Aangezien in de Grondwet van 1814 sprake was van één provincie Holland, maar door Willem I twee gouverneurs waren benoemd voor resp. het Noordelijk en Zuidelijk deel van Holland, moest worden bepaald waar de Staten zouden vergaderen. De secretaris van Staat van Binnenlandse Zaken Röell zag in verband met de kosten het liefst, dat "even als vanouds" alleen in Den Haag zou worden vergaderd. De Raad van State echter steunde het voorstel van een provinciale adviescommissie om beurtelings in Haarlem en Den Haag bijeen te komen, teneinde elke schijn van ongelijkwaardigheid tussen Noord en Zuid te vermijden. Willem I besliste conform dit laatste voorstel: het op 26 augustus 1814 vastgesteld Reglement op de samenstelling der Staten bepaalde, dat jaarlijks afwisselend te Haarlem en Den Haag zou worden vergaderd, onder voorzitterschap van de aldaar residerende gouverneur.

Het reglement is o.a. gepubliceerd in het Bijvoegsel bij het Staatsblad (afgekort Bijv. Stb.) 1813/1814 2e stuk p. 576-586.

Op 19 september 1814 kwamen de Staten van Holland voor de eerste maal bijeen in Den Haag. De leden waren niet gekozen, maar door de vorst benoemd. Zij hadden zitting voor drie jaar; jaarlijks zou een derde deel aftreden. Nieuwe leden zouden worden gekozen volgens een stelsel van standenvertegenwoordiging, met afgevaardigden namens de Ridderschap, de steden en de landeigenaren ("eigenerfden") op het platteland. In Holland telden de Staten 90 leden, waarvan 14 voor de Ridderschap, 49 voor de steden en 27 voor het platteland. Van de leden kwamen er 50 uit Zuid-Holland.

De Ridderschap wees zelf zijn vertegenwoordigers in de Staten aan. Om in de Ridderschap te worden opgenomen, moest men van adel zijn en een zekere welstand genieten. In de steden geschiedde de verkiezing van Statenleden door de stedelijke raad. Stemgerechtigd waren alleen zij die een bepaald bedrag (de census) aan personele en grondbelasting betaalden: zij kozen een kiescollege, dat vacatures opvulde in de raad, waarvan de leden voor het leven werden benoemd. De raadsleden benoemden meestal burgemeesters of wethouders in de Staten. Van de stedelijke Statenleden kwamen er 23 van de 49 uit Zuid-Holland, waarvan 5 uit Rotterdam, 4 uit Den Haag, 3 uit Leiden, 2 uit Dordrecht en 1 uit elk van de overige steden nl. Brielle, Delft, Gorinchem, Gouda, Maassluis, Schiedam, Schoonhoven, Vlaardingen en Woerden. Ook op het platteland vond de verkiezing getrapt plaats, al ontbrak de raad als trap in het kiesstelsel, omdat de raadsleden door Gedeputeerde Staten werden benoemd. Censuskiezers kozen hier per district een kiescollege, dat de Statenleden aanwees.

Ingevolge de Grondwet van 1815 en de provinciale reglementen van 1817 veranderde er weinig.

Reglement op het gezag en de macht der Staten: zie gedrukte notulen Provinciale Staten (PS) 1817 p. 241-247. Reglement op de samenstelling der Staten: idem, p. 250-265.

De gewone vergadering van de Staten werd elk jaar in juli gehouden. Er werd bij gewone meerderheid van stemmen beslist. In Den Haag vergaderde men in de Statenzaal waar tot 1795 de vroegere Staten van Holland bijeen kwamen en tegenwoordig de Eerste Kamer. In Haarlem vergaderde men in het achter het stadhuis gelegen Prinsenhof.

Na de splitsing van Holland in 1840 kreeg Zuid-Holland 86 Statenleden, waarvan 10 namens de Ridderschap, 41 namens de steden en 35 voor het platteland. Bij de steden kreeg Rotterdam nu 10 leden, Den Haag 8, Leiden 5, Dordrecht 4, Delft 3, Gorinchem, Gouda en Schiedam elk 2, en Brielle, Maassluis, Schoonhoven, Vlaardingen en Woerden elk 1. Elk plattelandsdistrict vaardigde twee Statenleden af, alleen het district Meerkerk drie.

