Riemsdijk, p. 589.
Waarom juist deze posten te boek werden gesteld, moet onduidelijk blijven. Men mag veilig aannemen dat het niet de enige inkomsten en uitgaven van die aard zijn geweest. Opmerkelijk is echter dat ze juist stammen uit een ongebruikelijke situatie in het graafschap, daar graaf Jan I geheel overheerst werd door Wolfert van Borsele AGN., II, pp. 299-301.
De graven van Henegouwen, die in 1299 het graafschap Holland erfden, voerden een financieel beheer dat verder gevorderd lijkt dan dat van de graven uit het Hollandse huis. De rekeningen van de Avesnes uit de dertiende eeuw worden genoemd in een register van recessen of sloten van rekeningen over de periode 1295-1304 Smit, VI, p. 3; Van Riemsdijk, p. 44 (vanaf 1297).
Vanaf 1299 is een aantal samenvattingen van de rekeningen van graaf en gravin bewaard Van Riemsdijk, p. 469; Smit, VI, pp. 4-29. Van Riemsdijk, pp. 44-50.
Omdat de rekeningen beperkt waren tot de totalen, bleek in het begin van de veertiende eeuw niet, waar het geld voor de graaf vandaan kwam. In 1325 Smit, VI, pp. 107-138.
De eerste maal dat een rekening van de ambtenaar die later 'tresorier' genoemd zou worden, is overgeleverd, viel in het jaar 1341 Inv.nr. 1215. J.C. Kort, inwoners van het platteland van Holland; het register 'Vrijkopingen van doodslagen', 1371-1396, in: Nederlandse Historische Bronnen, 1, 's-Gravenhage 1979, pp. 1-41.
Naast de rekeningen van de trezorier stonden vanaf 1343 die van de klerk van de kost, die uitgaven voor de herberg deed. Ook deze klerk ontving gelden van diverse rekenplichtige ambtenaren. Hij deed voorts slechts uitgaven.
Deze naast elkaar lopende series rekeningen, in beide waarvan uitgaven van de herberg werden verantwoord, waren maar korte tijd geleden in het leven geroepen door graaf Willem IV. Deze had in 1339 juist de taak van de grafelijke klerk van voor die tijd onder twee personen verdeeld Smit, VIII, p. 107.
Dat veranderde in 1363 met de aanstelling van Jan van der Zickelen tot ontvanger en trezorier van Henegouwen, Holland en Zeeland Van Riemsdijk, p. 119. Van Riemsdijk, pp. 120-122. Van Riemsdijk, p. 154. Van Riemsdijk, pp. 170, 252-253 en 277 vlgg. Van Riemsdijk, pp. 299-300. Van Riemsdijk, p. 177.
De uitkering van het pandgeld werd dikwijls toegewezen aan andere rekenplichtige ambtenaren dan de trezorier of ook in vaste goederen uitgekeerd. Dit maakt het moeilijk om de kosten die de graaf voor zijn kanselarij moest maken, meer dan globaal aan te duiden. In 1425 werd het pandgeld echter door een vast salaris vervangen, dat door de trezorier werd betaald Van Riemsdijk, pp. 323-329. RR. 127 folio 79, RR. 128 folio 28 v-29, RR. 129 folio 22 v-23, RR. 130 folio 71 v en folio 72 v, RR. 131 folio 50 en folio 87.
In 1433, toen hertog Filips de kanselarij reorganiseerde Boven p. 70*. RR. 133 folio 46 v-48 v en folio 67.
Ook in de andere afdelingen van het rekenplichtig beheer stond de tijd niet stil. Het duidelijkst aanwijsbaar is de reorganisatie van het rentmeesterschap Zeeland. Dit werd aanvankelijk tot 1323 in zijn geheel geadministreerd door een enkele rentmeester. In 1324 werd het rentmeesterschap gesplitst in Zeeland beoosten Schelde en Zeeland bewesten Schelde Hamaker, I, pp. 202-205. Van Mieris, II, 275, te dateren: 18 maart 1323.
Ook in het rekenkundig beleid van de rentmeester van Noord-Holland kwam na de eerste rekening van 1317 Inv.nr. 1435. Pabon, pp. 109-112; zie echter Van Riemsdijk, p. 10. Hamaker, I, p. 47. Inv.nr. 1436.
In 1357 werd de taak van baljuw van Den Haag, die tot dat moment was vervuld door de rentmeester van Noord-Holland, toebedeeld aan een aparte ambtenaar Pabon, p. 109; Van Riemsdijk, p. 11. Inv.nrs. 1513 en 1515, 1591 vlgg.
Een dergelijke figuur van afsplitsing was ook bij de andere ambtenaren zichtbaar. Zo waren de baljuwschappen Delfland en Schieland in de veertiende eeuw verenigd, tot het baljuwschap Schieland in 1412 een aparte baljuw kreeg. In 1413 werden beide baljuwschappen in de persoon van Adriaan van Matenesse herenigd, waarna in hetzelfde jaar een definitieve splitsing plaatsvond met de benoeming van een afzonderlijke baljuw van Delfland Inv.nr. 893 folio 31 en 39 v. Inv.nr. 2028. Inv.nrs. 2013 en 2024. Beneden p. 173*. Van Riemsdijk, pp. 704-705.
Afgezien van enige veranderingen was de indeling van de rekeningen, die de rekenplichtige ambtenaren aan de graaf en diens raad ter controle voorlegden, steeds gelijk. In hun algemeenheid maakten alle rekeningen onderscheid tussen inkomsten en uitgaven. Aan het slot werden de totalen van beide delen onderling verrekend, waaruit het overschot of tekort van de rekening bleek. Deze eindpost heet reces.
Zeer eenvoudig was de inrichting van de rekeningen van trezorier en klerk van de herberg. Beiden ontvingen hun geld van rekenplichtige ambtenaren, waarnaast de trezorier enige andere inkomsten inde Boven pp. 124*-125*. Inv.nr. 1215. Smit, VIII, pp. 108-109.
Omdat het bezit van de graven van Holland door vervreemding steeds verminderde en anderzijds aanwies door besterften, was met name de rekening van de rentmeester van Noord-Holland aan meer veranderingen onderhevig dan de vorige. Het lijkt wel of dat reeds in de dertiende eeuw het geval was, daar in 1281 gedeelten van Noord-Holland afzonderlijk schenen te zijn beheerd Boven p. 122*. Dek, pp. 15-16. Inv.nr. 1118.
In 1317 was de indeling van de rekening van Noord-Holland ordelijker, omdat de lijftochten niet meer als zodanig werden genoemd. Wij zien een onderscheid naar Rijnland, Delfland en Schieland, gelegen tussen Schie en Gouwe. Hierna volgen in los verband inkomsten uit Maasland en Schiedam. Het laatste bezit was afkomstig uit de goederen van Aleid van Henegouwen en Floris, haar zoon, en het werd in het begin van de veertiende eeuw aan de grafelijke domeinen toegevoegd C. Hoek, 's-Gravenhuize, in: Rotterdams jaarboekje, 1962, pp. 231 en 233-235. Hamaker, I, p. 47. Hamaker, I, pp. 19-21. Hamaker, II, pp. 223 vlgg. Hamaker, II, pp. 17-19. Abdij Egmond, inv.nr. 437.
De inkomsten van Waterland waren vermoedelijk afkomstig van de goederen die graaf Floris V in 1282 verkreeg van Jan Persijn Inv.nr. 1118. Hamaker, I, pp. 268-269.
Dit alles maakt wel duidelijk dat de taak en daarmee de rekening van de rentmeester van Noord-Holland tussen de jaren 1317 en 1343 sterk werd herzien. Waarschijnlijk kwam de reorganisatie tot stand in 1334, toen wij wegens het nieuwe overzicht van de grafelijke goederen in Noord-Holland een zekere hervorming van de administratie veronderstelden Boven p. 93*. Smit, VIII, p. 147. Boven p. 127*
De uitgaven volgden een meer normaal patroon. De rentmeester van Noord-Holland verantwoordde als hofmeester de kosten van onderhoud aan het Hof te Den Haag. Hij deed uitgaven voor de verhuur van het domein, betaalde degenen die in de drie baljuwschappen van Noord-Holland een rente uit de bede ontvingen, en deed uitgaven voor bodeloon. Tenslotte nam hij uitgaven voor dijkonderhoud voor zijn rekening, die later elders voor de baljuw waren gereserveerd. Elke rekening sloot met een opgave van de achterstallen. De hoofden zijn in deze en andere rekeningen op een niet erg in het oog springende manier boven elke serie posten geplaatst.
Alle andere rekeningen dateren van ruimschoots na 1317. De inkomsten waren bij deze rentmeesters naar plaats gerangschikt, waarbij de bede en botting voorop placht te gaan, gevolgd door landhuur, tienden, visserijen en eventualiteiten, voortkomend uit verkoop. De uitgaven volgden het patroon van de rentmeester van Noord-Holland.
Het spreekt wel vanzelf dat deze vastheid in opzet het gevolg was van leggers, waarvan de rentmeester voor het opstellen van de rekening gebruik kon maken. De leggers van deze tijd, waarin de gegevens gedurig moesten worden bijgewerkt, zijn evenwel niet bewaard behalve een lijst van 1334 Inv.nr. 1434. Beneden pp. 141* en 143*-144*.
Als bijkomstig voordeel kon de rentmeester dankzij de legger zijn rekening reeds geruime tijd voor de afhoring in het net brengen zonder direct rekening te hoeven houden met de posten die nog niet waren voldaan Smit, VIII, pp. 215-217. Inv.nr. 1613 in fine.
De ouderwetse methode werd nog in praktijk gebracht door de rentmeesters van Noord- en Zuid-Holland in hun rekeningen van 1331 en 1337 Hamaker, I, pp. 13-47 en 75-118 (Noord-Holland) en pp. 119-137 (Zuid-Holland).
De rekeningen van de baljuws waren eenvoudiger dan die van de rentmeesters. De inkomsten bestonden naast verbeurde goederen voornamelijk uit boeten, die per plaats werden opgesomd. Bij gelegenheid inden zij ook beden of bij een aparte rekening de afkoop van militaire dienst Inv.nrs. 368 en 1900.
De rekeningen van de overige rekenplichtige ambtenaren verschilden in opzet niet met de voorgaande. Aanpassing was slechts nodig, waar hun taak dat eiste.
Uit het voorgaande is op te maken dat de rekeningen dankzij leggers op tamelijk eenvormige wijze tot stand kwamen. De globale indeling, kenbaar uit de rekening van de rentmeester van Noord-Holland van 1317, werd naderhand tijdens graaf Willem III enigszins verbeterd en de boekhouding gemoderniseerd.
Wij weten thans dat de graaf van Holland regelmatig rekeningen kreeg voorgelegd. Wat leverden zij hem echter op? Voor de dertiende eeuw kunnen wij daartoe wederom te rade gaan bij het overzicht van de inkomsten van het graafschap, daterend van 1281 Boven p. 122*. Boven p. 114*.
Ter vergelijking met de eenzijdige raming van 1281 kan een nauwkeurige berekening van de grafelijke inkomsten en vaste uitgaven aan de hand van rekeningen van 1372 of 1373 Inv.nr. 1299. Smit, VIII, pp. 189-198.
Hoewel de rekeningen alle grafelijke inkomsten en uitgaven moesten bevatten, schijnt er toch nog een andere geldstroom te zijn geweest. De schriftelijke neerslag daarvan kon natuurlijk niet groot zijn. Daarom vonden wij er slechts in één geval een aanwijzing van, toen hertog Willem V verklaarde dat hij zelf een ontvangen som geld zou besteden zonder dat de klerken die in hun rekening op mochten nemen Inv.nr. 244 folio 45 nr. 208, d.d. 29 maart 1354.
Bij dit alles dient te worden bedacht dat het graafschap sinds 1281 aanmerkelijk was vergroot met Gooiland, Waterland, Friesland, Amstelland, Woerden en Heusden. Het is daarom verbazend dat de opbrengst van het graafschap in 1372 slechts negenduizend pond hoger was dan in 1281. Het ligt voor de hand dat verschijnsel te wijten aan de afbrokkeling van het domein zij het door verkoop zij het door een weinig actief beheer Hoek, Schoonderloo, pp. 216-218. Dit verschijnsel zou slechts door een uitgebreide studie nader uitgediept kunnen worden. Smit, VIII, pp. 198-213.
Het lijkt wel of de grafelijke financiën er in de veertiende eeuw zo ongunstig voorstonden, omdat de mogelijkheden tot grootscheepse verkoop van onontgonnen gebied waren uitgeput. De laatste streek die daarvoor nog in aanmerking kwam, was de niet in cultuur gebrachte streek van Zuid-Holland op de grens met Brabant. Aan het eind van de dertiende eeuw was de graaf begonnen ook dit gebied te verkopen R. Rentenaar, Wendelnesse. Bijdrage tot de ontginningsgeschiedenis van de westelijke Langstraat, in: Mededelingen van de vereniging voor naamkunde te Leuven en de commissie voor naamkunde te Amsterdam, jaargang 40, 1964, pp. 73-97. R. Rentenaar, Overmate ten zuiden van de Oude Maas in de middeleeuwen, in: Historiunculae, (jaargang 10), Amsterdam 1965, pp. 130-141. Overmaat was de oppervlakte die een stuk wildernis na ontginning bij nauwkeurige nameting groter bleek dan aanvankelijk was geschat. Van der Linden, pp. 28-35 en 251-273. Van der Linden, pp. 38-62 en 65.
Zo is het te begrijpen dat de tekorten tijdens graaf Willem IV duidelijk werden. Bij een naar beneden afgeronde jaarlijkse opbrengst van de rentmeesterschappen Holland en Zeeland van 3.200 pond groten stonden uitgaven van 3.700 pond Smit, VIII, pp. 181-189.
Nog een middel restte de graaf in de veertiende eeuw, om zijn geldnood te lenigen. Het was de buitengewone bede, die hem moest worden toegestaan bij zijn inhuldiging, zijn huwelijk en die van zijn kinderen, wanneer hij de keizer vergezelde en bij calamiteiten zoals oorlog en dijkbreuk Smit, VIII, 187-189.
Wij mogen wel concluderen dat de inkomsten van de graaf uit zijn domein in de veertiende eeuw zeker ontoereikend waren voor zijn behoefte. Zijn jaarlijkse tekort bedroeg meer dan tien procent! Hij kon dit gat slechts dichten met leningen, buitengewone beden en domeinverkoop, middelen die zijn toekomstige positie nog afhankelijker zouden maken.
Blijkens de indeling van het cartularium van graaf Jan II kende het archief van de graven van Holland in 1299 een bepaalde orde Kruisheer, Pieter van Leiden, pp. 34-36.
Het is opvallend dat de te verwachten rubriek Noord-Holland vrijwel ontbreekt. Slechts bij de diversen komen twee akten over die streek voor. Niettemin lieten Pieter van Leiden en Gerard Alewijnsz. hun reeks registers voor graaf Willem III in opzet bij de indeling van het cartularium aansluiten onder toevoeging van Noord-Holland. Zo ontstonden registers voor Noord- en Zuid-Holland, Kennemerland, Zeeland, Friesland, Amstelland en Waterland, Woerden, Sticht, Brabant en Duitsland. Kruisheer, Pieter van Leiden, p. 60.
Voor de ordening van de charters was het schema van 1299 eveneens richtsnoer. Zij kwam naar voren in de oudste lijst van charters Inv.nr. 2113 sub b.
Voor de datering omstreeks 1360 lijken ons nog twee gegevens van belang. Hand AE, die Van Riemsdijk in de jaren 1362-1363 signaleerde Van Riemsdijk, p. 685. Inv.nr. 45. Inv.nr. 2114 folio 149-151 en 114-118. Inv.nrs. 604 en 910. Vergelijk de C in inv.nr. 2114 folio 149 en bij inv.nr. 2113 folio 23 v. C.M. Briquet, Les filigranes, Amsterdam 1968, p. 590 nrs. 11.667-11.674.
Na verloop van enige jaren werd al een nieuw overzicht van de charters opgezet, gerubriceerd van I tot XLVIII. Van Riemsdijk, 111. Inv.nr. 2115 pp. 14-17. Boven p. 96*. Inv.nr. 2115 p. 23. Inv.nr. 2115 folio 32 v, 33 en 34. Inv.nr. 2115 folio 36.
In het jaar 1440 hoort men weer van de grafelijke charters. Zij blijken thans geheel te zijn herordend, al moet hier worden opgemerkt dat wij er in het overzicht van 1390 al een aanzet van konden zien. De charters waren nu ondergebracht in veertig laden, die geen nummer of naam van een dossier droegen, maar uitsluitend Latijnse namen, die een onduidelijke opgave van de inhoud plachten te vormen. Inv.nr. 2117 folio 6 en 11-12; inv.nr. 2149 tweede stuk folio 1; Bijlage I, beneden pp. ?
In 1441 leverde Pieter van Renesse van Beoostenzweene de meest uitgebreide beschrijvingen van charters die aanwezig waren in vijftien laden. Inv.nr. 2118; bijlage I, beneden pp. 177*-179*. Inv.nr. 110. Inv.nr. 636. Inv.nrs. 154 en 798. inv.nr. 222 folio 38 nr. 203, geschreven door een hand van de tijd van Karel de Stoute.
De indeling naar laden werd nadien gehandhaafd en zo kwam zij in 1511 nogmaals voor. Inv.nr. 2120; bijlage I, beneden pp. 177*-179*.
