Met de Situatieplans van Vestingen worden de grootschalige plattegronden en kaarten van vestingsteden met het omliggende terrein aangeduid, die zijn vervaardigd voor de aanleg, het onderhoud, herstel of verbouwing van verdedigingswerken in opdracht van de Generaliteit, het gewest Holland en het ministerie van Oorlog en Defensie van ca. 1650 tot 1927. Behalve deze Situatieplans, zijn vanaf de 80-jarige Oorlog vele gedrukte kaarten van belegeringen en veldslagen door uitgevers gepubliceerd, ter illustratie van de krijgsverrichtingen. Hoewel ook bij het Archief der Genie een verzameling van deze zogenaamde militaire nieuwskaarten werd aangelegd, werd deze verzameling in de 19e eeuw overgedragen aan de Koninklijke Bibliotheek en later het Rijksprentenkabinet. Deze nieuwskaarten werden reeds in de 19e eeuw als een afzonderlijke categorie beheerd, en hebben geen deel uitgemaakt van de Situatieplans beschreven in deze inventaris. Scholten (1989), 6-7.
Behalve de Situatieplans zijn ook tekeningen vervaardigd van de militaire verdedigingswerken die vanaf de 17e eeuw zijn aangelegd, zoals schansen, vestingmuren, stenen beren, de inundaties, kust-en torenforten, tot de betonnen kazematten gebouwd in de mobilisatietijd van 1939-1940. De tekeningen van deze onderdelen van militaire vestingwerken zijn bij de Genie als een afzonderlijke categorie beheerd, en beschreven in de inventaris van de Plans van Gebouwen. Deze tekeningen van militaire gebouwen in de vestingwerken zijn eveneens integraal op microfiche gereproduceerd en beschikbaar voor onderzoek. Overigens zijn niet alle Situatieplans in deze inventaris beschreven, met name de zogenaamde Plans van Verboden Kringen die volgens wettelijk voorschrift werden getekend voor de controle op de naleving van het bouwverbod rond vestingen vanaf 1853 komen voor in de diverse archiefbestanddelen van het ministerie van Oorlog/Defensie. ARA 2.13.37 Archief der Genie, Verboden Kringen (1815) 1845-1932.
De geschiedenis van de ontwikkeling van de vestingbouw wordt in deze inleiding buiten beschouwing gelaten, omdat de Situatieplans zijn vervaardigd bij de taakuitoefening van opeenvolgende militaire organen en ingenieurs belast met de vestingbouw tot 1927 worden de Situatieplans vanuit deze funktionele samenhang toegelicht.
Sinds het einde van de 16e eeuw zijn er kaarten, tekeningen en plattegronden getekend voor de aanleg van vestingwerken ter verdediging van de steden in de Nederlandse gewesten die tijdens de 80-jarige Oorlog in opstand waren gekomen tegen het Spaanse bewind. De eerste fortificatiewerken werden ontworpen en aangelegd in opdracht van de steden en provincies door ambachtslieden, zoals timmerlieden en landmeters, en niet door militaire ingenieurs die pas na 1590 in dienst kwamen van de opstandige gewesten. Een van de bekendste vestingbouwers was de landmeter Adriaen Anthoniszn. die in 1574 door de Staten van Holland werd benoemd tot fortificatiemeester, en in deze functie van 1579 tot 1596 dertig vestingen ontwierp van Hollandse steden belegerd door Spaanse troepen.
Door het provinciale zelfbestuur in defensiezaken waren de aanleg, het onderhoud en financiering van de vestingwerken in beheer van de gewesten. In Holland werden de vestingen door de Gecommitteerde Raden beheerd, waarvoor vanaf 1628 opzichters en ingenieurs werden benoemd, die tevens werden belast met de nieuwbouw en onderhoud van de militaire gebouwen.
Tot 1798 had Holland een afzonderlijke defensie-organisatie onder leiding van Contrarolleurs-generaal. Deze functie werd in de 17e eeuw bekleed door bekende Hollandse vestingbouwers zoals de ingenieur Willem Paen, die in 1670-1707 Contrarolleur-generaal was en tegenstander en tijdgenoot van Menno van Coehoorn. In de 18e eeuw werd deze functie bekleed door ingenieurs die zowel bij Holland als de Unie in dienst waren zoals Johan Prevost (1737-1762), Jacob Pierlinck (1762-1778), en Cornelis van de Graaff (1778-1784). Zie F. Westra, Nederlandse ingenieurs en de fortificatiewerken in het eerste tijdperk van de 80-jarige Oorlog, 1573-1604, (Alphen a/d Rijn 1992) 94-95. L.J. van der Klooster, Archieven van de Contrarolleurs later Contrarollers-generaal van 'slands werken en fortificatiën in Holland, (1613) 1628-1795. Enkele vestingplans van Anthoniszn zijn bewaard gebleven, zie: Binnenlandse kaartenverzameling Hingman ARA 4.VTH nrs. 3212; 3229; 3615.
Hoewel reeds bij de Unie van Utrecht in 1579 de provincies waren overeengekomen om gezamenlijk de aanleg- en onderhoudskosten te betalen van de vestingwerken van de Republiek, werd hiervoor geen fortificatiedienst opgericht. De Raad van State, belast met het toezicht op de fortificaties gelegen in de generaliteitslanden en langs de grenzen benoemde hiervoor vanaf 1590 ingenieurs in Staatse legerdienst tijdens de duur van een veldtocht of beleg. Volgens de taakomschrijving waren deze eerste ingenieurs aangeduid met de titels als contrarolleur van de wercken en Meester-ingenieurs voornamelijk belast met de (financiële) controle op de aanbesteding en uitvoering van de vestingbouwwerken. Behalve met de vestingbouw waren de eerste Meester-ingenieurs in dienst van de Generaliteit tevens belast met onderhoud van militaire gebouwen. ARA 1.01.19 Raad v. State inv. nr. 1525 (fol 112) Benoeming Jan Lenaerstszn. in 1595 tot fortificatiemeerster met opdracht tot "... t'ordonneren van nieuwe schantsen ende forten als repareren ende verbeteren van de oude fortificatiën, van steden, huijzen en de plaetsen in de Verenigde Nederlanden..."
Aangezien tot aan het einde van de 17e eeuw door de Raad van State militaire ingenieurs alleen in tijdelijke dienst werden aangesteld, waaronder tevens vele buitenlandse officieren die na een beleg weer vertrokken, zijn er slechts weinig vestingplans uit de 16e eeuw opgenomen in Situatieplans van Vestingen. Ook werden 1870 de plans en tekeningen uit de 16e-18e eeuw uit de liassen van de Raad van State door Hingman gelicht en opgenomen in de Binnenlandse kaartenverzameling; zie: 4.VTH inv.nrs. 3128-3802. Zie ook C. Koeman, Geschiedenis van de Kartografie van Nederland, Alphen aan de Rijn (1983), 72-75. Vermeldt diverse kaartenverzamelingen in het buitenland uit 16e-17e eeuw. Dibbetz., J., Groot militair woordenboek ('s-Gravenhage, 1740) 325-327.
Aangezien na de vrede van Munster van 1648 de Republiek betrokken raakte in zee-oorlogen met Engeland, werd in het defensiebeleid voorrang gegeven aan de versterking van de vloot boven het leger. Op de landsverdediging werd bezuinigd zodat er geen nieuwe vestingbouwwerken werden aanbesteed, waardoor tevens weinig nieuwe vestingplans werden getekend. Omdat de Republiek geen ingenieurs in vaste dienst had, raakten de bestaande vestingwerken door gebrek aan onderhoud in verval, zoals bleek in het ramp-jaar 1672. Pas onder stadhouder Willem III kreeg de aanleg en versterking van de vervallen defensiewerken van de Republiek prioriteit en werd een omvangrijke vestingbouwprogramma opgesteld. Met de uitvoering hiervan werd in 1688 door de Raad van State een Directeur-generaal van fortificatiën belast, wat het begin werd van de latere Genie-dienst. Onder Directeur-generaal baron Menno van Coehoorn (1641-1704) werd eind 17e eeuw de basis gelegd voor zowel een nieuw defensiestelsel van de Republiek als het korps militaire ingenieurs voor de uitvoering van militaire bouwwerken en het herstel en onderhoud van de vestingen. Ondanks deze bouwactiviteit zijn slechts enkele vestingplans uit deze tijd bewaard gebleven, omdat er gebruik werd gemaakt van gedrukte kaarten waarop de vestingwerken en inundaties werden ingetekend. Tevens was de wijze van oorlogsvoering beperkt tot de belegering van de vestingsteden op klein terrein zodat hiervoor geen nieuwe kaarten nodig waren. Voor de jaarlijkse inspecties van de Frontier-vestingen door de Commissarrissen uit de Raad van State waren in 1661 voor generaliteit overzichtskaarten van de vestingen getekend, die ingebonden in twee banden op de inspectiereizen werden meegenomen tijdens de visitaties. Deze kaartboeken zijn echter niet bewaard gebleven in het Genie-archief, maar vermoedelijk als oorlogsbuit in 1795 naar Parijs afgevoerd. Ook van de Hollandse vestingen werd in opdracht van de Staten van Holland in 1662 een kaartboek vervaardigd voor de inspectie van de vestingen, dat eveneens niet bewaard is gebleven. Scholten, 1989, 34. Het betreft een kaartboek dat berust in Parijs bij de Service Hydrographique de la Marine, nrs. 174-175 uit 1661, waarvan op het ARA een foto-reproduktie aanwezig is.
In 1714 werd de taak van het ingenieurskorps uitgebreid tot de vestingsteden in de Zuidelijke Nederlanden die volgens het barrière-tractaat van 1713 door de Republiek werden bezet. Tevens werd de organisatie van het ingenieurskorps opnieuw vastgesteld, waardoor de ingenieurs in een hiërarchisch dienstverband in departementen onder de bevel kwamen te staan van Directeur-generaal van fortificatiën en de Raad van State.
Ook de vervaardiging van plans en tekeningen van de bouwwerken behoorde tot de taken van iedere ingenieur die volgens de instructie van 1714 werden verplicht tot het inzenden met de bestekken ter goedkeuring aan de Raad van ...grondtekeningen, plans en profillen en uitrekeningen ...van de vestingwerken. De bestekken moesten in drievoud met kostenbe groting van het metsel-; timmer- ; en schilderwerk worden ingediend bij de Raad van State, met informatie over de bekwaamheid van de betrokken aannemers. Omdat deze instructies echter niet stipt werden nageleefd, raakten de vestingen na 1730 door slecht onderhoud weer in verval. ARA 1.01.19 R.v.State, inv. nr. 187 resolutie van 17-1-1714; en 2.01.14.02. Oorlog voor 1813 inv.nr.l294B.
Ook de Raad van State, dat als bestuurslichaam toezicht hield over de defensie van de Republiek, was niet bij machte om haar controle-taak naar behoren uit te voeren. Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog in 1714-1748 had de Raad geen betrouwbare plans van de nieuw aangelegde fortificatie-werken in de frontieren en barrière-vestingen tot haar beschikking, terwijl de bestaande plans inmiddels verouderd en weinig accuraat en deffectueus waren.
Hoewel de Directeur-generaal van de fortificatiën Hertell reeds in 1727 voorstelde om exacte plans van de aangelegde fortificatiën te laten maken, gaf de Raad pas in 1734 hiertoe opdracht. De ingenieurs werden gelast om nieuwe plattegronden van de vestingen met nieuwe fortificaties aangelegd sinds 1729 op perkament te tekenen, die in 1734-1737 werden ingezonden aan de Raad van State. Deze zogenaamde Plans van de Steden en Sterkten werden ingebonden en als legger bewaard bij de Raad in Den Haag. Ook de Hollandse vestingen werden in 1724-1727 opnieuw in kaart gebracht door de ingenieur Prevost. Met de nieuwe plans kon door de Raad van State echter de val van de zwakke barrière-vestingen en inname van Bergen op Zoom door de Fransen in 1744-1748 niet worden verhinderd. OSPV B562 Brielle; G1 Geertruidenberg; H67 Heusden; K1 Klundert; M12 Muiden; S2 Nieuwpoort; S52 Schoonhoven. ARA 4.OMM inv.nrs. 351-356 Plaens van Staats-Brabant; Staats-Vlaanderen; Namen; West-Vlaanderen; Wedde-en Westwoldingerland; Overijssel en Nijmegen tot Breda. ARA 1.01.19 Raad v. State resolutie van 19-1734. ARA 3.01.43 Contrarolleur-Generaal: inv.nr. 2, res. van 20 april 1696; 4.VTHR 652 Kaartboek van de Hollandse fortificaties uit 1698. Scholten, 51-52.
