Van Deventer heeft de opdracht gekregen de steden der Nederlanden in plattegrond te brengen; daar de opdracht met de verdediging van het land verband hield, zal de Regeering daarbij in hoofdzaak aan de bemuurde steden, niet aan de open vlekken hebben gedacht. Toch heeft Van Deventer ook open steden in zijne serie opgenomen: ik wijs slechts op 's-Gravenhage, Grootebroek en De Kuinder. Ten einde inzicht te krijgen in de grens, die hij zich zelf gesteld heeft, heb ik nagegaan, welke plaatsen hij als steden heeft aangeduid op de provinciale kaarten, die hij indertijd geteekend heeft (zie nr. 20), althans voor zoover de Noordelijke Nederlanden betreft. Daarbij is mij gebleken, dat hij in zijne serie plattegronden de volgende steden opgenomen heeft, die op zijne provinciale kaarten niet als steden zijn aangemerkt: Geervliet, Grootebroek, De Kuinder, Purmerend en Westkapelle. Daarentegen worden op de kaarten wel als steden opgegeven: Borculo, Diepenheim, 's-Gravenzande, Kortgene, Meppel, Nieuwstad, Ommen en Terborg, die niet in den atlas opgenomen zijn. In enkele gevallen moge dat verklaarbaar zijn: Kortgene bijvoorbeeld was ondergeloopen; Eigenlijk had Van Deventer reeds bij het teekenen van zijne kaart der Zeeuwsche eilanden met de overstrooming van Kortgene rekening moeten houden; want het feit had in 1532 plaats en de kaart werd in 1542 begonnen en in 1547 voltooid. Op zijne kaart van Vlaanderen geeft Van Deventer ook Biervliet als stad op, schoon de plattegrond er van niet in zijn atlas opgenomen is. In het thans tot ons vaderland behoorende gedeelte van Brabant en de landen van Overmaze geeft hij als steden aan behalve Bergen-op-Zoom, Eindhoven, Helmond, 's-Hertogenbosch, Megen en Valkenburg, waarvan de plattegronden in minuut bewaard gebleven zijn, Breda, Grave, Maastricht, Ravestein en Steenbergen. Daar echter het eerste deel van den atlas, waarin de plattegronden der steden van Brabant en van de landen van Overmaze voorkwamen, verloren is, kan hieruit niet worden afgeleid, dat Van Deventer deze steden niet in plattegrond heeft gebracht.
De aanleiding, die er mij toe heeft geleid eene verzameling bijeen te brengen van alle oorspronkelijke teekeningen, copieën en afdrukken van plattegronden en kaarten van Jacob van Deventer, die het Algemeen Rijksarchief bezit, is gelegen in de belangrijke schenking van den heer W. Nijhoff van de afteekeningen, die in zijne opdracht gemaakt waren voor de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave van de Noordnederlandsche plattegronden van dien vermaarden cartograaf (zie nrs. 10-15). Enkele der onder no. 5 bijeengebrachte stukken heeft het Algemeen Rijksarchief ook aan de goede zorgen van den heer J. Geesink te Zwolle te danken.
Het kaartwerk van Jacob van Deventer en de lotgevallen er van behoeven hier niet opnieuw behandeld te worden. Ik verwijs daarvoor naar dr. F.C. Wieder, Nederlandsche historisch-geographische documenten in Spanje, blz. 80-97 en de daar aangehaalde schrijvers en naar mijne sedert verschenen inleiding tot de uitgave van de N.V. Martinus Nijhoff. Slechts op twee punten, die tot dusverre niet voldoende de aandacht hebben getrokken, veroorloof ik mij hier te wijzen. In de eerste plaats dan op de verhouding tusschen de hier te lande bewaarde minuten van Van Deventer en de in den te Madrid bewaarden atlas opgenomen teekeningen. Men heeft nl. altijd als vaststaande aangenomen, dat Van Deventer de in den atlas voorkomende teekeningen vervaardigd heeft naar de minuten, die hij oorspronkelijk geteekend had en waarvan er eenige bewaard gebleven en in 1866 door Eekhoff herkend zijn. Daarmede schijnt nu echter in strijd te zijn de onlangs aan het licht getreden bijzonderheid, dat verscheidene teekeningen in den atlas eene grootere oppervlakte afbeelden dan de bewaard gebleven minuten (zie nr. 12).
Immers de afteekening kan wel minder bevatten dan de minuut, gelijk volgens Wieder (a.w. blz. 88) met den plattegrond van Brugge het geval schijnt te zijn; maar het omgekeerde is niet wel mogelijk.. Tusschen twee oplossingen moet men kiezen: of wel de zoogenaamde minuten en de teekeningen van den atlas zijn beide copieën, door Van Deventer gemaakt naar oorspronkelijke, thans verloren teekeningen, die werkelijk minuten verdienen te heeten, of wel de minuten zijn oorspronkelijk grooter geweest, dan zij thans zijn.
