De Wet openbaar lichaam Rijnmond betekende in 1964 de instelling van een bovengemeentelijke organisatie, die 24 gemeenten omvatte

Het Rijnmondgebied omvatte in 1964 vierenentwintig gemeenten: Abbenbroek, Barendrecht, Brielle, Capelle aan den IJssel, Geervliet, Heenvliet, Hekelingen, Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel, Maassluis, Oostvoorne, Oudenhoorn, Poortugaal, Rhoon, Ridderkerk, Rockanje, Rotterdam, Rozenburg, Schiedam, Spijkenisse, Vierpolders, Vlaardingen, Zuidland en Zwartewaal. Met ingang van 1 januari 1980 werd het aantal gemeenten in het Rijnmondgebied door samenvoeging c.q. herindeling tot zestien teruggebracht: Barendrecht, Bernisse (gevormd door Abbenbroek, Geervliet, Heenvliet, Oudenhoorn en Zuidland), Brielle (met Zwartewaal en Vierpolders), Capelle aan den IJssel, Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel, Maassluis, Poortugaal, Rhoon, Ridderkerk, Rotterdam, Rozenburg, Schiedam, Spijkenisse (waaraan in 1966 Hekelingen was toegevoegd), Vlaardingen en Westvoorne (gevormd door Oostvoorne en Rockanje). In 1985 bedroeg het aantal gemeenten in het Rijnmondgebied vijftien als gevolg van de samenvoeging van Poortugaal en Rhoon tot de nieuwe Albrandswaard.

De Rijnmondtaak bestond uit een viertal taken namelijk een planologische, een coördinerende, een potentiële uitvoerende en een adviserende. Het vaststellen van een streekplan voor het Rijnmondgebied was van meet af een uitvoerende taak.

De raad van Rijnmond, het hoogste orgaan van het openbaar lichaam, kon richtlijnen voor de gemeenten in het Rijnmondgebied vaststellen met betrekking tot een tiental onderwerpen, namelijk: de aanleg van havens en de daarbij behorende bedrijfsterreinen, de vestiging van bedrijven op deze terreinen, de industrievestiging, de woningbouw, de toepassing van de Woonruimtewet 1947, de openluchtrecreatie, de aanleg en verbetering van land- en waterwegen, oeververbindingen, het vervoeren van personen en goederen, de bestrijding van de verontreiniging van water en lucht.

De Rijnmondwet gaf de mogelijkheid een richtlijn bij weigerachtigheid om te zetten in een (dwingende) aanwijzing

Hiervan is echter nimmer gebruik gemaakt.

Tevens konden de bestuursorganen van het openbaar lichaam bepaalde gemeentelijke bevoegdheden uitoefenen wanneer deze waren overgedragen door de raad, het college van burgemeester en wethouders en de burgemeester van een gemeente in het Rijnmondgebied.

Het openbaar lichaam kreeg voorts in de jaren 1966-1972 tevens tot taak het jaarlijks woningbouwcontingent te verdelen over de gemeenten in het Rijnmondgebied

Inv.nrs. 1213-1217.

De komst van de Wet openbaar lichaam Rijnmond betekende slechts de voorlopige afronding van een discussie. Een zwaar bestuurslichaam met een lichte taak bleek al snel geen gelukkige oplossing te zijn. Twee veranderingen waren denkbaar. De taak bleef hetzelfde en het bestuur wordt daaraan aangepast ofwel de taak wordt vergroot en verzwaard zodat een zwaar bestuurslichaam een adequaat karakter krijgt. Het Rijnmondbestuur koos voor het laatste en ging daarop anticiperen. De gemeente Rotterdam, tot 1965 voorstander van een (sterke) bovengemeentelijke organisatie, veranderde met de komst van de nieuwe burgemeester de heer W. Thomassen van standpunt en koos voor eerstgenoemde verandering.

Het dagelijks bestuur van Rijnmond stelde in 1968 een 'Interimrapport' op betreffende de structuur van Rijnmond, dat tevens een voorstel bevatte tot het vervaardigen van een voorontwerp van wet tot wijziging van de Wet Openbaar Lichaam Rijnmond; versterking van de positie van Rijnmond als bovenlokaal bestuur was het doel.