In 1748 werd het korps ingenieurs gereorganiseerd tot een zelfstandig legeronderdeel met een uitbreiding van taken, functies en bevoegdheden. Aangezien de barrièresteden in 1744-1748 slechts van geringe betekenis waren gebleken voor de defensie van de Republiek, werd na 1750 de nadruk gelegd op de versterking van de vestingen langs de oost- en zuidgrens. Als gevolg van de uitvoering van vestingwerken door de ingenieurs nam ook de kaarten- en tekeningenproduktie toe. Ter controle van de militaire objecten in aanbouw en onderhoud had de Raad van State in 1750 behoefte aan een aktueel en compleet overzicht van alle 'slandsgebouwen. Op voorstel van Directeur-generaal P. de la Rive (1701-1771) werden de ingenieurs opgedragen tot het ... doen formeren van deugdelijke plattegrondtekeningen van 'slandsgebouwen. In 1752-1753 werden uit de vestingen door de ingenieurs 27 banden opgestuurd met bouwtekeningen en memories waarin stond aangegeven wie onderhoudsplichtig was, de stad of de Generaliteit. ARA 4.OPG inv. nrs. B 47 Bellingwolde; B 90 Bergen op Zoom; B 39 Bourtange; B 185 Breda; K 2 Kampen; K 8-9 Coevorden; D 97 Doesburg; G 113 Westervoort; G 157 Grave; H 20 Hasselt; H 24 Hulst; L 1 Nieuwe Schans; M 1 Maastricht; N 41 Nijmegen; S 3 Sas van Gent; S 33 Stevensweert; S 34-35 Sluis; S 64 Steenbergen; V 35 Venlo ; Z 1 Zwolle; Z 11 Zutphen. ARA 1.01.19 R.v. State inv. nr. 281 resolutie van 31-12-1751.
Met deze tekeningen en de nieuwe vestingplans uit 1734 had de Raad van State na 1753 een overzicht van alle 'slandsgebouwen die zich in de vestingen bevonden. De bouwtekeningen ingebonden in boekwerken dienden als een soort van legger voor de beoordeling van de bestekken, kostenbegroting, aanbestedingen door de Raad zonder dat hiervoor aparte bestektekeningen nodig waren. Dit betekende dat na 1752 aanvankelijk weinig bestektekeningen werden vervaardigd. Deze leggers met tekeningen waren wellicht doelmatig als controle-instrument voor de Raad van State in Den Haag, maar niet voor de dienstuitoefening van de ingenieurs in de vestingen. Omdat bij uitzondering tekeningen bij de bestekken werden getekend, had dit op den duur tot gevolg dat de uit te voeren bouwwerken in de bestekken zeer uitgebreid en breedvoerig werden omschreven, zodat deze tenslotte voor aannemers onduidelijk ofwel duyster en onverstaanbaar waren geworden. Op voorstel van Directeur-generaal Carel Du Moulin (1727-1793) werd daarom in 1780 besloten dat de ingenieurs tekeningen ter opheldering van de bestekken moesten maken. Voor zowel nieuwe vestingwerken van enig belang en gehele vernieuwing of reparatie van bestaande vestingwerken dienden de ingenieurs:
ARA 1.01.19 Raad v. State inv. nr. 342 resolutie van 7-6-1780; inv. nr. 368 resolutie 13-10-1789.
Aanvankelijk kregen de ingenieurs een vergoeding voor dit extra tekenwerk zodat de tekeningenproduktie toenam. Hoewel deze toelage in 1789 weer werd afgeschaft door de Raad van State wegens bezuiniging, had inmiddels het tekeningengebruik definitief intrede gedaan onder de ingenieurs en werden in het vervolg plans en tekeningen bij de bestekken getekend. Deze tekeningen-instructie was een van de weinige hervormingsvoorstellen van Du Moulin, die eind 18e eeuw werd aangenomen ter verbetering van de uniformiteit, organisatie en werkwijze van het ingenieurskorps. Een voorstel van Du Moulin uit 1775 voor de invoering van een nieuwe tekenmethode voor vestingplans met de reliëf-en terreinweergave in een omtrek van 1 km. rond de vesting, werd niet ingevoerd. Onder Du Moulin werd het ingenieurskorps samengevoegd met de Mineurs en Sappeurs die tot 1795 de Genietroepen vormden van het Staatse Leger. ARA 4. OMM A33 Memorie over het opmaken der Plans van Vestingen, 1775.
In 1795 werd de fortificatiedienst voortgezet en het ingenieurskorps door het Comité tot de algemene zaken van het bondgenootschap te lande, dat was belast met de defensie, gereorganiseerd en onder bevel geplaatst van een nieuwe Directeur-generaal H. van Hooff. De samenstelling van het ingenieurskorps veranderde drastisch na 1795 doordat bijna de helft van de genie-officieren na de omwenteling wegens Oranjegezindheid vertrok of werd gepensioneerd. De taken van de ingenieurs die in 1795 in dienst bleven, veranderden vrijwel niet en betroffen de vestingbouw en ...de vernieuwingen, reparatien als onderhoud alsmede bestier over 'sLands gebouwen, bruggen, sluizen etc...
Tevens werden door de bestuurscentralisatie de defensietaken van de provincie Holland overgedragen aan de fortificatiedienst, wat een taakuitbreiding voor het ingenieurskorps tot gevolg had. Onder Van Hooff werd in 1797 een strenger toelatingsbeleid van kracht voor het korps, waarbij de ingenieurs op bekwaamheid werden gerecruteerd. De adspirant ingenieur diende theoretische kennis van de oude en nieuwe vestingbouwkunde, de civiele bouwkunde en de vijf bouworden te beheersen, wat aan de hand van zelf vervaardigde tekeningen werd geëxamineerd. De adspirant ingenieur moest op het examen een tekening kunnen overleggen van een huis ... soo in zijn plattegrond, façade als doorsnede ARA 2.01.14.02 Oorlog voor 1813 inv.nr. 1294B. ARA 4. OMD 208-209. Gunkel en Van de Graaff.
Door de Franse alliantie in buitenlandse politiek werd tijdens de Bataafse Republiek 1795-1810 aan de landsverdediging prioriteit gegeven. De verbetering van de Defensie van de Bataafse Republiek door de aanleg van nieuwe vestingwerken had tot gevolg dat de vestingplans van de opgeheven Raad van State en Staten van Holland verouderd en onbruikbaar waren geworden. Aanvankelijk werden in 1795-1796 van de oude vestingplans, die waren ingeleverd door de ontslagen ingenieurs, kopieën vervaardigd door de kaartbeheerder Van Westenhout, waarop de nieuwe vestingwerken werden ingetekend. Al spoedig kwamen hierbij grote onderlinge verschillen aan het licht door afwijkend schaalgebruik van oude plans, waarop het Comité in 1797 besloot tot invoering van nieuwe uniforme teken-instucties. De oude generaliteitschaal werd vervangen door een nieuwe uniforme schaal, die de ingenieurs stiptelijk moesten naleven in het formeren van plans en kaarten. Behalve de uniforme schaal werd door Van Hooff in 1799 ook een nieuwe tekeninstructie speciaal voor de vervaardiging van vestingplans ingevoerd. Volgens deze instructie moesten de ingenieurs de nieuwe fortificatie-werken aangelegd sinds 1798 in kaart brengen, met profielen, waterpassing en gedetailleerde terreinopnames voor het stellen van inundaties. Bij deze nieuwe plans werden memories opgesteld over de historie en de verbetering van de defensie met inundaties. De ingenieurs dienden van de plans en stukken een brouillon-exemplaar en twee net-exemplaren te tekenen. ARA 4. OMM N 72 Memorie van 30-12-1799 van Van Hooff aan Agent van Oorlog. ARA 2.01.14.01 Comité te Lande inv. nr. 19 Resolutie 10-8-1797 nieuwe schaalgebruik.
Onder invloed van de bestuurscentralisatie werd in 1803 een Bureau de Genie ARA 2.01.14.02 Oorlog inv.nr. 1278 Instructie Staatssecretaris van Oorlog, 31-5-1803 nr. 75 art. 30.
opgericht door de Staats-secretaris of minister van Oorlog, dat belast werd met het toezicht over de fortificaties, militaire gebouwen en het personeel. Aan de Staatssecretaris was tevens zowel de kaartproduktie als het kaartbeheer opgedragen, met de taak om voor het Staatsbewind en de militaire autoriteiten te laten ontwerpen:
Tijdens het Koninkrijk Holland 1806-1810 werd door koning Lodewijk Napoleon naar Frans voorbeeld in 1807 de Artillerie en Genie samengevoegd tot een legerkorps onder leiding van inspecteur-generaal C.R.Th. Krayenhoff (1758-1840). Krayenhoff kreeg tevens de leiding van het Depot-generaal van Oorlog dat naar Frans voorbeeld in 1806 werd opgericht speciaal voor de militaire kaartproduktie. Bij het Depot werden door Geografische ingenieurs volgens een nieuwe instructie behalve topografische kaarten ook de vestingplans getekend. Door de inlijving bij Frankrijk in 1810 gingen deze Hollandse legeronderdelen respectievelijk op in het Franse Corps Imperiale du Génie en het Depôt de la Guerre. Tijdens het Franse bewind is slechts weinig gerealiseerd van de grootschalige militaire vestingbouwwerken die in deze tijd werden ontworpen, met uitzondering van de stellingen van Den Helder en Amsterdam. ARA 2.13.45 inv.nr. 3305 Instructie voor de Géographische Ingenieurs bij het Depôt-Generaal van Oorlog van het Koninkrijk Holland, d.d. 4-3-1808. ARA 4.OMM N115.
Na 1814 werd onder koning Willem I het korps ingenieurs in 1814 als technisch wapen belast met de aanleg en onderhoud van de vestingwerken en de militaire gebouwen. De taken en bevoegdheden van het korps onder directie van Inspecteur-generaal Krayenhoff werden sterk uitgebreid door de Wet op de militaire 'slandsgronden en gebouwen van 1814. Volgens deze wet werden alle militaire gronden en gebouwen die sinds 1760 in gebruik waren geweest bij de fortificatiën onteigend tot Staatsdomein. Tevens werd een bouwverbod in de omtrek van ca. 1 km rond vestingen afgekondigd waarop ingenieurs controle uitoefenden. In 1853 werd deze wet vervangen door de Verboden Kringenwet die tot 1963 van kracht bleef. A. van der Woud, Het lege land: de ruimtelijke orde in Nederland 1798-1848 (Groningen 1987) p.470-477.
Na de vereniging in 1815 met België werd de Genie-dienst uitgebreid tot de 14 Zuid-Nederlandse vestingsteden die tot de afscheiding in 1830 in beheer en onderhoud waren van de ingenieurs onder leiding van Krayenhoff. Betrof de vestingen te Ath; Antwerpen; Bergen (Mons); Charleroi; Doornik; Hoei; Ieperen; Luik; Luxemburg; Namen; Meenen; Nieuwpoort; Oostende; Philipeville. De bouwtekeningen van gebouwen in deze Belgische vestingsteden uit 1814-1830 berusten in het archief van de Topografische Dienst: ARA 4. TOPO inv. nr. 4.1.
Na voltooiing van de zogenaamde Nieuwe Hollandse waterlinie in 1815-1824 kregen de Genie-ingenieurs tevens het beheer over de inundatiemiddelen zoals sluizen, bruggen, dijken en duikers aangelegd door de Waterstaatsingenieurs. In 1840-1860 werd de defensie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie vervolmaakt door de aanleg van bomvrije torenforten, o.a. te Asperen, Everdingen, Honswijk. Na oplevering bleken de torens reeds verouderd door de technische ontwikkeling van de artillerie en niet bestand tegen het getrokken geschut met grotere vernietigingskracht, zodat verbouwing door de Genie noodzakelijk was. ARA 4. OPG A396 Asperen; E40-E41 Everdingen; H89-H92 Honswijk; H115 Vuren; N144-N148 Nieuwersluis; U34-U35 Uitermeer.
Behalve de vestingbouw, controle op de Verboden Kringenwet, en het beheer van de inundatiemiddelen werd met name de bouwtaak van de Genie-dienst vanaf 1860 sterk uitgebreid door de kazernebouw. Sinds 1814 waren de kazernes en magazijnen voor de legering van troepen in de garnizoensteden in beheer gegeven aan de gemeenten, maar door bezuiniging op de onderhoudskosten van stadsbesturen in verval geraakt. In 1860 werden deze gebouwen zoals kazernes, hospitalen, paardenstallen, magazijnen met inboedel in gebruik bij militairen kostenloos in eigendom overgedragen door de gemeenten aan het rijk. De Genie-dienst werd belast met het onderhoud, maar omdat renovatie van deze oude gebouwen veelal niet mogelijk was, werd na 1874 een omvangrijk nieuwbouwprogramma voor kazernes uitgevoerd in het kader van de voltooiing van het vestingstelsel zoals vastgelegd in de Vestingwet. Uitgezonderd de gebouwen in de vestingen Coevorden, Bourtange, Loevestein, Breskens, Woerden, Delfzijl, Hoorn en Heusden die sinds 1814 bij het Rijk in beheer waren. ARA 2.02.04 Kabinet des Konings inv.nr. 1266 KB van 6-8-1860 nr. 22. 300 jaar bouwen voor de Landsverdediging, DGWT ('s-Gravenhage, 1988) 33;182.
Na 1874 werd de bouw van nieuwe bomvrije onderkomens noodzakelijk door de nieuwe defensiestrategie van verspreide legering van de troepenmacht in het vestingstelsel. Het betekende tevens de ontmanteling en sloop van een groot aantal vestingen die na 1874 geen onderdeel meer waren van het nieuwe vestingstelsel zoals bijvoorbeeld Deventer, Zutphen, Nijmegen, Grave, Groningen en Den Bosch.
Na 1885 werd onder invloed van de technische ontwikkeling in de artillerie en de uitvinding van de brisantgranaat door de Genie een nieuwe type forten gebouwd bestand tegen artillerie-aanvallen, gekenmerkt o.a. door toepassing van beton, gietstalen geschutskoepels en bomvrije onderkomens zoals in de Stelling Amsterdam en rond Utrecht.
