Tot in de 19e eeuw was er geen sprake van enige beheersing van de grote rivieren in Nederland. Men legde dijken en kribben aan om overstromingen te voorkomen. De staatkundige verbrokkeling in de landsheerlijke tijd en daar- na de sterk gedecentraliseerde staatsvorm van de Republiek leidden er toe, dat deze werkzaamheden niet op elkaar werden afgestemd Beekman, p. 184 en Dibbits, p. 157. Gedenkboek, p. 153 en Van Schaik, p. 20.
Aan de staatkundige verdeeldheid van de Republiek kwam in 1795, met het uitroepen van de Bataafsche Republiek, een eind. Vanaf dat moment was er een rijksoverheid, die zich met de waterstaatszorg ging bemoeien. Van 1798 tot en met 1815 kwamen vijf grondwetten tot stand, waarbij de mate van centralisatie van de waterstaatszorg steeds een strijdpunt was. Vanaf 1801 werd het centraal toezicht en beheer over de zee- en rivierwerken gerekend tot de nationale werken, die onder rijkstoezicht en -beheer behoorden te staan Lintsen, p. 56.
Ondanks deze bestuurlijke verandering duurde de onbevaarbaarheid van de rivieren in de negentiende eeuw aanvankelijk onverminderd voort. Dit probleem verbleekte echter bij de rampen ten gevolge van dijkdoorbraken, waarvan de grootste in 1809 en 1820 plaats vonden. Gebieden nabij de rivieren, die waren overstroomd ten gevolge van een dijkdoorbraak, bleven soms jarenlang onder water staan vanwege hun lage ligging De Physique Existentie, p. 64 e.v. De Physique Existentie, p. 69.
Deze toestand gaf aanleiding tot het ontwikkelen van allerlei plannen tot rivierverbetering, waarbij het voorkomen van dijkdoorbraken en overstromingen voorop stond. Genoemd kunnen worden :
Gedenkboek, p. 123 en Van Schaik, p. 66 e.v. De Physique Existentie, p. 71 e.v. De Physique Existentie, p. 77-78 en Gedenkboek, p. 123. De Physique Existentie, p. 69-70 en Lintsen, p. 116-117.
Tot uitvoering van enig plan kwam het echter niet wegens de slechte financiële omstandigheden van de rijksoverheid Gedenkboek, p. 123 en Lintsen, p. 282.
Baanbrekend voor het rivierbeheer was echter het rapport van de inspecteurs van de Waterstaat L.J.A. van der Kun en J.H. Ferrand van 18 januari 1850. Het verbeteren van de bevaarbaarheid van de rivieren was naast het voorkomen van dijkdoorbraken en overstromingen uitgangspunt van dit in 1854 gepubliceerde rapport. In navolging van de ideeën van Krayenhoff pleitten zij voor normalisatie van de rivieren en verbetering van de riviermonden: elke rivier zou zoveel mogelijk een eigen bedding en eigen monding moeten heb- ben. Dit zou moeten leiden tot een gelijkmatige breedte en een minimum- diepte van de rivieren ten behoeve van de scheepvaart. Normalisatie zou dan grotendeels de vorming van zandbanken en van de ijsdammen, die zo vaak de oorzaak van dijkdoorbraken waren, voorkomen. In een tweede rapport door
L.J.A. van der Kun, F.W. Conrad en H.F. Fijnje uit 1861 volgden de concrete aanbevelingen: de aanleg van de Nieuwe Merwede, de scheiding van de Maas en de Waal en het verleggen van Maasmond naar de Amer Lintsen, p. 282 e.v.
De rivierverbetering volgde na 1850 dan ook de lijn van deze beide rappor- ten. De aanleg van de Nieuwe Merwede werd in 1870 voltooid en de scheiding van de Maas van de Waal en het verleggen van de Maasmond naar de Amer in 1904. Tevens werd van 1866 tot en met 1868 de Nieuwe Waterweg gegraven. Achtergrond van deze werkzaamheden was mede de verbeterde financiële positie van de rijksoverheid. Besteedde de rijksoverheid in 1851 een half miljoen gulden aan de rivierverbetering, van 1860 tot 1875 was dit reeds een miljoen gulden per jaar. Van 1875 tot 1897 werd, met inbegrip van de Rotterdamse Waterweg, van de verlegging van de Maasmond en van de Nieuwe Merwede, zelfs ruim negentig miljoen uitgegeven Blom, p. 3-4, Gedenkboek, p. 123 e.v. en Lintsen, p. 282-283.
Het meer op de voorgrond treden van de bevaarbaarheid van de rivieren en daarmee de handelsbelangen was een gevolg van :
Lintsen, p. 275 en Ratté, p. XII-XIII en 199.
Kley, p. 13-14.
Door de aanleg van grote werken als de Nieuwe Merwede en de Rotterdamse Waterweg en de ontwikkeling van de scheepvaart op de grote rivieren, die in deze tijd in een stroomversnelling kwam door de overgang van houten zeilschepen op ijzeren stoomschepen Blom, p. 20. KB 28 februari 1873 no. 14. Beschikking van de minister van Binnenlandse Zaken 19 december 1874, lett. F, 3de Afdeling.