In de daaropvolgende jaren verschenen nota's, adviezen van commissies en verraste de voorzitter van Rijnmond in 1970 de raad van Rijnmond met een eigen voorstel. Dit voorstel over de structuur van het openbaar lichaam, met als bijlage een schets betreffende een voorontwerp van wet tot wijziging van de Wet Openbaar Lichaam Rijnmond, werd aangeduid als de 'lex Fibbe'; het openbaar lichaam - genaamd 'Groot-Rotterdam' in plaats van 'Rijnmond' - zou eigen, rechtstreekse taken dienen te gaan vervullen. Met de 'lex Fibbe' (in geamendeerde vorm) verklaarde de raad van Rijnmond zich akkoord.

Ten departemente was inmiddels een concept-voorontwerp Wet Gewest Rijnmond gemaakt. De raad van Rijnmond sprak in 1971 uit dat dit concept-voorontwerp geen uitzicht bood op de oplossing van de bestuurlijke problemen in het gewest; hij was voorstander van de vorming van een stadsgewest 'sui-generis' (van eigen karakter) ter behartiging van regionale belangen in het Rijnmondgebied

Een stadsgewest behelst voor het betrokken gebied een opheffing van de gemeenten en een integratie van gemeentelijke en provinciale taken, met daarbij eventueel rijkstaken. Uit: Rotterdam; Grenzen aan de macht? pag. 66. (literatuur nr. 5).

Ook de gemeenteraad van Rotterdam werd voorstander van vorming van een stadsgewest.

De raad van Rijnmond nam in de jaren 1966-1974 een aantal besluiten die betrekking hadden op het uitoefenen van gemeentelijke bevoegdheden: Vanaf 1966 werd overleg gevoerd met gemeenten in het Rijnmondgebied over de overdracht van gemeentelijke bevoegdheden tot het inrichten van een centrale post ambulancevervoer

Inv.nrs. 1572 en 1575.

De gewestvorming, met de daarbij behorende bestuurlijke problematiek, bleef onderdeel uitmaken van vergaderingen.

Op 15 mei 1972 aanvaardde de raad van Rotterdam de motie Lems, waarbij een aantal van zijn bevoegdheden voor spoedige overdracht aan Rijnmond in aanmerking werd gebracht. Het college van gedeputeerde staten van Zuid-Holland bracht in september 1972 een nota gewestvorming uit, waarin de regionale taken werden opgesomd die naar zijn mening in aanmerking kwamen voor rechtstreekse opdracht aan het openbaar lichaam.

De raad van Rijnmond nam op 22 januari 1973 de motie Weststrate aan, die ervan uitging dat de vorming van een stadsgewest nog geruime tijd zou duren. Daarom bepleitte deze motie dat bij besluit van de Kroon, op verzoek van Rijnmond,bevoegdheden van de gemeenten naar het openbaar lichaam zouden overgaan.

In oktober 1973 verscheen een voorontwerp van wet tot wijziging van de Wet openbaar lichaam Rijnmond dat voorzag in het toekennen van bevoegdheden van gemeenten aan het openbaar lichaam, met de daaraan gekoppelde financiële regeling. Dit wetsontwerp was de voorloper van de Wet van 28 maart 1979, Staatsblad 195, tot wijziging van de Wet openbaar lichaam Rijnmond, waarbij verruiming van bevoegdheden werd verkregen en een en ander tot een definitieve oplossing werd gebracht.

Voor wat betreft de eerste tien jaren van het openbaar lichaam (1965-1974) werd door een gecommitteerde medio 1973 als voorlopige conclusie geuit:

"Het openbaar lichaam Rijnmond heeft in de periode van 1965 tot 1970 (onder het bewind van het eerste dagelijks bestuur) beleefd met de pet in handen staande, aan ieder die er naar luisteren wilde gevraagd of Rijnmond misschien nog iets kon of mocht gaan doen. Die periode bracht niet zoveel praktische resultaten, maar had toch wel een wegbereidend karakter en effekt.

In de periode 1970-1974 werd de pet in de hand een bokshandschoen en was de beleefdheid ook veranderd in een wat meer wilskrachtig en agressief toontje.

Echter in beide perioden konden we toch met een zeker gemak optreden, omdat we niets te verliezen hadden dan onze 'ketenen'. Nu gaan we bevoegdheden met mondjesmaat krijgen en moeten we onszelf bewijzen tegenover de bevolking. De 'macht van de machteloosheid' gaat wat van ons afvallen, ook al zijn onze wensen nog bij lange na niet vervuld"

Inv.nr. 305.