Na de voltooiing van de Stelling Amsterdam aan het eind van de Eerste Wereldoorlog werden van 1918 tot 1935 onder invloed van bezuinigingen op de defensie geen nieuwe vestingbouwwerken uitgevoerd. De Genie-dienst beperkte zich tot het onderhoud en de verbetering van kazernes en de inundaties in de Vesting Holland, die in 1922 werd gevormd door aaneensluiting van de Stelling Amsterdam, de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de stellingen monden van de Maas, het Haringvliet en het Hollands Diep. Pas vanaf 1935 werden nieuwe vestingbouwwerken uitgevoerd zoals betonnen kazematten ter versterking van de Grebbe- ; Maas-en Waal- en Peel-linie en de stelling op de Afsluitdijk. Deze werken werden uitgevoerd in de mobilisatietijd in 1935-1940 door aparte afdelingen van de Genie: Het Technisch Bureau Inspectie der Genie, het Bouwbureau en het Bureau Stellingbouw. ARA 4.OITB Technisch Bureau Inspectie der Genie, 1880-1939 tekeningen van 1914 tot 1939 van o.a. Kornwederzand, IJmuiden, Amsterdam, Stelling Vlissingen. ARA 2.13.24 De archieven van het Bouwbureau en Bureau Stellingbouw van de Inspectie der Genie bevatten de bouwtekeningen van kazematten, bunkers, loodsen enz. uit de mobilisatietijd 1939-1941 die niet zijn opgenomen in de plans van gebouwen van de Genie. 300 jaar bouwen voor de landsverdediging, 1988, 126-133.
Tot aan het eind van de 18e eeuw bleef de taak van de Genie-ingenieurs beperkt tot het ontwerpen, bouwen, het onderhoud en beheer van vestingwerken en inundaties. In het begin van de 19e eeuw werd deze taak uitgebreid met het toezicht en de adminstratie van de onroerende goederen gelegen binnen de zogenaamde Verboden Kringen, wat aanleiding was voor de reglementering door middel van vestingplans.
Reeds in 1816-1818 werd bij de Genie en het Topografisch Bureau het metrieke stelsel voor alle tekeningen, plans en kaarten ingevoerd in plaats van de oude standaard maten zoals Rijnlandse roede die sinds 1797 in gebruik was geweest. De tiendelige tekenschaal was verplicht voor zowel de nieuwe als oude vestingplans gedeponeerd in het Archief van Oorlog, waarop de ingenieurs de nieuwe decimale schaal moesten vermelden. Onder invloed van deze instructie werd uniformering van de verschillende kaarten in gebruik bij Oorlog bevorderd. Afhankelijk van de gewenste gedetailleerdheid, varieerde het schaalgebruik waarop de vestingwerken werden getekend van 1:100 voor batterijen, redouten, loopgraven, vestingfronten en reliëfplans tot 1:5000 voor gehele vestingen met omgeving. Ook de topografische kaarten werden na 1818 volgens uniforme schalen getekend. Recueil Militair 1818, p. 193.
Doordat de vaststelling van de grensscheiding tussen de Rijks-en particuliere gronden zoals bepaald volgens de Wet op de op de militaire 'slandsgronden uit 1814 in de praktijk onuitvoerbaar was gebleven, werden hiervoor in 1842-1846 nieuwe instructies ingevoerd. Aangezien de ingenieurs vanaf 1814 waren belast met de adminstratieve controle op de naleving van het bouwverbod volgens de Wet uit 1814, werden volgens de instructies in 1842 nieuwe vestingplans getekend voor vaststelling van de grensscheiding tussen de Rijks- en particuliere gronden. Deze nieuwe vestingplans dienden tevens voor de controle en schaderegeling van de particuliere gronden gelegen in Verboden Kringen van vestingen. In 1853 werd dit tekenvoorschrift voor vestingplans veranderd en uitgebreid door een nieuwe instructie voor de vervaardiging van de zogenaamde Plans van Verboden Kringen. Deze grootschalige plattegronden gaven zeer gedetailleerd de grenzen van Rijks-en particuliere gronden aan met vermelding van de kadastrale perceelnummering alsmede de grens van de verboden kringen rond de vesting waarbinnen een bouwverbod gold. Bij deze plans werd een staat of register samengesteld ter toelichting op de Rijks-en particuliere gronden waarvoor de gegevens van de Kadastrale hypotheekregisters werden gekopieerd. De goedgekeurde plans en de staten werden gedeponeerd bij het ministerie van Oorlog, terwijl de EAI's duplicaatexemplaren bewaarden. ARA 2.13.01 inv. nr. 3257 Instructie 26-11-1842 nr. 11a ARA 2.13.45 inv. nr. 3300 Plans Verboden Kringen d.d. 21-6-1844 nr. 6A; 12-10-1846 nr. 44b; 7-2-1854 nr. 42B. Recueil Militair, 1854, 17-20. Voorschriften betrekkelijk het vervaardigen van het plan, bedoeld in artikel 20 der wet van den 21sten December 1853 (Staatsblad nr. 128).
In 1877 en 1887 werden de instructies voor Plans van Verboden Kringen herzien in verband met de voltooiing van de nieuwe vestingwerken aangelegd in het kader van de Vestingwet van 1874. De oude plans werden in 1877 bijgewerkt met de nieuwe kringen van bestaande vestingen, terwijl de plans van de opgeheven vesting vervielen. Tevens werden de bestaande instructies uit 1815-1819 ter bevordering van de geheimhouding van de vestingplans hernieuwd. De vestingplans en kaarten met een schaal groter dan 1:50.000 mochten in de regel niet worden gekopieerd noch uitgeleend, doch waren slechts ter inzage voor militaire autoriteiten bij EAI's. ARA 3.09.03 inv. nr. 548, 13 & 14-9-1877 Minister van Oorlog nr. 41G. Herziening van de bestaande plans der Verboden Kringen bijwerking met nieuwe vuurlinies en kringen. Voorschrift geheimhouding 27-5-1819 nr. 69 en Recueil Militair, 1866, 124, besluit Minister van Oorlog van 24-1-1883 J3.
Na de voltooiing van het vestingstelsel werden in 1887 de plans opnieuw bijgewerkt. Een groot aantal plans van de vestingen die vanaf 1887 geen onderdeel waren van het Vestingstelsel vervielen. Behalve deze getekende vestingplans kwamen vanaf 1866 voor intern gebruik bij de legeronderdelen de zogenaamde geheime Strookkaarten der Verdedigingsliniën op schaal 1:25.000 gedrukt door de Topografische Inrichting beschikbaar. Hierop waren de verdedigingswerken in een strook van ca. 5 Km. aangegeven. De geheime kaarten betroffen de zes verdedigingslinies van Nederland begrensd door de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Stelling van Den Helder, het rivierengebied en Noord-Brabant. Het gebruik en de verspreiding van deze serie gedrukte kaarten werd eveneens onderworpen aan militaire geheimhouding, zo moesten de kaarten bijvoorbeeld tijdens oefeningen worden bewaard in trommels en mochten uitsluitend binnenskamers worden geraadpleegd.
De gedrukte geheime kaarten konden de getekende Plans van Verboden Kringen van de vestingen die onderdeel bleven van het vestingstelsel niet geheel vervangen, vanwege de gedetailleerde weergave van de percelen voor de registratie van het vastgoed. De plans werden tot de opheffing van de betrokken vesting(en) periodiek bijgewerkt of vervangen. De tekeninstructies voor topografische kaarten uit 1891 en bouwtekeningen uit 1892 hadden geen betrekking op de plans van verboden kringen, die tot het begin van de 20e eeuw werden getekend volgens de voorschriften uit 1853 en 1887. (Zie bijlage 2.). ARA 3.09.03 Eerstaanwezend Ingenieurs te Brielle en Hellevoetsluis, 1814-1911 inv.nrs. 548 en 674. Memoriaal door M. Witsenborg, 1814-ca. 1927. ARA 2.13.01 inv. nr. 3850 d.d. 1-11-1887 nr. 3 Voorschriften vervaardigen Kringplans. Recueil Militair, 1884, p. 109; 1893, p. 354; 1905; Legerorder, 1924, nr. 129 d.d. 7-4-1924.
In de periode van ca. 1795 tot 1940 zijn verschillende opeenvolgende bestuursorganen belast geweest met de defensie van Nederland. Aangezien bij reorganisatie de archieven van de oude opgeheven instelling werden overgedragen aan het nieuwe defensieorgaan, heeft herhaaldelijk verdeling plaats gevonden van het kaarten-en tekeningenbestand van de Genie, waaronder de Situatieplans van Vestingen. Dit heeft grote invloed gehad op de samenstelling, ordening en structuur van het kaarten-en tekeningenarchief van de Genie, dat voor de definitieve overdracht aan het ARA in 1950-1955 herhaaldelijk verspreid is geraakt. Aanvankelijk werden na 1795 alle militaire kaarten en tekeningen van de oude generaliteitsinstellingen in Den Haag bij het departement van Oorlog in 1798-1800 bijeengebracht. In 1808 werd het Genie-archief naar Depôt-generaal in Amsterdam overgebracht, dat vervolgens in 1810-1811 naar Parijs werd afgevoerd. In 1815-1816 werden deze kaarten en tekeningen met de overige "Hollandse" archieven -incompleet-teruggehaald in opdracht van koning Willem I.
Na de afscheiding van België, werd het zogenaamde Belgische archief met de kaarten en tekeningen van de Belgische vestingen tot 1830 uit het Genie-archief verwijderd en in 1839-1840 afgevoerd. De overige buitenlandse kaarten werden in 1864 bij een volgende afsplitsing van het Genie-archief aan het Topografisch Bureau overgedragen, zodat bij de Genie de kaarten, tekeningen, memories enz. met betrekking tot Nederland achterbleven.
Uit dit kaarten- en tekeningen-archief van de Genie werden incidenteel nummers vernietigd of gelicht voor de administratie, totdat het na de capitulatie van mei 1940 tenslotte als "oorlogsbuit" in beslag werd genomen door de Duitse bezetter. In 1940 werd in tegenstelling tot 1810 het Genie-archief niet weggevoerd maar op last van de Duitse bezetters centraal opgeslagen te Delft. In 1940 werd hier begonnen met de ordening van de archieven van Defensie en legeronderdelen door Nederlandse officieren, die in het kader van de demobilisatie eind 1940 werden belast met de inventarisatie. Samenvattend wordt de volgende reconstructie gegeven van de wisselende lotgevallen van het kaartenen- tekeningenarchief van de Genie tot aan de definitieve overdracht in 1950 aan het Algemeen Rijksarchief. (zie schema bijlage 1.). C. Koeman, Collections of maps and atlases in the Netherlands, (1961), 196-197.
De basis van het kaarten- en tekeningenarchief van de Genie werd in de 18e eeuw gelegd door de Raad van State, dat als bestuursorgaan was belast met de landsverdediging en de militaire zaken van de Generaliteit. De Raad van State had tevens het beheer en controle over de vestingwerken en gebouwen die ten laste van de Generaliteit in de gehele Republiek werden aangelegd. Hiervoor had de Raad sinds 1688 militaire ingenieurs in dienst, die vanaf 1714 voor de aanbesteding en uitvoering van werken behalve de bestekken en kostenbegroting ook de nodige plans, profillen en grondtekeningen van de vestingbouwwerken moesten inzenden ter goedkeuring van de Raad in Den Haag. Vanaf 1740 werd door de Raad de inlevering van kaarten, tekeningen en memories door ingenieurs bij het verlaten van de dienst en overlijden verplicht gesteld. Dit besluit was het begin van een archiefvorming bij de Raad, waar de secretaris werd belast met het beheer van de ingezonden kaarten en tekeningen. In de loop van de 18e eeuw werd op deze wijze bij de Raad een kaarten-en tekeningenarchief gevormd dat afzonderlijk van de resoluties en brieven werd bewaard en opgeborgen in speciale ladenkast naast de raadkamer van het college in Den Haag. Blijkens oude inventarissen uit 1749 is bij de Raad van State in de 18e eeuw een omvangrijk kaarten- en tekeningenarchief aangelegd. Hiervoor werd in 1790 de ingenieur J. van Westenhout benoemd tot kaartbeheerder bij de Raad van State. Behalve in Den Haag werden ook in de vestingen door de militaire ingenieurs tekeningen, plattegronden, kaarten en memories voor de verdediging van de vesting werden bewaard in de garnizoensarchieven. ARA 1.01.19 R.v.State inv. nr. 244 resolutie van 9-2-1740; ibidem inv.nr. 2593 lijst van W.T. Hattinga uit 1749. Ibidem inv. nr. 371 res. 15-11-1790. ARA 2.13.13.04. Inspecteur-Generaal Fortificatiën, 1813-1826, inv.nr. 179 lijst uit 1795-1798. In totaal zijn in deze lijst 385 kaarten en tekeningen beschreven, en 169 overige losse kaarten en oude stukken in een kist van "weinig belang". Scholten, (1989), 140-145.
Na 1795 werd het tekeningenarchief gevormd bij de Raad van State in stand gehouden en zelfs uitgebreid onder het nieuwe Bataafse bestuur. Het Comité tot de Algemene Zaken van het Bondgenootschap te Lande, dat de militaire taken had overgenomen van de opgeheven Raad van State, gelastte reeds op 18 april 1795 de Genie-officieren ontslagen uit de militaire dienst tot inlevering van: ...alle papieren, hetzij kaarten, plans, projecten, profillen, tekeningen van Arsenalen, pulvermagazijen, sluizen, memories als andersints den Lande concerneerende... ARA, 2.01.14.02 Departement van Oorlog voor 1813, inv. nr. 1294B. Extract resol. 18-4-1795.