In 1517 bleek deze ordening geheel te zijn gewijzigd. Boven p. 147*. RA. Arnhem, Huis Rozendaal, nr. 1503. J.C. Kort, Utrechtse oorkonden in Holland, in: Nederlands Archievenblad, jaargang 78, 1974, p. 125.
Een nieuwe ordening kwam na de zestiende eeuw tot nu toe niet meer tot stand. Wel werd de eventueel nog aanwezige orde in de negentiende eeuw grondig verstoord door de archivarissen Van Wijn en Bakhuizen van den Brink. In deze eeuw werden zij wederom bijeen geplaatst onder de benaming 'charters Suys', om aan te geven dat zij in diens overzicht voorkwamen.
Ook van de registers placht de administratie bij tijd en wijle lijsten op te stellen. Enige daarvan werden reeds eerder besproken. Van Riemsdijk, pp. 693-707.
In de tijd volgde nu een lijst van 24 registers die om een niet nader vermelde reden waren gelicht, en vijftien die in het schrijn bleven. Inv.nr. 2104. Tot sunt registri vasallorum sed per signum non inveniuntur proprio.
Volledig kon het overzicht ook niet zijn, daar van graaf Willem III twee registers ontbraken en van hertog Willem V zelfs drie in vergelijking met de thans nog aanwezige. De registers die in het schrijn bleven, zijn beter te identificeren. Het waren:
De lijst moet zijn opgesteld na 1375, omdat er twee registers geschreven door hand AG Boven p. 151*; inv.nrs. 652 en 740 ad p. 20. Inv.nrs. 226 en 664. Inv.nrs. 219, 222-225, 401, 652, 664 en 740. Boven p. 68*. Inv.nr. 740.
Maar, kan men zich afvragen, wanneer kan de registratie van de lenen aan de orde zijn geweest? Hiertoe kan slechts aanleiding zijn geweest in 1375 en in 1390, in het eerste jaar wegens de bewerking van het archief Boven p. 96*. Boven pp. 108*-109*.
Wij konden uit deze twee mogelijkheden geen keuze maken.
In 1391 blijken de registers bij gelegenheid van de beëindiging van de taak van Dirk Foppenz. anders te zijn genummerd. Inv.nr. 2105; Van Riemsdijk, pp. 696-699.
Niet lang hierna kwam een nieuwe nummering tot stand, waarbij de registers werden gemerkt met de vooreerst weinig zeggende letters EL. Van Riemsdijk, pp. 699-701. J.H.W. Unger, regestenlijst voor Rotterdam en Schieland tot in 1425, Rotterdam 1907, pp. IX-XII. Rekenkamer rood nr. 64 b folio 21 v.
EL
Omstreeks 1425 werden de benamingen met letters door Pieter van Gapinge duidelijker gemaakt bij zijn opsomming van registers, rekeningen en dergelijke. Van Riemsdijk, p. 701. Inv.nr. 2136 folio 9. Inv.nr. 2136 folio 8.
De rekeningen van de trezorier waren voorzien van een C en een cijfer Inv.nr. 2136 folio 23-28. Inv.nr. 2136 folio 31-33 v. Inv.nr. 2136 folio 35. Inv.nr. 2136 folio 43-44 v.
In het overzicht van Pieter van Gapinge bleken de registers, gevormd na de EL.-serie, van een Romeinse nummering te zijn voorzien Inv.nr. 2136 folio 1-6 v.
Ook deze nummering bleef onveranderd tot deze eeuw zoals het geval was met de EL.-nummers.
Het archief werd na 1430 voornamelijk vermeerderd met leenregisters Inv.nrs. 713-739. Inv.nr. 2108. Boven pp. 147*-148*. Inv.nr. 217 in fine. Schaprae is een synoniem van kas. Heren van Blois, inv.nr. 1 in capite. Inv.nrs. 2110 en 2102 folio 223-236 v; Van Riemsdijk, p. 702.
Daar de graven van Holland pas in 1291 de meer uitgebreide titulatuur 'graaf van Holland, Zeeland en heer van Friesland' zijn gaan voeren Kruisheer, pp. 103-108; ? OHZ., I, 21.
Het lijkt onnodig bij een archief als dat van de graven van Holland, dat zonder pasklaar model is, nadruk te leggen op de wenselijkheid van een verantwoording. Vroeger waren de stukken immers verspreid over een aantal fondsen. De registers van de graven van Holland waren opgenomen in het archief van de leen- en registerkamer van Holland, de rekeningen tot 1432 waren als retroacta bij de afgehoorde rekeningen van de Hollandse rekenkamer gedeponeerd en de charters vormden als de zogenaamde charters 'Suys', de charters 'niet Suys' en de charters 'Henegouwen' een vrijwel ondoordringbaar geheel. Die verspreiding is in deze inventaris ongedaan gemaakt. Alle stukken bestemd voor de graven van Holland, voorzover zij na 1428 niet behoorden aan Hof van Holland of rekenkamer Zie hiervoor / hierna
Dat is de aangewezen werkwijze voor de ordening van elk archief. Bij een landsheerlijk archief was zij echter nog niet eerder toegepast. De archieven van de graven van Henegouwen en Vlaanderen, van de graven en hertogen van Gelre en de hertogen van Brabant zijn thans nog steeds samengesteld uit aparte verzamelingen van registers, rekeningen en charters.
Maar hoewel een landsheerlijk archief nog niet eerder was geïnventariseerd, konden niettemin aanknopingspunten worden gevonden bij eerder bewerkte archieven van heerlijkheden die de structuur van een archief met semi-overheidsgezag boden. Eerst moest de juiste volgorde van de diverse rubrieken worden bepaald. Voorop zijn de stukken van persoonlijke aard geplaatst, omdat eerst de aanwezigheid van de graven moet worden vastgesteld, voordat van een archiefvorming door graven sprake kan zijn. Zij verwierven vervolgens rechten tegen anderen; deze zijn opgenomen in afdeling B. In afdeling C treft men de uitoefening van de bevoegdheden door de graven aan. Na het aspect van het bestuur komt het beheer van het grafelijk bezit in afdeling D aan de orde. In het verlengde hiervan zijn in afdeling E de stukken geplaatst betreffende de zorg voor het archief en de volledigheid daarvan.
In alle gevallen waren er bij vroegere inventarissen voorbeelden aan te wijzen van een indeling met behulp van afdelingen zoals hier is gegeven. De afdelingen A en B kwamen eerder voor bij het archief van de heren van Voorne Kort, Voorne, passim. Kort, Haarlem, passim. archief ACB, 3.01.02, p. 18 vlgg. Zie noot 966. P.A. Meilink, het archief van de abdij Egmond, eerste stuk, 's-Gravenhage 1951, passim. A.P. van Schilfgaarde, het archief van het huis Bergh, inventaris, tweede stuk, 1932, p. 292.
Bij de plaatsing van de stukken in de diverse afdelingen deed zich nog menig probleem voor. Bij afdeling A konden de stukken betreffende de verwerving van het graafschap en de inhuldiging een plaats vinden, daar zij de nieuwe graaf kenbaar maakten. De formele beleving werd in afdeling B geplaatst. De graven van Holland werden bij gelegenheid ook door de Friezen ingehuldigd maar omdat de gevolgen daarvan niet duurzaam waren, zijn de stukken Inv.nrs. 357, 363 en 376.
Een moeilijkheid was voorts, wat moest worden gedaan met de stukken van degene die geen graaf was, maar zijn erfgenaam of weduwe. De stukken van deze personen zijn in afdeling A geplaatst, omdat zij een persoonlijk karakter droegen, waardoor verspreiding over volgende afdelingen aanleiding tot verwarring zou geven: men zou denken dat er gelijktijdig twee graven waren! Bedoelde stukken volgen op hun beurt de onderverdeling van de gehele inventaris zonder dat die nader door koppen kenbaar is gemaakt. In het bijzonder kan hier worden gewezen op de collectie stukken van Jan de bastaard van Beieren Inv.nrs. 124-135.
Afdeling B betreffende rechten van de graven leverde alleen de moeilijkheid dat zij ook bij traktaat rechten konden verwerven. Zo legden de graven van Vlaanderen en Holland hun wederzijdse rechten in 1250 Inv.nr. 643. Rubriek B V.
In afdeling C is bij de landstreken een volgorde aangebracht die naderhand steeds is aangehouden. Voor de streken Noord-Holland, Kennemerland, Zuid-Holland en Zeeland was de onderlinge verhouding niet goed vast te stellen. De volgende zijn evenwel naar datum van verwerving ingepast. De inventaris sluit hier in feite aan op de verdeling die reeds in de oudste reeks registers ten tijde van graaf Willem III is gemaakt.
Geheel naadloos kon dit schema op enige ondergeschikte punten helaas niet worden volgehouden. Zo doorbrak een charter, behorend tot de stukken met betrekking tot het oproer van het Kaas- en Broodvolk Inv.nr. 271. Inv.nrs. 723-634. OSU., I, 126. Inv.nr. 849 folio 73.
Evenals in de inventaris van de ambtenaren van het centraal bestuur werd in afdeling C geen rekening gehouden met het onderscheid van binnen- en buitenland. Wel gaat het binnenland aan het buitenland vooraf.
De graaf van Holland wist zijn gezag op bepaalde momenten meer tot gelding te brengen dan op andere. Wanneer hij voogd van het Sticht aan deze zijde van de IJssel was Zie hiervoor / hierna AGN., IV, pp. 86-88.
In afdeling D zijn de muntzaken gerekend tot de verantwoordelijkheden van de trezorier als hoogst verantwoordelijk financieel ambtenaar. Zij dienden om hun aspect van algemeenheid voor de rekeningen te worden geplaatst evenals de registers van schulden. De rekeningen zijn eveneens van algemeen naar bijzonder gerangschikt met gebruikmaking van het territoriale beginsel. Voorop staat de trezorier of de klerk die tevoren een soortgelijke taak vervulde. Zie hiervoor / hierna Zie hiervoor / hierna
Rubriek E bevat behalve oude inventarissen van het archief van de graven de overzichten van het archief van Henegouwen of alleen de Hollandse stukken daaruit. Tevens zijn er de cartularia van de stukken van Henegouwen in opgenomen, omdat het de functie van deze registers Inv.nrs. 2144-2148.
Enige problemen bij de inventarisatie konden in de voorgaande verantwoording nog niet naar voren worden gebracht. In afdeling A is met negatieve nummers een aantal vidimussen opgevoerd, die naar ons idee moesten worden gerekend tot de stukken die gediend hadden tot de verwerving van het graafschap. Zij kunnen gelden als retroacta. De plaatsing van een vidimus, dat later tot veel later kan zijn opgesteld dan het origineel, vormt een probleem, daar het een geheel andere functie kan hebben gehad dan dat origineel. Om praktische redenen is het vidimus evenwel behandeld alsof het een origineel zou zijn. Een negatief nummer bepaalt thans de plaats, waarop zij naar ons idee volgens hun doel hadden behoren te staan.
In slechts weinig gevallen zijn gegevens over het opstellen van vidimussen voorhanden. Voor het jaar 1418, toen gravin Jacoba een actie op touw zette om haar rechten op het graafschap te verstevigen, zijn wij evenwel behoorlijk ingelicht. Zij zette haar streven kracht bij door vidimussen te later vervaardigen van de originele oorkonden van de keizer, waarover zij kon beschikken. Daartoe zond zij op 17 april 1418 boden naar de abt van Egmond en de proost van St. Pieter, die inderdaad op 10 mei daarna vidimussen opmaakten. Inv.nrs. 23 en 178. Inv.nr. 1270 c. bodeloon.
Vidimussen van stukken uit andere archieven konden niet op de plaats van hun origineel worden gezet, omdat dat uiteraard niet in het archief van de graven van Holland aanwezig is. Zij dienden blijkbaar als voorbeeld voor een bepaalde zaak en werden daarom geplaatst op een wijze, die het best scheen.
Afschriften zouden op overeenkomstige wijze als de vidimussen op de plaats van het origineel worden gehouden tenzij een duidelijke onderlinge samenhang viel aan te tonen. Daarom kon een aantal afschriften op een blad perkament Inv.nr. 348. Zie hiervoor / hierna Inv.nr. 384. Inv.nrs. 136-138.
Op overeenkomstige wijze werd gehandeld met de leenregisters van Brederode. Inv.nrs. 776 en 777.
Is met vidimussen en afschriften dus sprake van een compromis, ook in de rest van de inventaris kon niet alles zo logisch bij de indeling naar streken en zaken worden aangesloten als wel wenselijk was, omdat vele registers er zich door hun overschrijving van grenzen aan onttrekken. Hetgeen in de aparte rubrieken ontbreekt, dient daarom steeds in de voorgaande algemene afdeling te worden gezocht. Omdat in dit stadium moest worden nagelaten toegangen op de registers bij de inventaris te voegen, moet de opsporing van de akten tot 1440 daaruit nog plaats vinden via de index van Gousset, die dateert uit de achttiende eeuw Van Riemsdijk, pp. 679 en 703-704.
De door een graaf verkregen mogelijkheid tot lossing van een bepaald goed Inv.nrs. 1021, 1022, 1024.
In de afdeling 'Eigendommen' zijn ook steeds de archieven van aan de graaf vervallen heerlijkheden opgenomen. In de gevallen van de heren van Haarlem, Voorne, Blois en Putten zijn zij apart beschreven. Bij die van de heren van Amstel en Heusden is daar wegens de gebrekkige overlevering van afgezien.
De rekeningen in afdeling D zijn zonder meer in de desbetreffende afdeling geplaatst. De aanwending van een structureel beginsel, aansluitend bij de taak van de trezorier, is bij de rekeningen van die ambtenaar achterwege gelaten. Door de steeds wisselende regelingen voor deze ambtsdrager tot het derde kwart van de veertiende eeuw Zie hiervoor / hierna
De hier aanwezige rekeningen van de herberg, die door de ambulante levenswijze van de grafelijke familie een onbestendige factor in het rekenplichtige beleid van de graafschappen vormde, zijn na die van de trezorier geplaatst, daar ze van hem in een eerder stadium waren losgemaakt. Omdat de graven en hun familie ook in de andere graafschappen moesten worden onderhouden, berusten rekeningen van hun herberg thans ook in de archieven te Bergen in Henegouwen L. Devillers, Sur les expéditions des comtes de Hainaut et de Hollande en Prusse, zijnde rolrekening door Jan van Leiden d.d. 1336, in: Bulletin du Commission Royale d'histoire, 4e serie V, Brussel 1878, pp. 127-142. (L.P.) Gachard, inventaire des registres des Chambres des Comptes, deel II, Brussel 1845, inv.nrs. 1777-1779 d.d. 1349, 1363-1364 en 1379-1380; en inv.nrs. 1788-1790 d.d. 1420-1421. J. Finot, Inventaire sommaire des Archives départementales antérieures à 1790, Nord, Archives civiles, - Série B. deel VII, Rijssel 1892, nrs. B 3275, pp. 148-150 d.d. 1332, B 3277, pp. 154-157 d.d. 1333, B 3279, pp. 159-160 d.d. 1399-1400, B 3280, pp. 160-163 d.d. 1400-1401, B 3281, pp. 163-165 d.d. 1405, B 3282-3283, pp. 165-167 d.d. 1407. Inv.nr. 71. L. Devillers, Sur le mort de Guillaume le Bon, comte de Hainaut, de Hollande, de Zélande, et seigneur de Frise, in: Bulletin du Commission Royale d'histoire, 4e serie V, Brussel 1878, pp. 409-423.
De overige rekeningen gaven voor hun plaatsing in de inventaris geen bijzondere moeilijkheden of aanleiding tot toelichting. De einddatum van opname van de rekeningen was 1432, toen alle afdelingen van het financieel beheer door hertog Filips op een nieuwe wijze werden gecontroleerd. Zie hiervoor / hierna
Deze inventaris geeft geen nadere toegangen anders dan het archief zelf biedt. Hij geeft zelfs minder, omdat de alfabetische index, die M. Gousset maakte op de oude registers tot 1440 Zie noot 992. Inv.nrs. 2157 en 2158. Hoek, Maasland; Ketel; de Lier, passim.
Omdat een ruil van stukken met België niet kon worden verwezenlijkt Zie hiervoor / hierna Van Mieris, II, 77.
Als ander onaangenaam gevolg van het mislukken van bovengenoemde archiefruil met België moest een bijlage worden opgenomen van stukken, behorend of behoord hebbend tot het archief van de graven van Holland, maar elders berustend. In de lijst zijn ook stukken opgenomen die op Holland en Henegouwen betrekking hebben, als ook een aantal stukken Bijlage nrs. 85, 86 en 88-90.
De registratie handelde zelf bij gelegenheid anders. Toen in de zestiende eeuw een verzameling charters uit de kelder op het Binnenhof te voorschijn kwam Inv.nr. 2119. P.J. Meij, Gelderse charters uit München teruggekeerd, 's-Gravenhage 1953.
Na de index op namen van personen en plaatsen zijn als bijlage eveneens diverse concordanten toegevoegd. In de concordant op het overzicht van C. Suys zijn behalve de stukken uit deze inventaris tevens de stukken van de heren van Haarlem, Voorne, Blois, Putten en Strijen en de ambtenaren van het centraal bestuur verwerkt, teneinde een beter inzicht in de gehele beschrijving van Suys te kunnen bieden. Zelfs de stukken die naar andere archieven zijn overgebracht, zoals het geval is met het archief van de bisschoppen van Utrecht, zijn in deze concordant opgenomen. Soms waren de identificaties van de stukken wegens de vage beschrijvingen van Suys echter problematisch.
