Deze zogenoemde ‘portolaan’ is de oudste zeekaart in de collectie van het Nationaal Archief. Op de kaart is een groot deel van Europa en Noord-Afrika te zien. Helemaal links staat:
“Jacobus Russus me fecit/Inlla/nobili civitate mes/sanne anno domini 1533. Amen."
Ofwel:
“Jacobus Russus heeft mij in de edele stad Messina vervaardigd in het jaar Ons Heren 1533. Amen.”
Herkomst
In 1868 krijgt het archief de papieren binnen van het Haagse Hofje van Hoogelande. Tussen deze documenten zitten ook papieren van Jan van Duivenvoorde, heer van Warmond en Alkemade (1547-1610). Van Duivenvoorde is in 1596 onderdeel van een aanval op de Spanjaarden in eigen land, waarbij een Spaanse vloot in de haven van Cadiz wordt geplunderd. Het is zeer waarschijnlijk dat Jan van Duivenvoorde bij deze aanval in het bezit komt van de portolaan. En zo is deze kaart eeuwen later nog onderdeel van de collectie van het Nationaal Archief.
De naam ‘portolaan’ is afgeleid van het Latijnse woord ‘portus’, dat haven betekent. De naam zegt iets over het gebruik: dit type kaart is bedoeld voor de kustvaart en niet voor de vaart op open zee. De portolaan kan gebruikt worden zolang de schipper de kust in zicht heeft.
De zeekusten met havens, steden, dorpen en rivieren zijn dan ook zeer precies weergegeven. Gevaarlijke plaatsen aan de kusten (zoals klippen en ondieptes) zijn met kruisjes of punten aangeduid. Alles wat een schipper kan helpen bij het navigeren van zijn schip is gedetailleerd op de kaart gezet. Wat er achter de kustlijn ligt, is in dat opzicht niet belangrijk. Die ruimte is op de kaart daarom opgevuld met afbeeldingen van vorsten, steden en dieren. Uit deze afbeeldingen blijkt hoe Europeanen in deze tijd alles wat ze niet weten opvullen met fantasie, gevoed door stereotypes en vooroordelen. Noord-Afrika wordt door de maker gevuld met kamelen, palmbomen, mannen met tulbanden en zwaarden.
Een bijzonder detail bevindt zich helemaal rechtsonder. Hier is de Rode Zee afgebeeld, die letterlijk rood is ingekleurd. In het noordelijk deel van de Rode Zee is een horizontale baan zichtbaar. Dit is waar Mozes – volgens de maker van de Portolaan – een pad heeft gecreëerd door de Rode Zee.
De vorm van de kaart is voor hedendaagse ogen misschien wat opmerkelijk, maar onthult iets over het materiaal. De kaart is getekend op perkament, dierenhuid. De versmalling rechts is de nek van het dier. Uit de nog zichtbare haarzakjes kan worden afgeleid dat het hier om de huid van een geit gaat. Dat er gebruik is gemaakt van perkament, betekent dat de kaart waarschijnlijk bedoeld is voor gebruik op een schip. Perkament kan veel beter tegen zeewater dan papier.
De kaart is kenmerkend voor de eerste helft van de 16e eeuw. Europeanen handelen dan nog volop in het Middellandse zeegebied en langs de kusten van Europa. Deze periode loopt wel langzaam op zijn einde, nu Europeanen ook de Atlantische oceaan oversteken en naar Azië varen. In korte tijd koloniseren verschillende Europese machten grote delen van de wereld. Hierbij zetten zij uitbuiting, onderdrukking en slavernij in om hun koloniale macht te behouden en maximale winsten te bewerkstelligen.
Onderstaande gegevens zijn nodig om de archiefstukken op te vragen in het Nationaal Archief. Gedigitaliseerde stukken kunnen in hoge kwaliteit gedownload worden.
Portolaan (1533)
Verzameling binnenlandse kaarten Hingman, ca. 1500-1813 (ca. 1870).
4.VTH, inv. nr. 3803.
