Plantages in Suriname en op Curaçao

Bent u op zoek naar informatie over plantages in Suriname of op Curaçao? Maak dan gebruik van deze zoekhulp. 

Plantage Leonsberg in Suriname
Alles uitklappen

De plantages in Suriname waren kapitaalintensieve landbouwondernemingen, die producten voor de wereldmarkt verbouwden. Het winststreven stond voorop. De plantages specialiseerden zich meestal in één product om het rendement zo groot mogelijk te maken. Ze werden doorgaans gefinancierd door Nederlandse handelshuizen. Deze handelshuizen zorgden voor de verkoop van de producten aan de consumenten in Nederland of daarbuiten. 

Het eiland Curaçao daarentegen kende geen grote plantages. Daarom spreekt men vaak van ‘plantages en tuinen’. Op de circa honderd plantages werden nauwelijks exportproducten verbouwd, maar vooral voedsel voor het eiland zelf. Naast het vee dat men hield voor het vlees en de zuivel leefde de bevolking van de zogeheten ‘kleine maïs’ (eigenlijk gierst). Op Curaçao (en op Bonaire) werd daarnaast nog zout gewonnen. 

Onderzoek naar plantages in Suriname

Online bronnen

Op internet zijn diverse bronnen te vinden waar u met uw onderzoek kunt starten:

Almanakken

Daarnaast zijn er diverse reeksen almanakken die informatie over plantages bevatten. Tussen 1793 en 1928 wordt in Suriname jaarlijks een almanak uitgegeven, die onder anderen informatie bevat over plantages. Deze almanak heeft in de loop der jaren verschillende namen gehad, zoals de Surinaamsche Staatkundige Almanach, de Surinaamsche Almanak en De Vraagbaak.  In deze almanakken vindt u lijsten met namen van plantages, eigenaren, bestuurders en administrateurs. Ook staat er soms informatie in over de grootte van de plantage en over de producten die er worden verbouwd.

Bij het Nationaal Archief zijn de volgende Surinaamse almanakken aanwezig:

  • Surinaamsche Staatkundige Almanach, jaargangen 1793 en 1795,
    Bibliotheek Nationaal Archief 53 A 9
    Hierin is het 'Naam-boek der plantagien en gronden dezer colonie' opgenomen, waarin de plantages alfabetisch zijn gerangschikt.  De volgende zaken worden vermeld: De rivier/kreek waar de plantage aan ligt, de eigenaars, de administrateurs of huurders, de directeuren en het product dat wordt verbouwd.
  • Surinaamsche Almanak voor het jaar…,  uitgegeven over de jaren 1820-1913.  Het Nationaal Archief beschikt over de jaargangen 1820, 1825, 1827, 1830, 1831, 1834-1837, 1841-1846.
    Bibliotheek Nationaal Archief 53 A 10
    Hierin is de 'Naamlijst der plantaadjes en gronden aanwijzende de grootte des concessiën en dezelver produkt' opgenomen. Ook staan de namen van de eigenaars, de directeuren en de administrateurs vermeld. De plantages zijn opgesomd per rivier.
  • Almanak voor de Nederlandsche West-Indische bezittingen. Het Nationaal Archief beschikt over de jaargangen 1856, 1859 en 1860.
    Bibliotheek Nationaal Archief 53 A 12
    In de almanak over het jaar 1856 staat een alfabetische lijst van plantages in Suriname. Hier vindt u verwijzingen naar informatie over de plantage in de rubriek ‘Staat der Plantaadjen’. De gegevens over de plantages zijn per divisie of provincie te vinden. Daarbij wordt van iedere plantage vermeld hoeveel slaven er zijn, hoeveel er geschikt zijn tot werken, de oppervlakte van de plantage, welke producten er verbouwd worden, hoeveel vrije personen er werken en wie de eigenaars, de beheerders en de directeuren zijn. 
  • De Vraagbaak – Almanak voor Suriname 1912-1928. Het Nationaal Archief beschikt over de jaargangen 1925, 1928 en 1955.
    Bibliotheek Nationaal Archief 53 A 11
    In deze publicatie is een ‘Lijst van produceerde Grote Landbouwondernemingen’ opgenomen, met een alfabetische lijst van plantages, het district, de grootte, de producten, de opbrengsten, namen van eigenaren met hun woonplaats, de beheerders en de gezagvoerder en het aantal arbeiders (onderverdeeld in immigranten en vrijen).