Dat laatste kan niet afgeleid worden uit de gevallen van de plattegronden van Bastogne en Medemblik, waar gedeelten van de minuten schijnen te zijn afgescheurd; want dat zijn uitzonderingen; maar de mogelijkheid is niet uitgesloten, dat hetzij Van Deventer zelf, hetzij een der latere bezitters der minuten er stukken van heeft afgeknipt om ze zoo beter in een boek of album te kunnen bewaren. Dat lijkt mij althans waarschijnlijker, dan dat er nog een derde exemplaar der plattegronden zou hebben bestaan, dat spoorloos verdwenen zou zijn. Maar alleen eene nauwkeurige vergelijking tusschen minuten en atlas kan hier zekerheid brengen.
De rechtstitel is (nog) onbekend.
Reproductie van orginele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopieren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Collectie Jacob van Deventer, nummer toegang 4.DEF, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Deventer, van / Plattegronden en kaarten, 4.DEF, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Koninklijke Bibliotheek, Madrid
Utrechts Archief
- Bij diezelfde gelegenheid werd ook de minuut van den plattegrond van Geervliet aangekocht. Deze was echter reeds in 1902, toen het archiefgebouw aan het Plein werd betrokken, verloren. Wellicht is de kaart uitgeleend aan dezelfde uitgeversfirma, die de plattegrond van Den Briel gereproduceerd heeft (inv.nr. 6), met de bedoeling ze te doen lithographeren, maar is daarvan niets gekomen en is verzuimd de kaart terug te geven.
- Deze plattegronden werden door Hingman in zijn Inventaris der verzameling kaarten, berustende in het Rijksarchief, tweede gedeelte, 1879 (zie toegang 4.VTH), beschreven onder de inv.nrs. 3211, 3269, 3274, 3275, 3276, 3278, 3282, 3284, 3349, 3350, 3351, 3353 en 3354.
Aangekocht in 1867 van W. Eekhoff te Leeuwarden.
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3269
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3274
Door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3275
Ontbreekt sinds 1902
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3276
Dit blad, voorheen beschreven als inv.nr. 1.4, bleek de linker helft van inv.nr. 1.5. Aan te vragen als inv.nr. 1.4-5.
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3278
Dit blad, voorheen beschreven als inv.nr. 1.5, bleek de rechter helft van inv.nr. 1.4. Aan te vragen als inv.nr. 1.4-5.
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3211
De twee bladen 1.4 en 1.5 bleken de twee helften van één blad. Beide bladen werden in februari 2013 weer tot één geheel gerestaureerd.
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3282
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3284
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3349
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3350
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3351
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3353
Voorheen door Hingman beschreven als 4.VTH inv.nr. 3354
Van de firma Burgersdijk en Niermans, te Leiden.
Beschreven in Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven 1924, dl. I.
Vervaardigd ten behoeve van het Algemeen Rijksarchief in 1892, toen de atlas tijdelijk op het Algemeen Rijksarchief gedeponeerd was.
Deze photo's zijn gemaakt in 1892, toen de atlas tijdelijk op het Algemeen Rijksarchief gedeponeerd was. Blijkens het jaarverslag over 1892 (Verslagen XV, blz. 58) werden alleen de photo's van Delft en Leiden ten behoeve van het Algemeen Rijksarchief vervaardigd. Hoe dit in het bezit van de andere photo's gekomen is, is onbekend.
Volgens het jaarverslag over 1892 (Verslagen XV, blz. 2) zijn alleen calques vervaardigd van die cartons, "die in eenig opzicht van de kaart zelve afweken, bijvoorbeeld de namen opgeven van gebouwen, die zonder naam op de kaart voorkomen".
Deze calques zijn gemaakt ten behoeve van het Algemeen Rijksarchief in 1892, toen de atlas tijdelijk op het Algemeen Rijksarchief gdeponeerd was.
Tezelfder tijd werden ten behoeve van het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen calques gemaakt van de cartons van de steden Goes, Middelburg, Vlissingen en Zieriksee en ten behoeve van het Rijksarchief in Utrecht van de cartons van de steden IJselstein, Montfoort en Renen.
