2.04.23.01 Inventaris van het archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Nijverheid en voorgangers, 1817-1877

Als adviescolleges van de regering fungeerden de Kamers van Koophandel, die in Nederland al onder het Franse bestuur waren opgericht. De leden van deze in de grotere steden gevestigde colleges werden tot 1851 door de Koning benoemd, daarna gekozen door patentplichtige ondernemers. Wel bleef koninklijke goedkeuring vereist voor oprichting van een Kamer.

Tot 1841 was de administratie van de Nijverheid belast met de goedkeuring (bij KB) van de statuten van naamloze vennootschappen van koophandel; daarna lag deze taak bij Justitie en beperkte de rol van Nijverheid zich tot advisering.

Het toezicht op maten, gewichten en weegwerktuigen werd in Nederland pas mogelijk na de invoering van het metrieke stelsel onder het Franse bestuur. In 1816 werd dit stelsel formeel overgenomen en de ijk geregeld. De wet van 1869 voorzag in de oprichting van een aparte dienst op dit gebied, de Inspectie voor het IJkwezen. Tot 1868 vielen de voorbereiding van de wet- en regelgeving en het toezicht op de ijk van maten en gewichten onder de afdeling Binnenlands Bestuur, daarna onder de afdeling Nijverheid.

Op het terrein van de buitenlandse handel poogde de regering van Willem I de handelsbelangen van het Noorden te verzoenen met die van de opkomende industrie in België, die protectie verlangde. De oprichting van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (1824) had primair als doel de export van Nederlandse producten te bevorderen.

De administratie van de Nijverheid was betrokken bij de consulaire dienst en de via deze ingewonnen handelsberichten. Bij de opheffing, begin 1841, van de toen onder Buitenlandse Zaken vallende Administratie van de Nijverheid raakte het handelsbeleid verbrokkeld over verschillende departementen: zo bleven de handelsberichten en de 'commerciële negotiatien' (handelspolitiek en handelsverdragen) vallen onder Buitenlandse Zaken, maar gingen de in- en uitgaande rechten, de Rijn-, Maas- en Scheldevaart over naar Financiën, de vennootschappen van koophandel naar Justitie en de contacten met de Kamers van Koophandel alsmede de premieverlening en het viseren van certificaten van oorsprong voor goederen bestemd voor Indië naar Binnenlandse Zaken.

Rond het midden van de 19de eeuw domineerde internationaal en ook in ons land het streven naar vrijhandel. Bij de tariefwetten van 1845 en 1862 werden de invoerrechten fors neerwaarts herzien. Voorzover van een economisch beleid kan worden gesproken, stond dit in deze decennia voornamelijk ten dienste van de handel met het buitenland.

Onder de regering van koning Willem I is, zeker ten tijde van het Verenigd Koninkrijk (1815-1830), een actief nijverheidsbeleid gevoerd. Dit werd mogelijk met behulp van gelden uit het in 1825 opgerichte Fonds voor de Nationale Nijverheid dat schenkingen, subsidies en leningen of voorschotten verstrekte. Vooral ondernemers in de Zuid-Nederlandse provincies, zoals Cockerill in Luik, profiteerden van dit beleid. De scheepsbouw werd gestimuleerd door subsidies, maar ook door bij de vaart op Indië exclusief van Nederlandse schepen gebruik te maken.

Het Fonds voor de Nijverheid verkreeg zijn middelen uit de opbrengst van de in-, uit- en doorvoerrechten en voorts uit een lening van het Amortisatiesyndicaat, welke instelling ook het geldelijk beheer van het Fonds voerde. Rond 1840 was de rol van het Fonds goeddeels uitgespeeld. Wel verleende de overheid incidenteel steun aan tentoonstellingen op het gebied van de nijverheid.

Meer samenhangend met de rol van de overheid bij de handhaving van de openbare veiligheid was het toezicht op de plaatsing van stoomtoestellen en op de oprichting en wijze van inrichting van bedrijven die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken. Voor deze zaken, ook wel aangeduid als het 'technisch gedeelte der nijverheid', werden in 1824 regelingen getroffen die lange tijd van kracht zouden blijven. Voor het gebruik van stoomtoestellen was toestemming vereist van de betrokken minister, die zijn besluit baseerde op het rapport van deskundigen en vanaf 1855 van de Dienst voor het Stoomwezen. Bij de hinderwetzaken gold een werkverdeling tussen het Rijk en de lagere overheden (gemeenten en provincies). Het stoomwezen viel tot 1893 onder de administratie van de Nijverheid, de hinderwetzaken tot 1868 onder de afdeling Binnenlands Bestuur en van 1868 tot 1893 eveneens onder Nijverheid.