In de loop van de 18e eeuw was het onder de militaire ingenieurs gebruikelijk om de kaarten en tekeningen getekend in dienstverband als hun particulier eigendom te beschouwen en onder zich te houden ook bij overplaatsing. Ondanks diverse voorschriften van de Raad van State tegen deze praktijk werden door ingenieurs toch complete particuliere kaarten- en tekeningenverzamelingen gevormd, die pas jaren later werden ingeleverd ter aanvulling van het kaartarchief van de Raad van State. Ook na 1795 bleef deze praktijk in gebruik.
In 1795 werd voor het kaarten- en tekeningenarchief van de Raad van State, door het Comité te Lande, de ingenieur Van Westenhout opnieuw als beheerder aangesteld. Als Directeur van militaire plans en kaarten maakte hij in 1795-1796 een eerste inventarisatie van de ingezonden kaarten van de militaire ingenieurs. Bovendien werd aandacht besteed aan de materiële bewaring van de plans en kaarten, die vanwege hun grootte onhandelbaar waren, op linnen werden geplakt en in portefeuilles en kasten opgeborgen ARA 1.0.19 R.v. State resoluties van 9-2-1740; 9-7-1783; 22-3-1785. ARA 2.01.14.01 Comité te Lande inv.nrs. 1 en 22 Resolutie 29-3-1795 nr.49. ARA 2.13.13.04 Genie inv. nr. 179. Het betrof de archieven van de volgende ingenieurs: B.Aardenburg; J.C. Brill; Guichnon de Chatillon; J.I. Geijler; W. Holthuijs; J.H. Hottinger; S. Kupfer; M.J. de Man; J.L. van der Meer; J. Pierlinck; J. Scholten; C. Schuller; M.A. Snoek; C. van Sorgen; G. Spengler; J.P. van Suchtelen; W. Tiddens; N. Tieboel.
De opheffing van oude generaliteitsinstellingen na 1795, had tot gevolg dat met de desbetreffende archieven ook de kaarten en tekeningen afkomstig van deze instellingen werden samengevoegd. In 1798 werden eerst de kaarten en tekeningen die waren verzameld door de stadhouders Willem IV en V van het oude hof overgebracht naar het departement van Oorlog. De stadhouderlijke kaartenverzameling, die vanaf 1695 was aangelegd, werd samengevoegd met de militaire kaarten afkomstig van de Raad van State en de ingenieurs, die eveneens in 1795 waren overgebracht naar het departement van Oorlog. In 1795 zijn niet alle kaarten uit de bibliotheek van stadhouder Willem V in beslag genomen door de Fransen, zoals vermeld bij Scholten (1989) p.140-145. Ten onrechte want in 1798 worden de kaarten gelicht voor de samenstelling van de Krayenhoff-kaart, en in 1800 laat Van Hooff deze stadhouderlijke collectie opnieuw ordenen.
De kaarten en tekeningen van het voormalige gewest Holland en de Gecommitteerde Raden bleven aanvankelijk berusten onder het Departement Hollandse fortificatiën. Onder directie van kolonel-ingenieur C.R.Th. Krayenhoff werd deze fortificatie-dienst na 1795 voortgezet tot aan de opheffing in 1798. Toen leverde Krayenhoff de "Hollandse" militaire kaarten in bij het nieuwe provinciebestuur, dat tenslotte in 1800 de kaarten van o.a. de Gecommitteerde Raden overdroeg aan het departement van Oorlog. ARA 3.02.26 Financiële Commissie van het vm. gewest Holland inv.nr. 196 en ARA 4.OMM inv.nr. N 214 Memorie van 6-3-1800 door de Financiële Commissie van Holland aan het Uitvoerend Bewind. Staat en notitie van alle plans, kaarten, memoriën en verdere stukken tot het Defensiewezen der Republiek in het gemeen behorende en nog onder directie der Finantieele Commissie over het voormalige gewest Holland behorende.
De inzending van de militaire archieven en de kaarten, atlassen, tekeningen, maquettes enz. sinds 1795 had een opeenstapeling tot gevolg ...in een der vertrekken van het Agentschap van Oorlog in zeer verwarden staat... Hoewel de overgenomen kaarten in 1796 waren geïnventariseerd door ingenieur J. van Westenhout, was met diens ontslag in 1797 ook de functie van Directeur van militaire plans en kaarten opgeheven. De aanstelling in 1798 van een chartermeester bij het departement van Oorlog voor het archiefbeheer die tevens werd belast met het kaart- en tekeningenbeheer, bracht hierin geen verbetering. In 1800 zag de Directeur-generaal van fortificatiën H. van Hooff zich genoodzaakt om de chartermeester opdracht te geven alle plans en kaarten opnieuw te ordenen. Ook deze inventarisatie leidde niet tot een goed kaartbeheer want reeds twee jaar later was een nieuwe herordening nodig. In 1802 werd op voorstel van Van Hooff besloten om alle plans, kaarten en memories, ook die sinds 1795 reeds waren opgelegd in archief, uit de charters te lichten en voortaan apart te bewaren. Hiermee werd het afzonderlijke beheer van de kaarten en tekeningen gescheiden van het geschreven archief zoals reeds voor 1795 bij de Raad van State het geval was geweest weer in ere hersteld. ARA 2.13.13.04 Genie inv. nr 179. Geleidebrief Van Hooff van 26-4-1800 aan de Agent van Oorlog. ARA 2.01.14.02 Oorlog voor 1813 inv. nr. 440 Verbaal van 29-1-1802 nr. 2398. Na 1802 werden de plans, kaarten, memories e.d.apart geordend en bijgeschreven in de inventaris van militaire plans aangelegd door J. van Westenhout in 1795-1796.
Na de pensionering van Van Hooff in 1803 werden de taken van de directeur-generaal van fortificatiën overgenomen door een Bureau de Genie dat bij het departement werd ingesteld. Dit Bureau hield tevens toezicht over het beheer van de kaarten en tekeningen die ter deponering naar het departement van Oorlog werden ingezonden. Hiervoor werd opnieuw de funktie van Directeur van Militaire plans en kaarten ingesteld. Omdat in 1803 ook de kaarten en tekeningen die afkomstig waren van het voormalige Comite te Lande uit 1795-1798 ter inventarisatie werden overgedragen, kreeg de directeur een opzichter als assistent toegevoegd. Tot hun taak behoorde ook de taxatie van de militaire papieren, kaarten en plans die door de militaire ingenieurs na ontslag of overlijden werden ingezonden, en waarvoor een vergoeding werd toegekend aan de familie als pensioen. ARA 2.01.01.05 Staatsbewind. inv. nr. 198 resolutie van 15-3-1803 nr. 3; Resolutie van 14-6-1803 nr. 45a, benoeming Snouckaert van Schouwenburg tot Directeur van Militaire Charters, Kaarten en plans. Ibidem inv. nr. 88 resolutie van 18-7-1803 nr. 41. Bij het Bureau de Genie werden ingenieurs van der Plaat en J. van Westenhout benoemd, de laatste was in 1798 ontslagen.
In 1806 werden de Genie-kaarten en tekeningen van het Departement van Oorlog onder-gebracht bij het Depôt-generaal van Oorlog, opgericht naar Frans voorbeeld door koning Lodewijk Napoleon. Het Depôt-generaal, dat onder leiding stond van directeur C.R.Th. Krayenhoff, had tot hoofdtaken het verzamelen en bewaren van alle gegraveerde of getekende topografische kaarten, memories, verkenningen. Hiertoe behoorde ook de werkzaamheden ter voltooiing van de nieuwe topografisch-militaire kaart van Nederland, die sinds 1798 onder leiding van Krayenhoff in voorbereiding was. Tevens had het Depot tot taak de beschrijving van de krijgsgeschiedenis van Holland. Hiervoor werd al het archiefmateriaal betreffende de defensie bij het Depot in Den Haag verzameld, waaronder ook de kaarten en tekeningen van de ministeries van Oorlog en Marine en van Koloniën.
Het Depot, dat eind 1808 verhuisde naar Amsterdam, was onderverdeeld in drie afdelingen:
In 1807 werd aan het Depot een vierde bureau toegevoegd speciaal voor het archiefmateriaal van de Artillerie en Genie, dat in een afzonderlijk lokaal van het Depot werd opgeborgen en gecatalogiseerd. Deze centralisatie van het archiefbeheer leidde tevens tot uniforme regels voor de registratie, archivering en ontsluiting bij het Depot in 1808. ARA 2.01.01.05 Staatsbewind inv. nr. 85 Resolutie van 14-6-1803 nr. 45A. aanstelling directeur militaire plans enz. ARA 2.01.14.05 Depot-generaal van Oorlog, inv. nr.1 KB van 18-7-1806 nr. 29-30 oprichting Depot; inv. nr. 3 KB van 5-6-1807 nr. 7 Bureau Artillerie en Genie; inv.nr. 21 Instructie 4-3-1808 Chef-conservator der charters bij het Depot.
Na inlijving van 1810 werd het Hollandse Depot-Generaal van Oorlog opgeheven en samengevoegd met het Franse Depôt de la Guerre, waardoor de Hollandse archieven en het gehele kaarten- en tekeningenmateriaal eind 1810 van Amsterdam naar Parijs werd afgevoerd. In Parijs werd De Man, die in 1806-1810 onder-directeur van het Hollandse Depot was geweest, belast met het beheer van de Hollandse archieven. ARA 2.01.14.05 Depot-Generaal van Oorlog, inv. nrs. 33-32. De lijsten (nrs. 12-17) van plans en kaarten uit het Depot-generaal van Oorlog afgevoerd vermelden ca. 400 plans van veldslagen; 769 diverse plans; 132 topografische kaarten; 200 bouwtekeningen, 27 atlassen en 50 maquettes van vestingen.
Na de vrede met Frankrijk werd De Man in 1815 in dienst van koning Willem I opnieuw naar Parijs gestuurd om het in 1810-1811 verdwenen archiefmateriaal van het Hollandse Depot-generaal terug te vorderen ten behoeve van het Archief van Oorlog en Topografisch Bureau dat in 1814 was opgericht. Hoewel door De Man in 1815-1816 het grootste gedeelte van Hollandse kaartmateriaal uit het Depôt werd gerestitueerd, werd slechts een gedeelte van het totale aantal Genie-tekeningen dat in 1810 naar Parijs was afgevoerd terugbezorgd. Omdat het Archief van Oorlog voor de opslag van de gerestitueerde kaarten en tekeningen die in 24 kisten in 1816 werden ontvangen geen kasten had, werd een gedeelte thuis opgeslagen bij De Man. Behalve de vestingplans werden 50 maquettes van Hollandse vestingsteden uit Parijs ontvangen, die tot 1840-1841 bij de KMA te Breda werden beheerd, maar waarvan de huidige vindplaats onbekend is. ARA. 2.13.68.04 Archief van Oorlog en Top. Bureau, inv. nr. 16. De verzendlijst uit 1815-1816 vermeldt ca. 50 nrs. plans van gebouwen en fortificaties, terwijl in 1810 ca. 200 nrs. werden afgevoerd uit het Depot. Ook ontbraken enkele delen met bouwtekeningen uit 1751 van de Raad van State. Archief van Oorlog en Top. Bureau inv. 33. Lijst van 50 maquettes. 2.13.01 inv. nr. 4097 Verbaal 4-3-1899 nr. 33 De Man bewaarde o.a. de Atlas Halma in 1816-1838 thuis. Scholten, (1989) 140-145.
Belangrijk Hollands kaartmateriaal was in 1814 reeds voor de komst van De Man bij de opmars van de Pruissen naar Parijs uit het Franse Depôt de la Guerre als oorlogbuit meegenomen, waaronder de Hottinger-kaart en de Hattinga-atlassen die pas in 1823 werden gerestitueerd. ARA Staatssecretarie inv nr. 1577 van KB 13-1-1823 nr. 108 ARA 2.13.13.04 Genie inv. nr. 181. Inventarislijsten van overname van de archieven, plans, memories en verdere stukken in de vestingen van de Franse Genie aan de Nederlandse ingenieurs 1814. In totaal betrof het ca. 500 nrs. met kaarten en tekeningen, deels van oudere datum.
Aangezien sinds 1810 het kaart-en tekeningenmateriaal van de Genie verspreid en in wanorde was geraakt, werd in 1814 het archiefbeheer gecentraliseerd door de oprichting van het Archief van Oorlog en het Topografisch Bureau van het departement van Oorlog onder directie van M.J. de Man. Het Archief van Oorlog kreeg tot taak het beheer van alle militaire kaarten, tekeningen en memories zowel bij het Departement, als verspreid aanwezig in de vestingen. De ingenieurs werden verplicht om met de garnizoenspapieren ook de kaarten en tekeningen behorend tot het Archief van Oorlog jaarlijks naar het Departement in te zenden, ter registratie en stempeling bij het Topografisch Bureau. Het Topografisch Bureau had tevens tot taak de kartering en de uitgave in druk van militaire kaarten van Nederland en de koloniën. Ook de praktijk van vervreemding van kaarten en tekeningen door de genie-ingenieurs werd aan banden gelegd door de instructies voor Korps der Genie in 1815. ARA 2.13.01 Ministerie van Oorlog 1813-1913, inv.nr. 14555 Instructies Directeur, Archivist of chartermeester Archief van Oorlog en Topografisch Bureau. Ministerie van Oorlog 1813-1913, inv.nr. 14555 Instructie dienst Ingenieurs volgens KB van 14-1-1815. Nr. 30 art 27-30 stempelen van plans en kaarten. Recueil Militair, 1815, p. 169.