Onderzoek naar plantages op Curaçao

Uw onderzoek naar plantages op Curaçao begint u met het boek Plantages op Curaçao en hun eigenaren van T. van der Lee (Leiden 1989), Informatiecentrum Nationaal Archief S 12 C 19. In deze publicatie staan de plantages op alfabetische volgorde met daarbij de verkoopdata, verkoper en koper. In het boek vindt u ook een alfabetische index op plantage-eigenaar en een kaart van Curaçao met daarop alle plantages ingetekend.

Plantages in Suriname

Notariële archieven en archieven, waarin informatie te vinden is over belastinginning op plantages zijn belangrijke bronnen.

Veel van de originele stukken verkeren in een slechte materiële staat. Het is dan ook beter om eerst onderzoek te doen op internetsites, in publicaties en in de alfabetische indexen op onze website, voordat u begint aan het archiefonderzoek.

Plantages op Curaçao

In de archieven van Curaçao, Bonaire en Aruba vindt u informatie over plantages, met name in de notariële akten in de financiële administraties.

In de Archieven van Curaçao, Bonaire en Aruba 1707-1828 (archiefinventaris 1.05.12.01) zijn de volgende inventarisnummers van belang:

  • inventarisnummers 794-1134 en 1687: notariële en secretariële akten van Curaçao 1708-1828, gedeeltelijk met een index op soort akten of een chronologische lijst van akten per jaar. Hierin vindt u onder andere boedelscheidingen en transportakten;
  • inventarisnummers 1135-1224 en 1698 (nummers 1271-1302): hypotheekakten Curaçao 1724-1828, gedeeltelijk met een chronologische lijst per jaar;
  • inventarisnummers 1271 - 1302: boedelrekeningen van de Wees-, onbeheerde- en desolate boedelkamer 1787 t/m 1827. In de archieftoegang vindt u ook de namen van de boedelrekeninghouders vermeld;
  • inventarisnummers 1573, 1574, 1375-1382: administratie van Financiën met daarin de belastingregisters voor hoofd- en familiegelden over 1820, 1823 en 1826.

In de Archieven van Curaçao, Bonaire en Aruba 1828-1845 (archiefinventaris 1.05.12.02) zijn de volgende inventarisnummers van belang:

  • inventarisnummers 749-799: notariële akten van Curaçao 1829-1845. Hierin vindt u onder andere huwelijkse voorwaarden en boedelscheidingen. Chronologische lijsten van deze akten vindt u in de inventarisnummers 800-807;
  • inventarisnummers 808-813 en 826: secretariële akten 1828-1845, met daarin de transportakten (gedeeltelijk met een inhoudsopgave per jaar); 
  • inventarisnummers 827-838: register van verkochte onroerende goederen in verband met de overdrachtsbelasting 1834-1845 (gedeeltelijk met een inhoudsopgave per jaar);
  • inventarisnummers 839-872: hypotheekakten 1828-1845 met bijbehorende repertoria en chronologische lijsten;
  • inventarisnummers 953-968: boedelrekeningen van de Wees-, onbeheerde- en desolate boedelkamer 1828-1869. In de archieftoegang vindt u ook de namen van de boedelrekeninghouders vermeld;
  • inventarisnummers 1065-1085: administratie van Financiën, kohieren der belasting op eigendommen en bezittingen 1827-1844. Hierin vindt u ook de belastingaanslagen op de plantages.

Een 'Kaart van enige Plantagiën op het Eiland Curaçao, ca. 1720' vindt u in de kaartencollectie Leupe (toegang 4.VEL), inventarisnummers 1486 en 1487. In de kaartencollectie van de Topografische dienst (toegang 4.TOPO) zit in inventarisnummer 19.9.5 een kaart van Curaçao met alle plantages ingetekend, 1836.

Administratie van Financiën 1751-1828

In het archief van de Administratie van Financiën 1751-1828 (1.05.10.07) is informatie over plantages te vinden in de administratie van het 'hoofdgeld', de belasting op het houden van slaven. Deze administratie vindt u vanaf inventarisnummer 274. Van daaruit kunt u verder zoeken in de registers die gewijd zijn aan plantages. De serie kohieren geven de meeste informatie.