De verlening van octrooi op uitvindingen van voorwerpen van nijverheid en kunst was tot 1851 binnen het departement van Binnenlandse Zaken een taak van de afdeling Onderwijs, vanaf dat jaar van de afdeling Nijverheid. Het octrooirecht was in 1817 wettelijk geregeld, waarbij werd bepaald dat de verlening door de Koning zou worden verleend. In 1869 werd het octrooirecht als in strijd met het beginsel van vrijheid van bedrijf afgeschaft. Wel hield de overheid, in casu het departement van Justitie (2e afdeling) een taak bij de regeling van en het toezicht op het gebruik van fabrieks- en handelsmerken.

In deze periode werd bij de archiefvorming het verbaalstelsel-1823 aangehouden. Verbaal en agenda's bestaan uit twee series: de serie gemerkt A betreft de stukken die formeel door de minister zelf zijn afgedaan, de serie gemerkt G de stukken waarbij de afdoening aan de administrateur van de Nationale Nijverheid was gedelegeerd. De indices 1825-1831 en répertoires (1832-1841) waren wel gemeenschappelijk: ze geven tevens aan of een stuk in verbaal-A of verbaal-G is geborgen. Tot en met het jaar 1831 is sprake van klassieke indices met registratie van stukken onder hoofden, vanaf 1832 zijn de répertoires in feite agenda's met een doorlopende nummering. De klappers verwijzen tot en met 1831 naar de pagina van de index, vanaf 1832 naar het répertoirenummer.

Over de gehele periode zijn de ingekomen stukken, te herkennen aan het in rode inkt geschreven exhibitumnummer, geborgen op datum en nummer van de minuut waarbij de afdoening plaats vond. Soms bevinden zich daarbij tevens stukken uit een eerdere fase van behandeling. Het is dus zaak in de indices vooral te letten op de minuten, dus de stukken waarvan de registratie begint met het woord 'Aan'. Binnen het verbaal zijn de minuten te herkennen aan het kenmerk 'Gearresteerd' (gevolgd door datum en nummer).

Veel stukken, ingeschreven in de A-agenda van de minister, gingen om rapport naar de administrateur (en werden na ontvangst van diens advies als A-stuk afgedaan) of werden aan de administrateur ter afhandeling overgedragen. Ook in de agenda's A en G werd deze overdracht van de stukken van A naar G en vice versa aangetekend. Het verbaal van de laatste is omvangrijker dan dat van de minister.

Over de periode 1825-1831 werd een afzonderlijk verbaal 'Mijnen' gevormd, met agenda's, indices en klappers. Vanaf juli 1831 zijn de stukken betreffende het mijnwezen opgenomen in het verbaal Nijverheid: een aparte administratie was na de afscheiding van België overbodig geworden.

In het archief zijn bepaalde stukken buiten verbaal gehouden, waaronder die betreffende de goedkeuring van de statuten van naamloze vennootschappen (1816-1841) en registers van verleende octrooien op de terreinen nijverheid en landbouw (1817-1869).

In deze periode, waarin de afdeling ressorteerde onder Binnenlandse Zaken, werd het verbaalstelsel-1823 toegepast. De indices vertonen vanaf 1842 het klassieke model, met inschrijving van stukken onder hoofden; voorin zit een nummerlijst en een enkele keer ook een hoofdenlijst. Grotere rubrieken in het willekeurig genomen peiljaar 1860 zijn: fabrieken (beroepen tegen besluiten van Gedeputeerde Staten inzake oprichting of uitbreiding), handel en scheepvaart, Kamers van Koophandel, meteorologie (toezicht op het KNMI), middelen van vervoer, mijnen, octrooiverlening, postwagens (verlening vergunningen), stoomboten, stoomwezen (verlening vergunningen voor plaatsing van stoomketels), visserij. De klappers, overigens niet over alle jaren bewaard gebleven, hebben aparte kolommen voor persoonsnamen en voor geografische namen en zaken.

De gewoonte om twee verbalen aan te houden, voor de minister en de chef van deafdeling, kwam vanaf 1841 te vervallen: er kwam nu één verbaal. De wijze van berging bleef goeddeels dezelfde als in de jaren 1825-1841, al is er enige neiging om meerdere voorstukken bij de minuut van afdoening te plaatsen. Ook in deze jaren werd op de ingekomen stukken in rode inkt datum en nummer van ontvangst genoteerd, voorafgegaan door de afkorting Exh(ibitum); op het uitgaande stuk, met het kenmerk 'Gearresteerd', werd in de marge naar dit exhibitummer verwezen. Ook in deze periode bleven bepaalde stukken buiten verbaal, waaronder bescheiden betreffende de openbare middelen van vervoer.