Sinds 2005 is 27 januari de Internationale Herdenkingsdag voor de Slachtoffers van de Holocaust. Op deze datum werd in 1945 Auschwitz bevrijd. In Nederland wordt de Nationale Holocaust Herdenking op de laatste zondag van januari gehouden. Deze dag herdenkt de slachtoffers van de genocide op ruim zes miljoen Joden, Roma en Sinti, maar ook de nazislachtoffers van andere minderheden, zoals gehandicapten, homoseksuelen en politieke tegenstanders van het naziregime. Adolf Eichmann was een van de belangrijkste architecten van de Holocaust.
Eichmann
Adolf Eichmann was de hoofdverantwoordelijke voor de deportatie van Joden uit heel Europa naar de concentratie- en vernietigingskampen in Oost-Europa. Na de oorlog werd hij beschuldigd van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Zijn proces kreeg wereldwijde aandacht. Aan zijn overbrenging naar Israël op 20 mei 1960 ging een spectaculaire actie vooraf. Vanuit Argentinië, waar Eichmann naartoe was gevlucht, ontvoerden Mossad-agenten hem in het diepste geheim naar Israël. Na bijna een jaar van voorbereidingen ging het proces tegen Eichmann op 11 april 1961 in Jeruzalem van start.
Proces
Het Nationaal Archief bewaart verschillende archieven over de Holocaust. Sinds vorig jaar heeft het Nationaal Archief ook een archief van het ministerie van Justitie uit de periode 1949-1987 (archiefnummer 2.09.105). In dit zeer gevarieerde archief zit ook een dossier met documenten over het Eichmann-proces. De voornaamste stukken daarin zijn berichten van de Nederlandse ambassadeur in Israël, baron W.J.G. (Willem) Gevers. Gevers hield zijn superieur, de minister van Buitenlandse Zaken, nauwgezet op de hoogte van de voortgang van het proces. Hij stuurde zittingsverslagen en gaf persoonlijk duiding aan wat hij zag.
Geen grote indruk
Eichmann maakte geen grote indruk op de Nederlandse ambassadeur die aanwezig was bij de opening van het proces. Gevers schreef: “Wanneer men hem ziet zitten of staan, in een net pak en met een grote uilenbril, enigszins kaal en met zijn houterige bewegingen, dan is het moeilijk zich te realiseren, dat deze man wordt toegeschreven de organisatie van afschuwwekkende misdrijven op een schaal die het menselijk voorstellingsvermogen welhaast te boven gaat”.
Vertrek journalisten
Drie weken later beschreef Gevers Eichmann als oninteressant van uiterlijk en als een man die zijn gevoelens niet toont. “Een afschuwelijke klerk des doods die niet eens de allure van een groot misdadiger heeft”. De baron verbaasde zich erover dat op dat moment de meest vooraanstaande buitenlandse journalisten, evenals Nederlandse verslaggevers als Herzberg, Brugsma, Mulisch en Lammers, al vertrokken waren. Hun aandacht ging uit naar andere actuele gebeurtenissen in Algerije en Cuba.
Getuigenis anti-Joodse maatregelen in Nederland
Gevers had een netwerk waardoor hij de beschikking had over veel achtergrondinformatie. Zo kende hij de aanklager en procureur-generaal Gideon Hausner, die hem vertelde dat het geen toeval was dat de deportaties van Nederlandse en Belgische Joden juist in de zitting van 10 mei - de dag van de Duitse inval in 1940 - aan de orde kwamen. De Nederlandse Yona Melkman vertelde tijdens het proces wat hem als kind tijdens de oorlog was overkomen. In zijn verklaring gaf hij een duidelijk beeld van de opeenvolgende anti-Joodse maatregelen in Nederland en hoe het er in de kampen Westerbork en Bergen-Belsen aan toeging. Zo werd het verband duidelijk met de orders van Eichmann en de belangrijkste organisatie waarvoor hij werkte, het Reichssicherheitshauptamt (RSHA).
Doodstraf
Uiteindelijk werd Eichmann na 118 zittingen van de rechtbank op 15 december 1961 veroordeeld op alle vijftien aanklachten. Hij kreeg de doodstraf. Eichmann ging in beroep bij het Hooggerechtshof, maar het hof bevestigde de veroordelingen en de straf. Nadat Eichmanns verzoek aan de Israëlische president om de doodstraf om te zetten in een levenslange gevangenisstraf was verworpen, werd hij - in Israëls enige gerechtelijke executie - op 1 juni 1962 opgehangen in de gevangenis van de stad Ramla.
Zelf onderzoek doen?
Vervolgingsslachtoffers: bekijk onder andere de zoekhulpen over de vervolging van Joden, en Roma en Sinti.
Proces Eichmann: Archief van het Ministerie van Justitie, A-dossiers en voorlopers, (1923) 1949-1987 (2005) (archiefnummer 2.09.105, inventarisnummer 6655.
