Op 9 november 1989 valt de Berlijnse Muur. Duizenden Oost-Berlijners bestormen de grensposten, nadat een partijleider van de Duitse Democratische Republiek (DDR) eerder die dag tijdens een persconferentie per ongeluk heeft gezegd dat burgers de grens over mogen. Aan de val van de Muur gaan grootschalige en wekenlange protesten vooraf.
Het Nationaal Archief bewaart sinds kort het archief van de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging in de DDR uit de periode 1975-1990 (archiefnummer 2.05.492). Het is een zeer gevarieerd archief met stukken over onder meer de economische betrekkingen, culturele samenwerkingsprojecten, vluchtelingen en spionage, maar ook stukken over de periode direct na de val van de Muur.
Illegale handel
Na de val van de Muur duurt het nog een jaar voordat Oost- en West-Duitsland herenigd wordt. In die overgangsperiode proberen verschillende personen een slaatje te slaan uit de chaos die was ontstaan. Zo wordt er onder meer illegaal gehandeld in antiek en kunst uit Oost-Duitsland. In het ambassade-archief zit hiervan een fraai voorbeeld.
Geheim kunstdepot
Een journaliste van De Telegraaf ontvangt begin maart 1990 een uitvoerige brief van een Oost-Duitser die beweert de locatie te weten van een geheim kunstdepot in de DDR. Hierin zouden kunstwerken liggen die in de Tweede Wereldoorlog uit Nederland, België en Polen waren geroofd. De briefschrijver geeft aan de Oost-Duitse én de West-Duitse autoriteiten niet te vertrouwen. Hij wil graag de kunstschatten, die volgens hem “meerdere honderden miljoenen dollars” waard zijn, terug laten keren naar het land van herkomst. Om de interesse nog wat aan te wakkeren meldt hij terloops dat op een aantal kisten met kunstwerken “zeer bekende namen staan”.
Bergingskosten
De briefschrijver stelt voor dat rechthebbenden en geïnteresseerde musea in Nederland de bergingskosten betalen, waarna de kunst rechtstreeks naar Nederland vervoerd zal worden. Zo kunnen de Duitse autoriteiten omzeild worden. De Telegraaf zou een oproep in de krant moeten plaatsen waarin geïnteresseerden opgeroepen worden geld te doneren. In totaal zou anderhalf tot twee miljoen D-Mark nodig zijn voor het bergen van de kunstschatten.
Overleg met Binnenlandse Zaken
Na een telefoongesprek met de Oost-Duitser, neemt de journaliste contact op met het ministerie van Binnenlandse Zaken over hoe te handelen. Waarschijnlijk vertrouwde ze het ook niet helemaal. Afgesproken wordt dat ze de Oost-Duitsers om bewijsmateriaal zal vragen (foto’s en beschrijvingen van de objecten). Dit bewijsmateriaal zou nodig zijn als de Oost-Duitse autoriteiten ingelicht moesten worden. Ook moet de journaliste proberen de kostprijs voor de berging naar beneden te brengen.
Duits bezoek
Een week later komt de Oost-Duitser met een compagnon naar De Telegraaf voor een overleg. Volgens een verslag van de journaliste waren ze ‘zeer armoedig gekleed’. Ook komen ze “wereldvreemd op haar over, en naïef, aangezien zij instemden met haar voorstel om alvast een foto van hen te maken […]. Ze maakten een labiele indruk, op de rand van het criminele.” Bewijsmateriaal hebben ze niet bij zich. Wel laten ze doorschemeren dat het kunstdepot zich bevond in een oude mijn in het Oost-Duitse deel van de Harz. Verder staan ze erop dat ze zelf de berging van de kunstwerken zouden verzorgen.
Meer overleg
Ondertussen voert het ministerie van Binnenlandse Zaken overleg met de afdeling Kunst en Antiek van de Centrale Recherche Informatiedienst. Deze afdeling hield zich onder meer bezig met roofkunst. Ook Buitenlandse Zaken en de ambassade in Oost-Berlijn worden ingelicht. In het codebericht wordt benadrukt ”dat de Nederlandse overheid in geen geval aan een illegale transactie wenst mee te werken”.
Druk opvoeren
Begin april ontvangt de journaliste opnieuw een brief van de Oost-Duitser. Hierin benadrukt hij nogmaals geen inmenging van overheden te willen. Bovendien voert hij de druk verder op. Hij dreigt de kunstwerken naar Zuid-Amerika te verschepen en op de particuliere Amerikaanse kunstmarkt aan te bieden, als Nederland het geld voor de berging niet bij elkaar krijgt.
Sisser
Het is onbekend hoe op deze brief is gereageerd. Stukken daarover zitten in ieder geval niet in het ambassade-archief. Misschien is er helemaal niet op gereageerd, want nog geen week later, op 9 april, wordt de Oost-Duitser in de DDR opgepakt voor oplichting. Hiermee loopt de zaak met een sisser af.