Het dagelijks bestuur van Rijnmond stelde bij de begroting 1974 met betrekking tot de eerste tien jaren van het openbaar lichaam dat "Rijnmond heeft zich in de eerste jaren voornamelijk beziggehouden met onderzoekingen op diverse terreinen. De laatste jaren is het accent van de Rijnmond-activiteiten geleidelijk van onderzoek verlegd naar de aanpak van concrete projecten. De funktie van Rijnmond is sinds het oprichtingsjaar 1965 duidelijk veranderd van studieorgaan naar 'doe'-orgaan. Het jaar 1974 kan als keerpunt worden beschouwd. Steeds meer concrete zaken worden tot uitvoering gebracht. Het nut en de noodzaak van Rijnmond tekenen zich scherper af"

Inv.nrs. 317 en 346.

Met betrekking tot de wijze waarop het openbaar lichaam bestuurde wordt verwezen naar het hoofdstuk "Wijze van taakuitoefening door het Openbaar Lichaam Rijnmond".

De (ontwerp) Wet Reorganisatie Binnenlands Bestuur zorgde er voor dat de hiervoor vermelde wet (Wet van 28 maart 1979, Staatsblad 195) van kracht werd. Deze (wijzigings)wet voorzag in een forse verruiming van de bevoegdheden van het openbaar lichaam, namelijk: het aantal onderwerpen ten aanzien waarvan Rijnmond richtlijnen en aanwijzingen kon geven werd uitgebreid; het totaal werd nu veertien: de aanleg, de inrichting en het beheer van havens en de daarbij behorende bedrijfsterreinen, de vestiging van bedrijven, de woningbouw, de openluchtrecreatie, de aanleg en verbetering van land- en waterwegen, het verwerven, beheren, bouwrijp maken en uitgeven van gronden in verband met de hiervoor genoemde onderwerpen, de toepassing van de Woonruimtewet 1947, de oeververbindingen, het verkeer en vervoer, de zorg voor milieuhygiëne, de gezondheidszorg, het openbaar voortgezet onderwijs en het schoolbegeleidingswerk, de bevordering van de werkgelegenheid, de brandweer en de hulpverlening bij ongevallen en rampen in vredestijd. Rijnmond kreeg goedkeuringsbevoegdheid inzake bestemmingsplannen (voordien was dit adviserend aan het college van gedeputeerde staten van Zuid-Holland) en werd daarmee feitelijk de provinciale autoriteit op het terrein van de ruimtelijke ordening voor het Rijnmondgebied, Rijnmond kon bepalen dat van een viertal onderwerpen, namelijk de openbare gezondheidszorg, de openluchtrecreatie, de brandweer en de afvalverwerking, bevoegdheden van regeling en bestuur naar het openbaar lichaam zouden overgaan, de mogelijkheid werd geopend dat de bevoegdheden van de provincie Zuid-Holland inzake de milieuhygiëne zouden overgaan naar het openbaar lichaam Rijnmond; hieraan werd uitvoering gegeven bij Koninklijk Besluit d.d. 29 maart 1982, Staatsblad 214. Met ingang van 1 mei 1982 was het openbaar lichaam derhalve ook op het terrein van de milieuhygiëne de provinciale autoriteit voor het Rijnmondgebied.

In de plannen voor de reorganisatie van het binnenlands bestuur zou tevens de splitsing van de provincie Zuid-Holland concreet gestalte krijgen. "provincie Zuid-Holland-Zuid" of "provincie Rijnmond" zou dan de nieuwe status worden van het openbaar lichaam.

Maar bij het overleg rond deze reorganisatie - met name nadat de Tweede Kamer het standpunt van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken deelde ten aanzien van zijn voornemen om af te zien van de 'provincie nieuwe stijl' - en in samenhang met de vernieuwde Wet Gemeenschappelijke Regelingen, kwam vanaf 1982 de provinciewording van Rijnmond ter discussie te staan.