Deze organisatie werd sindsdien nog een aantal malen gewijzigd Zie Bijlage I.
Tot 1933 waren de belangrijkste wijzigingen :
Beschikking van de minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid 22 maart 1881, Litt. P, afd. Waterstaat A.
Tevens vonden er regelmatig wijzigingen van de taken en/of het beheersgebied van de rivierarrondissementen plaats.
In 1933 werd de toenmalige directie Grote Rivieren gesplitst in de directie Bovenrivieren en de directie Benedenrivieren, die sindsdien ressorteerden onder de Directeur-generaal van de Rijkswaterstaat. De directie Benedenrivieren had, evenals zijn voorgangers, 's-Gravenhage als standplaats en omvatte :
Beschikking van de Minister van Waterstaat 12 april 1933, La. N. Directie van de Waterstaat.
Dit takenpakket en beheersgebied werden nog gewijzigd, aangepast en nader vastgesteld in 1957, 1961, 1973 en 1975. Tevens viel de directie van 1956 tot 1965 onder de Deltadienst.
Onder de directie ressorteerde aanvankelijk alleen het arrondissement Dordrecht. Naderhand werden hier nog aan toegevoegd :
Beschikking van de minister van Openbare Werken en Wederopbouw 4 februari 1946, La. R. Afdeling P. Directie van de Waterstaat.
Onder het arrondissement Dordrecht ressorteerden :
Onder het arrondissement Rotterdamse Waterweg ressorteerden de dienstkringen Hoek van Holland, Maassluis (tot 1949), Rotterdam en Rozenburg en de Rijkshavendienst.
In 1975 werd de directie gereorganiseerd. Hierbij werden de arrondissementen opgeheven, zodat de dienstkringen rechtstreeks onder de directie vielen. Tevens verhuisde de directie in dit jaar naar Dordrecht Blom, p. 8-9 en 12-16.
Tot slot dient nog te worden vermeld, dat er in de jaren 1944-1945 zowel een hoofdingenieur-directeur in de directie Benedenrivieren in bezet gebied was als een hoofdingenieur-directeur in bevrijd gebied. Zo gaf de hoofdingenieur-directeur in bevrijd gebied in november 1944 aan het hoofd van het Bureel Dijksverhogingen opdracht tot het dichten van de stroomgaten in de gebombardeerde zeewering van Walcheren Blom, p. 9. Zie inv.no.'s 382-383 en 453.
De taakuitvoering werd beheerst door de Instructies voor de ambtenaren van de Rijkswaterstaat, zoals die werden vastgesteld in 1849, 1882, 1900, 1917 en 1923 Beschikking van de minister van Binnenlandse 5 maart 1849, no. 156, 3e afd. B, beschikking van de minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid 17 februari 1882, no. 14, beschikking van de minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid 6 augustus 1900, no. 187, Afd. Waterstaat, 3e onderafd. b (zie Boogaard, 37e vervolg, p. 137 e.v.), beschikking van de minister van Waterstaat 17 december 1917, La A, Afd. Waterstaat (zie Boogaard, 54e vervolg, p. 228 e.v.) en beschikking van de minister van Waterstaat 20 juni 1923, Litt. W, Afd. Waterstaat T (zie Boogaard, 60e vervolg, p. 107 e.v.).
De hoofdingenieur-directeur was bovendien belast met de zorg voor peilingen en veldwerkzaamheden betreffende de loop van de rivieren en stromingen langs de kust, voorzover vallend in zijn district of directie.
Voor de arrondissementsingenieur werd apart vermeld het vervaardigen van ontwerpen, begrotingen en bestekken en bijzonderheden van de dienst als het keuren van bouwmaterialen, het nakomen van bepalingen van bestekken of contracten en het verrichten of surveilleren van peilingen en metingen. Opzichters of technische ambtenaren verleenden hulp aan de ingenieur, waaronder zij waren geplaatst, door het ontwerpen van bestekken en begrotingen, het doen van peilingen en opnemingen en het verzamelen van gegevens. Voor bestekken was vanaf 1932 een reglement op openbare aanbesteding van werken en leveringen van toepassing KB 30 augustus 1932 no. 43. Zie Boogaard, 69e vervolg, p. 422 e.v.
De specifieke taak van het rivierbeheer was het voorkomen van dijkdoorbraken en overstromingen en het bevorderen van de bevaarbaarheid van de grote rivieren. Hiertoe werden de volgende activiteiten ontplooid :
Blom, p. 2-3 en Gedenkboek, p. 111-113. Wet 28 februari 1891 (Staatsblad no. 69) en KB 13 augustus (Staatsblad no. 158). Zie Boogaard, 28e vervolg, p. 49 e.v. en 93 e.v. Wet 9 november 1908 (Staatsblad no. 339). Zie Boogaard, 45e vervolg, p. 237 e.v.
