2.19.217 Inventaris van het archief van de NV Gemengd Bedrijf Nederlandsche Omroep-Zendermaatschappij (NOZEMA), 1935-1958

De N.V. Gemengd Bedrijf Nederlandsche Omroep-Zendermaatschappij (NOZEMA) is opgericht als gevolg van een machtigingswet van 22 juli 1935, Stb. 403.De maatschappij is van regeringswege exclusief belast met de aanleg, het beheer en de exploitatie van zendinrichtingen. Tot dan toe probeerden de omroepverenigingen AVRO, VARA, KRO, NCRV en VPRO zenders te bemachtigen, die werden geëxploiteerd in Hilversum en Huizen. De laatste werd commercieel geëxploiteerd door de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek en verhuurde zijn materieel aan de confessionele omroepen. Door het zendermateriaal in één hand te krijgen wilden regering en parlement voorkomen dat elke omroep zelf een zender zou bemachtigen en kosten zou maken, die voor een deel “in handen van de industrie” zouden belanden.

De leiding van de NOZEMA kwam in handen van een Raad van Beheer, die voor het merendeel bestond uit afgevaardigden van de omroepen. Daarnaast traden de voorzitter. De raad had vergaande bevoegdheden om te beslissen over de verdeling van zendtijd en andere zaken op het gebied van de technische vooruitgang van het radioverkeer, waar de omroepen belang bij hadden. Zij benoemde een directeur en stelde regels vast voor de bevoegdheden van de directie en de rechtspositie van het door de directie aangeworven personeel. De raad zond eigen vertegenwoordigers naar internationale overlegorganen, waarvan de Internationale Radio Unie (Union Internationale de la Radiodiffusion U.I.R) de belangrijkste was, omdat door dat overlegorgaan de toekenning van zendkanalen aan de aangesloten landen werd geregeld. Ook adviseerde zij de Nederlandse regering bij het omroepbeleid, met name door onderzoeksopdrachten te geven met betrekking tot de ontwikkeling van televisie-uitzendingen. Een belangrijke rol speelden binnen de raad de voorzitter P.S. Gerbrandij, zijn secretaris A.A.M. Enserinck en de directeur A. Dubois, die ook zitting hadden in andere adviesorganen als de Contactcommissie voor de Werelduitzendingen en de Commissie voor den Draadomroep. Zij voerden met hun mederaadsleden een discussie over de rol van de NOZEMA bij de exploitatie van een op te richten Radio Wereldomroep, een onderneming die na.

De vennootschap gaf aandelen uit. Vanaf 1937 werden er aandeelhoudersvergaderingen gehouden, waarvoor de Raad van Beheer zich moest verantwoorden.

De NOZEMA nam de zenders over van de Hilversumse Draadloze Omroep en de Nederlandsche Draadloze Omroep te Huizen, en ontwikkelde ter vervanging van de bestaande inrichtingen een nieuw zendercomplex .in de gemeenten Lopik en Jaarsveld. Ook coördineerde zij de plaatselijk opgerichte gemeentelijke of commerciële centra voor radiodistributie door middel van draadomroep. Zelf bouwde en exploiteerde zij centrales in Delft, Hengelo/Almelo/Borne en Helmond. Haar functie werd in 1941 door de bezetter beëindigd doordat deze de omroepen liet integreren in één Rijksradio de Nederlandsche Omroep, ze nadien door Dubois liet liquideren en alle zendapparatuur overdroeg aan de PTT. Als gevolg hiervan liquideerde directeur Dubois ook de NOZEMA.

Toen in 1947 de liquidatie van de NOZEMA ongedaan werd gemaakt, was ook het omroepbestel in oude glorie hersteld. De bestuursstructuur werd dezelfde als die van vóór de oorlog, maar de draadomroep bleef in handen van de PTT en kwam buiten de bevoegdheid van NOZEMA te vallen, evenals de leiding over de in 1947 opgerichte Radio Nederland Wereldomroep. Wat overbleef was de draadloze zendapparatuur met zijn masten, die nu ook zouden moeten worden toegepast op de televisie, die in 1951 zijn intrede deed. Bij de experimentele voorbereiding was NOZEMA nauw betrokken.

De oprichting van de Nederlandse Televisie Stichting betekende het einde van de raad van beheer. Een raad van commissarissen nam de taken van de raad over.