K.B.'s van 9 nov. 1840 nr.17 en 11 nov. 1840 nrs. 69 en 70, gepubliceerd in gedrukte notulen P.S. 15 dec. 1840 p. 7 e.v.

Een belangrijke taak van Provinciale Staten was in deze periode het kiezen van de leden van de Tweede Kamer, van wie elk jaar een derde gedeelte aftrad. Uit Holland kwamen van 1815 tot 1840 22 van de in totaal 110 Kamerleden. Vanaf 1840 zond Zuid-Holland 12 afgevaardigden naar de Kamer. Statenleden die tot Kamerlid werden gekozen, moesten als Statenlid aftreden.

De Staten konden volgens de Grondwet van 1815, als zij dit voor het provinciaal belang nodig achtten en onder goedkeuring van de Koning, reglementen en verordeningen uitvaardigen op het terrein van de "gewone inwendige politie en oeconomie". Ook hadden zij tot taak uitvoering te geven aan de wetten en algemene maatregelen van bestuur, maar deze bevoegdheid werd uitgehold doordat de gouverneurs hier een bijzondere verantwoordelijkheid was toebedeeld.

In de praktijk hebben Provinciale Staten vóór 1850 weinig bevredigend gefunctioneerd. Dat kon ook moeilijk anders bij een college, dat slechts éénmaal per jaar gedurende enkele dagen bijeen kwam. Niet alleen de overheersende positie van de gouverneur, ook het gemis aan financiële zelfstandigheid van de provincie werkte remmend op de invloed van de Staten. Typerend voor hun geringe invloed is, dat de Staten van Holland bij de scheiding van Noord en Zuid in 1840 door de regering in het geheel niet werden betrokken. Daarnaast ondervond de standenvertegenwoordiging, met de ongelijke behandeling van steden en platteland en de feitelijke overbodigheid van de Ridderschap, vanaf circa 1840 steeds meer kritiek. Pas de Grondwet van 1848 en de Provinciale Wet van 1850 zouden nieuwe verhoudingen scheppen.

Van der Pot, Bestuurs- en rechtsinstellingen, p. 227 e.v.

De leden van Provinciale Staten werden nu direct gekozen door censuskiezers, voor het eerst in 1852. De provincie was daartoe verdeeld in kiesdistricten, die elk een aantal leden afvaardigden naar de Staten. In totaal telden de Staten van Zuid-Holland 80 leden, na een wijziging in de kieswet in 1897 82 leden. Het districtenstelsel was een meerderheidsstelsel: wie meer dan de helft van de uitgebrachte stemmen kreeg, werd verkozen.

De verdeling in kiesdistricten is geregeld bij de Wet van 5 nov. 1852 (Stb. 197), gewijzigd bij de Wet van 28 apr. 1897 (Stb. 111). Het aantal Statenleden was bepaald in art. 2 van de Wet van 6 juli 1850 (Stb. 39), gewijzigd bij de Wet van 28 apr. 1897 (Stb. 112).

Vanaf 1919 werden Provinciale Staten volgens het stelsel van evenredige vertegenwoordiging gekozen, voor een periode van vier jaar. Na die vier jaar traden alle leden gelijk af. In de zomer van 1941 werden de Statencolleges door de Duitse bezetter buiten werking gesteld.

De Provinciale Wet van 1850 schreef twee gewone vergaderingen voor: een zomerzitting in juli en een najaarszitting, onder voorzitterschap van de commissaris des Konings. De vergaderingen moesten verlopen volgens een reglement van orde, dat eveneens uit 1850 dateert.

Gedrukte notulen P.S. 4 dec. 1850 p. 223 e.v.

Aan de Staten was in de Grondwet van 1848 opgedragen de "regeling en het bestuur van het provinciale huishouden" (artikel 131). Bij bestuur moet worden gedacht aan het vaststellen van de ontvangsten en uitgaven, het aangaan van geldleningen, koop, ruil of vervreemding van provinciale eigendommen, aanleg en verbetering van provinciale wegen en werken. Bij regeling gaat het om het vaststellen van verordeningen. Naast deze autonome taken was er de in artikel 131 van de Grondwet geformuleerde taak van medebewind: de Staten werden belast met de uitvoering van wetten en koninklijke bevelen betreffende "takken van algemeen binnenlandsch bestuur".