De bemoeienissen van het Rivierbeheer en zijn opvolgers betroffen de hierna volgende waterwegen :
De Rijn is een regen- en gletsjerrivier omdat hij zowel door regenwater als water van afsmeltend sneeuw en ijs van een aantal gletsjers in Zwitserland wordt gevoed. Het gevolg is, dat de waterstand in de winter het hoogst is, maar dat de rivier in de zomer ook bevaarbaar is Beekman, p. 181 en Dibbits, p. 76.
In de periode 1850-1875 waren wel normalisatiewerkzaamheden aan de Rijntakken verricht, maar die hadden slechts een vlottere afvoer van hoogwater en ijs tot doel. Tevens was in 1870 de Nieuwe Merwede aangelegd door de verbreding en verdieping van de grootste geul door de Biesbos en afsluiting van de andere geulen in dit waterrijke gebied. Nadat in 1880 de eerste normalisatie van de Waal was voltooid, werden in de jaren 1880-1893 en 1910-1916 een tweede en een derde normalisatie uitgevoerd. De breedte van het zomerbed van de rivier werd in 1893 van 360 tot 310 meter en in 1916 tot 260 meter teruggebracht. Deze normalisaties werden vrijwel uitsluitend ten behoeve van de scheepvaart uitgevoerd. Daarna werden tot 1930 normalisatiewerkzaamheden aan het Pannerdens kanaal, de Neder-Rijn, de Lek en de IJssel verricht. Omdat de gewenste vaardiepte niet was bereikt en verdere versmalling van het zomerbed van de genoemde Rijntakken met het oog op de scheepvaart niet mogelijk was, werd in 1951 besloten tot de kanalisatie van de Neder-Rijn en de Lek. Deze kanalisatie diende mede om het IJsselmeer van een betere toevoer van zoet water te voorzien en werd in 1967 voltooid Blom, p. 17-22 en Kley, p. 56-58.
Als gevolg van de slotakte van het Congres van Wenen en de daaruit voortvloeiende Conventies van Mainz en Mannheim moesten alle plannen voor kunstwerken aan deze rivier en zijn vertakkingen worden voorgelegd aan de in die tijd te Mannheim zetelende Centrale Rijnvaartcommissie. Deze commissie was tevens belast met het toezicht op het beheer van de gehele rivier met zijn vertakkingen Kley, p. 64.
De Rotterdamse Waterweg dient apart te worden vermeld. Deze waterweg werd in de jaren 1866-1868 gegraven om Rotterdam, na een toenemende verslechtering van de bereikbaarheid uit zee eerder in deze eeuw, alsnog een goede toegang tot de zee te verschaffen. Het betrof een doorgraving van de Zuid-Hollandse duinenrij bij Hoek van Holland, naar een plan van P. Caland, om het Scheur een nieuwe mond in zee te geven, waarbij de oude mond werd afgedamd. De aanvankelijke diepte van 5,50 meter beneden laagwater werd in verband met de toenemende grootte van de schepen achtereenvolgens in 1877 op 6,50 meter, in 1908 op 8 meter, in 1917 op 10 meter, in de vijftiger jaren op 11,60 meter en in het begin van de zeventiger jaren uiteindelijk op 23 meter gebracht Blom, p. 24.
Van 1887 tot 1912 werden namelijk de Rijnhaven, de 1e Katendrechtse haven, de Parkhaven, de 2e Katendrechtse haven, de Maashaven, de Schiehaven, de Waalhaven en de IJssel- en Lekhaven aangelegd Blom, p. 22-24, Lintsen, p. 281-282 en Kley, p. 14. Zie : Korthals Altes, A. Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945. Amsterdam, 1984. De Jong, deel 10b, eerste helft, p. 8-10. Zie inv.no.'s 274, 298-299, 304 en 307.
Vlak na de oorlog, in 1947, werd een begin gemaakt met de uitvoering van het Botlekplan. In het kader van dit plan werden in 1950 de Brielse Maas en de noordoostelijke monding van de Botlek afgedamd. Door het verbreden en verdiepen van de Botlek en het uitgraven van een aantal steekhavens ontstond een havencomplex, dat in 1960 werd voltooid.
Tenslotte werden in het begin van de zestiger jaren voorbereidingen getroffen voor het maken van een nieuwe havenmond en een nieuw havencomplex te Hoek van Holland (Europoort). De werkzaamheden begonnen in 1966 liepen tot 1975. Deze werkzaamheden dienden, samen met de verdieping van de vaargeul in de Rotterdamse Waterweg in de zestiger en zeventiger jaren, om de haven van Rotterdam toegankelijk te maken voor de in de zestiger jaren revolutionair in grootte gegroeide zeeschepen Blom, p. 24.
Dit is een zuivere regenrivier met een veel hogere waterstand in de winter dan in de zomer. In de zomer was de rivier dan ook moeilijk of niet bevaar-
baar. Bij sterke regenval in oostelijk België, een gebied met een weinig doorlaatbare bodem, is wel sprake van afvoer van grote hoeveelheden water in een kort tijdsbestek, de zogenoemde Maasvloeden. Vanaf de Sint Elisabethsvloed in 1421 tot 1904 stroomde de Maas bij Woudrichem in de Waal Beekman, p. 126 en Dibbits, p. 76. Wet 26 januari 1883 (Staatsblad no. 4). Zie Boogaard, 20e vervolg, p. 3 e.v. Wet 11 december 1885 (Staatsblad no. 234). Zie Boogaard, 22e vervolg, p. 199 e.v.