In de concordant van de charters in Henegouwen op de inventaris van J. de Saint Genois is op overeenkomstige wijze met elders geplaatste stukken gehandeld. Het was wegens de tijdsfactor niet doelmatig een inventaris van verloren stukken samen te stellen zoals wel gebeurde bij de kleinere archieven van de heren van Voorne en die van Haarlem. Een dergelijke bijlage had ten dele op kunnen wegen tegen het grote verlies aan charters Zie hiervoor / hierna
Het zou op zichzelf op de weg van de bewerken hebben gelegen een onderzoek te verrichten naar de in Rijssel aanwezige stukken uit het archief van de graven van Holland. Zie hiervoor / hierna en noot 918.
Voor de beschrijving van de stukken is het volgende van belang. De namen van medezegelaars werden niet opgenomen tenzij zij als medeoorkonder optraden. Ook de namen der getuigen zijn weggelaten. Voor de spelling van de voornamen is Van der Schaar J. van der Schaar, Woordenboek van voornamen, Utrecht-Antwerpen 1970 5. Kruisheer, pp. 126-128. R. Fruin, Handboek der chronologie voornamelijk van Nederland, Alphen aan den Rijn 1934.
Steeds is er naar gestreefd het ontwikkelingsstadium van het stuk zo duidelijk mogelijk aan te geven. Het origineel wordt steeds als charter aangeduid. Concepten en minuten worden als zodanig benoemd en afschriften zijn zoveel mogelijk gedateerd. Er wordt niet gewezen op de staat van de stukken. Afschriften worden bij de beschrijvingen alleen in zoverre aangehaald als zij van nut zijn voor het herstel van een beschadigde tekst. De kennis van de inhoud van een stuk kan ook afkomstig zijn van een oude inventaris. Is dat het geval, dan wordt dat aangegeven. Zo niet dan wordt daarvoor stilzwijgend verwezen naar de concordant. In een N.B. is de jongste drukplaats aangegeven met gebruikmaking van de regesten van Kruisheer en Berkelbach. Zonder nadere aanduiding is verwezen naar de nummers van de teksten en naar de pagina's, wanneer de nummers ontbreken. De retroacta zijn onmiddellijk na het stuk geplaatst, waardoor zij in het archief kwamen, voorzien van een asterisk(*).
In afdeling A werd aan elke graaf of gravin een beknopte levensschets gewijd. De gegevens hiervoor zijn, tenzij anders vermeld, ontleend aan Dek. Voor deze inventaris is de eenvoudige aanduiding graven van Holland aangehouden. Deze titel gold tot 1290, waarna de gebieden Zeeland en Friesland eveneens in de titulatuur tot uitdrukking werden gebracht. Kruisheer, pp. 103-108.
Het beginpunt van het archief van de graven van Holland werd gesteld op het jaar 889 OHZ., I, 21.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Een aantal stukken van dit archief is in een slechte materiële staat, wat tot gevolg heeft dat het niet aangevraagd kan worden. Deze stukken zijn wel verfilmd en zijn te raadplegen op micofiche. Zie de lijst in de toegang voor welke inventarisnummers dit betreft.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Graven van Holland, nummer toegang 3.01.01, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Graven van Holland, 3.01.01, inv.nr. ...
Nationaal Archief, Den Haag
Algemeen Rijksarchief, Brussel, België
Archief Lille (Rijsel), Frankrijk
Staatsarchief Bergen, België
Koninklijk Huisarchief, Den Haag
Zeeuws Archief, Middelburg
Bibliothèque Nationale, Parijs
Gemeentearchief Amsterdam
Gemeentearchief Leiden
Inventarisnummers van dit archief zijn in kopievorm beschikbaar
Microfilm
Omdat de graven en hun familie ook in de andere graafschappen moesten worden onderhouden, berusten rekeningen van hun herberg thans ook in de archieven te Bergen in Henegouwen. Zie: L. Devillers, Sur les expéditions des comtes de Hainaut et de Hollande en Prusse, zijnde rolrekening door Jan van Leiden d.d. 1336, in: Bulletin du Commission Royale d'histoire, 4e serie V, Brussel 1878, pp. 127-142. In Brussel is ook een gedeelte van het grafelijk archief aanwezig, zie: (L.P.) Gachard, inventaire des registres des Chambres des Comptes, deel II, Brussel 1845, inv.nrs. 1777-1779 d.d. 1349, 1363-1364 en 1379-1380; en inv.nrs. 1788-1790 d.d. 1420-1421.Voor de aanwezige rekeningen in Rijssel zie: J. Finot, Inventaire sommaire des Archives départementales antérieures à 1790, Nord, Archives civiles, - Série B. deel VII, Rijssel 1892, nrs. B 3275, pp. 148-150 d.d. 1332, B 3277, pp. 154-157 d.d. 1333, B 3279, pp. 159-160 d.d. 1399-1400, B 3280, pp. 160-163 d.d. 1400-1401, B 3281, pp. 163-165 d.d. 1405, B 3282-3283, pp. 165-167 d.d. 1407.
Als onaangenaam gevolg van het mislukken van de archiefruil met België in 1953 moest een bijlage worden opgenomen van stukken, behorend of behoord hebbend tot het archief van de graven van Holland, maar elders berustend. In de lijst zijn ook stukken opgenomen die op Holland en Henegouwen betrekking hebben, als ook een aantal stukken Bijlage nrs. 85, 86 en 88-90.
Voor een volledig overzicht van elders berustende archieven van de graven van Holland raadpleegt men de Bijlagen 1-9 van deze inventaris.
Hij volgde in 1204 zijn broer Dirk VII op als graaf van Holland, welke waardigheid hem tijdens de Loonse oorlog betwist werd door zijn nicht Ada en Lodewijk van Loon, haar man. Hij huwde in eerste echt Aleid van Gelre in 1198. Nadat zij in 1218 gestorven was, huwde hij vervolgens in 1220 Maria van Brabant. Hij stierf in 1222.
Gedrukt: A.C.F. Koch, 'Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299', dl. I, 304.
Hij was zoon van graaf Willem I, huwde Machteld van Brabant en stierf in 1234.
Gechirografeerd
Gedrukt: OHZ., I, 347.
Hij was zoon van roomskoning Willem II, geboren in 1254. Hij huwde Beatrijs van Vlaanderen en werd in 1296 vermoord.
Gedrukt: J.G. Kruisheer, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, deel IV, 1278-1291, nr. 2288.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 973.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2296.
Hij was zoon van graaf Floris V, geboren in 1284. Hij huwde in 1297 Elisabeth van Engeland en stierf twee jaar later.
Gedrukt: Kruisheer OHZ., IV, 2229, 2232 en 2509.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, l021.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, l093; Kruisheer, 1028 en 1029.
Hij volgde in 1299 zijn achterneef Jan I op. Hij was in 1270 gehuwd met Fillippa van Luxemburg. Hij stierf in 1304.
Gedrukt: W.S. Unger, 'Bronnen tot de geschiedenis van Middelburg in den landsheerlijken tijd', deel I, 458.
Gedrukt: F. van Mieris, 'Groot charterboek der graven van Holland, van Zeeland en heeren van Friesland enz.' deel II, nr. 1.
Gedrukt: Van Mieris, II, 2.
Gedrukt: Van Mieris, II, 3.
Gedrukt: Van Mieris, II, 3.
Gedrukt: Van Mieris, II, 3.
Gedrukt: Van Mieris, II, 4.
Hij was zoon van graaf Jan II. Hij huwde in 1305 Johanna van Valois. Hij stierf in 1337.
Gedrukt: L. Devillers, in: Bulletin de la Commission Royale d'histoire, 4e serie, V, Brussel 1878, 426-436.
Dit charter is waarschijnlijk getransfigeerd geweest met een charter, afkomstig uit het kasteel Hemmen, dat de overeenkomst inzake hetzelfde huwelijk van de dag tevoren behelsde. Daar het archief van het kasteel Hemmen in 1944 vrijwel geheel is verbrand, kan in deze geen uitsluitsel meer verkregen worden. Zie: H.S. Lucas, The low coutries and the hundred years war, 1326-1347, Michigan 1929, p. 503.
Hij was de zoon van graaf Willem III, huwde Johanna van Brabant en stierf in 1345. Zij stierf in 1406.
Th.; van Riemsdijk, 'De tresorie en de kanselarij van de graven van Holland en Zeeland uit het Henegouwsche en Beyersche huis', 85.
Hij was kleinzoon van graaf Willem III via Margaretha, zijn moeder. Hij werd in 1346 verbeider en in 1351 graaf van Holland en Zeeland en heer van Friesland, wat hem overigens door zijn moeder werd betwist. In 1354 werd deze onenigheid te zijnen voordele beslecht. Hij huwde in 1352 Machteld van Lancaster, die in 1362 stierf. Zelf was hij wegens verstandsverbijstering vanaf 1358 tot zijn dood in 1389 buiten staat het land te regeren..
De namen van de opstellers blijken alleen uit de zegels en zegelstaarten. Dirk van Brederode lijkt hier nogmaals vertegenwoordigd door een tegenzegel.
Gedrukt: L. Devillers, 'Cartulaire des comtes de Hainaut, de l'avènement de Guillaume II la mort de Jacqueline de Bavière', 155.
Gedrukt: Van Mieris, II, 728-729.
Gedrukt: Devillers, Cartulaire, 157.
16 januari 1347: vidimus van Willem van Rolland, abt van Egmond, van de akte van 7 september 1346. Zie inv.nr. 21.
Gedrukt: Van Mieris, II, 739-740.
Gedrukt: Van Mieris, II, 740.
Gedrukt: J.C. de Jonge, Verhandelingen en onuitgegeven stukken betreffende de geschiedenis der Nederlanden, I, Delft 1825, 20-32.
Keizerin Margaretha droeg het bestuur van het bovengenoemde gebied 5 januari 1349 over aan Willem V. Daar in deze akte vrijwel dezelfde getuigen voorkomen, zal het stuk omstreeks die dag zijn opgesteld.
Gedrukt: J.C. de Jonge, 'Verhandeling over de oorsprong der Hoeksche en Kabeljaauwse twisten enz.',Leiden 1817, blz. 290-295.
De tekst is hersteld met het origineel in: S.W.A. Drossaers, 'Het archief van de Nassauschen Domeinraad', eerste deel, inv.nr. 1448, regest nr. 475.
Gedrukt: Van Mieris, II, 771-772.
9 december 1351: vidimus van Wouter, abt van Grimbergen, van de akte van 5 december 1350. Zie inv.nr. 27.
Gedrukt: Van Mieris, II, 824-825.
Albert van Beieren was de broer van hertog Willem V, die hij na diens krankzinnigheid opvolgde als ruwaard. Na diens dood in 1389 volgde hij ook titulair op. Hij huwde in 1353 Margaretha van Brieg, die in 1386 stierf. Daarna hertrouwde hij in 1394 met Margaretha van Kleef, die hem overleefde en in 1411 stierf. Hij overleed zelf in 1404.
Gedrukt: Van Mieris, III, 332-334.
Gedrukt: Van Mieris, III, 199-200.
De tekst hersteld met inv.nr. 33 folio 1.
Deze katern is incompleet.
De beschrijving van dit charter is geheel ontleend aan de dorsale aantekeningen en inv.nr. 2102 folio 128v nr. 1.
Door beschadiging ontbreken in de tekst ca. drie letters.
Gedrukt: A. Kluit, Historie der Hollandse staatsregering tot aan het jaar 1795. Dl. V, Amsterdam 1805, pp. 247-250 (met weglating van enige namen).
De tekst hersteld met inv.nr. 224 folio 35v-36 nrs. 158-159.
Gedrukt: Van Mieris, III, 48-49.
Gedrukt: Van Mieris, III, 127.
Gedrukt: Van Mieris, III, 185-186.
Gedrukt: Van Mieris, III, 214-216 (Latijnse versie).
De tekst hersteld met inv.nr. 173 folio 25v-26.
Deze akte is een retroakte bij inv.nr. 48.
Gedrukt: Van Mieris II, 706-707.
Het is duidelijk dat Otto inv.nr. 49 na zijn afstand van de heerlijkheid Voorne e.d. aan hertog Albert heeft overgeven.
Willem VI was de zoon van hertog Albert, geboren in 1365, waarna hij in 1385 graaf van Oostervant werd. Hij huwde Margaretha van Bourgondië en stierf in 1417. Zijn vrouw stierf in 1441.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 255.
2 april 1418: vidimus van Nicasius, abt van Cambron, van de akte van 6 december 1411. Zie inv.nr. 51.
11 januari 1422; vidimus Nicasius, abt van Cambron, van de akte van 15 augustus 1416. Zie inv.nr. 54.
Zie inv.nr. 56.
De eerste elf folio's ontbreken, maar zijn nog afgeschreven in de kopie, aanwezig in het Noord-Hollands Archief, toegang 1, Leen- en Registerkamer van Holland, 1300-1580, inv.nr. 67.
Afgehoord op 23 oktober 1428, tezamen met inv.nr. 61.
Afgehoord op 23 oktober 1428, tezamen met inv.nr. 60.
De bijlage is beschreven in inv.nr. 63.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 62.
Van Riemsdijk, 97.
Van Riemsdijk, 98.
Jacoba was de dochter van hertog Willem VI en huwde in 1415 Jan van Tourenne, die twee jaar later stierf. In 1418 hertrouwde zij met hertog Jan IV van Brabant. In 1421 bevond zij dit huwelijk ongeldig en hertrouwde het volgend jaar met Humphrey van Gloucester, welk huwelijk in 1425 ongeldig werd verklaard. Tenslotte huwde zij in 1432 Frank van Borsele, die in 1470 stierf. Hij overleefde zijn vrouw vierendertig jaar. Vanaf 1417 moest zij gedurig strijd leveren over de opvolging in het graafschap, eerst tegen haar oom Jan van Beieren, elekt van Luik, vanaf 1425 tegen hertog Filips van Bourgondië.
Afgehoord 22 december 1406.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 342-343.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 165-166.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 409-411.
11 april 1423: vidimus van burgemeester en schepenen van Abbeville van de akte van 9 juli 1406, zie inv.nr. 70.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 1028-1029.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 1029.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 384-385.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 383.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 385-386.
De tekst hersteld met inv.nr. 231 folio 7v -8 nr. 16.
10 mei 1418: vidimus van Gerard van Okkenberg, abt van Egmond, en Jacob van Lichtenberg, proost van St. Pieter te Utrecht, van de akte van 7 september 1346. Zie inv.nr. 23.
10 mei 1418: vidimus van Gerard van Okkenberg, abt van Egmond, en Jacob van Lichtenberg, proost van St. Pieter te Utrecht, van de akte van 14 juni 1330, zie inv.nr. 178.
april 1420: vidimus van de abt van St. Jan te Valenciennes van de akte van 21 oktober 1314, zie inv.nr. 177.
17 dec. 1433: vidimus van (Willem), abt van Egmond, en deken en kapittel van St. Marie te 's - Gravenhage van 19 nov. 1370, zie inv.nr. 180.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 501-502.
Zie ook het exemplaar van hertog Jan van Beieren, inv.nr. 110.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 521-525.
De tekst hersteld met inv.nr. 231 folio 25.
Deze en de volgende nummers zijn geheel of gedeeltelijk afkomstig van Frank van Borsele.
Het originele register 'Voorne A' is beschreven in: J.C. Kort, 'Het archief van de heren van Voorne, burggraven van Zeeland', 1272-1371, 3.19.56, inv.nr. 29.
Jan van Beieren was de tweede zoon van hertog Albert. Hij werd in 1389 elect van Luik maar gaf in 1417 de voorkeur aan zijn rechten in Holland. Dit streven bracht hem in conflict met Jacoba van Beieren, zijn nicht. Hij huwde in 1419 Elisabeth van Görlitz, die stierf in 1451. Zelf stierf hij in 1425. Hij had geen wettige afstammelingen maar wel een aantal bastaarden, waarvan een Jan heette. Deze was in 1434 overleden. Rosa, p. 114 nr. 218.
10 oktober 1437: vidimus van Johan van Wezel, abt van OLV te Luxemburg, van 10 december 1420, zie inv.nr. 97.
16 maart 1394: vidimus van hertog Albert van de akte van 10 juni 1377, zie inv.nr. 30.
Gedrukt: Van Mieris, III, 606-607. De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 119 nr. 519.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 490-491.
Zie ook het exemplaar van gravin Jacoba van Beieren, inv.nr. 83.
Dit charter is niet uitgegaan. Vergelijk S.W.A. Drossaers, 'Het archief van den Nassauschen Domeinraad', eerste deel, inv.nr. 1294, reg. nr. l090.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 554-556.
De tekst hersteld met inv.nr. 232 folio 1.
Van Riemsdijk, 106.
Met aparte rekening van de molens en het hof van den Briel, 22 februari 1418 - 24 juni 1419, 1 katern.
Zie de kopnoot onder 1.12 Jan van Beieren.
Gecancelleerd.
Gecancelleerd.