Eind april 1984 besloot de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken (tot dien de splitsing van Zuid-Holland en provincewording van Rijnmond met klem bepleitende) plotseling dat de provincie Zuid-Holland ongedeeld moest blijven, taken en bevoegdheden konden overgaan op de provincie en het openbaar lichaam Rijnmond moest worden opgeheven. Hoofdreden was dat het voortbestaan van het openbaar lichaam niet (meer) paste in het kabinetsbeleid ten aanzien van de bestuurlijke reorganisatie.

Het bestuurlijk experiment Rijnmond had bijna 20 jaar bestaan

Gedurende deze periode hebben zich 'geschikte' momenten voorgedaan voor een ingrijpen door het ministerie van Binnenlandse Zaken, bijvoorbeeld eind 1968 na het vertrek van mr V.G.M. Marijnen (als gevolg van zijn benoeming tot burgemeester van 's-Gravenhage), in de periode 1974-1978 en in 1982 na het vertrek van dr ir A.P. Oele (als gevolg van zijn benoeming tot Commissaris der Koningin in de provincie Drenthe).

Bij Wet van 19 februari 1986, Staatsblad 47, werd besloten het openbaar lichaam Rijnmond op te heffen.

Ten aanzien van de Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond werd afgesproken deze dienst als organisatorische eenheid te laten voortbestaan.

Krachtens Koninklijk Besluit van 19 februari 1986, Staatsblad 48, trad met ingang van 1 maart 1986 de Wet opheffing openbaar lichaam Rijnmond in werking. Een nieuw bestuurlijk experiment, de provincie Zuid-Holland zorgt voor het bestuurlijk evenwicht in de regio Rijnmond, nam een aanvang.

Zie inv.nrs. 279-281.

Zie inv.nrs. 248, 249 en 250.

Het openbaar lichaam had een secretariaat; de secretaris van Rijnmond was daarvan het diensthoofd. In de periode april 1965-mei 1972 was mr A.W. Joolen secretaris van Rijnmond; vanaf oktober 1972 (tot de datum van opheffing van het openbaar lichaam) bekleedde mr W.J. Noteboom dit ambt.

In de jaren 1965 tot 1970 bestond de organisatie uit twee beleidsafdelingen, een bureau interne zaken, een voorlichtingsambtenaar en het secretariaat van de voorzitter.

Voorts waren er drie staffunctionarissen, die elk een eigen stafbureau hadden, namelijk de staffunctionaris voor planologische aangelegenheden met zijn stafafdeling planologie (ir J.C.H. Drost

tot 1-10-1968 drs D.H. Franssens

De organisatie kwam er, mede als gevolg van adviezen van een in oktober 1970 ingestelde organisatie-commissie, binnen een aantal jaren anders uit te zien.

De raad van Rijnmond besloot dientengevolge op 20 december 1971 tot instelling van een Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond. Deze startte medio 1973, nadat directie en personeel waren benoemd en de - vrijwillige - overdracht van milieubevoegdheden door gemeenten was geregeld, en bestond uit de volgende onderdelen: Sectie I (Laboratorium en metingen en de Centrale Meld- en Regelkamer), Sectie II (Wet inzake de luchtverontreiniging), Sectie III (Hinderwet), Sectie IV (Algemene Zaken).

Medio 1973 was deze nieuwe organisatie-opzet er, maar zij was van tijdelijke aard.

Naar aanleiding van een advies van het Nederlands Paedagogisch Instituut te Zeist en een - aanvullend - rapport van de heer Mensert c.s. van het bureau organisatie van de gemeente Rotterdam, besloot het dagelijks bestuur van Rijnmond weer tot een reorganisatie. Deze heeft in 1975 gestalte gekregen.

Als functionele afdelingen, die het dagelijks bestuur van Rijnmond adviseerden omtrent bepaalde beleids- of bestuurstaken, zijn toen gevormd de afdelingen: ruimtelijke ordening; verkeer en vervoer; milieubeheer; volksgezondheid en sociale aangelegenheden; economische aangelegenheden; onderwijs; recreatie, cultuur, natuurbescherming en agrarische aangelegenheden alsmede de afdeling volkshuisvesting en woningbouw.

De beheersafdelingen, die een bepaalde ondersteuning gaven aan de organisatie en het bestuur, waren de afdelingen bestuurlijke aangelegenheden en kabinet; voorlichting en inspraak; personeels- en organisatiezaken alsmede de afdeling financiën/interne zaken.