Ter uitvoering van deze wetten werd in 1883 te Den Bosch een centraal bureau ingesteld Zie : Cate, J. ten. Inventaris van het archief van de directie van de verlegging van de Maasmond 1883-1916. Den Bosch, 1973.
Vanaf 1926 werden Maasverbeteringswerken uitgevoerd. Aanleiding hiertoe was de overstroming van Brabants grondgebied en het Land van Maas en Waal als gevolg van dijkdoorbraken in januari 1926. De werken bestonden uit het afsnijden van tien van de scherpste bochten in de rivier tussen Grave en Blauwesluis, het verbreden en verdiepen van het zomerbed en het aanleggen van een stuw met schutsluis bij Lith en het dichten van de Beerse Overlaat. De laatste werken kwamen gereed in 1955. Ter herinnering aan vijf eeuwen wateroverlast werd hier in 1950 een monument geplaatst Blom, p. 32-33, Gedenkboek, p. 155 en Kley, p. 82-83.
Naast deze werken, die een goede waterafvoer bij hoge waterstanden betroffen, werden vanaf 1880 ook werkzaamheden uitgevoerd ter verbetering van de bevaarbaarheid van de rivier. Tot 1920 betrof het normaliseringswerken beneden Roermond. Hierbij werden kribben en strekdammen in het zomerbed aangelegd om de vaargeul smaller en dus dieper te maken; ook trachtte men ondiepten als zand- en grindbanken te voorkomen. Daarna ging men ten behoeve van de scheepvaartontwikkeling over tot kanalisatie van de rivier. Deze ontwikkeling was van belang voor de industrialisatie van Zuid-Limburg, nadat daar grote steenkolenvoorraden werden aangetroffen. In 1919 werd begonnen met de aanleg van de eerste stuw en sluis te Linne en in 1930 was de kanalisatie van Maasbracht tot Grave voltooid. Het riviergedeelte beneden Grave werd niet gekanaliseerd, omdat dit zeer bochtig was. In plaats daar- van werd de voorkeur gegeven aan een verbinding met de andere grote rivieren via het in 1927 gereedgekomen Maas-Waalkanaal. Tenslotte werd in de jaren 1925-1935 nog het Julianakanaal aangelegd. Dit is een lateraal kanaal van Maastricht tot Maasbracht, dat werd aangelegd, omdat het verhang van de Maas in Zuid-Limburg te groot was om de rivier zelf te kanaliseren Blom, p. 35 en Vaarwegen, p. 81 en 84-85.
Evenals Rotterdam kreeg Dordrecht, Nederlands oudste havenstad, in de tweede helft van de vorige eeuw problemen met de bereikbaarheid vanuit zee. De oorzaken hiervoor lagen bij de zeescheepvaart zelf, die schepen met een steeds grotere diepgang ging gebruiken, en in de twee meest gebruikte toegangswegen, het Goereese en het Brouwershavense Gat. Deze hadden last van bochtige, veranderlijke vaargeulen en toenemende ondiepten.
In 1897 kwam een staatscommissie onder voorzitterschap van de oud-hoofdinspecteur J.F.W. Conrad met het plan om de Oude Maas te verbeteren en als zeeweg naar Dordrecht te gaan gebruiken Zie inv.no. 501. Wet 26 april 1918 (Staatsblad no. 275). Wet 3 juni 1918 (Staatsblad no. 333).
In maart 1925 werd begonnen met de werkzaamheden aan de Oude Maas zelf. Omdat eerst de ondiepste riviervakken werden aangepakt, was reeds na twee jaar een bruikbare vaarweg voor kleinere zeeschepen beschikbaar. Daarna werd tot 1929 de zeeweg, door het aanleggen van de Krabbegeul, in verbinding gebracht met het Mallegat en de daaraan gelegen Dordrechtse zeehaven. Tegelijkertijd werd de rivier zelf op grotere diepte gebracht door zandwinning. Van 1926 tot 1931 werd ongeveer 8 miljoen m3 zand uit de rivier verwijderd. In 1931 had de zeeweg over de gehele lengte de vereiste diepte en in 1933 en 1934 waren de doorvaartwijdten van respectievelijk de Barendrechtse en de Spijkenisser brug aangepast. In de jaren 1935-1939 werd de diepte van de zeeweg op verzoek en met een bijdrage van de gemeente Dordrecht nog op 9,50 meter gebracht.
Van de zeeweg werd tot 1940 in toenemende mate gebruik gemaakt.
Tijdens de oorlog lag het zeevaartbedrijf stil ten gevolge van de vernieling en het weghalen van de Dordrechtse havenoutillage. Na de oorlog kwam de scheepvaart pas weer goed op gang na het herstellen van de Barendrechtse brug in 1948. De scheepvaart bereikte in 1950 weer het vooroorlogse peil.
