Selectie onderwerpen Openbaarheidsdag 2026

Ook dit jaar worden er verschillende stukken van en over het koningshuis openbaar. Waaronder een handgeschreven uitnodiging van de Engelse koning George VI. In deze brief nodigt hij Juliana en ‘Bernilo’ uit voor een staatsbezoek aan Engeland. Ook het concept-antwoord van Juliana gericht aan ’Bertie’ is bewaard gebleven.

Afbeelding staatsbezoek: 

Foto: fotograaf onbekend, Nationaal Archief / Collectie Anefo. Staatsbezoek aan Groot-Brittannië 1950. Koningin Juliana en prins Bernhard in een open rijtuig tijdens het passeren van St. Pauls Cathedral, op weg naar Guildhall, waar zij gast zijn van de Lord Mayor van Londen
U kunt deze afbeelding rechtenvrij gebruiken. 

In het archief van de Procureur-Generaal bij het gerechtshof te ’s-Gravenhage zit een dossier over Margaretha (Greet) Hofmans. Het gerechtshof onderzoekt of deze vertrouwelinge van koningin Juliana strafrechtelijk vervolgd kan worden, omdat ze 'geneeskundige diensten' verleent zonder bevoegd te zijn. In het dossier zijn verschillende getuigenverklaringen opgenomen van mensen die door Hofmans ‘behandeld’ zijn. Ook zijn onderzoeksrapporten opgesteld over haar contacten met het Koninklijk Huis. Dit is zes jaar voordat de affaire-Hofmans gaat spelen. De contacten tussen Hofmans en prins Bernhard zijn in die periode nog goed. Zo vergezelt ze hem naar Engeland en naar zijn familie in Duitsland. Een van de rapporten vermeldt dat mensen moeilijk van Hofmans af kunnen komen. Dit kan mogelijk ook gelden voor het koningshuis.

In de jaren na de bevrijding van Nederland in 1945 worden de veiligheidsdiensten, die tijdens de bezetting zijn opgedoekt, opnieuw opgebouwd. De nieuwe Nederlandse Centrale Veiligheidsdienst heeft vooral collaborateurs en voormalige aanhangers van het nationaalsocialisme in het vizier. Maar dat verandert als de angst voor het communisme toeneemt en de Koude Oorlog zijn intrede doet.

Angst voor communisme

Tijdens de Koude Oorlog (1945/47 – 1989/91) houden de Nederlandse veiligheidsdiensten prominente communisten scherp in de gaten. En leggen soms tientallen jaren lang dossiers van hen aan. Ze houden reisbewegingen bij, infiltreren op partij- en redactievergaderingen en bewaren krantenknipsels en publicaties. De eerste delen van de dossiers (looptijd tot en met 1950) over een aantal leden van de communistische top worden nu openbaar. 
 

Collaboratie met de Duitsers

De BVD houdt niet alleen personen met communistische sympathieën in de gaten, maar ook verdachten van collaboratie met de Duitse bezetter. Een van hen is Jan Kloosterboer die al vóór mei 1940 wordt opgepakt op verdenking van spionage voor de Duitsers. Tijdens de bezetting is Kloosterboer op vrije voeten gesteld, maar in 1945 wordt hij weer opgepakt en veroordeeld voor collaboratie. Uiteindelijk verleent koningin Juliana hem gratie. 

In 1975 wordt Suriname onafhankelijk van Nederland. In het archief Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken 1972-1975 is hierover informatie te vinden.

Discussies over nationaliteit en migratie

Voor de onafhankelijkheid van Suriname wordt de Ministeriële Commissie Onafhankelijkheid Suriname (MICOS) in het leven geroepen. MICOS buigt zich over nationaliteit, ontwikkelingshulp, migratieproblematiek, de positie van verschillende bevolkingsgroepen én de opbouw van het Surinaamse leger.

Om te bepalen wie na de onafhankelijkheid de Surinaamse nationaliteit zou krijgen en wie de Nederlandse, wordt de zogeheten toescheidingsovereenkomst gemaakt. In de toelichting bij deze overeenkomst wordt duidelijk waarom Nederland de komst van Surinamers wil beperken. Overbevolking en tekort aan huizen zijn belangrijke argumenten, maar ook het ontstaan van “rassenproblemen die Nederland niet eerder heeft gekend”. Na generaties lang “vreedzaam leven” zou er volgens deze toelichting in de jaren zeventig sprake zijn van een “abnormale toename van geweld”. Dat argument wordt niet met cijfers of voorbeelden onderbouwd. 
 