Reeds voordat de in 1886 door bovengenoemde vereeniging in het werk gestelde pogingen om den atlas van Van Deventer tijdelijk op het Algemeen Rijksarchief te deponeeren, in 1891 met goed gevolg bekroond waren, vatte zij het plan op de onder de vereeniging deels in minuut, deels in afteekening naar de in den atlas in de Koninklijke Bibliotheek te Madrid voorhanden origineelen, berustende plattegronden van Overijselsche steden met beschrijving en historische bijzonderheden in het licht te geven. De firma Erven J.J. Tijl werd met de uitgave belast en deed plattegronden van de steden Delden, Genemuiden, Kampen, Oldenzaal, Ootmarsum en wellicht nog van enkele andere verschijnen. Uit de verslagen van de vergaderingen van de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis blijkt eigenlijk alleen, dat eene kaart van Genemuiden door de Erven Tijl gedrukt is (Verslag 57e vergadering, 1886, blz. 5); ook omtrent Kampen (Verslag 64e vergadering, 1883, blz. 5, en 69e vergadering, 1892, blz. 7). staat zulks vast, omdat in de kaartenverzameling van het Rijksarchief in Overijsel (no. 205) een exemplaar berust. Daar bevinden zich ook gedrukte kaarten van Oldenzaal (nos. 245-248) en Ootmarsum (no. 259). Wellicht zijn er ook kaarten gedrukt van Almelo (Verslag 69e vergadering, 1892, blz. 8) en Enschedé (aldaar, blz. 9).
Wanneer en dóór wien deze lithographie vervaardigd is, en of het de bedoeling is geweest ook lithographieën van andere plattegronden te vervaardigen (zie het op no. 1 aangeteekende), is onbekend.
Voor de minuut van dezen plattegrond zie men no. 1.
De heer M.F.N. Rotteveel heeft ten behoeve van de gemeente Rotterdam eene gekleurde afteekening van den plattegrond der stad Rotterdam, met carton, naar het in den atlas in de Koninklijke Bibliotheek te Madrid voorhanden origineel vervaardigd in 1892, toen de atlas tijdelijk op het Algemeen Rijksarchief gedeponeerd was.
Van den plattegrond van Rotterdam zijn twee afdrukken, waarvan een uit de hand gekleurd, voorhanden.
Deze afdrukken zijn gemaakt ten behoeve van de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave, maar daarvoor niet gebruikt.
Voor de afteekening van den plattegrond van Leerdam (met Heukelum en Asperen) zie men no. 2, voor die van den plattegrond van Rotterdam no. 7.
Deze calques zijn gemaakt ten behoeve van de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave, maar daarvoor niet gebruikt.
Voor de afteekening van de plattegronden dezer steden zie men no. 2.
Bij den plattegrond van Amsterdam bevindt zich nog eene afzonderlijke afteekening van het Karthuizerklooster aldaar. Van Dordrecht en van 's-Gravenhage zijn elk twee exemplaren voorhanden. Op de kaart van Leerdam, met Heukelum en Asperen, zijn ook de cartons dier steden afgeteekend.
Vervaardigd ten behoeve van de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave, maar daarvoor niet gebruikt.
Zie het op blz. 9 van de inleiding tot de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave opgemerkte.
De cartons der steden Asperen, Heukelum, Leerdam, Nieuwpoort en Vianen ontbreken. Voor de drie eerste zie men no. 10, voor de beide laatste no. 15.
De cartons zijn niet in de volgorde der uitgave maar in alphabetische volgorde gerangschikt.
Deze cartons zijn afgeteekend in de veronderstelling, dat in de uitgave der N.V. Martinus Nijhoff ook de vroeger tot de Noordelijke Nederlanden, thans tot Duitschland behoorende steden Erkelens, Gelder, Lingen, Stralen en Wachtendonk zouden worden opgenomen, van welk plan echter later is afgezien.
Beide cartons zijn opgenomen in de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave. Niet opgenomen is daarentegen de eveneens door don Alonso vervaardigde afteekening van het carton der stad Geervliet (zie no. 11).
In het oorspronkelijke plan van uitgave was de reproductie der cartons niet begrepen. Vandaar dat zoowel de inleiding als de te nauw geworden map moesten worden vernieuwd.
Genummerd 1 t/m 111.
In deze uitgave zijn opgenomen reproducties van alle plattegronden en alle cartons der steden, die thans tot Nederland behooren, en wel van de minuten, voor zooverre die in Nederlandsche of Belgische openbare verzamelingen aanwezig zijn en overigens naar de in den atlas in de Koninklijke Bibliotheek te Madrid voorhanden origineelen.
Ontbreken: 8/9/10/28/35/44/52/53/55/58/61/62/68/72/95/98/99/103/104/107.