In de jaren 1961 en 1962 werd de zeeweg nogmaals op verzoek en met een bijdrage van de gemeente Dordrecht verdiept. De diepte van de zeeweg werd nu 11 meter Blom, p. 26-29.
Het betreft hier de verbinding van Antwerpen met de Duitse industriegebieden via de Rijn. De vaarroute ging in het verleden via de Beneden Merwede, het Mallegat bij Dordrecht en de Dordtse Kil naar het Hollands Diep. Dordrecht werd door de sleepvaart aangedaan om van sleepboot te wisselen en tevens kon men er een loods aan boord nemen voor de rest van de route. Men kon ook via de Nieuwe Merwede rechtstreeks naar het Hollands Diep varen. De route ging verder via het Hellegat, de Volkerak, de Krammer, het Zijpe, het Mastgat en de Keten naar de Oosterschelde. Via het kanaal door Zuid-Beveland, de Westerschelde en Schelde kwam men in Antwerpen.
Het gedeelte Hollands Diep-Oosterschelde van deze route werd gekenmerkt door vroeg optredende minimale en maximale waterstanden in de zuidelijke zeearmen en zandbanken en -platen, die zich onder invloed van de stroming voortdurend verplaatsten. Het gedrag van en de waterstand in de vaargeul moesten dan ook constant door de vaarwegbeheerder in samenwerking met het Loodswezen worden gevolgd.
Een belangrijk deel van de scheepvaart bestond tot na de Tweede Wereldoorlog uit zeil- en stoomschepen, die zeer afhankelijk waren van de windrichting. Het gebruik van stalen, slankere en met sterke verbrandingsmotoren uitgeruste schepen maakte de scheepvaart naderhand onafhankelijk van de getijwerking en de windrichting Kley, p. 125-140 en 144-146.
Deze vaarwegen zijn enkele malen onderwerp van overleg tussen Nederland en België geweest. Kort na de Eerste Wereldoorlog kwamen België en de Nederlandse regering overeen een kanaal van Antwerpen naar Moerdijk te graven, maar dit plan werd in 1927 door de Eerste Kamer verworpen. Wel werd in 1931 de ligging van de vaargeul in het Hellegat beslissend beïnvloed door de aanleg van een dam. Na de Tweede Wereldoorlog stelden beide landen een commissie in, die een in 1951 gepubliceerd rapport uitbracht. Op basis van dit rapport sloten beide landen in 1963 een overeenkomst om een nieuwe vaarweg van de Rijn naar de Schelde tot stand te brengen. Deze vaarweg, met als nieuwe elementen een kanaal van Antwerpen rechtstreeks naar de Oosterschelde, het sluizencomplex, de Kreekraksluizen, en een kanaal door Sint Philipsland, kwam in 1975 gereed. In het kader van de Deltawerken werden tussen 1957 en 1967 aan de Noordzijde twee op elkaar aansluitende dammen met een opgespoten verkeersplein, het Hellegatsplein, aangelegd Blom, p. 35-38 en 41.
Van de resterende waterwegen dient alleen nog de Hollandse IJssel te worden vermeld. Deze waterweg was een belangrijke schakel in de verbinding te water tussen Rotterdam en Amsterdam. In de jaren 1851-1862 werd deze vaarweg reeds verbreed en verdiept Beekman, p. 84-85. Gedenkboek, p. 431-435, Kley, p. 184-185 en zie inv.no.'s 527-532.
Vanaf de dertiger jaren werd de directie in toenemende mate geconfronteerd met taken, die niet rechtstreeks met het beheer van de grote rivieren te maken hadden, maar daar wel uit voortvloeiden. Als taak vanaf 1933 werd al vermeld de studie van de zand- en waterbeweging van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse stromingen en langs de Noordzeekust. Daarbij kwamen bemoeienissen met de oprukkende verzilting op de onder het beheer van de directie staande waterwegen en de waterkering in het Deltagebied, waar door de afzetting van sedimenten de kans op schadelijke gevolgen voor dijken door stormvloeden toenam. Zo was de hoofdingenieur-directeur vanaf 1939 lid van de Commissie inzake Stormvloeden op de Benedenrivieren en was de directie vanaf 1947 ook betrokken bij het maken van het Vijf Eilandenplan Zie inv.no.'s 544-546 en 550. Blom, p. 8-10 en Gedenkboek, p. 409 en 423.
De Tweede Wereldoorlog had andere, zij het tijdelijke, werkzaamheden tot gevolg. In 1940 moesten een aantal scheepswrakken uit de vaargeul van de Rotterdamse Waterweg verwijderd worden. Daarnaast moest aan de Duitsers medewerking worden verleend bij het beschermen van enkele bruggen tegen luchtaanvallen Zie inv.no. 549. Zie inv.no.'s 308-309
Tegen het einde van de oorlog en in de eerste jaren daarna waren dit werkzaamheden als het herstellen van door oorlogshandelingen of de Duitsers vernielde kunstwerken, zoals bijvoorbeeld de pas in 1948 herstelde Barendrechtse brug over de Oude Maas en het verwijderen van door de Duitsers in de vaargeul van de Rotterdamse Waterweg tot zinken gebrachte schepen.