Bij reorganisatie van 1826 werd het Archief van Oorlog en het Topografisch Bureau gesplitst. Het Archief behield de centrale depot-functie voor alle plans, kaarten en memories die na 1826 verplicht moesten worden ingeleverd door de ingenieurs. Recueil Militair, 1826 II 380-381. ARA 2.13.13.04 Genie inv. nr. 180 KB van 14-10-1826 Nr. 161. deponering van kaarten van: Le Fevre de Montigny 1821; D.G.B. Dalhoff 1824; C.R.T. Krayenhoff 1824; W. Lobry; J.P. van Woensel; E.G. van der Plaat; J.G. Siderius; 1838 De Man. Ook na 1826 werden er kaarten niet stipt ingeleverd, zoals blijkt uit de veilingen van de inboedel van o.a. Krayenhoff in 1840 zie C. Koeman, Collections, (1961) 80.
Na 1840 werd de Algemene Directie der Genie als zelfstandige orgaan opgeheven en als Afdeling Materieel der Genie toegevoegd aan het Departement. Als gevolg hiervan werd het Archief van Oorlog samengevoegd met het Archief van de afdeling Genie tot een archief, dat sindsdien het Archief der Genie werd genoemd. In 1851 werd de afdeling Genie gereorganiseerd tot Bureau Materieel der Genie, in 1878 vervolgens tot de 6e afdeling en tenslotte van 1880 tot 1940 tot 5e Afdeling Genie van het Departement van Oorlog. Deze 5e afdeling Genie was onderverdeeld in drie bureau's voor personeel en kazernering; comptabiliteit en vestingwerken dat tevens was belast met het beheer van het Archief der Genie. E. Burger, Institutionele geschiedenis van de leiding van het wapen der Genie 1841-1914 (Den Haag 1991) 21.
De uitbreiding van de taken en bouwproduktie van de Genie had tot gevolg dat het aantal kaarten en tekeningen in de archieven gestaag toenam, zodat reeds in 1847-1849 tot incidentele vernietiging van vestingplans en kaarten uit het Archief van de Genie werd overgegaan. ARA 2.13.01 min. v. Oorlog Verbalen inv. nr. 3362. bericht van 16-11-1847 nr. 68 chef Afd. Genie vernietiging van 474 plans van geen waarde voor de dienst. Oorlog Verbalen inv.nr. 3374 Verslag van 8-8-1849 45b, van majoor Welsink belast met de leiding der werkzaamheden betr. het bureau Materieel der Genie omtrent het afvoeren en vernietigen van (sitiuatie)kaarten tot het archief van Afd. Genie van Oorlog.
In 1864 werd door de minister van Oorlog besloten tot een nieuwe taakverdeling tussen het Archief van de Genie en het Topografisch Bureau. Het leidde tot een volgende archiefverdeling waarbij uit het Archief der Genie de kaarten, tekeningen en memories betreffende het buitenland werden afgesplitst en overgedragen aan het Topografische Bureau, later Topografische dienst. Het Archief der Genie behield slechts de kaarten, tekeningen en memories van Nederland als gevolg van de beperking van het takenpakket in 1864. ARA 2.13.46 Topografische Dienst inv.nr. 55 Nota voor de Bureaux Genie en Topografie van 30 april 1864 nr.34 S. Zie ook Koeman, C. (1961) 196-197.
Naar aanleiding van de ontmanteling van de oude vestingen die volgens de Vestingwet in 1874 werden opgeheven, werd na 1875 een begin gemaakt met de periodieke schoning van de Genie-archieven. ARA 2.13.01 min. v. Oorlog Verbalen inv. nr. 3615 Verbaal van 28-10-1875 nr. 53G Goedkeuring voorstel tot beperking van de omvang der archieven van de Genie door periodieke vernietiging van bescheiden, met opgave van categorieën en bewaartermijnen. ARA 2.04.13 Ministerie van Binnenlandse Zaken, Afd. Kunsten en Wetenschappen 1875-1918, inv. nr. 2426 Stukken betr. de overdracht van kaarten van de Genie 1886-1908. 2.13.01. Ministerie v. Oorlog, inv. nr. 14105 index 1886, inv. nr. 14111 index 1887.; nrs. 3844 exh. 15-7-1886 nr. 20; 3845 exh. 25-7-2886 nr. 16 ontlasting Genie-archieven van vestingplans en tekeningen. Sinds 1908 op het ARA beheerd als bestand Oorlog Binnenlandse Zaken 4.OBZ, nrs. 1099-1126.
Behalve door vernietiging werden na 1895 uit het Archief der Genie tevens tekeningen gelicht ten behoeve van de Inspecteur der Genie, die na raadpleging niet werden geretourneerd maar afzonderlijk bewaard bij het Technisch Bureau. ARA 4.OITB Haubourdin, R.M., Plaatsingslijst van tekeningen van de Inspectie der Genie, Technisch Bureau. Burger, (1991) p.20-30. 75 jaar Militaire Geschiedschrijving, in: Jaarboek van de Koninklijke Landmacht (1966) 317-325. ARA 3.09.03 inv. nr. 674 Mededeling van 10-10-1924 departement v. Oorlog Ve afd. Genie nr.98 overdracht archiefstukken berustend onder Genie-autoriteiten aan het Krijgsgeschiedkundig Archief. Legerorder, 1920 nr. 188; Legerorder 1924 nr. 171.
Tenslotte werden in 1933 een groot aantal vesting-en situatieplans verwijderd uit het Genie-archief ten behoeve van het Nederlands Legermuseum "Generaal Hoefer" in het kasteel Doorwerth bij Renkum. Het betrof plans van gebouwen en vestingplans die in bruikleen aan het Legermuseum werden gegeven omdat deze hier beter tot hun recht zouden komen dan in de stoffige archiefkasten op zolder van het Departementsgebouw aan het Plein te Den Haag. ARA 4.20101 Genie-dossier. Verzendlijsten aan het Museum 1933-1934 vermelden 826 nrs. van Vestingplans en situatieplans. Zie ook het Jaarverslag van het Weermachtsarchief 1940-1941 p. 4.
Na de capitulatie werd eind mei 1940 de bibliotheek en het archief van het ministerie van Defensie met de Genie-kaarten en tekeningen op de zolder van het Departementsgebouw aan het Plein te 's-Gravenhage ontruimd voor de inkwartiering van de Duitse legerleiding en tijdelijk overgebracht naar panden elders in de stad. ARA 2.13.01 min. v. Defensie inv. nr. 5244 Kabinetsorder nr. 9 van 21-5-1940 Archief en bibliotheek van Defensie verhuisd van het Plein 4 naar Koninginnegracht 13 te Den Haag.
Aangezien de Nederlandse archieven van Defensie als "krijgsbuit" in aanmerking kwamen voor inbeslagname door de Duitse bezetter, werd door het Afwikkelingsbureau van het departement van Defensie, dat was belast met de demobilisatie, de inlevering gelast van de Defensie-archieven van de landmacht en de marine tot 1940. Deze archieven, waaruit niets mocht worden vernietigd, werden voorlopig centraal opgeslagen in een oude sigarenfabriek van de firma Hillen te Delft.
Reeds in november 1940 gaf de Duitse Wehrmacht toestemming om de verzamelde archieven te laten beheren door gedemobliseerde Nederlandse officieren, en zag af van inbeslagname. In verband met de omvang van de Defensie-archieven die in Delft werden ingeleverd, bleek spoedig dat een grotere organisatie nodig was voor de ordening en het archiefbeheer. Door de Duitse Commmissaris voor de demobilisatie van de Nederlandse Weermacht werd per 1 december 1940 hiervoor het Weermachtsarchief opgericht, dat weliswaar een Nederlandse directie kreeg maar onder Duits toezicht stond. Aangezien het Weermachtsarchief tot hoofdtaak had het verzamelen, beheren en ordenen van alle archieven van de weermacht werden tevens de kaarten en tekeningen van het Genie-archief eind 1940 overgedragen aan deze nieuwe archiefdienst. ARA 2.21.061 Collectie Fabius inv. nr. 365. Jaarverslag over 1940-1941 van het Weermachtsarchief door G. Fabius, directeur Weermachstarchief.
Dit was echter niet het geval met de archieven van de Eerstaanwezend ingenieurs en opzichters in de vestingen, die in oktober 1940 werden opgeheven. In het kader van de demobilisatie werden de ingenieurs ontslagen en de tekeningen en archieven overgedragen aan de Duitse militaire instanties die waren belast met de verdere afwikkeling van de Eerstaanwezendschappen. De militaire gebouwen, werken en terreinen voorheen in beheer van het ministerie van Defensie werden in 1941 overgedragen aan de Dienst voor Bijzonder Beheer ressorterend onder de Directie van de Waterstaat. Volgens inlichtingen CAD Defensie, brief van 10-4-1995 (DV1694). Zuid (Breda). ARA 2.13.01 inv.nr. 5098. Bevel van 30-10-1940 van de Duitse commissaris voor de demobilisatie tot opheffing van de bureaux van de Eerstaanwezendschappen.
Het Weermachtsarchief was vanaf april 1941 gehuisvest in het oude HBS-schoolgebouw aan het Bleijenburg nr. 38 tegenover het Rijksarchief in Den Haag. Bij het Nederlands Weermachtsarchief, zoals het archief vanaf eind 1941 werd genoemd, werden tijdens de oorlog ca. 30 gedemobiliseerde Nederlandse beroepsofficieren te werk gesteld. In het kader van een stage-opleiding tot archiefambtenaar bewerkten vijf officieren de Genie-archieven tot 1845 die voor overdracht aan het Rijksarchief toegankelijk werden gemaakt. ARA 2.13.01 inv. nr. 4742 de Duitse autoriteiten belasten op 9 november 1940 het Hoofd regelingsbureau van Defensie met het beheer van de archieven van de Nederlandse land- en zeemacht verzameld in Delft. Het Weermachtsarchief werd opgericht in 1-12-1940, met als directeur Lt. Kol der Artillerie b.d. G. Fabius onder toezicht van De Beauftragte für die Heeresarchive beim Wehrmachtsbeheflshaber in den Niederlanden, Von Braun. Zie ook Jaarverslagen Nederlands Weermachtsarchief 1940-1944.
Ook de bewerking van de Genie-kaarten en tekeningen werd in 1941 ter hand genomen door Luit. kol. W.H. Schukking, nadat het Weermachtsarchief eerst de kaarten en tekeningen die in 1933 bruikleen waren gegeven aan het Legermuseum had teruggevraagd. Hierdoor zijn een groot aantal van deze vestingsplans gered van de vernietiging, want de rest van de museum-collectie ging eind 1944 verloren bij een bombardement op het Kasteel Doorwerth. Door Schukking werden de Genie-kaarten en tekeningen geordend en opgeborgen in portefeuilles, maar de bewerking kon niet door hem worden voltooid doordat hij zich in mei 1942 met de andere officieren van het Weermachtsarchief in krijgsgevangenschap begaf. Tijdens de oorlog werd in 1943 echter wèl de catalogus van de vestingplans voltooid. In feite zijn de Genie- kaarten en tekeningen door de overbrenging naar het Nederlands Weermachtsarchief in de periode 1940-1945 vrijwel ongeschonden gebleven, zeker in vergelijking met de elders berustende "geschreven" archieven van het departement van Defensie waarvan in 1945 veel verloren is gegaan. Tevens kwam door de demobilisatie een versnelde overdracht tot stand van de militaire kaarten en tekeningen van opgeheven Nederlandse legeronderdelen. ARA 2.13.01 inv. nr. 4768 Bericht directeur Ned. Legermuseum afgifte archiefstukken aan de directeur van het Weermachtsarchief, inv. nr. 5071 Bericht 3 mei 1945 aan de directeur over de verwoesting Legermuseum op 27-12-1944: "Die Sammlungen liegen unter trümmern".
Na de Duitse capitulatie en bevrijding werd in 1945 het Nederlands Weermachtsarchief opgeheven en samengevoegd met het Krijgsgeschiedkundig Archief en Instituut van de Generale staf, omdat het archief in eerste instantie ten dienste stond van de krijgsgeschiedenis. Hieruit ontstond later het Archief van de Koninklijke Landmacht, dat de Genie-kaarten en tekeningen beheerde tot de definitieve overdracht aan het Algemeen Rijksachief in 1950-1951. De situatieplans van geklassificeerde vestingwerken die nog in beheer waren van Defensie werden echter van de overdracht uitgesloten en in 1950 gelicht uit de Situatieplans . Bovendien waren hieruit reeds in 1946 plans gelicht ten behoeve van diverse EAI-schappen. Hoogstwaarschijnlijk zijn de geheime vestingplans uit 1950 bij de Koninklijke Landmacht blijven berusten en later overgedragen aan de Tweede Afdeling van het ARA als "verzameling Verboden Kringen Koninklijke Landmacht" 1815-1932 beheerd. Deze "verzameling" is buiten deze inventarisatie en micro-verfilming gebleven en te raadplegen via nr. toegang 2.13.37 VROA XV (1942); VROA XIX (1946). ARA 2.13.01 inv. nr. 5071 Verbaal d.d. 16-7-1945.Afd. II bureau 2 nr. 18. Indeling van Ned. Weermachtsarchief onder bevel van de Chef van de Generale Staf. later Krijgsgeschiedkundige Afdeling. De directeur van Weermachtsarchief gesteund door de Algemeen Rijksarchivaris pleitte tevergeefs om voortzetting van zijn archiefdienst. ARA KT dossier 201.01 OSPV: Aantekening W.H. Schukking april 1950 De Situatieplans van de vestingwerken die als geheim werden als geheim geklassificeerd volgens de aanschrijving van Minister van Oorlog d.d. 26-8-1948 voorschrift nr. 1585 Vertrouwelijk. Het betrof 334 nrs. die niet allemaal werden terugbezorgd.