Filips van Bourgondië was de neef van hertog Jan van Beieren en verkreeg in 1425 van hertog Jan IV van Brabant diens rechten in Holland, wat hem in conflict bracht met gravin Jacoba van Beieren. Hij huwde driemaal, eerst in 1409 Michaëla van Frankrijk, die in 1422 stierf, vervolgens in 1424 Bonne van Artois, die het volgende jaar stierf, en tenslotte Isabella van Portugal, die hem overleefde, daar hij in 1467 stierf. Zij stierf vier jaar later.
De tekst hersteld met inv.nr. 235 folio 25v -26v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 665.
De tekst hersteld met inv.nr. 235 folio 27v-28v.
De tekst hersteld met inv.nr. 235 folio 28v -30.
In het vidimus luidt de datum 24 juli 1425.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 867-868.
Gedrukt: T.S. Jansma, 'Raad en Rekenkamer in Holland en Zeeland tijdens hertog Philips van Bourgondië', 200-203.
Karel was de zoon van hertog Filips, geboren in 1433, en werd in 1440 in de echt verbonden met Katharina van Frankrijk. Nadat zij in 1446 gestorven was, huwde hij in 1454 Isabella van Bourbon, die in 1465 stierf. Tenslotte huwde hij in 1468 Margaretha van York, die stierf in 1503. Hij stierf in 1477.
Gedrukt: C. van Alkemade en P. van der Schelling, beschrijving van de stad Briele en den lande van Voorn, Rotterdam 1729, II, 77-83.
De tekst hersteld met: RA Utrecht, archief kapittel ten Dom, inv.nr. 948, geïnsereerd in de renversaal. De tekst heeft voor Hamme ten onrechte: Nieuwland, heer Simonshaven.
Zie voor de tafel inv.nr. 2151.
Karel V werd geboren in 1500 en huwde in 1526 Isabella van Portugal. Hij stierf in 1558, nadat hij in 1555 in de Nederlanden afstand had gedaan van zijn titels.
Hij was de zoon van Karel V en huwde achtereenvolgens Maria van Portugal, Maria de Bloedige, Isabella van Valois en Anna van Oostenrijk, die in 1580 stierf. Hij werd in 1581 in de Nederlanden afgezworen en stierf in 1598.
Zie voor de volgende stukken ook: J.L. van der Gouw, 'Stukken afkomstig van de ambtenaren van het Centraal Bestuur tijdens de regering van Karel V', ca. 1500-1550, 3.01.02, inv.nrs. 937-950.
Van Riemsdijk, 88.
Gedrukt: OHZ., I, 316.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ, II, 828.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1038.
Gedrukt: L. Devillers, 'Cartulaire des comtes de Hainaut, de l'avènement de Guillaume II la mort de Jacqueline de Bavière', 155; Van Mieris, II, 144.
Gedrukt: L. Devillers, 'Monuments pour servir à l'histoire des provincies de Namur, de Hainaut et de Luxembourg', 233.
De tekst hersteld met inv.nr. 324 folio 15v nr. 43.
Gedrukt: Van Mieris, II, 702.
Gedrukt: Van Mieris, III, 262-263.
Gedrukt: Van Mieris, III, 409.
april 1420: vidimus van de abt van St. Jan te Valenciennes van de akte van 24 september 1384 en 21 oktober 1314, zie inv.nr. 177.
Gedrukt: Van Mieris, III, 418-419.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 602. Kruisheer IV, nr. 2284.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 881. Kruisheer IV, nr. 2505.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2470.
Gedrukt: Van Mieris, II, 335.
Gedrukt: OHZ., I, 226.
Gedrukt: S. Muller Fz., A.C. Bouman, K. Heeringa en F. Ketner, 'Oorkondenboek van het Sticht Utrecht tot 1301', V, 2661.
Gedrukt: Van Mieris, II, 130; Berkelbach van der Sprenkel, 'Regesten van oorkondenboek betreffende de bisschoppen van Utrecht uit de jaren 1301-1340', 128. Met Berkelbach is Paasstijl toegepast, omdat graaf Willem III zich 11 januari 1314 eveneens te Haarlem bevond: Van Mieris, II, 129.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 486. Kruisheer IV, nr. 2128.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 14. Kruisheer III, nr. 1129.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ, II, 953.
Gedrukt: Kruisheer II, nr. 535.
Van Riemsdijk, 102.
Deze registers bevatten doorgaans stukken, die voor de administratie van tijdelijk belang waren zoals aantekeningen over dagvaarten, uitspraken in rechtszaken e.d. Omdat bij latere binding de ingestoken stukken meestal achterin zijn geplakt, is hun oorspronkelijke plaats beter kenbaar in de kopieën.
Van Riemsdijk, Trezorie , p. 643; A.P. van Nienes, 'Enige aantekeningen over B.G. 1377-1390, het oudste bekende memoriaale van de grafelijke raad van Holland', in: Nederlands Archievenblad, jrg. 75, 1971, pp. 24-51.
Van Riemsdijk, 49.
Van Riemsdijk, 50.
Van Riemsdijk, 51.
Van Riemsdijk, 52.
Van Riemsdijk, 53.
Van Riemsdijk, 54.
Van Riemsdijk, 55.
Van Riemsdijk, 56.
Van Riemsdijk, 57.
Van Riemsdijk, 58.
Van Riemsdijk, 59.
Van Riemsdijk, 59 b.
Van Riemsdijk, 60.
Van Riemsdijk, 61.
Van Riemsdijk, 62.
Van Riemsdijk, 63.
Van Riemsdijk, 64.
Van Riemsdijk, 65.
Van Riemsdijk, 66.
Van Riemsdijk, 67.
Van Riemsdijk, 68.
Van Riemsdijk, 69.
De onderstaande serie registers bevat in tegenstelling tot de Memorialen akten van meer blijvende waarde. Niettemin bestrijken zij zonder overkappingen dezelfde categorieën van zaken als die Memorialen. De oudste registers dragen meestal een volgnummer, voorafgegaan door de letters 'EL.', terwijl de registers vanaf hertog Albert, die aanvangen in 1358, romeins genummerd zijn. De registers bevatten gewoonlijk ook oudere stukken dan de tijd van opstelling zou doen vermoeden maar evenmin als van de aanvullingen van later tijd is hiervan in de beschrijving expres melding gemaakt.
Van Riemsdijk, 83.
Dit deel kent geen onderverdeling naar landstreken.
Van Riemsdijk, 23.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Van Riemsdijk, 24 en 34.
Dit deel kent geen onderverdeling naar landstreken.
Van Riemsdijk, 25.
Dit deel kent geen onderverdeling naar landstreken.
Van Riemsdijk, 30.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Van Riemsdijk, 31.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Van Riemsdijk, 32.
De eerste zes folio's ontbreken maar zijn in de kopie nog afgeschreven.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Van Riemsdijk, 33.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Dit deel kent geen onderverdeling naar landstreken.
De fotografische reproductie bevindt zich in de collectie Losse Aanwinsten vml Rijksarchief in Zuid-Holland, archiefinventaris 3.22.03, inv.nrs. 89-92. Het originele register bevindt zich in collectie G 006: Hieronymus van Beverningh (1641-1690) en Bruno van der Dussen (1660-1721), die wordt bewaard in de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag.
Vermeld in J.C. Kort, Archief van de graven van Holland 889-1581 (‘s-Gravenhage, 1981) bd.2, Bijlage, nr. 83.
Zie voor meer informatie over dit verloren gewaande register Th. Van Riemsdijk, Tresorie en kanselarij van de graven van Holland en Zeeland uit het Henegouwsche en Beyersche huis (’s-Gravenhage 1908) p. 622-624.
Van Riemsdijk, 36.
Dit deel en de volgende kennen geen onderverdeling naar landstreken.
Van Riemsdijk, 37.
De folio's 151 en 162 ontbreken maar zijn nog afgeschreven in de kopie.
Zie voor de tafels: inv.nrs. 663 en 2150.
Van Riemsdijk, 38.
Van Riemsdijk, 39.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 40.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 44.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 45.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
De onderverdeling naar landstreken is als volgt:
Van Riemsdijk, 47.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2151.
Verordeningen en dergelijke van oudere datum treft men aan in de registers, vermeld bij de toelichting onder de inv.nrs. 195-216 en 217-232.
Van Riemsdijk, 43.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 4.
Van Riemsdijk, 5.
De serie der kleine registers van de reeks, gemerkt met de letters EL., is qua inhoud vrijwel steeds gelijk aan de grote registers in die serie.
Van Riemsdijk, 28.
Gedrukt: Van Mieris, II, 838-839.
Afgehoord 30 juni 1360.
Afgehoord 27 februari 1363.
Van Riemsdijk, 8.
Van Riemsdijk, 9.
Van Riemsdijk, 29.
Gedrukt: OSU., IV, 2506.
Gedrukt: OSU., IV, 2505.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 802.
Gedrukt: OSU., IV, 2507.
Gedrukt: Van Mieris, II, 742-743.
Gedrukt: Van Mieris, III, 294.
Gedrukt: Van Mieris, III, 346.
Gedrukt: Van Mieris, III, 653-654.
Hoewel dit charter de geografische ruimte van Kennemerland overschrijdt, is het toch hier geplaatst, daar het oproer van het Kaas- en Broodvolk zich voornamelijk in Kennemerland afspeelde.
De inv.nrs. 273-287 komen in dit inv.nr. voor en zijn dus retroacta bij dat nummer.
Gedrukt, Kruisheer, OHZ. III, 1681.
Gedrukt: Van Mieris, II, 36.
De tekst hersteld met inv.nr. 238 folio 103.
Gedrukt: Van Mieris, II, 796.
Gedrukt: Van Mieris, III, 609-610.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 125 nr. 553.
Gedrukt: Van Mieris, III, 662.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 250v-251 nr. 1113.
Gecancelleerd.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 29.
Gecancelleerd.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 68-69.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 330-333.
De tekst hersteld met inv.nr. 205 folio 140.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 330.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 151v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 445.
De tekst hersteld met inv.nr. 231 folio 4v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 470-471.
De tekst hersteld met inv.nr. 231 folio 11.
Gedrukt: W.G. Lams, 'Het Groot Previlegie en Hantvest boeck van Kennemerlandt en Kennemer Gevolgh enz.', 52.
De tekst hersteld met inv.nr. 212 folio 28v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 837-839.
6 juni 1394; met akte, houdende bepalingen door hertog Filips van Bourgondië voor de stad Haarlem inzake vergroting van de stadsvrijheid, bannelingen, geestelijke stichtingen, daar zij hem bijgestaan hebben. 18 augustus 1426, 6 juni 1494. 1 charter. Zie inv.nr. 275..
De geïnsereerde akten gedrukt: Van Mieris, III, 529 en IV, 9-l0.
De teksten hersteld met inv.nr. 226 folio 297v nr. 1886 en inv.nr. 202 folio 11.
Gedrukt: Lams, 58-64.
De tekst hersteld met inv.nr. 238 folio 100v- 103.
Gedrukt: Lams, 65-66.
Van Riemsdijk, 6.
Van Riemsdijk, 7.
Van Riemsdijk, 27.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 863.
Betrokkenen: Arnout van de Merwede en Matthijs Hendriksz., Gerard van Oussoyen, Hugeman Nikolaasz., Wermbout van (R)atingen heer Tielmansz., Jan Westfaling, Herman Vink Jansz., Jan die Witte Godschalksz., Nikolaas Oom, Jan Malegijsz., Wouter Sasse Gijsbertsz., Dirk van der Brigghe, Hendrik Cater, Jan Gerard Boyenz., Jacob Duking heer Gerardsz., Nikolaas Buweel Wermboutsz., Hendrik van den S(loete) Andriesz., nieuwe raad, en Hendrik Gerard Wittenz., Tielman Oom, Hugo Boyenz., Rudolf Duking heer Gerardsz., Jan uten Oudelande, Paap Heinenz., Lambert van Waas Arnoutsz., Frederik van Amerongen Frederiksz., Jan Maddijn Allardsz., jonge Jan van der Halle, Willem van Essche Gillisz., Gijsbert heer Gijsbertsz., Willem Rembout Sivertsz., Jan van der Halle, Hendrik van Waas, zoon van Herman Vink, Wermbout van Wijngaarden heer Allardsz., Andries Bot Dirksz., Hendrik Scoutate Hugenz., Hendrik die Vrieze heer Hendriksz., Gerard van den Steenhuse Jansz., Jan van den Sloete Jansz., Tielman van Wijngaarden Wermboutsz., Jan van Brakel Rikoutsz., Godschalk van Brakel Rikoutsz., Herman Vink, zoon van jonge heer Herman Vink, Jan die Goede Dammasz., Willem van Brederode heer Willemsz., Tielman Oom heer Jansz., Godschalk die Hond, (Hei)n Nikolaas Meestersz., jonge Hendrik Scoutate heer Nikolaasz., Reinout Jan 'mire vrouwen' zoon, Koenraad Sasse heer Koenraadsz., Gerard van der Halle Hugemansz., Maarten heer Boudijnsz., Pieter Jan Boudijnszz., Jan die Kok heer Hugenz., Willem heer Hendriksz. van Waas, Tielman Jansz. van Steenbergen, Jan Pelgrim, Lambert Arnout Lambertszz., Sander Siins Geerlofsz., Hugo Boye Hugenz., Wouter van den Tempel heer Jacobsz., Saris Hendriksz., Jacob van den Tempel Jansz., Jan van den Tempel Jansz., jonge Jan Been Hermansz., Hendrik Siins heer Dirksz., Everdei heer Everdeisz., Hendrik die Moolnaar, Noude van Amerongen, Gillis heer Godschalksz., Jan die Bakker Arnoutsz., Pieter Sasse Jansz., oude raad, en gilden van Dordrecht.
Gecancelleerd.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 141 nr. 611.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nr. 158.
Van Riemsdijk, 2.
Van Riemsdijk, 3.
Van Riemsdijk, 26.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 805. (nieuw OHZ: 2683-2684)
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1009.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., 1084.
Gedrukt: Berkelbach, 94.
De tekst hersteld met RA.Utrecht, archief kapittel Oudmunster, nr. 826-2 folio 14v.
Slechts de omslag resteert.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 8-17.
Van Riemsdijk, 12.
Het register bevat alleen over de jaren 1324-1333 akten inzake Waterland.
Van Riemsdijk, 13.
Gedrukt: P.H.J. van der Laan, 'Oorkondenboek van Amsterdam', 157.
In handschrift: Jan in plaats van Jacoba.
Gedrukt: D.Th. Enklaar, 'Middeleeuwse rechtsbronnen van stad en lande van Gooiland', p. 260, nr. 5.
Van Riemsdijk, 10.
Van Riemsdijk, 11.
Gedrukt: Kruisheer OHZ. IV, nr. 2155.
Gedrukt: Kruisheer IV, 2369.
Gedrukt: Kruisheer IV, nrs. 2373, 2375, 2377, 2379, 2388.
Gedrukt: Kruisheer IV, nrs. 2374, 2376, 2378, 2380, 2389.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2399.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2400.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1099.
Gedrukt: Van Mieris, II, 78-79; Berkelbach, 162.
Gedrukt: Van Mieris, II, 80-81; Berkelbach, 168.
Gedrukt: Van Mieris, II, 81-82; Berkelbach, 169.
Gedrukt: Devillers, Monuments, 165; Berkelbach, 433.
Gedrukt: Van Mieris, II, 742-743.
Gedrukt: Van Mieris, II, 742-743.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 996.
Gedrukt: Van Mieris, II, 8-9.
Gedrukt: Van Mieris, II, 106.
Gedrukt: Van Mieris, II, 191.
Gedrukt: G.F. baron thoe Schwarzenberg en Hohenlansberg, 'Groot placaat en charterboek van Vriesland, dl. 1, 199'.
Tekst hersteld met inv.nr. 324 folio 22v nr. 98.
Gedrukt: Van Mieris, II, 460-461.
Gedrukt: Van Mieris, II, 462.
De tekst hersteld met inv.nr. 324 folio 23v nr. 107.
17 december 1343: vidumus van schepenen en raden van Haarlem, Alkmaar en Medemblik van de akte van 15 mei 1328, zie inv.nr. 343.
Van Riemsdijk, 90.
Gedrukt: N.E. Algra, Het register 'Oistvrieslant', in: Us Wurk, meidielingen fan it Frysk Institut oan de Ryksuniversiteit to Grins, jrg. XIV, 1965, nr. 2, pp. 38-42.
(13)96: afschrift van de akte van 12 maart 1300, zie inv.nr. 340.
Afgehoord 18 maart 1397.
Van Riemsdijk, 103.
Afgehoord 18 oktober 1398.
Afgehoord 28 september 1398.
Afgehoord samen met inv.nr. 351. Met bijlage: zie inv.nr. 354.
Bijlage bij inv.nr. 353.
Van Riemsdijk, 42.
Gedrukt: E. Verwijs, De oorlogen van hertog Albrecht van Beieren met de Friezen in de laatste jaren der XIVe eeuw, Utrecht 1869, pp. 479-553.
Gedrukt: Van Mieris, III, 684-685.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 292 nr. 1243.
Gedrukt: Van Mieris, III, 686.
Deze en de volgende inhuldigingen door Friezen zijn niet onder de rubriek 'Persoonlijk' gebracht wegens het instabiele karakter van deze erkenningen. Zij passen daarom het best bij 'Bemoeiingen'.
Gedrukt: Schwarzenberg, I, 285-288.
Gedrukt: OB. Groningen, 999.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 14.