Tenslotte had de watersnoodramp van 1 februari 1953 ook andere werkzaamheden tot gevolg. De onmiddellijke werkzaamheden om door de stormvloed aangerichte vernielingen ongedaan te maken werden gecoördineerd door de hoofdingenieur-directeur in de directie Benedenrivieren. Het daarna volgende herstel van de dijken werd in de provincie Zeeland ter hand genomen door de Dienst Dijkherstel Zeeland, in de provincie Zuid-Holland door de Provinciale Waterstaat en in de provincie Noord-Brabant door de hoofdingenieur M. de Bruin van de directie en het Bureel Dijksverhogingen. De centrale coördinatie en rapportage aan de directeur-generaal geschiedde door de hoofdingenieur-directeur.
Van 1954 tot 1956 was de directie belast met de voorbereiding en uitvoering van de Deltawerken. In februari 1956 werden deze werkzaamheden opgedragen aan de nieuwe Dienst Deltawerken, waaronder de directie daarna tot 1965 ressorteerde.
Bij het herstel van de dijken werden gedurende de eerste weken de gaten provisorisch gedicht met zandzakken, scheepjes, kistdammen, etc. om de zee buiten te sluiten, daarna werden de middelgrote dijkbressen door voornamelijk aannemersbedrijven met groot materieel hersteld en tot slot werden de resterende dijkgaten aangepakt. Tot 1956 werden daarna alle dijken geïnspecteerd en daarvoor in aanmerking komende, maar niet beschadigde, dijken verbeterd Blom, p. 9-12 en zie inv.no.'s 1357-1401.
Rotterdamse Waterweg
De ordening van de archiefstukken in de diverse archieven geschiedde in het algemeen eerst jaarlijks volgens de nummers, waaronder zij in de agenda werden ingeboekt. In de periode 1892-1915 gingen de belangrijkste archiefvormers over op het jaarlijks rubrieksgewijs ordenen van de stukken. Beide methodes gaven aanleiding tot de vorming van aparte 'dossiers ' met stukken van onderwerpen en/of objecten, die veelvuldig werden geraadpleegd. Vanaf ca. 1950 werden de stukken zaaksgewijs geordend. De hieruit voortvloeiende dossiers werden geordend volgens de toen bij de Rijkswaterstaat ingevoerde Archiefcode Huisman.
De instructies voor het personeel van de Rijkswaterstaat schreven voor, dat iedere hoofdingenieur(-directeur), arrondissementsingenieur en opzichter/ dienstkringhoofd verplicht was zijn archief in een goede en geordende staat te bewaren. Bij overplaatsing, ontslag en overlijden werd het archief dan aan de opvolger overgedragen. Ook was het gebruikelijk, dat bij de overdracht van taken de desbetreffende stukken of delen van het archief mee gingen. Van deze overdrachten van (delen van) archieven werden dan processen-verbaal opgemaakt. Tot 1950 komen dergelijke processen-verbaal zeer spaarzaam voor. Tevens kwamen taakoverdrachten, al of niet ten gevolge van een reorganisatie, met de daarbij behorende verhuizing van de desbetreffende archiefstukken of delen van archieven veelvuldig voor. Het gevolg hiervan is, dat de geschiedenis van de archieven slechts deels en zeer moeilijk te achterhalen is en dat veel archiefbescheiden verloren zijn gegaan. Een verhuizing van delen van het archief van de directie naar de directie Bovenrivieren vond waarschijnlijk plaats in 1933. Voor 1933 ontbreken in ieder geval de rubrieken en mogelijk ook nog andere stukken betreffende de onder deze directie ressorterende rivierarrondissementen uit het archief van de daaraan voorafgaande directie Grote Rivieren. Het archief van directie Bovenrivieren ging echter verloren bij de slag bij Arnhem in 1944. Daarnaast werden door de directie (delen) van taken en/of delen van het beheersgebied met de bijbehorende stukken overgedragen aan en/of overgenomen van de Deltadienst, de directie Zeeland en de directie Noordzee. Door het arrondissement Dordrecht werden (delen) van taken en/of delen van het beheersgebied met de bijbehorende stukken overgedragen aan en/of overgenomen van de Deltadienst, de directie Deltawerken-Noord en de Dienst Verkeerskunde.
Uit de archieven van de directie, het arrondissement Dordrecht, het arrondissement Rotterdamse Waterweg en de dienstkringen Geertruidenberg, Gorinchem en Rozenburg werden aan de hand van de vernietigingslijst van 1933 en deels de vernietigingslijst van 1977 stukken vernietigd. Door de dienstkringen Hoek van Holland, Rotterdam en Stellendam werd in 1971 gemeld, dat er geen vernietiging van archiefstukken had plaatsgevonden.