Een belangrijke rol speelden de Staten bij het toezicht op de waterschappen, met name de reglementering. Daarnaast bleef het bestuurlijk en vooral financieel toezicht op de gemeenten een hoofdtaak. Net als vóór 1850 bleven zij fungeren als kiescollege, echter niet meer voor de Tweede Kamer maar nu voor de Eerste Kamer. Van 1850 tot 1887 werden 7 van de 39 Kamerleden door de Zuid-Hollandse Staten aangewezen, van 1887 tot 1923 waren dat er 10 van de 50 en daarna 12 van de 50.

Noch de Grondwet van 1814 noch de in augustus 1814 afgekondigde reglementen op de samenstelling van Provinciale Staten schreven de benoeming voor van een college van gedeputeerden uit de Staten voor de dagelijkse bestuurstaken. Dit was facultatief gelaten. Pas de Grondwet van 1815 bepaalde, dat de Staten uit hun midden een college van Gedeputeerde Staten benoemen ter afdoening van "alles wat tot het dagelijksch beleid der zaken en de uitvoering der algemeene wetten betrekking heeft".

Al in hun eerste vergadering hebben de Staten van Holland in een adres aan de Koning aangedrongen op de instelling van twee colleges gedeputeerden voor respectievelijk het Noordelijk en Zuidelijk deel van Holland. De "ondervinding zoo van vroegere als latere tijden" had hun het nut daarvan aangetoond. Men kan hierin een verwijzing zien zowel naar de periode vóór 1795, toen Noorder- en Zuiderkwartier van Holland elk een college van Gecommitteerde Raden kenden, als naar de jaren 1807 tot 1810, toen Noord en Zuid aparte departementen vormden. Willem I bewilligde al op 21 september 1814 in dit verzoek, zodat enkele dagen daarna, op 29 september, het Zuid-Hollandse college voor het eerst bijeen kon komen. In de Grondwet van 1815 werd een bepaling opgenomen, dat Holland "uit hoofde van derzelver uitgestrektheid en bevolking" twee colleges van Gedeputeerde Staten zou hebben.

Het college in Zuid-Holland telde in de jaren 1814-1825 negen leden, van wie elk jaar één derde aftrad. Na de herziening van het reglement op de samenstelling der Staten in 1825 bedroeg dit aantal zeven leden, die voor zes jaar zitting hadden en van wie om de twee jaar twee of drie leden aftraden.

Het herziene reglement van 1825 is gepubliceerd in het Bijv. Stb. 1825 1e stuk p. 49 e.v. en in gedrukte notulen P.S. 1825 p. 213 e.v. Zie voor het reglement van 1817 noot 7.

De feitelijke zittingsduur, uiteraard mede afhankelijk van de herverkiezing als lid van Provinciale Staten, was in de periode 1814-1850 in het algemeen vrij lang. Ambtsperiodes van tientallen jaren achtereen waren geen uitzondering. Zo zat Jhr. L.R. Gevaerts van 1814-1849 zonder onderbreking in het college en Jhr. J. Quarles van Ufford van 1819-1849. Eerstgenoemde fungeerde in 1848 ruim vijf maanden als waarnemend gouverneur.

Gedeputeerde Staten vergaderden twee maal per week onder leiding van de gouverneur, die deelnam aan de stemmingen en bij staken van de stemmen een beslissende stem had. De meeste ter vergadering ingebrachte stukken werden aan een of enkele gedeputeerden overgedragen ("commissoriaal gemaakt"), om daarover in een volgende vergadering te adviseren.

De verordenende bevoegdheid van de Staten is in de praktijk vooral door Gedeputeerde Staten gerealiseerd. Het reglement van 1817 op het gezag der Staten bepaalde in artikel 36, dat Gedeputeerde Staten op dit terrein ook bevoegd waren als de zaak geen uitstel kon lijden. Wel trad daarbij vóór 1840 soms ernstige vertraging op als gevolg van meningsverschillen tussen de colleges in Noord- en Zuid-Holland, ook al omdat de competenties niet duidelijk waren afgebakend.

F.G. Scha1kwijk, Provinciale wetgeving in de jaren 1814-1818; in: Themis jrg. 74 (1914) p. 495 e.v.