Gedrukt: OB. Groningen, 995.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 13v.
Gedrukt: OB. Groningen, 1004.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 12.
Gedrukt: E. Friedländer, Ostfriesisches Urkundenbuch, dl. I, Emden 1878, 167.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 12v-13.
Gedrukt: OB. Groningen, 1001.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 15v.
Gedrukt: OB. Groningen, 1007.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 16.
Gedrukt: OB. Groningen, 1008.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 16.
Afgehoord 19 augustus 1399.
Gedrukt: Schwarzenberg, I, 292.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 16v-19v.
De tekst hersteld met inv.nr. 390 folio 19v.
Van Riemsdijk, 103.
Gechirografeerd. Zit ingeplakt in inv.nr. 205 fol. 214v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 286.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 572-574.
De tekst hersteld met inv.nr. 232 folio 10-11.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 576.
De tekst hersteld met inv.nr. 232 folio 11v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 580.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 586.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 587.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 588.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 595-598.
De tekst hersteld met inv.nr. 232 folio 13-15.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 951, 358, 359.
Getransfigeerd
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 345-357.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 360-404.
De inv.nrs. 389 en 390 verschillen enigszins in de volgorde van de akten maar zijn overigens gelijk van inhoud.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 405-439.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 440-449.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 405-414.
De tekst hersteld met archief ACB, 3.01.02, inv.nr. 925 folio 8v -10.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 925-936.
Van Riemsdijk, 14.
Van Riemsdijk, 41.
De registratie van deze bezittingen is nadien geschied tezamen met het overige goederenbezit.
Zie voor de tafel inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 15.
Van Riemsdijk, 16.
Van Riemsdijk, 78.
Gedrukt: Muller, Rechtspraak, I, 4-31; Kruisheer IV, 2115 (1283) OSU., IV, 2166.
Deze stukken kwamen in het archief van de graven van Holland door de bemoeienis, die graaf Floris V had met het kruistochtgeld na de malversatie door Jan, elect van Utrecht. Zie: Van Riemsdijk, trezorie, pp. 650-651.
Gedrukt: OSU., IV, 1871.
Gedrukt: Kruisheer III, nr. 1676.
Gedrukt: Kruisheer III, nr. 1679.
Gedrukt: Kruisheer III, nr. 1787.
Gedrukt: Kruisheer, 559. Kruisheer III, nr. 1817.
Gedrukt: Kruisheer III, nr. 1818.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 1837.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 1873.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 1875.
Gechirografeerd
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2171.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2174.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2208.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2219.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2237.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2238.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2242.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2291.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2347.
Gedrukt: OSU., V, 2570.
Gedrukt: OSU., V, 2591.
Gedrukt: OSU., V, 2587; Kruisheer, 872.
Gedrukt: OSU., V, 2766.
Gedrukt: OSU., V, 2843.
Gedrukt: OSU., V. 2844.
Gedrukt: OSU., V, 2877, 2879.
Gedrukt: Van Mieris, II, 314-315.
De tekst hersteld met inv.nr. 2147 folio 403v -406.
Gedrukt: Van Mieris, II, 636.
De tekst hersteld met inv.nr. 218 folio 61 nr. 389.
Afgehoord 16 mei 1346.
Gedrukt: H.G. Hamaker en H.J. Smit, 'De rekeningen der grafelijkheid van Holland onder het Henegouwsche Huis', III, 455-482.
Afgehoord 13 november 1359.
De tekst hersteld met inv.nr. 223 folio 32 nr. 81.
Van Mieris, III, 1-2 drukt de renversaal.
Gedrukt: Van Mieris, III, 307.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 164v nr. 1038.
Inv.nrs. 442 en 443 zijn na de onderhandelingen van 1376 blijkbaar weer aan de graaf van Holland teruggegeven.
1 stuk
Gedrukt: Van Mieris, IV, 348-349.
De tekst hersteld met inv. nr. 237 folio 160v-161.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 353-354.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 162v.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 352-353.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 161-162.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 163.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 163.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 2 in fine.
Afgehoord 17 december 1418.
De bijlagen zijn beschreven in de inv.nrs. 456-466.
Gecancelleerd.
Gecancelleerd.
Gecancelleerd.
Dit stuk is slechts voor de helft bewaard.
Gecancelleerd.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 533.
Gedrukt: I.A. Nijhoff, 'Gedenkwaardigheden uit de geschiedenis van Geldeland', III, 363-366.
Gedrukt: Nijhoff, III, 386.
Gedrukt: Nijhoff, III, 363-367.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 647-648.
De tekst hersteld met inv.nr. 232 folio 48-49.
Gedrukt: J.C. Overvoorde en J.G.Ch. Joosting, De gilden van Utrecht tot 1528, dl. I, 's-Gravenhage 1897, nr. 216.
De tekst hersteld met archief ACB, 3.01.02, inv.nr. 531 folio 1-5v.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2222.
Gedrukt:Kruisheer IV, nr. 2450.
Gedrukt: OSU., IV, 2767.
Gedrukt: OSU., IV, 2775.
12 november 1297: vidimus van de prior van de Jacobijnen en de gardiaan van de minderbroeders te Utrecht van de akte van 19 april 1296: zie inv.nr. 492.
Gedrukt: Van Mieris, II, 382; Berkelbach, 700.
De tekst hersteld met inv.nr. 401 folio 17 nr. 81.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 1957.
Gedrukt: OSU., IV, 2079.
Gedrukt: OSU., IV, 2087.
Gedrukt: OSU., IV, 2088.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2012.
Gedrukt: Kruisheer, IV nrs. 2013 en 2023.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2014.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2035.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2036.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2038.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2037.
Gedrukt: Kruisheer IV, nrs. 2039, 2040 en 2044.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2042. Dit charter was vroeger getransfigeerd met inv.nr. 506.
Gedrukt: Kruisheer IV, nrs. 2049 en 2057.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2050.
Gedrukt: Kruisheer IV, nr. 2056.
Gedrukt: Kruisheer IV, nrs. 2060, 2065, 2067, 2073 en 2074.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2062.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2069.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2072.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2070.
Gedrukt: Kruisheer, nr. 2071.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2076.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nrs. 2078, 2080, 2082 en 2091.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2077.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2081.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2059.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2093.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nrs. 2094, 2097 en 2101. 1 charter van transfix is niet genummerd en ook niet gescand (melding juli 2014 DjK)
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2111.
Gedrukt: Kruisheer, IV, nr. 2113.
Van dit charter is de linkerhelft afgescheurd. Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 482-556.
J.G.C. Joosting en S. Muller Hz., 'Bronnen voor de geschiedenis der kerkelijke rechtspraak in het bisdom Utrecht in de Middeleeuwen', deel III, nr. 239.
Gedrukt: Muller, Rechtspraak, III, nr. 240.
Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 557-799.
Gedrukt: OSU., II, 677.
De charters, die bij tussenpozen van Utrecht naar 's-Gravenhage werden gebracht, zijn in diverse zendingen naar Utrecht teruggekeerd om het archief van de bisschoppen van Utrecht te helpen vormen.
Zie ook: Muller, Catalogus bisschoppen Utrecht, pp. XXVI-XXXV; Jaarverslag van de Rijksarchiefdienst 1976, 's-Gravenhage 1977, p. 86; 1953, VROA., pp. 91-92.
Zie archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 220-229.
Gedrukt: Enklaar, p. 297 nr. 1.
Gedrukt: Enklaar, p. 12 nr. 2.
De tekst hersteld met inv.nr. 218 folio 68 nr. 426.
Gedrukt: Enklaar, p. 15 nr. 5. De tekst hersteld met inv.nr. 218 folio 68v-69 nr. 428.
Gedrukt: Enklaar, p. 30 nr. 21.
Gedrukt: Enklaar, 32 nr. 23.
Gedrukt: Enklaar, p. 35 nr. 27.
Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 213-219.
Gedrukt: Van Mieris, II, 192.
De tekst hersteld met inv.nr. 223 folio 31 nr. 80.
Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 800-814.
Van Riemsdijk, 17.
Niet raadpleegbaar
Van Riemsdijk, 18.
Gedrukt: Van Mieris, III, 188-189.
Gedrukt: Van Mieris, III, 295-297.
De dagdatum ontleend aan: Van Mieris, IV, 622.
15 januari 1390; vidimus van Gerard, graaf van Gulik en Jan, graaf van Sponheim, van de akte van 31 mei 1290: zie inv.nr. 864.
Gedrukt: Van Mieris, II, 198-199.
Dit charter is getransfigeerd geweest.
Gedrukt: Van Mieris, II, 261.
De tekst hersteld met inv.nr. 574 folio 3 nr. 6.
Gedrukt: Van Mieris, II, 273-274.
De tekst hersteld met inv.nr. 574 folio 5v-6 nr. 12.
21 april 1334: vidimus van Jan, gardiaan van de minderbroeders te Dordrecht en 14 januari 1356; vidimus van schepenen en raad van Dordrecht, van de akte van 12 februari 1272: zie inv.nr. 910.
Gedrukt: Van Mieris, III, 299-301.
De tekst hersteld met inv.nr. 173 folio 21 nr. 36.
Van Riemsdijk, 41d.
De tekst hersteld met: Drossaers, I, inv.nr. 427, reg.nr. 655.
De tekst hersteld met inv.nr. 587 folio 1v-2.
De tekst hersteld met inv.nr. 587 folio 1.
Datering wegens: Van Mieris, II, 63.
Gedrukt: Van Mieris, II, 357.
Van Riemsdijk, 99.
Gedrukt: Van Mieris, III, 11-12.
Van Riemsdijk, 99.
Gedrukt: Van Mieris, III, 490-491.
Van Riemsdijk, 110.
Deze katern is wat betreft het begin gelijk aan inv.nr. 606.
Van Riemsdijk, 110.
Gedrukt: OHZ., I, 244, 245.
Van Riemsdijk, 19.
Gedrukt: Nijhoff, II, 100.
4 katernen, 6 charters en 1 stuk
Van Riemsdijk, 103.
Afgehoord 6 oktober 1402.
De bijlage is beschreven in inv.nr. 626.
Bijlage bij inv.nr. 625.
Van Riemsdijk, 105.
Afgehoord 10 november.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 122.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 206-207.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 105-106v.
De teksten hersteld met inv.nr. 638 folio 5v-7.
Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nr. 860.
Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 879-889.
Gedrukt: Kruisheer.
Van Riemsdijk, 20.
Gedrukt: Van Mieris, III, 508. De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 283v nr. 1813.
Gedrukt: K. Kunze, Hansisches Urkundenbuch, fünfter Band, Leipzig 1899, 593.
Gedrukt: Goswin, frhr. von der Ropp, Hanserecesse von 1431-1476, zweiter Band, Leipzig 1878, 1 nr. 401.
De renversaal gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 926.
Ontbreekt, bevat zegelrestanten. Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 927.
Zie ook inv.nr. 645.
Oud nummer 651A. Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 1015-l016.
Van Riemsdijk, 95.
Gedrukt: Van Mieris, II, 418-420.
De tekst hersteld met inv.nr. 303 folio 84v-85v nr. 481.
Gedrukt: Van Mieris, II, 734.
Gedrukt: Van Mieris, III, 613.
De tekst hersteld met inv.nr. 229 folio 24v.
M.S. Pols, 'Westfriesche stadsrechten', deel I, nr. XIII.
Gedrukt: Pols, I, nr. XV.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 133.
Zie voor deze rubriek: v. Riemsdijk, Rechtspraak.
Van Riemsdijk, 115.
Van Riemsdijk, 92.
Gedrukt: J.C. Kort, Inwoners van het platteland van Holland; het register 'Vrijkopingen van doodslagen', 1371-1396, in: Nederlandse Historische Bronnen, 1, 's-Gravenhage 1979, pp. 1-41.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 754; Kruisheer, 809.
De onjuiste datering '1350 des sondaghes na halfvasten, die doe was opten vierden dach in aprille, Tordrecht' kan blijkens het itinerarium van Margaretha slechts tot 1351 herleid worden: S.A. Waller Zeper, Jan van Henegouwen, heer van Beamont, 's-Gravenhage 1914, p. 488.
Gedrukt: OHZ., I, 476.
De tekst hersteld met inv.nr. 223 folio 18v nr. 46.
De tekst hersteld met inv.nr. 223 folio 21v nr. 60 en J.C. Overvoorde, Archieven van de stadsheerlijkheden en van de vroonwateren. Inventarissen en regestenlijsten, Leiden 1914, reg.nr. 104.
Gedrukt: Van Mieris, III, 77.
Gedrukt: Van Mieris, III, 100-101. De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 32v nr. 161.
De tekst hersteld met: Drossaers, I, inv.nr. 605.
Gedrukt: Van Mieris, III, 138.
Van Riemsdijk, 91.
Vgl. voor de datering: D.E.H. de Boer, Graaf en grafiek, Leiden 1978, pp. 49-52.
Gedrukt: Van Mieris, III, 220.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 461; Kruisheer, 637.
De tekst hersteld met inv.nr. 2118 folio 5v nr. 14.
Gedrukt: Van Mieris, III, 361-362.
Gedrukt: Van Mieris III, 360-361.
Gedrukt: Van Mieris, III, 427-428.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 232 nr. 1543.
Gedrukt: Van Mieris, III, 619-620.
Deze charter is getransfigeerd geweest.
Gedrukt: Van Riemsdijk, Rechtspraak, II, 29-32.
Zie ook: J.C. Kort, 'Overzicht van de leenkamers in Holland', Algemeen Rijksarchief Publicatiereeks nummer 4, Den Haag 1996.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., I, 537.
Van Riemsdijk, 1.
Gedrukt: S. Muller Hz., 'Het oudste register van graaf Florens, in: Bijdragen en mededeelingen van het Historisch Genootschap', 22, 1901, blz. 90-357.
Een
Van Riemsdijk, 35.
Van Riemsdijk 100.
Van Riemsdijk, 101. Zie voor de tafel: inv.nr. 2150.
Van Riemsdijk, 46.
Zie voor de tafel: inv.nr. 2151.
Van Riemsdijk, 107.
Van Riemsdijk, 48.
Zie voor de tafel inv.nr. 2151.
Zie voor de tafel: inv.nrs. 2106 en 2151.
Vanaf dit register zijn de beleningen in capita verdeeld naar landstreek.
De indeling naar capita is in dit en de volgende delen verlaten.
Van Riemsdijk, 116 en 117.
Van Riemsdijk, 104 en 109.
Dit deel is blijkens de kopie aan het eind niet geheel volledig.
Het repertorium Noord-Holland A ontbreekt maar is nog verwerkt in het afschrift LRK. 226-229.
Gedrukt: Kruisheer II, nr. 437.
Gedrukt: Kruisheer III, nr. 1508; Kruisheer, 429.
Gedrukt: Van Mieris, II, 20.
Gedrukt: Van Mieris, III, 179-180.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 89 nr. 523.
De tekst hersteld met inv.nr. 709 folio 47v.
De tekst hersteld met inv.nr. 716 c. Noord-Holland folio 42v-44.
De tekst hersteld met inv.nr. 716 c. Noord-Holland folio 42.
De tekst hersteld met inv.nr. 725 c. Zeeland folio 54.
Gedrukt: Van Mieris, II, 6.
Van Riemsdijk, 115.
Dit charter is waarschijnlijk niet uitgegaan.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 400v.
De tekst hersteld met inv.nr. 726 c. Kennemerland folio 2v.
Bij gelegenheid van de verbeurte van Brederode heeft de grafelijke administratie blijkbaar de hand op inv.nrs. 776 en 777 weten te leggen.
Zie ook inv.nrs. 843 en 844.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, nr. 498.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 504; Kruisheer, 115.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1730; Kruisheer, 520.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, II, 2460.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1071.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1094.
Gedrukt: Van Mieris, II, 5.
Gedrukt: Van Mieris, II, 5.
Gedrukt: Van Mieris, II, 71.
Gedrukt: Van Mieris, II, 123.
Gedrukt: Berkelbacn, 486.
Gedrukt: Van Mieris, III, 101.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 33 nr. 162.
Gedrukt: J.L. van der Gouw, De Ring van Putten, 's-Gravenhage 1967, nr. 9.
Gedrukt: Van Mieris, III, 286.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 106v.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 262 nr. 1120.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., I, 372, 394, II, 448, 453, 465; Kruisheer, 153.
Van Riemsdijk, 108.
Van Riemsdijk, 108.
Oorspronkelijk aaneengehecht
De tekst hersteld met inv.nr. 725 c. Zuid-Holland folio 36v-37.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 224; Kruisheer, 458 bis.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 1835.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2027.
Gedrukt: Van Mieris, II, 610.
Gedrukt: Van Mieris, II, 766.
Gedrukt: Van Mieris, II, 177; Berkelbach, 342.
Gedrukt: Van Mieris, II, 189-190.
De tekst hersteld met inv.nr. 401 folio 2v-3 nr. 11.
Zie ook inv.nrs. 849 en 850.
De tekst hersteld met inv.nr. 398 folio 4 nr. 23.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 694.
De tekst hersteld met inv.nr 232 folio 46v.
Gedrukt: OSU., II, 813.
Gedrukt: OSU., V, 2492.
Gedrukt: OSU., V, 3010.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 242v nr. 1045.
De inv.nrs. 857 en 858 zijn bijj een onbekende gelegenheid in het grafelijk archief achtergebleven.