Verbleven de archieven oorspronkelijk bij de archiefvormers (bij dienstkringen ook wel bij de taakopvolgers), na de vestiging van de directie te Dordrecht in 1975 en de opheffing van de rivierarrondissementen werden de archieven van deze arrondissementen en de oude archieven van de dienstkringen Hoek van Holland, Geertruidenberg, Gorinchem, Rotterdam en Rozenburg ondergebracht bij het oud archief van de directie in het pand Rozenhof 33 te Dordrecht. Naderhand werden de archieven van het Bureau Aanpassing en de Rijkshavendienst en een deel van het archief van de afdeling Havenmonden ook in dit pand ondergebracht. In 1981 werden de archieven van de directie, de beide arrondissementen en de eerdergenoemde dienstkringen, lopend tot ca. 1950, overgedragen aan het Rijksarchief in Zuid-Holland.
Het archief is krachtens bepalingen van de Archiefwet overgebracht.
De archieven werden geselecteerd aan de hand van drie vernietigingslijsten, namelijk:
Op verzoek van het Rijksarchief in Zuid-Holland werden de archiefstukken betreffende wrakken van selectie uitgezonderd en bewaard.
Bij de bewerking werd uitgegaan van het overwegend belang van het archief van de directie. Daardoor kwamen van de archieven van de rivierarrondissementen en in nog sterkere mate van de archieven van de dienstkringen maar een beperkt aantal stukken voor bewaring in aanmerking. Dit beperkt aantal bewaard gebleven stukken geeft bij de arrondissementen wel en bij de dienstkringen in mindere mate een globaal beeld van de organisatie, het personeel en de taakuitvoering.
Niet ontvangen en bewerkt werden van het archief van de directie van na 1950 de persoonsdossiers, het kabinetsarchief en de vergunningen. Daar- naast werden de agenda's van de directie en de beide arrondissementen van na 1950 op verzoek teruggezonden naar de directie. Ook van de archieven van de dienstkringen Dordrecht, Geertruidenberg en Gorinchem en van de Afdeling Havenmonden werden de vergunningen niet ontvangen en bewerkt.
Voor de archieven van de directie en arrondissementen is de datering van het oudst aanwezige stuk, exclusief de retroacta, als begindatum gekozen. Voor de overige archieven is dit de datering van het oudste stuk, ongeacht of dit een retroactum is of niet.
Als einddatum werd voor de directie en de arrondissementen 1975 gekozen wegens de opheffing van de beide arrondissementen in dit jaar en de daaruit voortvloeiende reorganisatie van de directie. De einddatum van de overige archieven (m.n. de dienstkringen) is gesteld op 1980, omdat in 1981 de archiefcode van de Rijkswaterstaat werd ingevoerd.
De archieven zijn in de inventaris in de volgorde directie, arrondissementen, afdelingen, dienstkringen en overige diensten geplaatst, met de documentatie als sluitstuk. De afzonderlijke arrondissementen, afdelingen, dienstkringen en overige diensten werden daarbij alfabetisch geplaatst.
Bij de inventarisatie van de archieven werd de aangetroffen orde gehandhaafd en zonodig hersteld. Bij de dienstkringen werd hiervan afgeweken, wegens het gering aantal overgebleven stukken. De archieven of de enkele nog resterende stukken van voormalige dienstkringen, werden, hoewel ze werden aangetroffen in het archief van de taakopvolger, apart beschreven (zie Bijlage 4). Per dienstkring werden de stukken chronologisch geplaatst.
Aan de archieven in deze inventaris werden nog de archieven van het rivierarrondissement Maas en enkele stukken van de dienstkring Maastricht toegevoegd. Dit archief en deze stukken bevonden zich bij de archieven van de directie Limburg en de daaronder ressorterende diensten, maar plaatsing van deze archiefbescheiden bij de archieven in deze inventaris werd meer passend geacht, omdat deze diensten ten tijde van de vorming van de beschreven stukken ressorteerden onder de voorgangers van de directie Grote Rivieren.
De omvang van de archieven in meters voor en na de bewerking is:
Van de archieven is derhalve 89,75 % vernietigd.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Rijkswaterstaat Directie Benedenrivieren, nummer toegang 3.07.07, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Rijkswaterstaat Benedenrivieren, 3.07.07, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Van 1893 -juli 1933 komen de volgende rubrieken
voor:
D = arrondissement Dordrecht
F = arrondissement Rotterdamse Waterweg
G = personeel
H = algemene zaken
Van aug. 1933-1947 is sprake van de volgende
rubrieken:
A = personeelszaken
C = algemene zaken en comptabiliteit
Da = Waterweg Dordrecht naar zee (alleen aug.-dec. 1933)
D = arrondissement Dordrecht
E = wrakopruiming (alleen in 1946-1947)
Fa = Rotterdamse Waterweg (alleen aug.-dec. 1933)
F = (arrondissement) Rotterdamse Waterweg
Y = Hollandse IJssel (vanaf maart 1933)
Z = Studiedienst
Over de jaren 1875-1877, 1886 en 1934-1945
mede op eigennamen. Zie ook de aparte klappers
op eigennamen. Vanaf 1876 met aanduiding van de
rivierarrondissementen en vanaf 1915 ook van de
rubrieken van de ingekomen en minuten van uitgaande stukken.
Vanaf 1894 met aanduiding van de arrondissementen.
Dit deel betreft het 4e en 5e arrondissement en de Rotterdamse Waterweg.