Ingevolge de Provinciewet van 1850 was het zwaartepunt van het bestuur verschoven naar het college van Gedeputeerde Staten. Deze moesten de door Provinciale Staten genomen besluiten en verordeningen uitvoeren, de provinciale financiën en eigendommen beheren en namens de Staten het toezicht op de gemeenten uitoefenen (bij de Grondwet van 1887 werd dit toezicht uitdrukkelijk aan Gedeputeerde Staten opgedragen). De Provinciewet van 1850 bepaalde het aantal gedeputeerden op zes, van wie om de drie jaar de helft aftrad. De commissaris fungeerde als voorzitter van het college, dat als regel twee maal per week vergaderde, ondersteund door de griffier die notuleerde. Voor het onderzoek van de ingebrachte stukken en het opmaken van adviezen verdeelde het college zich elk jaar in afdelingen.

Het reglement van orde voor de vergadering van G.S., voorgeschreven in art. 91 van de Provinciewet van 1850, is vastgesteld door P.S. op 20 nov. 1850 (gedrukte notulen p. 84 e.v.). Als regel vergaderden G.S. dinsdag en vrijdag (art. 1). Binnen G.S. zouden afdelingen komen voor a) provinciale en gemeentelijke financiën, "policie" en nijverheid, b) waterstaat, wegen, militie en schutterijen en c) onderwijs, armenzorg, kerkelijke zaken, reclames rijksbelastingen (art. 15). Besluiten werden genomen bij gewone meerderheid van stemmen (art. 26).

De verhouding tussen Gedeputeerde en Provinciale Staten is geregeld in een instructie die in 1850 door de Staten is vastgesteld. Ten aanzien van de administratieve rechtspraak hebben de Staten in 1880 een regeling vastgesteld die werd opgenomen in de herziene instructie van 1850. In die aanvulling werden regels gegeven voor het ter inzage leggen van processtukken, de indiening van memories door belanghebbenden, de openbare behandeling en het met redenen omkleden van uitspraken.

De instructie voor G.S. was voorgeschreven in art. 150 van de Provinciewet van 1850 en vastgesteld door P.S. op 15 nov. 1850 (zie gedrukte notulen P.S. p. 73 e.v.). Voor de aanvulling van 1880 zie: gedrukte notulen P.S. 21 juli 1880 nr. VI.

In de zomer van 1941 werden de colleges van Gedeputeerde Staten door de Duitse bezetter opgeheven. De commissarissen konden zich naar believen laten adviseren door bestuursraden, die zij zelf mochten benoemen. In Zuid-Holland zijn de toen zittende gedeputeerden blijven fungeren.

De door Willem I benoemde gouverneurs waren "met zorg door het staatshoofd uitgezochte aristocraten", bekleed met een machtspositie die te vergelijken was met de Napoleontische prefecten.

Algemene geschiedenis der Nederlanden, dl. 11, Weesp 1983, p. 239. Van de recente literatuur over de gouverneurs dienen vooral te worden genoemd de in de literatuurlijst vermelde studies van Van Kempen en Janssens.

Een bemoeizuchtige regering wenste tot in details geïnformeerd te worden over de gang van zaken in de provincies. De centrale figuur in dit proces was de gouverneur, informatiebron én vertrouwensman van de regering.

De Zuid-Hollandse gouverneur A.F.J.A. van der Duyn van Maasdam omschrijft de bureaucratische rompslomp als "een waterval waar ieder paperas van de koning neerkomt bij de minister, en van de minister bij de gouverneur der provincie. Deze laatste deelt op zijn beurt het stuk mee aan de steden of plattelands gemeenten, of vraagt overwegingen en advies, en vervolgens herhaalt de gang zich, nu opklimmend" (geciteerd bij Van Kempen, Gouvernement, p. 306).

De gouverneur had het toezicht op "de rigtige uitvoering van alle wetten, reglementen en verordeningen" van het hoge gezag (artikel 15). Ook was hij verantwoordelijk voor de handhaving en uitvoering van alle maatregelen van bestuur, zowel die welke voortvloeiden uit wetten en verordeningen van het algemeen bestuur als die welke hun grond vonden in besluiten van de Staten (artikel 16). Hij had de supervisie over de gehele rijksadministratie in zijn provincie (artikel 21) en een belangrijk aandeel in benoemingen van rijksambtenaren (artikel 24). De provinciale ambtenaren, behalve de griffier, werden door hem benoemd (artikel 11), terwijl hij gemeentelijke ambtenaren bij "zeer gewigtige redenen" kon schorsen (artikel 23).