De tekst hersteld met inv.nr. 710 folio 10 nr. 37.
Zie ook inv.nrs. 849 en 850.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1783.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2064.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2480.
Gedrukt: Van Mieris, II, 197.
De tekst hersteld met inv.nr. 289 folio 43v nr. 236.
Zie ook inv.nrs. 849 en 850.
Gedrukt: Van Mieris, II, 226.
De tekst hersteld met inv.nr. 401 folio 2 nr. 8.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 875.
De tekst hersteld met inv.nr. 645 folio 14v nr. 81.
Dergelijke opdrachten bevinden zich vanaf 1302 ook in het archief van de graven van Henegouwen.
De tekst hersteld met inv.nr. 645 folio 13 nr. 73.
Van Riemsdijk, 71.
Bewerkt: J.H. Scheffer, Grafelijke Commissie of beveelhoeken, I, 1392-1404, in: Het Nederlands Familie-Archief, Rotterdam 1883.
Van Riemsdijk, 72.
Bewerkt: J.H. Scheffer, Grafelijke Commissie of beveelhoeken, II, 1408-1418, in: Het Nederlands Familie-Archief, Rotterdam 1883.
Van Riemsdijk, 73.
Bewerkt: J.H. Scheffer, Bevelhoek 5, in: De Wapenheraut, jrg. 11, 1907, pp. l02-127.
Van Riemsdijk, 74.
Van Riemsdijk, 75.
Dit charter is blijkbaar niet uitgegaan of bij een latere gelegenheid in het grafelijk archief teruggekeerd.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 163.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 283.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 297-298.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 380-381.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 480-481.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 681 noot.
Inv.nrs. 908 en 909 zijn blijkbaar niet uitgegaan of bij een latere gelegenheid in het grafelijk archief teruggekeerd.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1625.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2258.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 641 ; Kruisheer, 736. Kruisheer, IV, 2263.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 762; Kruisheer, 819.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 814; Kruisheer, 856.
Gedrukt: OSU., V, 2736.
Gedrukt: Van Mieris, II, 35.
Gedrukt: Van Mieris, II, 317; Berkelbach, 567.
Gedrukt: Van Mieris, II, 333-334; Berkelbach, 575.
Dit charter is niet bezegeld.
Gedrukt: Van Mieris, III, 350-352.
Afgehoord 8 maart 1389.
Gedrukt: Van Mieris, III, 535.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 300v nr. 1900.
Gedrukt: Van Mieris, III, 787 en 533.
De bijlagen zijn beschreven in de inv.nrs. 931-935.
Afgehoord 1 februari 1413.
Gedrukt in uittreksel: J.H. Hingman, 'De Maas en de dijken van den Zuid-Hollandschen Waard in 1421', blz. 45-49.
Afgehoord 28 december 1413.
Gedrukt in uittreksel: Hingman, blz. 49-53.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 931-935.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02, inv.nr . 156.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 tweede stuk p. 27.
De laatste bladen ontbreken.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 642-643.
In het handschrift is door een gat een aantal namen onleesbaar.
Van Riemsdijk, 96.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1109.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1119.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1128.
Gedrukt: OSU., IV, 2155; Kruisheer, OHZ., IV, 2095.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2214.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 713; Kruisheer, 784.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, l097; Kruisheer, 1033.
Gedrukt: Van Mieris, II, 442-443.
Gedrukt: Van Mieris, II, 656-657. De tekst hersteld met inv.nr. 218 folio 13v nr. 103.
Gedrukt: Van Mieris, III, 503.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 278v nr. 1786.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 241-242.
Door beschadiging van de tekst is de juiste dagdatum onleesbaar.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 350.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 924.
Gedrukt: Unger, Bronnen, III, 160.
Door beschadiging zijn data en residentie van het kapittel onleesbaar. Zie ook archief ACB, 3.01.02, inv.nrs. 1208-1209 en 1212-1213.
katern
Gedrukt: OSU., V, 2646; Kruisheer, 22.
Gedrukt: Berkelbach, 566.
Gedrukt: Berkelbach, 1102.
Gedrukt: Van Mieris, II, 635; Berkelbach, 1282.
De tekst hersteld met inv.nr. 218 folio 61 nr. 388.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 412-423.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 1029-1031.
De tekst hersteld met inv.nr. 997.
Gedrukt: Muller, Rechtspraak, III, 144.
M. Hüffer, 'Bronnen voor de geschiedenis der abdij Rijnsburg', eerste deel, nr. 761.
De tekst hersteld met inv.nr. 238 folio 53-54v.
De tekst hersteld met inv.nr. 238 folio 126-129v.
Deze katern is aan het eind onvolledig.
Gedrukt: Muller, Rechtspraak, III, 205.
De tekst hersteld met inv.nr. 645 folio 9 nr. 38.
Gecancelleerd.
De tekst hersteld met inv.nr. 638 folio 5.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 991.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 389-390.
De retroacta zijn beschreven in de inv.nrs. 1013-1016.
Van dit charter resteert slechts een fragment.
De tekst met inv.nr. 398 folio 7v nr. 49.
Van dit charter resteert slechts een fragment.
De tekst hersteld met: GA. Haarlem, Kloosters, nr. 5 1 folio 8.
De tekst hersteld met: GA. Haarlem, Kloosters, nr. 5 1 folio 8v.
De tekst hersteld met: GA. Haarlem, Kloosters, nr. 5 1 folio 9.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 851.
De tekst hersteld met Archief van de Grafelijkheids Rekenkamer der Domeinen, rood, inv.nr. 2 folio 79v.
Voor stukken afkomstig van de heren van Haarlem, zie: J.C. Kort, 'Het archief van de heren van Haarlem, 1254-1321', Den Haag 1976. Rijksarchieven in Holland. Inventaris reeks nr. 9.
Gedrukt: Van Mieris, II, 595.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2371.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 898.
Gedrukt: Van Mieris, II, 520.
Gedrukt: Van Mieris, III, 265 noot.
Voor stukken, afkomstig van de heren van Voorne. Zie: J.C. Kort, 'Het archief van de heren van Voorne, burggraven van Zeeland, 1272-1371'. Den Haag 1972. Het stuk dat aldaar (p. 125 nr. 245) als verloren wordt opgegeven, is inmiddels gevonden in het museum Meermanno-Westreenianum.
Waren getransfigeerd, maar zijn losgeraakt.
Voor stukken afkomstig van de graven van Blois, zie: A.A.M. Schmidt Ernsthausen, 'Het archief van de graven van Blois, 1304-1397', Den Haag 1982. Rijksarchief in Zuid-Holland. Inventaris reeks nr. 26.
Stukken afkomstig van de heren van Arkel zijn niet naar het archief van de graven van Holland overgebracht.
Getransfigeerd
Van een charter is slechts de helft bewaard.
Voor stukken, afkomstig van de heren van Putten en Strijen, zie: Algemeen Rijksarchief, 'Het archief van de heren van Putten en Strijen, 1235-1459'.
Gedrukt: Devillers, Monuments, 225.
Gechirografeerd
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 482.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 503; Kruisheer, 114.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2253.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2257.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 809.
J. de Fremery, 'Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot het einde van het Hollandsche huis. Supplement', nr. 232.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 826.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 827.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 1075.
De retroacta zijn beschreven in de inv.nrs. 1053-1104.
Gedrukt: Devillers, Monuments, 119.
Gedrukt: Van Mieris, II, l09-110; Berkelbach, 193.
Gedrukt: Van Mieris, II, 111.
Gedrukt: Van Mieris, II, 111.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 502.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II, 620.
Gedrukt: OSU., III, 1238. Kruisheer, OHZ., II, 899.
Gedrukt: OSU., III, 1241. Kruisheer, OHZ., II, 901.
Gedrukt: OSU., III, 1440. Kruisheer OHZ., III, 1185.
Gedrukt: OSU., III, 1543.
Gedrukt: OSU., IV, 1786.
Gedrukt: OSU., IV, 1797. Kruisheer, OHZ., III, 1549.
Gedrukt: OSU., IV, 1852.
Gedrukt: OSU., IV, 1875. Kruisheer, OHZ., III, 1678.
Gedrukt: OSU., IV, 1950. Kruisheer, OHZ., III, 1804.
Gedrukt: OSU., IV, 2025. Kruisheer, OHZ., IV, 1895.
Gedrukt: OSU., IV, 2066. Kruisheer, OHZ., IV, 1944.
Gedrukt: OSU., IV, 2083.
Gedrukt: OSU., IV, 2126. Kruisheer, OHZ., IV, 2045.
Gedrukt: OSU., IV, 2257. Kruisheer, OHZ., IV, 2247.
Gedrukt: OSU., IV, 2277. Kruisheer, OHZ., IV, 2265.
Gedrukt: OSU., IV , 2278. Kruisheer, OHZ., IV, 2266.
Gedrukt: OSU., IV, 2320 . Kruisheer, OHZ., IV, 2321.
Gedrukt: OSU., IV, 2456. Kruisheer, OHZ, IV, 2530.
Gedrukt: OSU., V, 2502.
Gedrukt: OSU., V, 2548.
Gedrukt: OSU., V, 2568.
Gedrukt: OSU., V, 2592.
Gedrukt: OSU., V, 2650.
Gedrukt: OSU., V, 2674.
Gedrukt: OSU., V, 2703.
Gedrukt: OSU., V, 2704.
Gedrukt: OSU., V, 2890.
Gedrukt: OSU., V, 2958.
Gedrukt: OSU., V, 2972.
Gedrukt: OSU., V, 3001.
Gedrukt: OSU., V, 3024.
Gedrukt: Van Mieris, II, 73.
Gedrukt: Van Mieris, II, 77-78.
Gedrukt: Van Mieris, II, 110.
Gedrukt: Van Mieris, II, 113.
Gedrukt: Van Mieris, II, 114.
Gedrukt: Van Mieris, II, 114.
Gedrukt: Van Mieris, II, 131; Berkelbach, 241.
Gedrukt: Van Mieris, II, 127.
Gedrukt: Van Mieris, II, 128-129.
Gedrukt: Devillers, Monuments, 127.
Gedrukt: Van Mieris, 131.
Gedrukt: Van Mieris, II, 124.
Gedrukt: Berkelbach, 589.
De tekst hersteld met inv.nr. 303 folio 52v nr. 222.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., IV, 2048.
De tekst hersteld met inv.nr. 237 folio 103.
D.Th. Enklaar en J.Ph. de Monté Verloren, 'Oorkonden betreffende een tiental marken', IV, nr. 31.
De retroacta zijn beschreven in de inv.nrs. 1122 en 1123.
Gedrukt: Fontes, IV, 27.
Gedrukt: OSU., IV, 2031. Kruisheer, OHZ., IV, 1903.
Gedrukt: OSU., IV, 2034. Kruisheer, OHZ., IV, 1907.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 439.
Gedrukt: OSU., V, 2515.
Gedrukt: OSU., V, 2864.
Gedrukt: OSU., II, 748.
Gedrukt: OSU., V, 3003.
Gedrukt: Smit, VII, 400-421.
Gedrukt: Van Mieris, II, 47; Berkelbach, 67.
Gedrukt: Van Mieris, II, 86; Berkelbach, 142.
Gedrukt: Enklaar, Gooiland, p. 23 nr. 16.
De tekst hersteld met inv.nr. 714 c. Amstelland folio 5.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 877.
Zie ook: archief ACB, 3.01.02,, inv.nrs. 309-344.
De tekst hersteld met inv.nr. 398 folio 2v-3 nr. 15.
De retroacta is beschreven in de inv.nr. 1145.
Gedrukt: Van Mieris, II, 867-868
De laatste tekst hersteld met: Devillers, Cartulaire, 135.
Eleonora van Zuilen deed in 1386 afstand van dit leen: inv.nr. 226 folio 234v nr. 155.
Gedrukt: Van Mieris, III, 82.
De tekst hersteld met inv.nr. 226 folio 26 nr. 129.
De tekst hersteld met inv.nr. 238 folio 183v-184.
Van Riemsdijk, 119.
Zie ook: Kort, Voorne, pp. XXI-XXIV.
Gedrukt: OSU., IV, 2062. Kruisheer, OHZ, IV, 1938.
De tekst hersteld met inv.nr. 228 folio 235v nr. 1017.
Gedrukt: Van Mieris, IV, 647-649.
Het goed van Bruisten van Herwijnen werd in 1396 verbeurd verklaard, waarna de charters bij de grafelijke werd gevoegd. Zie: Van Mieris, III, 655.
Handschrift: Aliaan.
Van Riemsdijk, 86.
Van Riemsdijk, 87.
Van Riemsdijk, 76.
Van Riemsdijk, 77.
Afgehoord 18 maart 1342.
Gedrukt: Hamaker, III, 3-70.
Dit deel is niet geheel volledig.
Gedrukt: Hamaker, III, 326-399.
Afgehoord 8 februari 1347.
De laatste katern ontbreekt.
Afgehoord 4 december 1359.
Afgehoord 13 mei 1362.
Incompleet
Afgehoord 24 december 1361.
Afgehoord 4 mei 1365.
Zie voor bijlagen ook inv.nrs. 1285-1393.
Afgehoord 13 mei 1366.
Afgehoord 11 februari 1368.
Afgehoord 11 feb. 1368.
Zie voor bijlage ook inv.nr. 1294.
Afgehoord 4 feb. 1369.
Afgehoord 8 april 1370.
Afgehoord 23 mrt. 1371.
Zie voor bijlage ook inv.nr. 1296.
Afgehoord 7 januari 1373.
Zie voor bijlagen ook inv.nrs. 1297-1298.
Afgehoord 8 jan. 1373.
Afgehoord 8 jan. 1373.
Afgehoord 1 sep. 1375.
Zie voor bijlage ook inv.nr. 1299.
Afgehoord 14 april 1377.
Afgehoord 31 dec. 1378. De rekening vermeldt als dag van afhoring 13 dec.
Zie voor bijlagen ook inv.nrs. 1300-1302.
Afgehoord 18 april 1380.
Afgehoord 2 juli 1382.
Zie voor bijlage inv.nr. 1303.
Afgehoord 18 juni 1385.
Afgehoord 18 juni 1385.
Afgehoord 18 juni 1385.
Afgehoord 6 mrt. 1388.
Wegens beschadiging ontbreken de laatste bladzijden.
Afgehoord 29 mrt. 1390.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1304-1305.
Afgehoord 29 maart 1390.
Afgehoord 30 maart 1390.
Afgehoord 4 januari 1391.
Van dit deel ontbreekt het laatste katern.
Afgehoord 5 januari 1391.
Dit deel is onvolledig.
Afgehoord 20 december 1392.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1306-1307.
Afgehoord 13 maart 1394.
Afgehoord 26 april 1394.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1308-1309.
Afgehoord 26 december1394.
Afgehoord 4 juni 1396.
Afgehoord 17 maart 1397.
Afgehoord 20 feb. 1399.
Zie voor bijlage inv.nr. 1310.
Afgehoord 14 december 1399.
Afgehoord l2 februari 1401.
Afgehoord 3 maart 1492.
Zie voor bijlage inv.nr. 1311.
Afgehoord 4 maart 1402.
Afgehoord 24 januari 1405.
Afgehoord 25 januari 1405.
Afgehoord 17 november 1405.
De eerste en laatste katernen ontbreken.
Afgehoord 21 december 1406. De datum van afhoring is vastgesteld met behulp van inv.nr. 1213 folio 18.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1312-1320.
De folio's 31-41 en 192-193 ontbreken.
Afgehoord 22 mei l409. De datum van afhoring is vastgesteld met behulp van inv.nr. 1212 folio 54v.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1324-1326.
Afgehoord 24 april 1410.
Afgehoord 21 mei 1410.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1327-1328.
Afgehoord 18 april 1411.
Afgehoord 6 november 1411.
Afgehoord 12 juni 1413.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1329-1330.
Afgehoord 24 januari 1415.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1331-1334.
Afgehoord 28 september 1415.
Afgehoord 6 november 1417.
Afgehoord 5 oktober 1419.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1335.
Het dubbel van deze rekening is naderhand gebruikt door de nieuwe rekenkamer en is hier dus niet opgenomen. Zie ......?.
Afgehoord 19 april 1420.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1336-1361.
Afgehoord 5 juni 1420.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1363-1365.
Afgehoord 3 juni 1421.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1366.
Afgehoord 4 juni 1421.
Zie voor bijlagen inv.nrs. 1367-1368.
Afgehoord 21 augustus 1422.
Afgehoord 30 april 1422.
1 band
Afgehoord 8 oktober 1422.
Afgehoord 17 januari 1423.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1369.
Afgehoord 7 mei 1423.
Afgehoord 17 december 1423.
Afgehoord 11 mei 1424.
Dit inv.nr., bevattende een akte van schadeloosstelling door hertog Willem V van de borgstelling door verschillende steden van 29 mei 1351, is nu geplaatst in deze inventaris onder 3.1.03 als inv.nr. 274A.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1222.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1225.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1228.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1229.
Van Riemsdijk, 94
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1232.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1234.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1234.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1234.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1236.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1241.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1241.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1246.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1246.
Gedrukt: Van Mieris, III, 611.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1248.
Gecancelleerd. Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1248.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1252.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1255.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
De bijlage van deze rekening is beschreven is inv.nr. 1321.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1260.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1314.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1261.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1261.