Het archief is bij Koninklijk Besluit of ministeriële beschikking overgebracht.
De scheiding van de kaarten en tekeningen en het geschreven archief bij de Genie die in feite sinds de 18e eeuw bij de Raad van State werd ingevoerd en bij de latere defensieorganisaties gehandhaafd, was doelmatig voor het kaartbeheer maar nadelig voor het archief-onderzoek. Indien uit de beschrijving het verband tussen de kaarten en vestingplans en de geschreven archivalia niet duidelijk is, verdient het aanbeveling om een herkomstonderzoek te verrichten volgens onderstaande onderzoeksaanwijzingen. Indien de herkomst niet op de tekeningen staat vermeld en ook niet uit de beschrijvingen kan worden afgeleid, is het mogelijk om de herkomst te achterhalen met behulp van het eigentijdse Register Situatieplans uit 1848. (4. OMM inv. nr. 257) Hierin staat de herkomst vermeld van de ontvangen en ingeschreven vestingplans, die tot 1902-1903 in dit register werden bijgehouden. De aanduiding "Oud-Hollandsch Archief" betekent dat het van voor 1795 dateert en afkomstig is of van de Raad van State of de Hollandse fortificatiën van de Gecommiteerde Raden van de Staten van Holland. Ook de zogenaamde plans van verboden kringen die na wijziging zijn komen te vervallen en vervangen door nieuwe plans staan hierin geregistreerd, met vermelding van de datum van goedkeuring door het ministerie van Oorlog.
Voor de periode 1841-1855 werden bij de Genie zogenaamde dagboeken aangehouden, een chronologische register waar op datum van ontvangst de ingekomen kaarten, tekeningen, memories enz. werden ingeschreven, zie hiervoor toegang nr. 4. OMM 251.
Voor de verschillende onderzoeksmethoden in het "geschreven archief" wordt men verwezen naar de gebruikshandleiding opgenomen in de inventaris-band I van het archief van het ministerie van Oorlog/Defensie, 1813-1945 door H.H. Jongbloed uit 1995. Voor het archiefonderzoek in de periode na 1880 is het gezien de schoning van het verbaalarchief van Oorlog, raadzaam om gebruik te maken van de specificatie van de bewaarde verbalen uit 1880-1913, opgenomen in inventaris band IV bijlage 5 van toegang nr. 2.13.01. Hierin zijn de verschillende onderwerpen met betrekking tot militaire gebouwen vermeld, Via de geografisch index opgenomen in deze toegang (2.13.01) vindt men direct de stukken die in het verbaalarchief na 1880 bewaard zijn gebleven die mogelijk betrekking hebben op de bouwwerken waarvan de vestingpans in deze inventaris Situatieplans van Vestingen zijn vermeld. Zie inleiding inventaris van het gewoon verbaal-archief van het ministerie van Oorlog/Defensieen daarbij gedeponeerde bescheiden, 1813-1945 nummer toegang 2.13.01 banden I t/m VII, door H.H. Jongbloed, Den Haag 1995.
Raadpleeg hiervoor de agenda's en indices op het gewoon verbaalarchief van het ministerie van Oorlog/Defensie uit 1813-1945 toegang nr. 2.13.01. inv.nrs.:
Na 1913:
Voor de verklaring van de militaire begrippen met betrekking tot aanleg en onderhoud van vestingwerken en gebouwen wordt men verwezen naar:
A.H. Mohr,
In 1950 werden de militaire kaarten, vestingplans en bouwtekeningen behorende tot het Archief der Genie van het ministerie van Oorlog/Defensie door het Archief van de Koninklijke Landmacht overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief. De ontsluiting van deze kaarten en tekeningen uit de 17e tot 20e eeuw van het Genie-archief liet echter veel te wensen over. Scholten, F.W.J., Militaire topografische kaarten en stadplattegronden van Nederland, 1579-1795 (1989 Alphen a/d Rijn) 5.; "Zelfs de op de archiefbewaarplaats [ARA sic] aanwezige inventarissen kunnen het gewenste inzicht niet in voldoende mate verschaffen: de bewuste toegangen zijn verouderd, summier en niet in gedrukte vorm verspreid." Deze oude toegangen waren beschrijvingen op fiches in zogenaamde Leidse boekjes van W.H. Schukking uit 1940-1950, later gekopieerd en ingebonden tot "inventarissen".
In deze geheel herziene inventaris zijn de Situatieplans van het Archief der Genie opnieuw beschreven. Tevens zijn de plattegronden en kaarten vermeld in deze inventaris integraal op microfiche gereproduceerd, ten behoeve van een optimale toegankelijkheid en conservering van dit beeldmateriaal. Uitgave van MMF-Publications te Lisse (part IIb.) i.s.m. het Algemeen Rijksarchief.
Reeds in 1815 werd het archiefbeheer van het departement van Oorlog vastgelegd in dienstinstructies die tevens betrekking hadden op de kaarten en tekeningen aanwezig zowel op het Departement als in de vestingen bij de ingenieurs. Sinds 1815 waren de ingenieurs verplicht de kaarten, tekeningen en memories in hun bureau-archief jaarlijks ter registratie en stempeling aan het Departement van Oorlog in te zenden. Deze instructie gold ook voor het verlaten van de dienst of overplaatsing, waarbij de ingenieurs een proces-verbaal met de inhoudsopgave van hun bureau-archief dienden in te zenden. ARA 2.13.01. Ministerie v. Oorlog inv. nr. 14555 Recueil Gedrukte Stukken Instructie Directeur Archief van Oorlog KB 14-1-1815 Nr.30: art.6." Alle plans, kaarten, memorien van defensie enz. bij de directie van fortificatien, en de Garnizoenen van alle vestingen en strekten van den Staat aanwezig, of waar ter plaatse zij ook mogten bevinden, maken een gedeelte uit van het archief van Oorlog, zij zullen allen aan het Topografisch Bureau toegezonden, aldaar gestempeld en geregistreerd worden".
De opheffing in 1841 van de Algemene Directie der Genie als zelfstandig legeronderdeel en de integratie met de afdeling Genie met het Departement had tevens gevolgen voor het Archief. Door deze integratie werd het Archief der Genie samengevoegd met het Archief van Oorlog, wat leidde tot een rigoreuze herindeling van het kaarten-en tekeningenarchief van de Genie. Hierbij werden op basis van de procesverbalen bij het Bureau Genie, dat sinds 1841 was belast met het beheer van het Archief der Genie, de zogenaamde registers samengesteld onder leiding van majoor Welsink. Deze registers hebben de structuur en inrichting van de kaarten en tekeningen van het Genie-archief tot 1911 bepaald. De indeling bestond uit de volgende categorieën: 2.13.01 Min.v. Oorlog inv., nr. 15361 Register van plans, tekeningen ontvangen bij het departement 1841-1844; inv.nr. 13928 (index) 1848 p. 3669. 2.13.45 inv. nr. 3300. Instructie van d.d. 28-8-1846 minister van Oorlog. De registers werden gevormd uit Staat A van PV dienstovergave inhoudende: Algemene en Situatiekaarten, plans van vestingen, plans van gebouwen en memoriën eerst de gestempelde ieder afzonderlijk onder de genoemde hoofden. De staat was verdeeld in 6 kolommen met doorlopend nr. Letter en benaming der plans; inv. nr 2592 Inspecteur der Genie van 16-1-1911 nr. 279 Rappel van 1846. De oude registers berusten in Memories der Genie 4.OMM inv.nrs 244-245: plans van gebouwen; 246 plans vestingen; 250 buitenlandse vestingplans; 251 buitenlandse gedrukte kaarten; 252,263 binnnenlandse gedrukte kaarten; 253,265 Memories; 255-256 buitenlandse kaarten; 257 situatieplans van vestingen; 261 situatiekaarten; 262 plans van veldslagen; 265 modellen.
De Situatieplans van vestingen zijn als afzonderlijke categorie onderscheiden bij de herordening van het Archief der Genie in 1847-1848, waarbij na inventarisatie bijna 500 oude plans zonder waarde werden geselecteerd uit het Archief van Oorlog en vernietigd, om de nieuwe registers niet te vervuilen. Blijkens de titel van het nieuwe Register uit 1848 werd het tevens aangelegd voor de administratieve controle op de naleving van de Verboden Kringen. Door deze centrale registratie was het mogelijk om de plans verspreid over de vestingen te beheren, en jaarlijks de oude vervallen en nieuwe plans te selecteren voor vernietiging of deponering in het Archief der Genie op het departement. In de registers zoals die vanaf 1841 werden aangelegd werden ook kaarten en memories van oudere datum ingeschreven, waaronder die van voor 1795 van de Generaliteit en het gewest Holland, aangeduid als oud-hollandse archief. Deze registratie-methode werd nog in 1911 verplicht voorgeschreven. ARA 4.OMM inv.nrs. 257: Register van Situatieplans van vestingen, steden, forten, posten en batterijen en Rijks militaire gronden, behoorende tot het Archief der Afdeeling Genie van het ministerie van Oorlog, opgemaakt in 1847-1848, door de 1e lt.-ingenieur Welsink. ARA 2.13.01 Min. v. Oorlog, indices inv.nrs. 13952 (inde 1847) Geleidebrief vernietiging plans en kaart, inv.nr. 3362, zie noot 41.
Deze indeling en ordening volgens de registers werd in 1940-1945 bij de bewerking van het Genie-kaarten- en tekeningenarchief door W.H. Schukking bij het Nederlands Weermachtsarchief gehandhaafd. Na 1945 werd door Schukking de inventarisatie van de Situatieplans van het Genie-archief aan de hand van deze registers aan het Archief van het Koninklijke Landmacht te Leiden voortgezet, waarbij de registerbeschrijvingen werden overgeschreven op een fichesysteem dat voor de overdracht aan het ARA in 1950 werd afgerond. ARA K&T 201.01 Rapport aan de Algemeen rijksarchivaris betreffende de verdere bewerking van het oud-archief der Genie, van 16-1-1950 door Kol. b.d. W.H. Schukking.
Door de afsplitsing in 1886 bij de Genie van te vernietigen oude vestingplans was het bestand van Situatieplans in twee verschillende bestanddelen uiteengevallen en beschreven in de oude toegangen:
Betrof oude inv. nrs. 4.OBZ 1099-1126 situatieplans van vestingen.
Deze splitsing is door integratie van deze twee bestanddelen tot een bestand van Situatieplans van Vestingen nu weer ongedaan gemaakt en samengevoegd in deze inventaris zoals ten tijde van de Genie vóór afsplitsing in 1886.
Zo veel mogelijk is hierbij de oorspronkelijke register-nummering, bestaande uit een combinatie van een letter en nummer, gehandhaafd tenzij sprake was van dubbele nummers. In dat geval is naar voorbeeld van het register een nieuwe oplopend nummer toegekend. Ten aanzien van de beschrijvingen zijn de fichebeschrijvingen van Schukking samengesteld bij het Weermachtsarchief in 1940-1950 herzien en redactioneel bewerkt en zoveel mogelijk aangevuld met archivistische kenmerken van de vestingplans. Ook de indeling van de vestingplans naar linies en stellingen en vervolgens geografisch op plaatsnaam werd zoveel mogelijk overgenomen. De schaalaanduiding is niet in elke beschrijving vermeld, omdat hiervoor de standaard schaalinstructie uit 1818 gold. Recueil Militair, 1818, 193.
Zoals reeds vermeld zijn de Situatieplans van Vestingen onderdeel van het Genie-archiefkaarten-en tekeningenbestand. Hoewel de afdeling Genie van het Departement van Oorlog pas in 1841 werd ingesteld, was het belast met het beheer van kaarten, tekeningen en memories die dateren uit 17e- 20e eeuw. Behalve de Situatieplans van Vestingen behoren tot dit Genie-archiefbestand ook de volgende kaarten-bestandendelen die in 1950-1955 werden overgedragen door het Archief van de Koninklijke Landmacht aan het ARA:
Oorspronkelijk hebben ook de buitenlandse kaarten en vestingplans deel uitgemaakt van het Archief der Genie, totdat in 1864 een verdeling werd gemaakt in binnen-en buitenlandse kaarten en tekeningen. De Genie behield het binnenlandse gedeelte, terwijl alle buitenlandse kaarten en vestingplans werden afgesplitst en overgedragen aan het Topografisch Bureau, later de Topografische Dienst. Dit kaartenarchief van de Topografische dienst werd in 1984-1986 overgedragen tot 1930 aan het ARA (zie toegang nr. 4.TOPO).
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van kwetsbare of slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Oorlog: Situatieplans van Vestingen, nummer toegang 4.OSPV, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Oorlog / Situatieplans Vestingen, 4.OSPV, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Tot medio 2018 waren in de zelfbedieningsruimte van de studiezaal van het Nationaal Archief gebruiksduplicaten van de kaarten in dit bestand beschikbaar. Deze microfiches zijn sinds begin 2019 aanvraagbaar onder archiefinventaris 4.DUPKT, zie daarin inventarisnummer 21.