De HID was technisch commissaris voor Nederland in deze commissie.
Zie ook bestek 83/1931-1932 in inv.no. 574.
De commissie had tot taak de minister van Waterstaat voor te lichten over de in het gebied van de benedenrivieren te verwachten stormvloedstanden en de eventueel te nemen veiligheidsmaatregelen. De HID's Schlingeman en Harmsen waren lid van de commissie. Ir. Van Veen van de directie was secretaris. Dit zijn echter geen secretariaatsstukken.
Het comité had als taak de coördinatie bij de voorbereiding van het beleid van de Rijkswaterstaat in Zuid-West Nederland.
De stuurgroep werd in het leven geroepen ter voorbereiding van de instelling en begeleiding van deze onder het arrondissement Dordrecht ressorterende dienst. In 1972 werd deze dienst ingedeeld bij de Dienst Verkeerskunde.
De werkgroep had als taak het verrichten van een technische, nautische en waterstaatkundige studie voor de Maasvlakte.
De werkgroep had als taak het verrichten van een technische, nautische en waterstaatkundige studie voor het gebied nabij Moerdijk.
De werkgroep had als taak het verzamelen van bouwstenen voor een standpuntbepaling inzake de mogelijke ontwikkeling van havens in het noordelijk Deltabekken.
De werkgroep had als taak de studie naar de juiste plaats en vorm van de havenmond van Rozenburg in zee.
De beleidsgroep diende (mede) de Rijkswaterstaatsvertegenwoordiger in de Commissie Ontgrondingen van de Raad van de Waterstaat te ondersteunen.
De nota ontbreekt.
Het bestek ontbreekt.
Genummerd 1 t/m 39.
Genummerd 82 t/m 89.
Genummerd 91, 92 en 103 t/m 117.
Genummerd 118 t/m 127.
Genummerd 1 t/m 6 en D 9.
Genummerd 45 t/m 81.
Genummerd 93 t/m 101.
Genummerd 1 t/m 34.
Genummerd 1-22, 24 en I.
Genummerd 1-7.
Vanaf november 1915 komen de volgende rubrieken
voor:
A = Personeel
B = Merweden, Dordrechtse waterwegen, Hollands Diep
c.a., Biesbos
C = Maas, Bergse Maas en Amor, Hensdens kanaal,
Afgesloten Maasje
E = Gezonken vaartuigen, schadevaringen, stormschade
F = Riviercorrespondentie, ijsgang
G = Algemene Zaken
H = Comptabiliteit
J = Algemene verslagen
1J= Maandelijks verslagen
K = Voorschriften en reglementen
M = Waterhoogten, peilingen
Voor aanduiding van de rubrieken zie inv.no.'s 1402-1461.
Voor aanduiding van de rubrieken zie inv.no.'s 1402-1461.
Vanaf 1891 met vermelding van de desbetreffende artikelen van de begroting en vanaf 1912 met index.
De overeenkomst ontbreekt.
Stukken betreffende het twaalfjarig werkplan ingebonden.
Ingebonden
Het bestek ontbreekt.
De overeenkomst ontbreekt.
Het bestek ontbreekt.
De bestekken ontbreken.
De overeenkomst ontbreekt.
De overeenkomst ontbreekt.
De overeenkomst ontbreekt.
De volgende rubrieken komen voor:
A = algemene zaken
B = bestekken, etc.
C = Comptabiliteit
E = Waterhoogten
G = Vergunningen
Tot oktober 1867 was de ingenieur-directeur tevens ingenieur in het 3e arrondissement in het 10e district (Zuid-Holland).
Van 1902 tot en met 1928 komen de volgende rubrieken voor:
(1)A = personeel
(1)B = Rotterdamse Waterweg
C = Brielse Maas en kanaal door Rozenburg
E = gezonken vaartuigen, schadevaringen, etc.
F = riviercorrespondentie, ijsgang
G = algemene zaken
H = geldelijk beheer
I = algemene verslagen
II = maandelijkse verslagen
K = voorschriften en reglementen
L = kaarten
M = peilmerken en waterhoogten
N = baggeren en storten van baggergrond Daarna komen tot en met 1933 de volgende rubrieken voor:
A = personeel
B = geldelijk beheer
C/D = vergunningen
E = werken F = rivieraangelegenheden, schadevaringen, ijs
G = wetten en reglementen
Vanaf 1900 privaatrechtelijk.
Vanaf 1960 driemaandelijkse rapporten.
Zie ook President Pierre Angot.
De overeenkomst ontbreekt.
Bevat foto's
De lijsten zijn per rubriek opgemaakt. De rubrieken zijn ontleend aan de archiefcode van het arrondissement Rotterdamse Waterweg over de periode 1946-1950.
Over 1899-1930 doublures.
Oorspronkelijk inv.nr. 2965.
De enveloppen zijn genummerd 1-41.
Zie verder inv.no. 3117.
Voor de Zeeuwsche stromen zie verder inv.no. 3127.
Voor de Westerschelde zie verder inv.no. 3112.
Niet raadpleegbaar
Op waterstanden 1860 staat "rel. 19 januarij 1861 nr. 184."