Afgehoord 11 oktober 1410. Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1261.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1263.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1263.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1266.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1266.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1267.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1267.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1267.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1267.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1267.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een retroakte bij inv.nr. 1344 en een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1272.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1273.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1273.
Dit inv.nr. is een retroakte bij inv.nr. 1363 en een bijlage bij inv.nr. 1273.
Dit inv.nr. is een retroakte bij inv.nr. 1363 en een bijlage bij inv.nr. 1273.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1274.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1275.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1275.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1279.
Afgehoord 14 januari 1346.
Gedrukt: Hamaker, III, 71-221.
Afgehoord 12 juni 1346.
Gedrukt: Hamaker, III, 222-260.
Afgehoord 12 juni 1346.
Gedrukt: Hamaker, III, 261-321.
Afgehoord 12 juni 1346.
Gedrukt: Hamaker, III, 400-440.
Afgehoord 4 feb. 1347.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1413-1414.
Afgehoord 17 september 1354.
Afgehoord 17 juli 1354.
Afgehoord 18 oktober 1358.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1416.
Afgehoord 5 maart 13(63).
Zie voor de bijlage inv.nr. 1417 en 2195.
Afgehoord 5 maart 1363.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1418.
Afgehoord 6 maart 1363.
Afgehoord 6 maart 1363.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1419.
Afgehoord 11 december 1378.
Afgehoord 11 december 1378.
Afgehoord 11 december 1378.
Afgehoord 3 juli 1382.
Afgehoord 3 juli 1382.
Afgehoord 3 juli 1382.
Afgehoord 7 maart 1388.
Afgehoord 17 juni 1390.
Afgehoord 17 juni 1390.
Afgehoord 7 januari 1391.
Afgehoord 10 februari 1392.
Afgehoord 30 december 1392.
Afgehoord 4 juli 1394.
Afgehoord 26 mei 1403.
Afgehoord, ongedateerd.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1420-1421.
Afgehoord 26 oktober 1387.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1422-1423.
Afgehoord 18 mei 1389.
Afgehoord 2 april 1400.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1424.
Afgehoord 10 april 1405.
Afgehoord 17 januari 1408.
Afgehoord 18 januari 1408.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1425.
Afgehoord 31december 1408.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1426.
Afgehoord 27 april 1410.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1427-1429.
Afgehoord 6 november 1410.
Afgehoord 5 februari 1411.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1430-1431.
Afgehoord 3 februari 1414.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1432.
Afgehoord 31 maart 1414.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1433.
Afgehoord 31 maart 1414.
Afgehoord 1 april 1415.
Afgehoord 4 december 1415.
De eerst twee folio's zijn afgescheurd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1374.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1374.
De rekening zelf ontbreekt.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1377.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1378.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1379.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1381.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1397.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1397.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1398.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1398.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1400.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1403.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1404.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1405.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1405.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1405.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1407.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1407.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1408.
Deze inv.nrs. zijn bijlagen bij inv.nr. 1398.
Van Riemsdijk, 84.
Gedrukt: Hamaker, I, 154-232.
Afgehoord ongedateerd.
Gedrukt: Hamaker, I, 13-118. Jansma, p. 18 noot 1.
Afgehoord 20 augustus 1344.
Gedrukt: Hamaker, II, 3-103.
Afgehoord 27 mei 1345.
Gedrukt: Hamaker, II, 110-221.
Afgehoord 13 december 1347.
Afgehoord 29 juni 1352.
1 katern
Afgehoord 27 oktober 1352.
Er resteert slechts een fragment, bevattend uitgaven bij brieven.
Afgehoord 30 april 1354.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1503.
Afgehoord 11 mei 1355.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1504-1505.
Afgehoord 27 november 1356.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1506.
Afgehoord 6 oktober 1358.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1507-1508.
Afgehoord 26 november 1359.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1509-1512.
Afgehoord 10 december 1360.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1513-1514.
Afgehoord 22 december 1361.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1515-1516.
Afgehoord 27 februari 1363.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1517.
Afgehoord 28 juni 1364.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1518.
Afgehoord 1 mei 1366.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1519.
Afgehoord 1 april 1367.
1 katern
Afgehoord 4 december 1371.
Afgehoord 10 december 1372.
Slechts een fragment resteert.
Afgehoord 19 december 1375.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 31 december 1376.
Met rekening van het goed vat de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 12 januari 1378.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 13 december 1379.
Afgehoord 14 januari 1382.
Afgehoord 6 januari 1383.
Afgehoord 1 december 1383.
Afgehoord 4 april 1384.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1520.
Afgehoord 20 december 1385.
Afgehoord 15 december 1386.
Afgehoord 7 maart 1388.
Afgehoord 14 januari 1390.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 17 juni 1390.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 24 juli 1391.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 25 mei 1392.
Zie voor de bijlagen inv.nrs.: 1521 en 2196.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 14 januari 1395.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1522.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 9 februari 1396.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1523.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 16 maart 1397.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1524.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 26 maart 1398.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 24 januari 1399.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 20 januari 1400.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 18 december 1400.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 16 januari 1402.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 19 februari 1404.
Met rekening van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 25 maart 1405.
Met staat van het goed van de heerlijkheid Voorne beoosten de halve Maas.
Afgehoord 26 maart 1406.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1525.
Afgehoord 7 maart 1407.
Afgehoord 22 februari 1409.
Afgehoord 18 januari 1411.
Afgehoord 20 oktober 1411.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1526.
Afgehoord 28 augustus 1413.
Afgehoord 28 augustus 1413.
Afgehoord 24 juli 1414.
Afgehoord l0 juli 1415.
Afgehoord 15 mei 1416.
Afgehoord 7 september 1417.
Afgehoord 20 december 1420.
Afgehoord 20 december 1420.
Afgehoord 22 mei 1422.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1527-1528.
Afgehoord 28 juli 1424.
Afgehoord 21 april 1429.
Afgehoord 21 april 1429.
Zie voor de bijlagen inv.nr. 1529.
Afgehoord 4 februari 1431.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1530-1533.
Afgehoord 6 februari 1431.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1534.
Gecancelleerd.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 865.
Gecancelleerd.
Gedrukt: Van Mieris, II, 392.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1441.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1442.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1442.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1443.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1444.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1444.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1445.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1445.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1445.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1445.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1446.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1446.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1447.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1447.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1448.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1449.
Afgehoord 30 april 1366.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1450.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1462.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1469.
Gedrukt: Van Mieris, III, 618-619.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1470.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1471.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1473.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1481.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1485.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1494.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1494.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1497.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1498.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1498.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1498.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1498.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1499.
Afgehoord 17 augustus 1344.
Gedrukt: Hamaker, II, 222-340.
Een fragment ook in inv.nr. l434: Hamaker, I, 229.
Afgehoord 24 mei 1345.
Gedrukt: Hamaker, II, 341-491.
Afgehoord 12 januari 1346.
Gedrukt: Hamaker, II, 492-558.
Afgehoord 10 mei 1346.
Afgehoord 21 december 1351.
Afgehoord 22 december 1351.
Afgehoord 4 november 1352.
Afgehoord 26 maart 1355.
Afgehoord 24 november 1356.
Afgehoord 24 november 1356.
Het laatste gedeelte ontbreekt.
Afgehoord 7 oktober 1358.
Afgehoord 6 november 1359.
Afgehoord 8 december 1360.
Afgehoord 20 december 1361.
Afgehoord 10 juli 1363.
Afgehoord 6 juli 1364.
Afgehoord 6 februari 1368.
Afgehoord 11 juli 1368.
2 katernen
Slechts het begin resteert.
Slechts het begin resteert.
Slechts het begin resteert.
Afgehoord 19 mei 1374.
Afgehoord 21 december 1374.
Afgehoord 19 december 1375.
Afgehoord 7 januari 1377.
Afgehoord 7 december 1377.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1601.
Afgehoord 3 januari 1380.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1602.
Afgehoord 7 december 1380.
Afgehoord 4 januari 1383.
Afgehoord 4 januari 1383.
Afgehoord 2 april 1384.
Afgehoord 14 juni 1385.
Afgehoord 3 november 1386.
Afgehoord 6 december 1390.
1 katern
Afgehoord 8 januari 1395.
Afgehoord 25 februari 1401.
Met ingehechte rekening van timmerwerk.
Afgehoord 22 januari 1402.
Afgehoord 18 januari 1403.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2197.
Afgehoord 2 november 1403.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2198.
Afgehoord 25 oktober 1404.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1605.
Afgehoord 2 februari 1405.
Afgehoord 16 maart 1406.
Afgehoord 10 maart 1407.
Afgehoord 11 maart 1408.
Afgehoord 28 februari 1409.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1608.
Afgehoord 26 april 1410.
Afgehoord 7 augustus 1412.
Afgehoord 25 september 1413.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2199.
Afgehoord 31 maart 1414.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2200.
Afgehoord 16 maart 1415.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 2201 en 2202.
Afgehoord 24 augustus 1417.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 2203-2205.
Afgehoord 27 augustus 1417.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2206.
Afgehoord 13 maart 1418.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2207.
Afgehoord 20 december 1420.
Dit deel is beschadigd.
Afgehoord 20 december 1420.
Afgehoord 1 juli 1424.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1609.
Afgehoord 1 juli 1424.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2208.
Afgehoord 1 juli 1424.
Afgehoord 16 augustus 1424.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2209.
Afgehoord 15 november 1428.
Zie voor de bijlage invnrs. 2210 en 2211.
Afgehoord 15 november 1428.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1610.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1562.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1563.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1576.
Dit inv.nr. bevattende een akte van schadeloosstelling door hertog Willem VI van de steden Haarlem, Delft, Leiden en Amsterdam van 21 november 1405, is nu geplaatst in deze inventaris onder 3.01.03 als inv.nr. 276A.
Dit inv.nr. bevattende een akte van schadeloosstelling door hertog Willem VI van de steden Haarlem, Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda en Rotterdam van 31 mei 1407, is nu geplaatst in deze inventaris onder 3.01.03 als inv.nr. 276B.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1581.
Dit inv.nr. bevattende een akte van schadeloosstelling door hertog Jan van Beieren van de steden Haarlem, Delft en Leiden van 16 december 1420, is nu geplaatst in deze inventaris onder 3.01.03 als inv.nr. 280A.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1600.
Afgehoord 11 juli 1331.
Gedrukt: Hamaker, I, 119-153.
Slechts een fragment resteert.
Gedrukt: Hamaker, I, 233-254.
Afgehoord 22 december 1351.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1645.
Afgehoord 29 oktober 1352.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1646.
Afgehoord 2 april 1354.
Afgehoord 8 maart 1355.
Afgehoord 22 november 1356.
Afgehoord 21 november 1357.
Afgehoord 13 oktober 1358.
Afgehoord 14 november 1359.
Afgehoord 1 december 1360.
Afgehoord 18 december 1361.
Afgehoord 3 en 4 maart 1363.
Afgehoord 7 juli 1363.
Afgehoord 27 juni 1364.
Afgehoord 28 juni 1364.
Dit deel is beschadigd.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 23 januari 1381.
De rekening van de tol is gedrukt in J.F. Niermeyer, 'Bronnen voor de economische geschiedenis van het Beneden-Maasgebied', eerste deel: 1104-1399, blz. 403-431.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 13 januari 1382.
Tolrekening gedrukt in: Niermeyer, blz. 432-459.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 28 december 1382.
Tolrekening gedrukt in: Niermeyer, 460-487.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 20 december 1383.
Tolrekening gedrukt in: Niermeyer, 488-502.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 31 maart 1384.
Tolrekening gedrukt in: Niermeyer, 503-556.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 12 juni 1385.
Tolrekening gedukt in: Niermeyer, 557-593.
Met rekening van de tol te Dordrecht.
Afgehoord 6 december 1385.
Tolrekening gedrukt in: Niermeyer, 594-610.
Afgehoord 6 december 1386.
Afgehoord 18 december 1389.
Afgehoord 19 december 1389.
Afgehoord 10 december 1390.
Met rekening van werk aan het huis te Geertruidenberg.
Afgehoord 13 december 1391.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1647.
Met rekening van werk aan het huis te Geertruidenberg.
Afgehoord 18 mei 1392.
Afgehoord 2 december 1392.
Afgehoord 2 december 1393.
Afgehoord 22 december 1395.
Met rekening van de termijn van Willem Duking, 2 december 1394 - 25 januari 1395.
Afgehoord 17 januari 1397.
Afgehoord 4 februari 1398.
De eerste folio's ontbreken.
De datering aangevuld met rekenkamer rood nr. 648 folio 8.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1613.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1614.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1638.
De rekeningen van Zeeland uit het grafelijk tijdvak zijn in 1940 te Middelburg verbrand.
Van Riemsdijk, 80.
Van Riemsdijk, 81.
Gedrukt: Hamaker, I, 3-12.
1 katern
Afgehoord 23 augustus 1343.
Gedrukt: Hamaker, I, 255-301.
Slechts een fragment resteert.
Gedrukt: Hamaker, I, 302-311.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1680.
Gedrukt: Hamaker, I, 312-372.
Gedrukt: Hamaker, I, 373-429.
Afgehoord 22 juli 1346.
Gedrukt: Hamaker, I, 430-454.
Afgehoord 1 februari 1347.
Afgehoord 14 december 1347.
Alleen van het rentmeesterschap.
Afgehoord 16 december 1351.
Afgehoord 25 oktober 1352.
Afgehoord 2 mei 1354.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1681.
Afgehoord 16 maart 1355.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1682.
Afgehoord 22 november 1356.
Afgehoord 18 november 1357.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 12 oktober 1358.
Afgehoord 5 december 1359.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1683.
Afgehoord 7 december 1360.
Afgehoord 23 december 1361.
Afgehoord 8 juli 1363.
Afgehoord 4 juli 1364.
Afgehoord 26 april 1366.
Zie voor de bijlagen inv.nrs.1684-1685.
Afgehoord 28 maart 1367.
Slechts het gedeelte van de inkomsten resteert.
Afgehoord 11 januari 1368.
Afgehoord 3 februari 1369.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1686.
Afgehoord 4 februari 1370.
Afgehoord 18 december 1375.
Alleen van het rentmeester- en baljuwschap van Waterland en Zeevang.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1689.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1656.
Gedrukt: Hamaker, I, 372.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1663.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1664.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1669.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1674.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1674.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1677.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1679.
6 katernen
Afgehoord 2 maart 1392.
Afgehoord 12 mei 1393.
Afgehoord 24 september 1394.
Afgehoord 19 december 1395.
Afgehoord 21 januari 1397.
Afgehoord 20 januari 1398. Zie voor de bijlage inv.nr. 1710.
Afgehoord 20 januari 1400.
3 katernen
Afgehoord 19 december 1401.
Afgehoord 30 januari 1403.
Afgehoord 1 maart 1404.
Zie voor de bijlagen: inv.nrs. 1711-1712.
Afgehoord 28 september 1404.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1713.
Zie voor voorgaande rekeningen: inv.nrs. 119-123.
Afgehoord met inv.nr. 1708.
Afgehoord met inv.nr. 1708.
Afgehoord met inv.nr. 1708.
Afgehoord met inv.nr. 1708.
Afgehoord 15 december 1424.
Afgehoord 25 februari 1426.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1698.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1702.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1702.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1703.
Bevat tevens de rekening van het drostambt.
Afgehoord 11 november 1359.
Afgehoord 26 november 1360.
Afgehoord 18 december 1361.
Afgehoord 11 maart 1363.
Afgehoord 2 mei 1366.
Afgehoord 29 maart 1367.
Afgehoord ongedateerd.
1 katern
Afgehoord 20 maart 1371.
Afgehoord 8 december 1371.
Afgehoord 31 december 1372.
Bevat tevens de rekening van het drostambt.
Afgehoord 13 december 1373.
Afgehoord 7 juli 1375.
Afgehoord 29 december 1376.
Afgehoord 7 december 1377.
Afgehoord 1 december 1378.
Met rekening van de tol.
Afgehoord 24 april 1380.
De rekening van de tol is gedrukt in: Niermeyer, 619-643.
Met rekening van de tol.
Afgehoord 9 december 1380.
De rekening van de tol is gedrukt in: Niermeyer, 644-657.
Met rekening van de tol.
Afgehoord 14 december 1391.
De rekening van de tol is gedrukt in Niermeyer, 658-671.
Afgehoord 19 december 1392.
Afgehoord 20 december 1393.
Afgehoord 2 mei 1375.
Zie voor het goed beoosten de halve Maas: inv.nrs. 1455-1457 en 1466-1481.
Afgehoord 21 maart 1377.
Afgehoord 27 april 1379.
Afgehoord 21 januari 1382.
Afgehoord 4 april 1385.
Afgehoord 6 april 1386.
Afgehoord 31 maart 1389.
Afgehoord 3 april 1390.
Afgehoord 12 januari 1391.
Afgehoord 12 januari 1392.
Afgehoord 10 december 1392.
Afgehoord 23 juni 1393.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2221.
Afgehoord 2 juli 1394.
Afgehoord 19 juni 1395.
Afgehoord 21 juli 1396.
Afgehoord 15 december 1396.
Afgehoord 27 januari 1398.
Afgehoord 27 januari 1399.
Afgehoord 23 maart 1400.
Afgehoord 31 december 1401.
Afgehoord 20 januari 1403.
Afgehoord 4 oktober 1403.
Zie ook inv.nr. 118.
Afgehoord 17 juli 1422.
Afgehoord 13 september 1422.