Controleur-Generaal van Financiën 1828-1903 

Controleur-Generaal van Financiën 1828-1903 (1.05.11.07). In dit bestand levert vooral de administratie van het hoofdgeld (de belasting op het houden van slaven) de meeste informatie op:

  • inventarisnummer 74: Kohier van het hoofdgeld, 1828 (met alfabetische naamwijzer op plantages)
  • inventarisnummer 75: Register van betalingen van het hoofdgeld, 1828 (met alfabetische naamwijzer, A-E)
  • inventarisnummers 92-94: Kohier van het hoofdgeld voor plantages, 1829-1832
  • inventarisnummers 146-148: Opgaven van familie en slaven ten behoeve van de hoofdgeldbelasting, 1848-1853

Daarnaast is in dit archief informatie te vinden over individuele plantages en dan met name over Hasard en Broederschap:

  • inventarisnummers 132-134: Register van uitgaande brieven van de beheerder van de plantage 'Broederschap', 1895-1911
  • inventarisnummer  131: Inventaris van de plantage Hasard aan de Boven-Commewijne, toebehorende aan het fonds van negotiatie, waarvan de directie te Amsterdam is gevestigd, 1862

De Nieuwe Wees-, Curatele- en Onbeheerde Boedelkamer 1788-1828

In het archief van de Nieuwe Wees-, Curatele- en Onbeheerde Boedelkamer 1788-1828 (1.05.11.12) is informatie te vinden over boedels waartoe slaven en plantages behoren. Houd er rekening mee dat dit archief verre van compleet en bovendien slecht toegankelijk is.

Commissie tot de zaken van de Nieuwe Wees-, Curatele- en Onbeheerde Boedelkamer 1828-1876 

Commissie tot de zaken van de Nieuwe Wees-, Curatele- en Onbeheerde Boedelkamer 1828-1876 (1.05.11.13):

  • inventarisnummers 754-3025: Stukken betreffende zowel onbeheerde boedels als wezen, 1828 - 1876. De inventarisnummers zijn min of meer alfabetisch op persoonsnaam beschreven;
  • inventarisnummers 3026-3050: Stukken betreffende plantages of houtgronden tot boedels in verband staande, 19e eeuw. De stukken zijn ingedeeld op de naam van de plantage.

Bij het Nationaal Archief kunt u over bepaalde plantages meer informatie vinden. Een aantal heeft zelfs een eigen archief nagelaten:

Bij het Nationaal Archief vindt u - afgezien van de notariële akten - geen bewijzen van grondeigendom. Akten van grondeigendom hebben wij niet. Mochten die er (nog) zijn, dan liggen deze in Suriname.

Bij het Nederlandse Economische Historisch Archief (NEHA), ondergebracht bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, is een aantal bedrijfsarchieven van Surinaamse Plantages te vinden, zoals van de plantages Vossenburg, Wayampibo en Vredesteyn. Als u op deze website zoekt op de naam van een plantage, dan komt u terecht bij de juiste collectie.

Kijkt u ook op de website van het Nationaal Archief van Suriname voor meer informatie. 

Suriname

  • Ruud Beeldsnijder, Om werk van jullie te hebben; Plantageslaven in Suriname 1730-1750 (Utrecht 1994). Informatiecentrum Nationaal Archief: S 35 56.
  • Okke ten Hove, Surinaamse emancipatie 1863; familienamen en plantages, Bronnen voor de studie van Suriname deel 24 (Amsterdam en Utrecht 2003). Informatiecentrum Nationaal archief: S 12 C 22.
  • Gerrit Jan Oostindië, Roosenburg en Mon Bijou: twee Surinaamse plantages 1720-1870, KITLV Caribbean series nr. 11. Bibliotheek Nationaal Archief V 763.11.
  • Okke ten Hove en René Janssen ed., Historisch-geografisch woordenboek van Suriname naar A.J. van der Aa 1839-1851, Bronnen voor de studie van Afro-Surinaamse samenlevingen deel 14 (Utrecht 1993). Informatiecentrum Nationaal archief: S 35 54.

In de het informatiecentrum van het Nationaal Archief ligt een facsimile-atlas van Suriname: 

  • F.C. Bubberman en C. Koeman, Schakels met het verleden: de geschiedenis van de kartografie van Suriname 1500-1971  (Amsterdam 1973). Informatiecentrum Nationaal Archief: S 50 62.

Curaçao

  • T. van der Lee, Plantages op Curaçao en hun eigenaren 1708-1845 (Leiden 1989). Informatiecentrum Nationaal Archief S 12 C 19.
  • W.E. Renkema, Het Curaçaose plantagebedrijf in de negentiende eeuw (Zutphen 1981). Bibliotheek Nationaal Archief 199 A 14.
  • Isaac S. Emmanuel en Suzanne A. Emmanuel, History of the Jews of the Netherlands Antilles (Cincinatti 1970). Bibliotheek Nationaal Archief 61 D 36-37.
  • Almanak voor de Nederlandsche West-Indische bezittingen (’s Gravenhage en Paramaribo, Jaargangen 1856, 1859 en 1860). Bibliotheek Nationaal Archief 53 A 12.