Om orde en veiligheid te handhaven kon hij beschikken over de marechaussee en, zoveel mogelijk in overleg met het plaatselijk bestuur, over de schutterijen. Bij oproer kon hij ook de "militaire magt" inschakelen (artikel 29). Hij moest waken tegen overtredingen van de grondwet en de wetten en had in deze de bevoegdheid plaatselijke besturen, waterschapsbesturen e.d. te schorsen, zij het na Gedeputeerde Staten daarover te hebben gehoord (artikel 28). De afbakening van zijn competentie in verhouding tot de Staten was weinig exact, maar in de praktijk werden de rechten van Provinciale Staten beknot ten gunste van de gouverneur. Wanneer hij meende, dat door de Staten genomen besluiten strijdig waren met de wetten of het algemeen belang van het rijk, kon hij de uitvoering ervan opschorten (artikel 27). In spoedeisende gevallen kon hij zaken buiten Provinciale en Gedeputeerde Staten om regelen (artikel 41), terwijl hij de aan hem gerichte stukken aan Gedeputeerde Staten kon overdragen dan wel zelf afdoen (artikelen 31-32).

Kwalijker was het dat de gouverneurs, aangespoord door de regering in Den Haag, niet zelden hun hoedanigheid van voorzitter van Provinciale Staten gebruikten, om de keuze van leden voor de Tweede Kamer te beïnvloeden, opdat te kritische personen buiten de Kamer zouden blijven. In 1841 droeg Willem II de gouverneurs op geen gebruik meer te maken van hun recht deel te nemen aan de stemming in de Statenvergadering bij de verkiezingen van Tweede Kamerleden.

Toen A.F.J.A. van der Duyn van Maasdam, van 1817 tot 1844 gouverneur van Zuid-Holland, zijn eerste Statenvergadering moest leiden, zag hij vooral op tegen dit informele onderdeel van zijn taak. Na afloop kon hij opgelucht constateren, dat copieuze maaltijden de Statenleden gunstig hadden gestemd bij hun keuze. Later zou Van der Duyn zich overigens afzijdig houden van deze politieke beïnvloeding (Van Kempen, Gouvernement, p. 161). Voor de lastgeving van Willem II aan de gouverneurs zich te onthouden van deelname aan de stemming zie: gedrukte notulen P.S. van 8 juli 1841 p. 178.

Het takenpakket van de gouverneur werd in 1824 aanzienlijk uitgebreid, toen hem de supervisie op de rijksbelastingen werd opgedragen. Hij werd daarin bijgestaan door de Raad van de gouverneur, bestaande uit de ambtelijke top in de provincie.

K.B. van 4 sep. 1823 nr.9 (Bijv. Stb. X p. 1493) en van 16 nov. 1823 nr. 88 (idem X p. 1156), aangevuld bij K.B. van 16 sep.1825 (idem XII, 3e stuk, p. 123). De Raden van de gouverneurs werden ingesteld bij het K.B. van 16 nov. 1823. In Zuid-Holland was de Raad samengesteld uit: de provinciale directeuren (vanaf 1826 inspecteurs) der directe belastingen en der registratie, de (te Rotterdam residerende) gedelegeerd commissaris der in- en uitgaande rechten en accijnzen, de administrateur van 's-rijks schatkist, de procureur-generaal en de hoofdingenieur van de waterstaat, terwijl de griffier der Staten als secretaris fungeerde. Onduidelijk is, of een archief is gevormd: het is althans niet als zodanig bewaard gebleven. Volgens Van Kempen, Gouvernement, p. 302-303, kwam de Raad in Noord-Holland nauwelijks van de grond en heeft deze in Noord-Brabant geen sporen nagelaten.