Afgehoord 14 augustus 1424. Zie voor de bijlage inv.nr. 1761.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1760.
Afgehoord 1 augustus 1424.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1764.
Afgehoord 1 augustus 1424.
De eerste en laatste bladen ontbreken.
De datum van afhoring is overgenomen van inv.nr. 1214 folio 55.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1762.
Met rekening van het schoutambt van Schoonhoven.
Afgehoord 10 december 1398.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1767.
Afgehoord 6 december 1399.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1768.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1765.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1766.
Afgehoord 3 maart 1406.
Afgehoord 26 januari 1407.
Afgehoord 12 februari 1408.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1778.
Afgehoord 15 januari 1409.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1779.
Afgehoord 29 maart 1410.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1780.
Afgehoord 7 maart 1429.
Afgehoord 5 maart 1430.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1773.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1774.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1775.
Afgehoord 19 december 1398.
Afgehoord 14 december 1399.
Afgehoord 14 april 1401.
Zie ook inv.nr. 61.
Afgehoord 7 mei 1418.
Afgehoord 7 mei 1418.
Afgehoord 9 februari 1419.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1794-1795.
Afgehoord 1 februari 1422.
Afgehoord 1 februari 1422.
Afgehoord 25 september 1422.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1796.
Afgehoord 1 februari 1423.
Met rekening van de tol te Gorinchem.
Afgehoord 22 februari 1424.
Afgehoord 23 december 1424.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1787.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1787.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1790.
Afgehoord 13 oktober 1334.
De rekening zelf ontbreekt, slechts de bijlagen, gehecht in de omslag, resteren: zie inv.nrs. 1835-1839.
Afgehoord 26 februari 1339.
Gedrukt: Smit, VII, 79-120.
Afgehoord 26 augustus 1343.
Gedrukt: Smit, VII, 121-150.
Afgehoord 30 maart 1344.
Gedrukt: Smit, VII, 151-160.
Afgehoord 20 mei 1345.
Gedrukt: Smit, VII, 161-170.
Afgehoord 1 februari 1347.
Afgehoord 14 december 1347.
Afgehoord 4 maart 1355.
Afgehoord 29 december 1351.
Afgehoord 11 december 1352.
Afgehoord 24 april 1354.
Afgehoord 26 maart 1355.
Afgehoord 25 november 1356.
Afgehoord 27 november 1357.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 12 oktober 1358.
Afgehoord 10 november 1359.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1840-1844.
Afgehoord 9 juli 1363.
Hier is blijkbaar jaardagstijl gebruikt.
Afgehoord 25 augustus 1400.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1846.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 11 december 1401.
Afgehoord 8 januari 1403.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1847-1848.
Afgehoord 10 november 1404.
Hier is blijkbaar jaardagstijl gebruikt.
Afgehoord 2 februari 1405.
1 katern
Afgehoord 27 februari 1406.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1849.
Afgehoord 6 maart 1408.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1850-1851.
Afgehoord 4 mei 1408 wegens de dood van de houtvester.
Afgehoord 19 januari 1409.
Afgehoord 25 januari 1410.
Afgehoord 19 januari 1411.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1852-1853.
Afgehoord 26 januari 1412.
Afgehoord 26 november 1413.
Afgehoord 1 maart 1414.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1854.
Afgehoord 22 februari 1415.
Afgehoord 9 september 1417.
Afgehoord 24 januari 1419.
Afgehoord 4 januari 1419.
Afgehoord ongedateerd.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1855.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1797.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1797.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1797.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1797.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1797.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1813.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1813.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1813.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1813.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1813.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1815.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1818.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1818.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1821.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1822.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1822.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1826.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1826.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1829.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1834.
Oudere rekeningen zijn opgenomen bij de rentmeester van Noord-Holland.
Afgehoord 22 september 1362.
Zie voor de ingehechte bijlagen inv.nrs. 1857-1860.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1856.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1856.
Hier is blijkbaar jaardagstijl gebruikt.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1856.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1856.
Afgehoord 20 oktober 1334.
Gedrukt: Smit, VII, 16-41.
Afgehoord 1 februari 1369.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1887.
Afgehoord 8 augustus 1375.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1888.
Afgehoord 20 december 1379.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1889-1890.
Afgehoord 8 januari 1382.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1891.
Afgehoord 29 december 1382.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1892.
Afgehoord 31 maart 1384.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1893.
Afgehoord 9 juni 1385.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1894.
Afgehoord 7 december 1385.
Afgehoord 5 december 1386.
Afgehoord 5 december 1387.
Afgehoord 23 juni 1391.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1895-1896.
Afgehoord 19 december 1391.
Afgehoord 4 december 1392.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1897.
Afgehoord 12 januari 1394.
Afgehoord 23 januari 1395.
Afgehoord 22 mei 1395.
Afgehoord 11 januari 1396.
Afgehoord 12 februari 1397.
Afgehoord 5 februari 1398.
Afgehoord 13 maart 1399.
Afgehoord 13 maart 1400.
Afgehoord 21 februari 1401.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1863.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1865.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1866.
Niet raadpleegbaar
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1866.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1867.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1868.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1870.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1871.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1875.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1875.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1877.
Afgehoord 7 mei 1423.
Afgehoord 22 februari 1424.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1901.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1900.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 8 november 1359.
Afgehoord 6 december 1360.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2212.
Afgehoord 11 maart 1361.
Afgehoord 21 december 1361.
Afgehoord 8 juli 1363.
Afgehoord 21 december 1363.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2213.
Afgehoord 28 februari 1375.
Afgehoord 17 december 1375.
Afgehoord 27 januari 1377.
Afgehoord 8 december 1377.
Afgehoord 3 december 1387.
Afgehoord 9 december 1391.
Fragment.
Alleen de uitgaven zijn gedeeltelijk bewaard.
Afgehoord 5 december 1397.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1917.
Afgehoord 12 december 1398.
Gechirografeerd
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1915.
Afgehoord 29 januari 1415.
Afgehoord 15 januari 1416.
Afgehoord 28 augustus 1417.
Afgehoord 9 januari 1418.
In tweevoud.
Afgehoord 13 november 1419.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1928.
Afgehoord 5 september 1420.
> Zie voor de bijlagen, inv.nrs. 1929-1931.
Afgehoord 19 december 1420.
Afgehoord 2 december 1422.
Afgehoord 2 december 1422.
In tweevoud.
Afgehoord tezamen met een andere rekening.
In tweevoud.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1922.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1923.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1923.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1923.
Afgehoord 2 februari 1424.
Afgehoord 2 februari 1347.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2214.
Afgehoord 27 december 1351.
Zie voor de bijlagen inv.nr. 2215-2217.
Afgehoord 22 april 1354.
Afgehoord 19 november 1357.M
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 1942-1943.
Afgehoord 5 november 1359.
Afgehoord 7 juli 1364.
Afgehoord 27 april 1366.
Afgehoord 18 juni 1366.
Een der exemplaren is onvolledig.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1944.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1936.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1936.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1941.
Afgehoord 15 december 1334.
Gedrukt: Smit, VII, 42-78.
Afgehoord 6 december 1398.
Zie inv.nr. 1213 folio 66.
Dit inv.nr. is een bijlage bij een niet aangegeven rekening.
Zie ook inv.nrs. 1131, 1653-1679.
Afgehoord 16 december 1351.
Afgehoord 25 november 1352.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 7 december 1387.
Met als bijlage onder andere een rekening van het timmerwerk aan het huis te Muiden van 1386.
Zie ook inv.nr. 1714 en 1726.
Afgehoord 25 november 1360.
Afgehoord 17 december 1361.
Afgehoord 1 maart 1363.
Afgehoord 8 juli 1393.
Afgehoord 29 maart 1367.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 23 november 1368.
Afgehoord 13 december 1371.
Afgehoord 31 december 1372.
Afgehoord 28 december.
Afgehoord 12 december 1377.
Afgehoord 10 juni 1385.
Afgehoord 5 december 1386.
Afgehoord 29 november 1387.
Afgehoord 14 december 1388.
Afgehoord 10 december 1390.
Afgehoord 1 december 1392.
Afgehoord 2 december 1393.
Afgehoord 4 januari 1395.
Afgehoord 14 juli 1395.
Afgehoord 1 december 1396.
Afgehoord 16 december 1398.
Afgehoord 7 december 1399.
Afgehoord 21 december 1400.
Afgehoord 13 januari 1378.
Afgehoord 23 april 1379.
Afgehoord 27 april 1381.
Afgehoord 27 april 1381.
Afgehoord 11 december 1383.
Slechts een fragment resteert.
Afgehoord 26 mei 1392.
Afgehoord 28 april 1396.
Afgehoord 6 december 1401.
Zie voor de bijlage inv.nr. 1988.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1987.
Gedrukt: Smit, VII, 3-15.
Afgehoord 7 december 1386.
Oudere rekeningen zijn tot 1359 opgenomen bij de rentmeester van Noord-Holland. Zie ook inv.nrs. 1513 en 1515.
Afgehoord 21 maart en 4 december 1371.
Met beschadigde rekening van 1370-1371.
Afgehoord 10 december 1372.
Afgehoord 10 december 1373.
Afgehoord 21 december 1374.
Afgehoord 11 januari 1378.
Afgehoord 14 januari 1382.
Afgehoord 29 december 1382.
Afgehoord 6 december 1383.
Afgehoord 9 juni 1385.
Afgehoord 7 december 1385.
Afgehoord 6 mei 1386.
Afgehoord 7 december 1386.
Afgehoord 6 december 1387.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2011.
Afgehoord 14 december 1388.
Afgehoord 2 januari 1391.
Afgehoord 2 januari 1391.
Afgehoord 12 oktober 1393.
Afgehoord 12 januari 1395.
Afgehoord 5 maart 1396.
Afgehoord 20 december 1396.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2003.
Afgehoord 7 december 1390.
Oudere rekeningen zijn opgenomen bij de baljuw van Kennemerland en Friesland.
Slechts de omslag resteert. Op de binnenzijde stukken van een proces van Jan van Bronkhorst, proost van Oudmunster, inzake de kerk van Woudrichem, ongedateerd.
Afgehoord 29 april 1366.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 6 februari 1370.
Afgehoord 17 maart 1371 en 17 maart - 9 september 1371.
Afgehoord 8 december 1380.
Afgehoord 10 januari 1382.
Afgehoord 13 december 1389.
Afgehoord 15 december 1396.
Afgehoord 3 maart 1398.
Oudere rekeningen zijn opgenomen bij de rentmeester van Noord-Holland.
Oudere rekeningen zijn opgenomen bij de baljuw van Amstelland en Waterland.
Afgehoord 13 december 1389.
Afgehoord 16 december 1391.
Afgehoord 1 december 1392.
Afgehoord 1 december 1393.
Oudere rekeningen zijn opgenomen bij de baljuw van Delfland en Schieland.
Afgehoord 9 juli 1401.
Afgehoord 11 december 1401.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 2041-2044.
Afgehoord 13 december 1402.
Afgehoord 9 september 1403.
Afgehoord 28 januari 1405.
Afgehoord 3 maart 1405.
Afgehoord 16 november 1406.
Afgehoord 18 januari 1408.
Afgehoord 4 juli 1408.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2045.
Afgehoord 5 januari 1409.
Afgehoord 16 januari 1410.
Slechts de omslag resteert.
Slechts de omslag resteert.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2029.
Gecancelleerd.
Gecancelleerd.
Gecancelleerd.
HS: Willem (!) Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2036.
Afgehoord 26 februari 1355.
Afgehoord 23 november 1356.
Afgehoord 20 november 1357.
Afgehoord 7 oktober 1358.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 2081-2083.
Afgehoord 17 december 1361.
Zie voor de bijlagen inv.nrs. 2083A-2083C en 2218-2220.
Afgehoord 26 februari 1363.
Zie voor de bijlagen inv.nr. 2084.
Afgehoord 29 maart 1364.
Afgehoord 29 maart 1367.
Afgehoord 8 februari 1368.
Afgehoord 4 februari 1369.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2085.
Afgehoord 3 december 1371.
Afgehoord 6 december 1373.
Afgehoord 16 december 1375.
Afgehoord ongedateerd.
Afgehoord 18 december 1380.
Met rekening van het dijkgraafschap van Heusden en timmerwerk aan Loevestein.
Afgehoord 31 december 1382.
Met rekening van het dijkgraafschap van Heusden; zie voor de bijlage inv.nr. 2086.
Afgehoord 14 december 1383.
Afgehoord 11 juni 1385.
Afgehoord 21 december 1385.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2087.
Afgehoord 1 december 1387.
Afgehoord 11 december 1388.
Afgehoord 9 december 1389.
Afgehoord 11 december 1390.
Afgehoord 19 december 1391.
Afgehoord 9 december 1392.
Afgehoord 10 januari 1395.
Afgehoord 26 januari 1396.
Afgehoord 10 maart 1397.
Afgehoord 26 januari 1398.
Afgehoord 22 december 1399.
Afgehoord 21 december 1400.
Afgehoord 23 augustus 1413.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2050.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2050.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2050.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2052.
Dit stuk is aan de rechterzijde beschadigd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2057.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2064.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2067.
Afgehoord 24 april 1380.
Zie voor de bijlagen inv.nr. 2091 en 2091A.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2089 en 2089A.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2089 en 2089A.
Zie ook inv.nr. 2063.
Afgehoord 6 maart 1408.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2094.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2093.
Zie voor de bijlage inv.nr. 2098.
Afgehoord 10 januari 1418.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2095.
Afgehoord 25 februari 1426.
Slechts een fragment resteert.
Gedrukt: Niermeyer, 689-711.
Afgehoord 15 mei 1389.
Slechts een fragment resteert.
Gedrukt: Niermeyer, 713-715.
Afkomstig uit de collectie C. van Alkemade en P. van der Schelling.
Zie ook inv.nr. 2113 sub 3.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 696-697.
Met tafel op inv.nr. 713: register 'PhillippusA', 1433-1440.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 118.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 111.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 112.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 112.
Zie ook inv.nr. 2139.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 114.
Dit deel is samengesteld uit inv.nrs. 2114 en 2115.
De folio's 4-7 ontbreken.
Dit deel is met enige wijzigingen afgeschreven in inv.nr. 2149.
In dit deel ontbreken, na nummer 604, de hoofdstukken Dendermonde en Saxen.
In dit deel ontbreekt, na nummer 569, met hoofdstuk Oostfriesland.
Het stuk is slechts de omslag van het thans onbekende restant.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 118.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 113.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 120.
Zie voor het register 'Nova' inv.nr. 2140.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 79.
Bewerkt: Kruisheer, Pieter van Leiden, blz. 70-83.
Zie voor het papieren cartularium inv.nr. 2144.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 82.
Zie voor het papieren cartularium inv.nr. 2144.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 89.
Een fotografische reproductie (hard copy) van het register bevindt zich in de collectie Losse Aanwinsten vml Rijksarchief in Zuid-Holland, archiefinventaris 3.22.03, inv.nrs. 93-95.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 121.
Deze verzameling stukken is na de dood van Machteld, dochter van Floris van Henegouwen, blijkbaar in het bezit van de graven van Holland en Henegouwen gekomen. Een aantal stukken bevindt zich overigens in het Staatsarchief te Bergen in Henegouwen, waaronder de laatste van 1308: Van Mieris, II, 77.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., II 815.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1349.
Gedrukt: Kruisheer, III, 1351.
Gedrukt: Kruisheer, OHZ., III, 1367.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 174.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 175; Kruisheer, 416.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 199; Kruisheer, 436.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 214.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 228.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 232; Kruisheer, 464.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 240; Kruisheer, 470.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 241.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 253.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 291: Kruisheer, 508.
Gedrukt: De Fremery, 175; Kruisheer, 513.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 437.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 466.
Gedrukt: Van den Bergh, OHZ., II, 470.
Gedrukt: OSU., IV, 2188.
Gedrukt: OSU., IV, 2194.
Incidenteel worden zaken betreffende Henegouwen ook behandeld door de registratie in Holland.
Van Riemsdijk, 21.
Bewerkt: L. Devillers, Notice sur un Cartulaire de Guillaume I er, comte de Hainaut, de Hollande, de Zélande et seigneur de Frise, in: Bulletin de la Commission Royale d'histoire, 3e serie, VII, Brussel 1865, blz. 351-382.
Gedrukt: Van Riemsdijk, 22.
De tekst hersteld met: Devillers, Monuments, 163.
De tekst hersteld met inv.nr. 2113 folio 35.
De kwestie ging blijkbaar over de Henegouwse grenssterkten Lessen en Vloesbeek, die leenroerig waren aan Vlaanderen.
Gedrukt: Van Mieris, III, 271.
Afgehoord 29 juni 1382.
Gedrukt: Van Mieris, III, 615.
Afgehoord 30 september 1417.
Afgehoord 9 september 1420.
Enige gedeelten ontbreken.
De volgende stukken werden na afsluiting van de inventaris in een charterdoos van de Rekenkamer gevonden. Zij waren daarin geplaatst door J. Fox. Het betreft uitsluitend bijlagen bij rekeningen.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1378.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1469.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1574.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1575.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1584.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1585.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1586.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1586.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1587.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1587.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1587.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1588.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1589.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1594.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1596.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1599.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1599.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1904.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1908.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1933.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1934.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1934.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1934.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2051.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2051.
Gecancelleerd.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 2051.
Dit inv.nr. is een bijlage bij inv.nr. 1748.