Schadevergoeding voor koloniale uitbuiting

Dat de inheemse bevolking van Suriname al langere tijd aandacht vraagt voor het leed dat hen is aangedaan wordt duidelijk in een rechtszaak die in 1975 wordt aangespannen. Een groep inwoners van Suriname die zich ‘de Indiaanse Raad’ noemt, verzet zich, in een door veel mensen ondertekende petitie, tegen de soevereiniteitsoverdracht. Ze eisen teruggave van hun land en compensatie voor het leed dat hen is aangedaan. Ze roepen daarbij zowel premier Den Uyl als koningin Juliana ter verantwoording en willen dat zij voor de rechtbank in Paramaribo verschijnen. De Nederlandse reacties op deze eis variëren van ongeloof tot openlijk racisme en uiteindelijk wordt de zaak niet ontvankelijk verklaard. In inventarisnummer 97 zit een rapport uit 1972 van A.N. Jubithana over de positie van de inheemse bevolking van Suriname bij en na de onafhankelijkheid. 

BVD: ‘Surinaams extremisme’

In Nederland wonende Surinamers worden al sinds de jaren vijftig in de gaten gehouden door de BVD. Vooral de mensen die politiek actief zijn en zich uitspreken tegen racisme en westers kolonialisme. De flinke stapel BVD-rapporten uit de periode 1959-1962, die in het archief zijn samengevat onder het kopje ‘Surinaams extremisme’, bevat onder andere informatie over Hugo Olijfvelt en medeoprichter van Sranang Krioro, en Otto Huiswoud, voorzitter van de vereniging Ons Suriname. 
Tussen de rapporten zitten ook verschillende door de BVD verzamelde publicaties en brochures van en voor in Nederland wonende Surinamers. Extra opvallend is een uitgebreid en kritisch stuk van Corly Verlooghen, een pseudoniem van de dichter Rudi Ronald Bedacht, over het standbeeld van Johan Pieterszoon Coen in Hoorn. Bedacht wijst er in 1960 al op dat deze “hogepriester van het kolonialisme” toch echt geen standbeeld verdient. Dit dossier bevat ook een uitgebreide analyse van de BVD van alle Surinaamse politieke groeperingen in 1975.

Een aantal politiek leiders uit de Zuid-Molukken roept op 21 april 1951 de Republiek der Zuid-Molukken/Republik Maluku Salatan (RMS) uit, maar deze wordt niet erkend door Indonesië. De regering in ballingschap van de RMS vestigt zich vanaf 1966 in Nederland onder leiding van president Manusama. Dan wonen al 12.5000 KNIL-militairen en hun gezinnen in Nederland. Het is aanvankelijk de verwachting dat het verblijf van de Molukse gemeenschap in Nederland tijdelijk zou zijn, en dat zij kunnen terugkeren naar hun moederland.  

Als in de jaren 70 blijkt dat dit niet het geval is, vindt er onder de Molukse gemeenschap in Nederland radicalisering plaats. Dat leidt in eerste instantie tot een aantal mislukte pogingen tot gijzelingen. In de ochtend van 2 december 1975 weten zeven Zuid-Molukse jongeren uit Bovensmilde een trein uit Groningen te kapen. Zij brengen deze tot stilstand in de buurt van het dorp Wijster en houden de passagiers in de trein in gijzeling. Na 12 dagen geven de treinkapers zich over. Bij deze gijzelingsactie worden drie gijzelaars doodgeschoten; de machinist en twee passagiers.

Ook in 1950 is het gebrek aan woningen een groot probleem. Die woningnood en de woonsituatie van veel Nederlanders beïnvloedt “de morele en fysieke toestand van de bevolking”. Van verschillende kanten wordt daarom gezocht naar oplossingen. Een aantal daarvan is terug te vinden in dossiers uit het Geheim archief Kabinet van de Koningin, 1946-1975 (1984).

Om de snelheid van het bouwen van nieuwe woningen te verhogen, wordt voorgesteld om te werken met “volledig geprefabriceerde montagebouw, die esthetisch verantwoord blijft”. Per locatie zouden op die manier 10.000 woningen gerealiseerd kunnen worden. Belangrijk is daarbij wel dat de coördinatie bij één persoon moet liggen. Binnen één jaar moeten dan de eerste resultaten te zien zijn. 
     
De architecten Bakker en Zwaagstra gaan een stap verder. Zij hebben uitgewerkte plannen om een nieuwe stad te bouwen ergens in de periferie van een van de grote Nederlandse steden. Voor de locatie doen zij een specifieke suggestie, namelijk het uiterste westpunt van het eiland Rozenburg, ten zuidwesten van Rotterdam. Die nieuwe nederzetting zou plaats moeten bieden aan ongeveer 25.000 woningen, geschikt voor een bevolking van circa 100.000 personen. 

Dit jaar vallen er tijdens Openbaarheidsdag geen Ministerraadnotulen vrij, omdat deze niet zijn overgebracht. Het proces van overbrenging voor de Ministerraadnotulen van het jaar 2000 is wel gestart. Wij streven ernaar dat deze op dinsdag 31 maart 2026 beschikbaar komen, en wij laten u voor die tijd nog weten wat er zoal in te vinden is.