De provinciewet van 1850 wijzigde de benaming gouverneur in commissaris des Konings. Zijn bevoegdheden werden ingeperkt ten gunste van de rol van Gedeputeerde Staten in het provinciaal bestuur. Zo verloor hij zijn (invloedrijke) stem in de vergadering van Provinciale Staten, die hij wel als voorzitter mocht adviseren. In het college van Gedeputeerde Staten behield hij wèl zijn stem, maar deze gaf niet meer de doorslag. In zijn relatie met de regering kreeg de commissaris veel minder met de Koning te maken en kwam hij feitelijk voor vrijwel alle zaken te staan onder de minister van Binnenlandse Zaken. Over alle zaken de provincie betreffende diende hij deze bewindsman "van berigt en raad" te voorzien (provinciewet 1850 artikel 7). Vooral na 1900 zou de commissaris zich echter geleidelijk aan steeds meer ontwikkelen van een rijkstoezichthouder op de provincie tot een invloedrijk provinciaal bestuurder.

De instructie voor de commissaris des Konings: K.B. van 27 sep. 1850 (Stb. 62), ook gepubliceerd in Koenen, De Commissaris, p. 120-124. De ontwikkeling van de commissaris van rijkstoezichthouder tot "man der provincie" wordt uitvoerig geschetst in: Janssens, De commissaris.

Door de regering werd de commissaris betrokken bij de uitvoering van het rijksbeleid: het afgeven van vergunningen, het fungeren als beroepsinstantie van beschikkingen van gemeentebesturen en als instantie waarbij beroepschriften tot de Kroon moesten worden ingediend. Anderzijds was hij verantwoordelijk voor de uitvoering van alle besluiten van Provinciale en Gedeputeerde Staten en moest hij erop toezien, dat besluiten van deze colleges niet strijdig waren met de wet of het algemeen belang. Niet onbelangrijk bleef de taak van de commissaris op het terrein van de handhaving van de openbare orde. Ten aanzien van de benoeming van burgemeesters vervulde hij een centrale rol, omdat hij de voordracht aan Binnenlandse Zaken verzorgde zonder enige inbreng van Gedeputeerde Staten.

In juli 1940 werd de benaming commissaris des Konings (der Koningin) door de Duitse bezetter vervangen door die van commissaris der provincie. Vanaf 1941 kon deze functionaris zelfstandig de provincie besturen, omdat de Staten werden opgeheven.

In 1815 kwam een reglement voor de steden (met uitzondering van Amsterdam) tot stand. Het stadsbestuur zou bestaan uit een raad van 10 tot 24 leden, voor het leven benoemd door stedelijke kiescolleges. Uit de raad werden drie of vier leden door de Koning tot burgemeester benoemd, op voordracht van de raad. De secretaris en de ontvanger werden door de raad zelf benoemd.

Ingevolge het herziene reglement van 1824 zou er nog maar één burgemeester zijn, naast twee tot vier wethouders en een raad van 9 tot 22 leden. De Koning benoemde burgemeesters en wethouders uit de raad, waarbij de raad het recht van nominatie verloor, evenals de benoeming van de secretaris die de Koning tot zich trok.

De rol van het provinciaal bestuur was hier bescheiden. De Staten dienden geïnformeerd te worden over de benoeming van raadsleden, moesten de instructie van de ontvanger goedkeuren, konden (sinds 1824) deze functionaris ontzetten en (ook vanaf 1824) de secretaris schorsen. Voorts dienden de Staten ervoor te waken, dat door het stadsbestuur opgestelde verordeningen niet strijdig waren met de algemene wetten.

Hier was de rol van de provincie groter. Krachtens het reglement van 1816 benoemden de Staten de raadsleden, variërend in aantal van drie tot negen, uit een door het gemeentebestuur (in heerlijkheden door de heer) opgestelde voordracht. De schout werd door de Koning benoemd. Hij werd bijgestaan door twee assessoren, op voordracht van en uit de raad benoemd door de Staten, die ook de secretaris aanstelden (op voordracht van het lokale bestuur) en de benoeming van de ontvanger moesten goedkeuren.

Het herziene reglement van 1825 wijzigde de benaming schout in burgemeester; de benoeming bleef bij de Koning. De assessoren werden nu door de gouverneur benoemd zonder voordracht door de raad, de raad zelf door de Staten, in heerlijkheden op voordracht van de heer, elders na horen van het lokale bestuur. De secretaris werd nu door de Koning benoemd en de ontvanger door de Staten, beide op voordracht van de raad en in heerlijkheden van de heer. Ook voor het platteland gold, dat de Staten moesten toezien op het al dan niet strijdig zijn van plaatselijke verordeningen met algemene wetten.

