24 september is de dag dat Johan de Witt 400 jaar geleden in Dordrecht werd geboren. Als regentenzoon weet hij zich te ontwikkelen tot de belangrijkste politicus in de 17e eeuw. In 1672 komt hij, samen met zijn broer Cornelis de Witt, op een gruwelijke manier aan zijn einde. Wie meer wil weten over Johan de Witt kan veel informatie vinden in de brieven die het Nationaal Archief bewaart.
Glansrijke carrière
De Witt gaat na de Latijnse school naar Leiden om rechten te studeren. Na zijn studie maakt hij van oktober 1645 tot juli 1647 samen met zijn broer Cornelis een Grand Tour door Europa. Het Nationaal Archief bewaart het reisjournaal dat Johan toen heeft bijgehouden. Na zijn terugkeer vestigt hij zich als advocaat in Den Haag. Drie jaar later keert hij als pensionaris (juridisch en ambtelijk adviseur) terug in Dordrecht.
Als afgevaardigde namens de stad Dordrecht in de Staten van Holland is hij al vaak op het Haagse Binnenhof te vinden. De Witt is als pensionaris van Dordrecht ook de plaatsvervanger van de raadpensionaris. Hij doet zo veel (Haagse) bestuurlijke en politieke ervaring op.
Machtig man
In 1653 wordt De Witt raadpensionaris van het gewest Holland. Hij is daarmee de hoogste ambtenaar van Holland en voorzitter van de Staten van Holland. De Witt neemt vanuit zijn functie deel aan de vergaderingen van de Staten-Generaal. Hij is daardoor de belangrijkste staatsman in de Republiek der Verenigde Nederlanden. Ook, omdat hij geen stadhouder naast zich heeft. In feite combineert De Witt de functies van minister-president, minister van Financiën en minister van Binnenlandse en van Buitenlandse Zaken.
Stadhouderloos tijdperk (1650-1672)
Na de dood van stadhouder Willem II in 1650 is er geen geschikte opvolger. Zijn zoon Prins Willem III, die acht dagen na de dood van zijn vader wordt geboren, is nog te jong om stadhouder te zijn. Bovendien wordt het stadhouderschap met het Eeuwig Edict in 1667 ‘voor eeuwig’ afgeschaft. De machtige positie van raadpensionaris Johan de Witt wordt desondanks steeds in twijfel getrokken door prinsgezinde partijen. Die willen de jonge prins Willem III tot stadhouder laten benoemen.
Rampjaar 1672
In het beruchte Rampjaar 1672 vallen Frankrijk, Engeland en de bisdommen van Keulen en Munster de Republiek van drie kanten aan. Het verwaarloosde landleger van de Republiek is hier niet tegen opgewassen. De oorlog zorgt voor prijsstijgingen en voedseltekorten. De verarmde bevolking lijdt honger en zoekt een zondebok voor alle ellende. Johan de Witt en zijn broer Cornelis krijgen de schuld van alles wat misgaat in de Republiek. Er ontstaat een enorme haat- en lastercampagne tegen de broers. Cornelis wordt ervan beschuldigd een moordaanslag op prins Willem III te hebben beraamd en wordt in juli 1672 gevangengenomen.
Eind van de gebroeders De Witt
Prins Willem III is begin juli 1672 benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland en opperbevelhebber van het leger van de Republiek. Dit betekent het einde van De Witts carrière. Op 4 augustus 1672 neemt Johan de Witt ontslag als raadpensionaris. Het Hof van Holland veroordeelt Cornelis de Witt op 20 augustus, zonder opgaaf van redenen, tot levenslange verbanning uit Holland.
Op dezelfde dag gaat Johan de Witt naar de Haagse Gevangenpoort om zijn broer op te halen. Ondertussen verzamelen opgehitste burgers zich rond de Gevangenpoort. Ze sleuren de broers naar buiten en vermoorden hen op een afschuwelijke manier.
Nalatenschap van De Witt
Drie dagen na de dood van De Witt nemen de Staten van Holland zijn papieren nalatenschap in beslag. Hierin zitten 35.000 brieven die het Nationaal Archief tot op de dag van vandaag bewaart. In de brieven leren we Johan de Witt niet alleen als politicus kennen, maar ook als vader en echtgenoot.
Meer weten?
U kunt zelf onderzoek doen in de brieven van Johan de Witt. Bekijk de zoekhulp met bijbehorende index Briefwisseling van Johan de Witt, 1653-1672.
Op dit moment zijn alleen de diplomatieke brieven aan Johan de Witt in de index te vinden. De andere brieven worden in de toekomst aan de index toegevoegd.
Archieven
- 3.01.17 archief Johan de Witt, raadpensionaris van Holland, 1653-1672
- 3.20.66.01 archief familie De Witt-Beijerman
Literatuur
- M. Eekhout e.a., De wereld van De Witt, (Zwolle 2025), 509 B21
- J. Huysman en R. Peeters, Johan de Witt en het Rampjaar Een bloemlezing uit zijn correspondentie (Soest 2022) S38 304
- J. Huysman en R. Peeters, Johan de Witt en Frankrijk Een bloemlezing uit zijn correspondentie (Soest 2020) S38 303
- I. Huysman en R. Peeters, Johan de Witt en Engeland Een bloemlezing uit zijn correspondentie (Soest 2020) S38 302
- I. Huysman en R. Peeters, Vrouwen rondom Johan de Witt (Soest 2023) S38 305
- J. de Haan, De eerste minister van de Republiek De Hollandse raadpensionaris in de zeventiende eeuw (Amsterdam 2024) 509 E12
- L. Panhuysen, De Ware Vrijheid De levens van Johan en Cornelis de Witt (Amsterdam 2005), 179 B13
Tentoonstelling
In de tentoonstelling De wereld van Johan de Witt in het Dordrechts museum (t/m 7 december 2025) zijn negentien archiefstukken te zien uit de collectie van het Nationaal Archief.