De functie van staffunctionaris werd in twee gevallen samengevoegd met die van hoofd van een functionele afdeling namelijk in het geval van ruimtelijke ordening en van verkeer en vervoer; de stafbureaus werden binnen de desbetreffende functionele afdelingen gebracht. Alleen de functie van staffunctionaris voor milieuaangelegenheden bleef gehandhaafd. In de jaren na 1974 voltrokken zich bovendien op het secretariaat van het openbaar lichaam Rijnmond diverse (interne) reorganisaties.

Zo werd de afdeling volkshuisvesting en woningbouw ondergebracht bij de afdeling ruimtelijke ordening, die vervolgens de benaming 'ruimtelijke ordening en volkshuisvesting' verkreeg en gingen de werkzaamheden 'kabinet' van de afdeling bestuurlijke aangelegenheden over naar de afdeling voorlichting en inspraak. Er volgde een noodzakelijke splitsing van de afdeling financiën/interne zaken in 1980 in twee afzonderlijke beheersafdelingen namelijk de afdeling financiën en de afdeling interne zaken. De. afdeling milieu c.a. verkreeg, mede als gevolg van de overgedragen uitvoering van de milieubevoegdheden, een nieuwe afdelingsstructuur, waardoor de bureaus volkgszondheid en centrale post ambulancevervoer werden ondergebracht binnen de bestaande afdeling onderwijs en specifiek welzijn. Het bureau hulpverlening, ongevallen en rampbestrijding bleef echter nog bij de afdeling milieubeheer en werd in een later stadium onderdeel van de afdeling bestuurlijke aangelegenheden.

Rijnmond heeft gemeenten geleerd over hun grenzen heen te kijken. Ten tijde van Rijnmonds oprichting was de onderlinge sfeer tussen de gemeenten verziekt. Men vertrouwde elkaar niet en enige bereidheid tot samenwerking was afwezig. Daarom ook dat er een Rijnmondwet is gekomen en niet een vorm van een gemeenschappelijke regeling. De wetgever vond dat in de slechte onderlinge verhoudingen niet acceptabel. Daardoor werd de zaak anders. Onder leiding van Rijnmond en op initiatief van Rijnmond werden zeer frequent gemeenten bij elkaar geroepen om de hen betreffende problemen te bespreken, hetgeen in redelijke harmonie kon verlopen. Dat in het proces van de gemeenten bij elkaar brengen Rijnmond vaak als bliksemafleider of de Kop van Jut functioneerde was voor Rijnmond niet altijd even prettig, maar het verminderde de spanning tussen gemeenten aanzienlijk.

Rijnmond heeft het evenwicht in het beleid van de regio teruggebracht.

Bij de geboorte van Rijnmond was het evenwicht in het beleid in de regio sterk verstoord. De industriële expansie met geweldige ruimtelijke en intergemeentelijke consequenties stond centraal. Het optreden van Rijnmond heeft er toe geleid, dat het milieu en de eigen waarden van het landschap een volwaardige plaats kregen naast de economische ontwikkeling. Ook de in het gebied achtergebleven recreatieve ontwikkeling is door Rijnmond sterk bevorderd. Toen in 1980 een economische stagnatie dreigde, zorgde Rijnmond er voor dat het evenwicht gehandhaafd bleef. Met grote haast werd een herziening van het streekplan tot stand gebracht, waarin - zonder verstoring van het evenwicht - meer ruimte voor economische ontwikkeling werd geboden.

Deze traditionele provinciale taak werd door Rijnmond dynamisch uitgevoerd. Meer dan bij de provincies vond er niet alleen ambtelijk maar ook bestuurlijk overleg met gemeentebesturen plaats. De procedures waren korter. In het werk van de ruimtelijke ordening wilde Rijnmond niet instrumenteel zijn, maar vooral uitvoeringsgericht. Het assisteerde gemeenten ook bij de uitvoering door belemmeringen, ruimtelijk en bestuurlijk, weg te nemen. Het werk van de Werkgroep Knelpunten Woningbouw Rijnmond (W.K.W.R.) was daarvan een goed voorbeeld.

De activiteiten van Rijnmond met betrekking tot de woningbouw hebben er toe geleid dat de woningbouw in het Rijnmondgebied in vergelijking met andere gebieden redelijk op peil is gebleven. In het gebied kwam eindelijk wat inzicht in de feitelijke woningbehoefte van de mensen en door Rijnmonds toedoen groeide een systeem waardoor een wat eerlijker toewijzing van woningen tot stand kwam.