Bij veel dijk- en polderbesturen geschiedde de benoeming van bestuursleden op advies van Gedeputeerde Staten door de Koning, uit een voordracht van het bestuur zelf.

K.S. van 29 mrt. 1822 (Stb. 7).

Ingevolge de Grondwet van 1848 en de Gemeentewet van 1851 verdween het onderscheid in steden en plattelandsgemeenten.

Volgens zijn in 1850 herziene instructie diende de commissaris des Konings eens in de vier jaar alle gemeenten in de provincie te bezoeken en daarover aan Gedeputeerde Staten en aan Binnenlandse Zaken verslag uit te brengen. Ten aanzien van de benoeming van burgemeesters vervulde hij een centrale rol, omdat hij de voordracht aan Binnenlandse Zaken verzorgde, zonder enige inbreng van Gedeputeerde Staten.

De gemeenten waren verplicht hun jaarlijks verslag aan Gedeputeerde Staten toe te zenden. Plaatselijke verordeningen moesten aan het college worden meegedeeld en konden, als de Staten deze strijdig achtten met de wet of het algemeen provinciaal belang, aan de Kroon ter schorsing of vernietiging worden voorgelegd. Particulieren konden bij veel besluiten van de gemeentebesturen in beroep gaan bij Gedeputeerde Staten.

Bij verkiezingen voor de gemeenteraden verdeelden Gedeputeerde Staten de gemeenten in kiesdistricten. Zij speelden een rol bij schorsing, ontslag en salariëring van bepaalde gemeentelijke functionarissen. Geschillen tussen gemeentebesturen werden in eerste instantie voorgelegd aan Gedeputeerde Staten, die ook het initiatief namen tot vereniging of splitsing van gemeenten. Op grond van de Archiefwet had de provincie het toezicht op de zorg van de gemeenten voor hun archieven.

Archiefwet 1918 (Stb. 378) art. 16-18. Ook vóór 1918 had het provinciaal bestuur al enige bemoeienis met de archieven van de lagere overheden.

Ter verbetering van het dijkbeheer hebben Gedeputeerde Staten nieuwe waterschappen opgericht. Een belangrijke taak van de Staten bleef de reglementering van de waterschappen, vooral na de totstandkoming in 1856 van het algemeen waterschapsreglement, en het goedkeuren van door de waterschappen uitgevaardigde keuren. Het college verleende ook vergunning voor verveningen.

In deze jaren was de bemoeienis met het platteland intensiever dan met de steden. De plattelandsbesturen mochten, behoudens in spoedgevallen, geen onvoorziene uitgaven doen zonder toestemming van het college. Sinds 1815 was een model van een begroting voorgeschreven, hoewel de Grondwet van 1814 de plaatselijke besturen de vrije beschikking gaf over hun huishoudelijke belangen.

K.B. van 31 jan. 1815 (Stb. 9). Vgl. ook Koeken, Stads- en plattelandsbestuur, p. 320 e.v.

Voor aankoop, verkoop, ruil en vervreemding van gemeentelijke eigendommen en het aangaan van leningen was de goedkeuring nodig van de Koning, na advies van de Staten. De steden konden zelf beslissen over verhuur en verpachting, maar de plattelandsbesturen waren hier afhankelijk van de instemming van Gedeputeerde Staten. De ontvangers ten plattelande werden door de Staten benoemd en zonodig ontheven, geschorst of ontslagen; in de steden konden de ontvangers alleen worden ontzet.

In deze periode werd geen onderscheid gemaakt tussen steden en plattelandsgemeenten. Alle gemeentebesturen hadden nu voor niet-begrote uitgaven machtiging nodig van Gedeputeerde Staten evenals voor besluiten van inzake gemeentelijke eigendommen. Hun inkomsten verkregen de gemeenten vooral uit opcenten op sommige rijksbelastingen en, als deze de uitgaven niet konden dekken, uit hoofdelijke omslagen.

Gemeentewet van 1851 (Stb. 85) art. 240,243-245.