Zoals reeds vermeld zijn in deze inventaris de vestingplans beschreven die afzonderlijk werden bewaard los van de bijbehorende dokumenten zoals bestekken, kostenbegrotingen, rapporten enz. Slechts bij uitzondering zijn bestekken en memories bij de vestingplans bewaard gebleven. Deze documenten die informatie bevatten over de tekening(en) kan men betrekken in het onderzoek, door de volgende archiefbestanden te raadplegen of over de betrokken vesting bestekken, rapporten, memories ed. bewaard zijn gebleven.
ARA 1.01.19 inv.nrs. 1569 t/m 1818: De Verbalen van de commissarissen tot de inspectie van de fortificatiewerken 1627-1794.
Hierin vindt men de verslagen van de jaarlijkse inspecties van de vestingen van de Republiek, met opgave van de vestingwerken die werden aanbesteed en uitgevoerd, het onderhoud en de gebreken en aanbeveling tot verbetering enz.
Als er ontwerp-bestekken werden ingezonden vanuit de vesting, dan kan men deze in de regel onder de ingekomen stukken in het archief van de Raad van State raadplegen.
Verzameling memories met historische dokumentatie van de Genie over diverse vestingen, linies en onderwerpen betreffende Nederlandse defensie. Zie toegang: 4. OMM inv.nr. 265 (Klapper).
Contracten vestingwerken.
Series bestekken van de aanleg en onderhoud van vestingwerken en militaire gebouwen van het Ministerie van Oorlog uit 1813-1921 (met hiaten).
Deze serie is te raadplegen via de registers waarin de bestekken uit 1814 tot 1921 in alfabetische en chronologisch volgorde op plaatsnaam staan vermeld, zie toegangsnummers:
In deze series berusten de bestekken van de bouwwerken zoals deze werden uitgevoerd tenzij het bestek niet werd goedgekeurd.
De bestekken die in het archief van Oorlog in 1945 verloren zijn gegaan kan men terugvinden in de archieven van andere Defensie-organen en regionale diensten ressorterend onder het ministerie. Hiervoor wordt men verwezen naar de archieven van de Eerstaanwezendschappen (zie hieronder) en tevens het archief van de Inspectie der Genie (zie nummer toegang 2.13.45).
De geheime situatie-en vestingplans in 1950 uitgezonderd van overdracht en beheerd door de KL als "verzameling" Verboden Kringen 1815-1932 zijn te raadplegen via nr. toegang 2.13.37. Deze situatieplans zijn niet verfilmd. De zogenaamde staten behorend tot deze plans van verboden kringen zijn gedeeltelijk bewaard in het archief Inspectie der Genie, Bureau Stellingbouw nr. toegang 2.13.24.
De archieven van de Eerstaanwezend ingenieurs (EAI) bewaard in de rijksarchieven in de provincies kunnen eveneens relevante informatie bevattten, aangezien de plans en memories veelal in tweevoud werden opgemaakt zowel ten behoeve van het ministerie als locale EAI-archief. Tot de hoofdtaken van de EAI behoorde het opstellen van een memorie en plannen van de aanval en verdediging van de vesting. Zie hiervoor de volgende inventarissen uitgegeven door Centraal Archievendepot van Defensie (CAD)'s-Gravenhage: Geelhoed, A.J., Inventaris EAI Breda, 1860 1975, CAD inventarisreeks nr. 24; Ibidem, Inventaris EAI Bergen op Zoom, (1767) 1814-1964, CAD inventarisreeks nr. 25; Kloosterboer, P., Inventarissen van EAI Groningen: Westwoldingerland, 1676-1810; EAI Delflzijl, 1814-1875; EAI Groningen, 1776-1913, EAI Langakkerschans, 1768-1858; EAI Bourtange, 1572-1851; EAI Zwolle, 1861-1914 CAD inventarisreeks nr. 19; Scholtens, H.H., EAI Brielle en Hellevoetsluis, 1814-1911, CAD-uitgave 1979.
De archieven van de EAI's in provincie Zuid-Holland berusten eveneens op het Algemeen Rijksarchief, zie toegang nrs.:
Bevat stukken over de ontmanteling van de vestingen en voormalige militaire gebouwen die door Oorlog aan Binnenlandse Zaken of gemeenten als monument in beheer werden overgedragen (toegang nr. 2.04.13).
Beemt, F.H. van den, Boekema, D. (red.),
Brand, H. en J. (red.),
Burger, E.,
Burger, E.,
Kloosterboer, P.,
Koeman, C.,
Mohr, A.H.,
Ringoir, H.,
Roy van Zuydewijn, R. de,
Scholten, F.W.J.,
Scholtens, H.H.,
Sneep, J. e.a. (red.),
Westra, F.,
Woud, A. van der,
als bedoeld in art. 20 der Wet van 21 december 1853 (Staatsblad no. 128), en het maken van Staten, als voorschreven in art. 11... ARA 2.13.45 min. v. Oorlog inv. nr. 3850 d.d.29-11-1887 nr. 56.
De schaal is vijf en twintig of vijftig el op den duim.
Op het plan worden getekend:
Op het plan worden aangeduid:
Het nummeren van de percelen en de gedeelten van percelen geschiedt op en neer, van het vestingwerk naar een kring, en van dien kring naar het vestingwerk. De nummers zijn doorlopend; de getallen binnen de kleine kring zijn kleiner dan die tussen de kleine en middelbare kring, en deze laatste zijn kleiner dan die tussen de middelbare en grote kring. De nummers op het plan worden met zeer zwarte inkt geschreven. Op het plan wordt een verklaring van de tekens geplaatst.
Het opschrift van het Plan is:
"Plan van de perceelen en gedeelten van perceelen, liggende binnen de verboden kringen van... vervaardigd ter voldoening aan artikel 20 der wet van den 21sten December 1853 (Staatsblad no 128).
I Voorschriften betrekkelijk de wijze van behandeling in het Algemeen.
Het gehele bestand is in het verleden op microfiche gezet. Om snel een overzicht te krijgen van de kaarten en tekeningen in dit bestand, is het het meest efficiënt om eerst deze microfiches te raadplegen. De microfiches zijn op te vragen middels archiefinventaris 4.DUPKT, daarin inv.nr. 21.
Zie memorie 4.OMM nr. A5.
. Zie memorie 4.OMM A7.
Uit de nalatenschap Dalhoff
Collectie Seelig
Het betreft de forten en posten:
1. Het fort aan de noordzijde van Spaarndam en de verdedigingswerken bij Penningsveer en bij de Liebrug.
2. Diemerdam met twee verdedigingswerken.
3. De Diemerpolder en de Bijlmermeer met verdedigingswerken bij de Duivendrechtse brug, de Vinkebrug, de Vierhuizen en het Weespertolhek.
4. Halfweg met een verdedigingswerk ter plaatse waar de Haarlemmermeer en het IJ elkaar bij Halfweg raakten.
5. Ouderkerk a/d Amstel met een verdedigingswerk ter weerszijden van de Amstel en bij de Portugese Jodenkerk aan de Holendrecht.
Niet raadpleegbaar
Ingezonden bij exhibitum van 7 augustus 1869 nr. 70
De noordoost batterij staat op een aangehecht stuk papier.
Niet raadpleegbaar
Het blad is gemerkt: lett. A.
Bijgewerkt juli 1902.
Behoort bij brief van Inspecteur van de Genie dd. 15-11-1891 nr.5741.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Behoort bij ingezonden brief 2e Geniecommandement van 7-6-1911 nr. 1215.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
. Zie Plans van Vestingen A115.
Opgemeten en getekend "volgens de resolutie van de Ed.Mo.: Heren Raden van State der Vereenigde Nederlanden in dato 30 april 1644".
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Met een "Instructie voor de landmeter J.Engelman, met betrekking tot het opmeten en karteren van de situatie van het dorp Beijlen, gelegen in het landschap Drente, met derzelver environs", ondertekend: Zutphen, 28 februari 1818.
Niet raadpleegbaar
Aangehecht: een renvooi met aantekeningen.
Behoort bij memorie oud nr. 4. OMM B6.
Behoort bij Memorie nr. 4. OMM B11.
Niet raadpleegbaar
Kopie van inv.nr. B12. Met latere aantekening: "behoort tot het departement van Staats Brabant volgens resolutie van 22 oktober 1795".
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Volgens resolutie van 23-2-1801 van het Agentschap van Oorlog.
Niet raadpleegbaar
Uit de nalatenschap van ing. Le Fèvre de Montigny.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Met geleidebrief van 11 december 1829 van de oud-burgemeester van Goes aan Koning Willem I voor de aanbieding van plattegrond en drie documenten.
De tabellen zijn niet aanwezig.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
Behoort tot de collectie luit.-gen. Seelig.
Niet raadpleegbaar
"Ingevolge last en order van het Agentschap van Nationale Oeconomie is deze kopie vervaardigd in de maand december 1800 door mij, J. Knabiaan, gezw. landm. voor de Ed. Hove van Holland, Zeeland en West-Friesland."
Niet raadpleegbaar
Ontwerp van baron Van Haren, afgevaardigde van de Staten Generaal, en uitgevoerd door Charles de Cremerius, majoor-ingenieur dienst van H.M. de koningin van Hongarije en Bohemen.
Niet raadpleegbaar
Ontwerp van baron Van Haren, afgevaardigde van de Staten Generaal en uitgevoerd door Charles de Cremerius, majoor-ingenieur in dienst van H.M. de koningin van Hongarije en Bohemen.
Niet raadpleegbaar
in tweevoud
Afkomstig van: Corps Impérial du Genie; Direction d'Anvers; Isle de Cadsand. Minute d'un projet d'un fort pentagonal au saillant dit le Duyvels-Hoeck qui couvrirait un port et un bassin d'échouage, servant de débouché au canal de Bruges à l'embouchère de l'Escaut, et qui serait joint au Fort Impérial par un camp retranché de sept fronts, renfermant le village et le havre de Breskens.
Behoort bij het rapport van 19 juli 1839, ondertekend door de hoofdingenieur van de Waterstaat in de provincie Zeeland: A. Caland.
Niet raadpleegbaar
Behoort bij het verslag over de gewijzigde uitrusting van de stelling, opgemaakt n.a.v. de aanschrijving van het Ministerie van Oorlog van 28-12-1850 nr. 36B.
Bestemd voor "de Heren Gecommitteerde Raden"
Niet raadpleegbaar
Samengesteld uit de kadastrale plattegronden
Niet raadpleegbaar
Samengesteld uit de kadastrale plattegronden.
Niet raadpleegbaar
Niet raadpleegbaar
In tweevoud; de bladen zijn getiteld als boven, achtereenvolgens met de toevoegingen: uitgestrekt over de gemeenten Best, Oirschot, Woensel, Oerle, Strijp, Oost-, West- en Middelbeers, Zeelst, Vessem.
"Ik, ondergeschreve landmeter [P. de Kleijn] bij de Ed. Hove van Holland en Brabant geadmitteerd, hebbe door last en ordre van de Heren Dijkgraaf en Heemraden van de Amilia-polder, gepeild de Zeedijk van deze polder beginnende aan de noorder stenen beer en vervolgens gaande tot aan de Swaluwe."
Niet raadpleegbaar
Bijlagen: twee plattegrond van de haven en van de Spui-kom.
Behoort bij een - niet aanwezige - brief van burgemeester en wethouders van Tilburg van 1 juni 1909.
Ontwerpen voor een post op de Dalemse dijk, behorende bij een - niet aanwezige - memorie van 4 juni 1843 van de 1e kapitein eerstaanwezend ingenieur J. Muschart. inventaris OMM inv.nr. G32. Zie ook inventaris OPV inv.nr. G229
Ontwerpen voor een post op de Dalemse dijk, behorende bij een - niet aanwezige - memorie van 4 juni 1843 van de 1e kapitein eerstaanwezend ingenieur J. Muschart. inventaris 4.OMM inv.nr. G32. Zie ook inventaris 4.OPV inv.nr. G229
Voorzien van de aantekening: "Dit plan gedestineert voor de garnizoenspapieren van de stad Grave bij resolutie 6 oktober 1795".
Aangehechte schets van enkele ontwerpen van het werk aan de overzijde van de Maas, met twee doorsneden.
Litho vervaardigd door Spanier.
Het 2e blad is voorzien van de aantekening: "Afgesloten voor de vesting Groningen de 31e december 1863 en voor de linie op de hoogte van Helpman de 31e augustus 1863", ondertekend door luit.-kolonel e.a. ing. J.A. Feith. Voorts voor gezien ondertekend door de kolonel, inspecteur in de 1e insp.v.fortif. G.V.W. baron van Hemert tot Dingshof (van: 1e fortif.-inspectie; Groningen).
Gekopieerd naar een origineel, waaronder vermeld stond: "Gecaertiert door mij Nicolaes Geelkerk, gesworen Lantmeter des Vorstendoms Gelder en Gr. Zutphen, 1630".
Betreft de batterijen "de Gelijkheid","de Vrijheid", "de Broederschap" (alle drie aan de kust ten zuiden van Huisduinen), "de Revolutie" (later batterij Kaaphoofd), "de Constitutie" (bij Den Helder), "de Ondeelbaarheid" (later Oostbatterij) en "de Unie" (later batterij Wierhoofd).
Betreft de batterijen "de Gelijkheid","de Vrijheid", "de Broederschap" (alle drie aan de kust ten zuiden van Huisduinen), "de Revolutie" (later batterij Kaaphoofd), "de Constitutie" (bij Den Helder), "de Ondeelbaarheid" (later Oostbatterij) en "de Unie" (later batterij Wierhoofd).