Volgens het oorspronkelijke plan, gelijk het op den omslag der eerste aflevering vermeld wordt, zouden in deze uitgave worden opgenomen de plattegronden van de steden, die thans tot België, Frankrijk of Luxemburg behooren, met uitzondering van La Bassée (Basse), Bastogne In geene der mededeelingen omtrent de bewaard gebleven minuten van de plattegronden van Van Deventer wordt melding gemaakt van eene kaart van Bastonge. Nogtans is er blijkbaar eene geweest, getuige de in den Atlas opgenomen reproductie. Of deze minuut nog bestaat, is twijfelachtig. (Zie noot 9 van de Postface.) Sinds 1918 behoort Thionville weder tot Frankrijk. Ik maak van de gelegenheid gebruik hier eene verbetering van hetgeen ik in de inleiding tot de door de N.V. Martinus Nijhoff bezorgde uitgave heb gezegd, die reeds ter kennisse van een gedeelte van de bezitters dier uitgave is gebracht, meer algemeen bekend te maken: Wieder (Nederlandsche historisch-geographische documenten in Spanje, blz. 89) noemt onder de in Ruelens' uitgave opgenomen reproducties van kaarten, die niet door Van Deventer geteekend zijn, o.a. Bailleul. Dat is niet juist; men heeft de kaart slechts te zien om zich van het tegendeel te overtuigen. Door de opgave van Wieder misleid, heb ik in mijne inleiding gezegd, dat Belle in de uitgave van Ruelens niet is opgenomen. Het komt daarin echter wel voor: Belle is namelijk de Vlaamsche naam van het Fransche Bailleul.
- In den atlas bevinden zich nog een levensbericht van Van Deventer door Ruelens, een van Ruelens door Ouverleaux en een "Postface" door denzelfde.
- Elke plattegrond is vergezeld van eene ongekleurde, van namen voorziene schetsteekening en van eene toelichting. Die van Fauquemont is van de hand van Eugène Poswick, die van Montfort en Venloo van die van Henri Obreen en die van Ruremonde van die van Ad. Delvigne. Alleen de plattegrond der eerste stad is gereproduceerd naar de minuut, berustende in de Rijksarchiefbewaarplaats in Limburg, die der andere naar de in den atlas in de Koninklijke Bibliotheek te Madrid voorhanden origineelen.
Deze omslagen verdienen bewaard te worden, omdat daaruit de verandering in het plan der uitgave, in de noot tot no. 18 uiteengezet, blijkt.
De kaarten voeren de volgende titels: Hollandiae Batavorum veteris insulae et locorum adiacentium exacta descriptio.
(omvat ook de provincie Utrecht); Frisiae antiquissimae trans Rhenum provinciae et adiacentium regionum nova et exacta descriptio (omvat de provincies Friesland, Groningen, Drente en Overijsel); Gelriae, Cliviae, Iuliae nec non aliarum regionum adiacentium nova descriptio; Brabantiae Belgarum provinciae recens exactaque descriptio en Flandiae recens exactaque descriptio. Aan den heer W. Nijhoff dank ik de aanwijzing, dat zich in Münsters Cosmographia van 1550 twee kaarten bevinden, die ongetwijfeld op teekeningen van Jacob van Deventer teruggaan. Onder de eene (blz. 752), welke dezelfde landstreek weergeeft als de bovengenoemde kaart van Friesland, staat uitdrukkelijk Iacobus Daventriensis; bij de andere, die Holland in denzelfden omvang als de kaart bij Tramezini voorstelt, ontbreekt zulk eene aanwijzing. Beide kaarten vertoonen aanmerkelijke afwijkingen van die, welke in de Venetiaansche uitgave opgenomen zijn; de laatste zijn veel uitvoeriger en subtieler. Toch wijst de gelijke omvang van de afgebeelde landstreken in het werk van Münster en in dat van Tramezini op het bestaan van gemeenschappelijke grondteekeningen, nl. de minuten, die Jacob van Deventer in portefeuille had.
- Jacob van Deventer heeft ook eene kaart van Zeeland geteekend, getiteld: Zelandicarum insularum exactissima et nova descriptio (zie Zelandia illustrata I, blz. 20 en vgl., Archief van het Zeeuwsch Genootschap 1909, blz. 160, 161)
Van de firma Van Gorcum en Co., te Assen.
Beschreven in Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven 1924, dl. I.
Bevat een inleiding en 18 bladen (Brabant en Limburg in 4 bladen, Holland met Utrecht in 4 bladen, Gelderland met Utrecht en Overijssel in 4 bladen, Friesland met Groningen, Drenthe en Overijssel in 4 bladen en Zeeland in 2 bladen).
Deze losbladige facsimile-uitgave is aan te vragen via de