Ook hier gold, dat Rijnmond niet alleen maar regels wilde toepassen (hoewel de overkomst in 1982 van alle provinciale bevoegdheden wel een steviger bodem aan het beleid gaf). Rijnmond wilde zelf actief zijn, zoals blijkt uit de oprichting van de Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond (DCMR). Verder werd bijvoorbeeld in het Integraal Milieubeleidsplan (IMBP) het totaal milieuveld inzichtelijk gemaakt en werd er beleid gevoerd in plaats van alleen maar regels te stellen. In het ruimtelijk beleid was een sterke inbreng van het milieu dat in vrij brede zin werd opgevat. Ook de milieubeleving door de burgers kreeg aandacht, zoals niet alleen blijkt uit verricht onderzoek (geïntegreerd milieu-onderzoek) maar ook uit accenten op het milieubeleid zoals het veiligheidsbeleid.

Concrete resultaten van het beleid waren, naast het al genoemde evenwicht, de vermindering van het aantal klachten over stank e.d. en dat de kwaliteit van de lucht verbeterde.

Rijnmond nam reeds vroeg in het begin van zijn bestaan initiatieven om de gigantische afvalproblemen voor de tachtiger jaren op te lossen. De NV Afvalverwerking Rijnmond (AVR) voldoet nadrukkelijk in een behoefte die landelijk gevoeld wordt en blijkt in de praktijk vaak het laatste redmiddel te zijn voor in problemen verkerende gemeenten (Krimpen aan den IJssel, Amsterdam, Lekkerkerk).

De waarde van het economisch beleid van Rijnmond was erin gelegen dat er eindelijk een redelijk inzicht tot stand kwam in wat er zich op dat terrein afspeelde in het Rijnmondgebied. Zowel de stad Rotterdam, die vroeger de enige overheid met enige kennis op dit gebied was, als de Rijksoverheid maakten in toenemende mate gebruik van Rijnmond. Ook de eigen beleidsontwikkeling werd echter op gang gebracht. Het economisch gebeuren kreeg een sterk accent in het ruimtelijk beleid. Er ontstond een belangrijke coördinerende functie voor het bedrijfsleven (regionale raad, bureau coördinatie vergunningen - later bedrijven info Rijnmond) en structurerende ontwikkelingen voor de toekomst werden aangepakt (relatie onderwijs-arbeidsmarkt).

Het beleid in deze sector was typisch coördinerend. Men had als één van de weinige overheden een richtinggevend verkeers- en vervoersplan ter beschikking. Verder besteedde Rijnmond - vaak op verzoek van provincie of gemeenten - veel aandacht aan gemeentelijke en intergemeentelijke problemen op (openbaar) vervoergebied.

Het regionale tekort aan recreatiemogelijkheden werd door toedoen van Rijnmond ingelopen. Door een goede samenwerking met gemeenten, de provincie en het departement en door zelf te gaan aanleggen, beheren en onderhouden, kwam "de Bernisse" van de grond en werden kleinere projecten versneld aangelegd. Bovendien is Rijnmond er in geslaagd door een bundeling van uitvoerende werkzaamheden de kosten voor de gemeenten aanzienlijk te drukken. Ondanks tal van nieuwe projecten zijn de totale kosten niet gestegen.

De beleidsontwikkeling van Rijnmond op het terrein van het welzijn is in de kinderschoenen blijven staan. Het verst ontwikkeld was nog wel de sector onderwijs. Naast het op gang brengen van ondersteunende activiteiten, zoals de oprichting van de Onderwijsbegeleidingsdienst-Zuid, is Rijnmond er in geslaagd de rijksoverheid en de verschillende onderwijsorganisaties aan één tafel te krijgen, waardoor de regio zelf een grotere greep kreeg op het onderwijsgebeuren en niet alles aan de centrale overheid moest worden overgelaten.

Volksgezondheid bleef zelfs vrijwel geheel onontgonnen. Wel zijn er enkele praktische initiatieven genomen en uitgebouwd, zoals de oprichting van een regionaal overleg zwakzinnigenzorg, de volwasseneducatie en een regionale raad voor de volksgezondheid. Verder kwam er ook nog een centrale post ambulancevervoer tot stand.