Betreft de batterijen "Kijkduin" (bij Huisduinen), "la Révolution" (later batterij Kaaphoofd), "l'Indivisible" (later Oostbatterij) en "l' Union" (later batterij Wierhoofd). Verder werken rondom de landzijde van Den Helder, de rede van Den Helder met de zuidpunt van Texel.
Samengesteld uit stukken van de kapitein van der Wijk en de architect van de Marine Goudriaan,
Samengesteld uit stukken van de kapitein van der Wijk en de architect van de Marine Goudriaan.
De kaart is "conform het origineel" ondertekend door de directeur van het Archief van Oorlog M.J. de Man in 1809.
De aangegeven forten zijn: fort Dugomier, fort l'Ecluse (Dirks Admiraal), Marland (Kijkduin), Lasalle (Erfprins), Dufalga en twee ontwerpforten in zee vlak voor de kust ten zuiden van Kijkduin
Getekend op last van de Commissaris van Oorlog d.d.19 september en 20 oktober 1825. De forten Erfprins en Dirks Admiraal en de batterij Kaaphoofd met het ontwerp-communicatieweg tussen beide voornoemde forten alsmede de bedekte weg tussen fort Dirks Admiraal en het Nieuwe Werk aan het Nieuwe Diep.
Behoort bij nr.26.
Overgenomen van kadaster te Alkmaar in augustus 1884.
blad 1. Het fort Erfprins met het werk Kaaphoofd alsmede het fort Kijkduin.
blad 2. De Oostbatterij, de batterijen Louise en Wierhoofd, het fort op de Harssens, het Nieuwe Diep met de noordzijde der forten Westoever en Oostoever aan het Noord-Hollands Kanaal.
blad 3. Het terrein ten zuiden van het fort Kijkduin.
blad 4. Het fort Dirks Admiraal en het overige deel van de forten Westoever en Oostoever.
Behoort bij nr.33.
Niet raadpleegbaar
Blad 1. Vuuruitwerking voor het geval dat de zielassen van de kanonnen zijn gelegen op + 17.60 N.A.P. en de as door beide koepels een hoek maakt van 10 met de noordlijn.
Blad 2. Vuuruitwerking voor het geval dat de zielassen van de kanonnen zijn gelegen op + 23.45 N.A.P. en de as door beide koepels een hoek maakt van 10 met de noordlijn.
Vervaardigd op last van de Raad van State van de Verenigde Nederlanden in de jaren 1739 en 1740.
Niet raadpleegbaar
Het in de titel vermelde fort Isabella staat niet op de kaart getekend.
Niet raadpleegbaar
Behoort bij brief van de Inspecteur-Generaal van Fortificatiën van 25 mei 1869 nr. 49
Zie ook memorie 4.OMM B65 en H217.
Zie ook memorie inv.nr. 4.OMM B79
Aangegeven zijn de verdedigingswerken aan de sassluis bij Hedikhuizen, aan de hoge Maasdijk en aan de Bernse hoeve eveneens bij Hedikhuizen, aan de straatweg van Heusden naar Elshout en op de Elshoutse dijk tussen Elshout en Doeveren.
Ingezonden bij exh. van 21 febr. 1880 nr. 69.
. Behoort bij 1e Fortificatiedirectie exh. 23 april 1847 nr. 59.
Bijlage bij exh. van 18-2-1884 nr. 55; vervallen en vervangen door oud nr. H 131.
Behoort bij exh. van 18-2-1884 nr. 55.
Bijlage bij exh. van 18-2-1884 nr. 55 E.A.I. Gorinchem
Opgeheven 1e Inspectie van Fortificatiën.
Uit de nalatenschap van Lt. Gen. Seelig, 1865.
Behoort bij memorie 4.OMM H81-82 Lt.ing. M. Snoeck.
Aangekocht van lt.kol. Welsinck
Ingezonden bij exh. van 25 okt. 1864 nr. 44 door Eerst-aanw.ir. Keijzer, gekopieerd aan het Ministerie van Oorlog 1865.
Door H.J.A. Verduchêne.
Exh. van 8 aug 1881 nr. 65.
Exh. 8 aug. 1881 nr 65. Vervallen in 1895.
Gekopieerd uit de kadastrale plans; verbeterd in 1855.
Bijl. exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
Bijl. exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
Bijl. exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
Bijl. exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
Bijl. exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
. Uit de nalatenschap van lt.gen. van de gen.staf Nolthenius de Man, 1843.
. Uit de nalatenschap van de gen.maj. Wildeman.
. Uit de nalatenschap ing. Cambier.
Uit de nalatenschap van de lt. ing. B. van Duyn.
Bijlage exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
I. Het fort Blauwkapel.
II. Het fort op de Voordorpse dijk.
III. Het fort aan de Bildtstraat.
IV. Het fort Vossegat en Lunetten nr.1 en 2.
V. De Lunetten nr.3 en 4 in de Houtense vlakte.
Bijlage exh. 30-4-1873 nr. 104.
Exh. 8 aug. 1881 nr. 65.vervallen, vervangen door nieuw plan zie exh. 3 feb. 1904 nr. 166.
Bijlage exh. 8 aug. 1881 nr. 65.
Ingezonden ter stempeling met exh. 20 feb. 1866 nr. 125. Vervallen (1882 nieuw plan).
Opgenomen in 1726.
Opgenomen op last van de Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland en West-Friesland. Aangekocht door Gen. Maj. D. Bos 1850 uit de nalatenschap van Van de Graaff.
Opgenomen op last van de Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland en West-Friesland.
Samengesteld uit de kadastrale plans.
. Opgenomen op last van de Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland en West-Friesland. Uit de nalatenschap van Van de Graaff.
Zie inventaris 4.OMM, inventarisnummer B217.
Afkomstig van de voormalige 4e Fortificatiedirectie.
Nalatenschap Van de Graaff.
Nalatenschap Van de Graaff.
. Uit de nalatenschap van Gen. Maj. Wildeman.
. Aangekocht door Archief van Oorlog.
Niet raadpleegbaar
. 2e Fortificatiedirectie.
Uit de nalatenschap van lt. gen. Croiset.
Afkomstig van de Algemene Directie der Genie, exh. 4 mrt 1834 nr,.4.
Uit de nalatenschap van lt.-gen. Seelig 1865.
Uit de nalatenschap Van de Graaff.
Uit de nalatenschap lt.gen. Geijler. OMM M17.
Op de achterzijde wordt vermeld dat de kaart vervaardigd is in 1774 en dat diverse ontwerpen ter verbetering van de vestingwerken erop aangebracht zijn door de majoor-ing. Schouster. Uit nalatenschap Van de Graaff.
Aangekocht van lt. kol. Welsink.
Uit nalatenschap Rijksopzichter Zeegelaar 1841.
Nalatenschap van gen. Van Kerkwijk.
Uit de boedel van gen. Seelig.
Behoort bij brief E.A.ing. te Nijmegen van 23-8-1902 nr.620.
Uit de boedel van gen. Seelig.
Niet raadpleegbaar
Getekend naar een origineel uit 1858.
Behoort bij de brief van de commandant in het 2e Genie-commandement van 5 sept. 1922.
Op order van de Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland en Westfriesland.
Vervaardigd op last van lt. kol. ing. C.R.T. Krayenhoff; Aangehecht: een geschreven instructie van Krayenhoff aan de lt.ing. Nagel en de landmeter A. Blanken, gedateerd: Muiden, 7 juli 1796. Onder deze instructie een kort briefje met dezelfde dagtekening aan de "contrarolleur-generaal van 's Lands werken" A.J. de Bock.
Uit het voormalig archief I.G. Krayenhoff.
Niet raadpleegbaar
Geschenk van de kap. ing. G. Kuyper 1864.
Uit de nalatenschap Dalhoff.
Uit de boedel van lt. gen. Seelig.
Bijlage exh. 5-11-1896 nr. 83.
Bijlage exh. 21-2-1895 nr. 94.
De wijziging van het plan in verband met het KB van 15 dec. 1919 Staatsblad nr.809 werd goedgekeurd op 13 sept. 1920 en nader goedgekeurd op 23 januari 1923.
Behoort bij een brief van de commandant in het 3e Genie-commandement van 26 september 1906.
Bijlage: een instructie van de generaal-majoor-directeur van de 2e Directie van Fortificatiën J.G. Siderius voor de landmeter Engelman van 5 juni 1818.
Uit de boedel van lt.gen. Seelig 1865.
Samengesteld naar de in 1867 en 1868 verrichte verkenningen en waterpassingen.
Uit de nalatenschap van Gen. Maj. Van der Plaat.
Geschonken door kapt. ing. G.Kuyper in 1864.
Oud nr. N14a. Deze eerste kopie uit 1816 (1811) is vervaardigd bij het Depôt de la Guerre te Parijs in 6 bladen (gekenmerkt oud nr. N14a).
Oud nr. N14b; op calqueerpapier. Deze tweede kopie is in 1818 vervaardigd bij het Archief van Oorlog, Topografisch Bureau (gekenmerkt oud nr. 14b).
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a1
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a3
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a5
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a2
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a4
Niet raadpleegbaar
Calque van inv.nr. N31a6
Uit nalatenschap gen. maj. Siderius.
Nalatenschap C.J. van de Graaff.
Ingezonden ter stempeling exh. 27 nov. 1865 nr. 80.
Bijlage exh. 22-9-1875 nr. 86.
Niet raadpleegbaar
. Bijl. exh. 1-3-1895 nr. 95.
Ter goedkeuring ingezonden met exh. 4-8-1879 nr. 111.
Niet raadpleegbaar
Uit de nalatenschap lt.gen. Croiset.
Ingevolge de resolutie van de Raad van State van 23 november 1756.
Uit de nalatenschap van lt.kol. insp. L'Erpendeck; exh. 4 juli 1855 nr 79.
Uit de nalatenschap van Van de Graaff.
Uit nalatenschap kol. P. Noot.
. Zie memorie 4.OMM inv. nrs. H141 en H142.
Uit de nalatenschap van lt. kol. J.O.L. van Ingen.
Samengesteld uit kadasterplans in 1852.
Niet raadpleegbaar
Op last van de Franse Minister van Oorlog van 16 oktober 1805.
Volgens het Franse onderschrift getekend naar een kaart van de gebroeders Hattinga uit 1750.
Samengesteld uit de kadastrale plans:
1. De stad Vlissingen met vestingwerken, met een uitgebreide legenda
2. De forten De Nolle en Kenau Hasselaar, alsmede het kroonwerk met redoute achter Vlissingen.
3. Het middenkroonwerk met redoute.
4. Het fort De Ruyter met de redoute van het rechter kroonwerk.
5. Beschrijving van het blad ontbreekt
6. Het fort Zoutman.
7. Het fort Rammekens.
8-13.Het omliggend terrein.
Niet raadpleegbaar
Samengesteld uit de kadasterplans; uit de nalatenschap van lt. kol. Von Mühler.
Samengesteld uit kadastrale plans; exh. 4 mrt. 1846 nr. 40.
Uit nalatenschap Seelig.
Behoort bij het ontwerp tot verbetering van de stelling Vlissingen.
Overeenkomstig een besluit van het Staatsbewind van de Bataafse Republiek van de 16e juli 1804, aangelegd en voltooid door het departement van Marine in de jaren 1805 en 1806, uit en ten behoeve van het fonds voor de oudere en arme zeeman, onder directie van de lt.-kolonel en directeur van Maritieme Werken J. Blanken Jz.
blad 1. Batterij nr. 2 op de Rietdijk.
blad 2. Batterij nr. 3 op de Lodderlandse dijk.
blad 3. Batterij nr. 6 op de Strijpse dijk.
blad 4. Batterij nr. 5 op de Naterse dijk.
Is vervallen en vervangen door het plan goedgekeurd bij exh. van 31 okt. 1900 nr. 68.
Afkomstig van insp. gen. der Fortificatiën Krayenhoff.
Vervallen plattegrond.
Naar de toestand van 185; bijlage bij exh. van 8 aug. 1881 nr. 65.
behorend bij exh. van 24 april 1832 nr. 8;
behorend bij exh. van 14 mei 1845 nr 74, 3e Fortificatiedirectie
Collectie Seelig.
Naar een origineel uit 1855.
Ingezonden bij exh. 16-10-1856 nr. 82.
Ingezonden bij exh. 16 okt. 1856 nr. 82
In kleuren aangegeven de schootsvelden van de gepantserde batterij, de koepel en de geweergalerij; nieuw ontwerp voor een fort bij IJmuiden uit 1881.
Bevat:
1. Doorsnede van de oppervlakte van de IJssel.
2. De stand van zaken van de onderscheidene peil-planken langs deze rivier, vergeleken met het nulpunt aan de peilsteen te Arnhem.
3. De hoogste verheffing van het afstromende water bij de ijsgangen in 1784 en 1799.
4. De hoogte van het binnenwater van de overstroming op de rechteroever in 1799.
Uit nalatenschap kap. Westerman.
Vervaardigd ingevolge de resolutie van de Raad van State van de 8e mei 1778; De volgende vestingwerken tot 1801 zijn aangegeven: -fort Poll;- batterij aan de Wellenberg;-posten aan de Holster-of Noordveense brug, Baronsbergen, Pelgrim en Baaakse brug.
Met kostenberekening, ondertekend: Amsterdam, 23 september 1811 door de "capitaine au corps impérial du Genie" Finot.