2.02.24 Inventaris van het archief van de Raad van State: Afdeling Geschillen van Bestuur: Toegangen en Notulen, 1945-1996

De Raad van State behoort met onder andere de Staten-Generaal, de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman tot de Hoge Colleges van Staat. De geschiedenis van de Raad van State gaat terug tot de zestiende eeuw, toen door Keizer Karel V onder de naam Conseil d'Etat een adviserend lichaam in het leven werd geroepen. In ons huidige staatsbestel vervult de Raad belangrijke adviserende en rechtsprekende functies die voortvloeien uit de zorg voor een goede, evenwichtige en harmonische wetgeving alsmede uit de zorg voor de bescherming van de rechtspositie van de burger ten opzichte van de overheid en van een lagere tegenover een hogere overheid. De Grondwet wijdt enkele artikelen aan de Raad van State. De verdere regeling is neergelegd in de Wet op de Raad van State. Ingevolge het Statuut voor het Koninkrijk treedt de Raad van State op als Raad van State van het Koninkrijk.

Samenstelling van de Raad van State:

• Voorzitter: Hare Majesteit de Koningin
• Leden van het Koninklijk Huis die zitting hebben (N.B. Situatie per 31 december 1996):
• 1. ZKH Claus, Prins der Nederlanden
  2. ZKH Willem-Alexander, Prins van Oranje, Prins der Nederlanden
• Vice-President
• Staatsraden: ten hoogste 28; onder wie de Voorzitter van de Afdeling Bestuursrechtspraak
• Staatsraden in buitengewone dienst; ten hoogste 25

• Het uitbrengen van adviezen aan het Staatshoofd op het terrein van de wetgeving en bestuur. Deze adviserende taak wordt uitgeoefend door de Volle of Plenaire Raad, daartoe verdeeld in afdelingen die elk betrekking hebben op een departement.
• Het tijdelijk uitoefenen van het koninklijk gezag onder bepaalde omstandigheden. De Grondwet noemt een aantal situaties waarin de Raad van State het koninklijk gezag waarneemt, zolang noch een koning, noch een regent dit uitoefent. Dergelijke situaties hebben zich sedert 1861 slechts gedurende twee korte tijdvakken in de jaren 1889 en 1890 voorgedaan.
• De behandeling van administratieve beroepen en andere geschillen, voor zover de beslissing opgedragen is aan de Kroon. Deze adviserende taak van de Raad wordt uitgeoefend door de Afdeling voor de Geschillen van Bestuur, verdeeld in een aantal kamers. Met ingang van 1 januari 1988 is de regeling met betrekking tot het Kroonberoep door het inwerkingtreden van de Tijdelijke wet Kroongeschillen, TwK, nogal ingrijpend veranderd.
• Het beslissen in bij de Wet administratieve rechtspraak overheidsbeschikkingen (Wet Arob) opgedragen geschillen. Deze rechtsprekende taak van de Raad wordt uitgeoefend door de Afdeling Rechtspraak, verdeeld in een aantal kamers.

Voor een uitgebreide institutionele inleiding verwijs ik naar PIVOT-rapport nr. 17 DRIEMAAL 's RAADS RECHT.

De Wet op de Raad van State, zoals voor de eerste keer tot stand gekomen op 21 december 1861 (Stb. 1861, 129), was de vervulling van de in de Grondwet gestelde opdracht, om de samenstelling en bevoegdheden van de Raad van State bij wet te regelen.

Deze wet bevatte tevens de instelling van een Afdeling voor de Geschillen van Bestuur, belast met de behandeling van het zogeheten Kroonberoep. Dit was een procedure voor burgers, maar ook voor lagere overheden om meningsverschillen over beslissingen op grond van een groot aantal wetten voor te leggen aan de Kroon, dat wil zeggen de centrale overheid.

De Kroon nam op basis van het advies van de Afdeling voor de Geschillen van Bestuur, die de rechtmatigheid en de doelmatigheid van het geval had onderzocht, de eindbeslissing.

Bij Wet van 1 mei 1975, Stb. 283, tot wijziging van de Wet op de Raad van State is de Afdeling Rechtspraak van de Raad van State ingesteld. Deze instelling hing samen met de inwerkingtreding op 1 juli 1976 van de Wet administratieve rechtspraak overheidsbeschikkingen (AROB), die de mogelijkheid opent tegen de daarin bedoelde administratieve beschikkingen van zowel de centrale als van de lagere overheid voorziening te vragen bij de Afdeling Rechtspraak.

Nadien is de wet onder meer gewijzigd bij de Wet openbaarheid van bestuur van 9 november 1978 (Stb. 581), waarbij de bepaling is opgenomen dat de adviezen van de Raad inzake wetgeving als regel openbaar worden gemaakt.

Als gevolg van een beslissing van het Europese Hof voor de rechten van de mens, waarbij werd bepaald dat het beroep op de Kroon niet als onafhankelijke rechtspraak kon worden beschouwd, was het noodzakelijk de wetgeving inzake het Kroonberoep aan te passen

Europese Hof voor de rechten van de mens, 25 oktober 1985 (Benthem), AB 1986, nr. 1.

. Dit heeft geleid tot de Tijdelijke wet Kroongeschillen (TwK), met een werkingsduur van vijf jaar (Stb. 1987, 317).

Bij de inwerkingtreding van de TwK op 1 januari 1988, is de Afdeling Geschillen van Bestuur zelfstandig en onafhankelijk rechter geworden inzake de meeste geschillen die tot dan door de Kroon in administratief beroep werden beslist.

Bij de inwerkingtreding van de Algemene Wet Bestuursrecht is ook deze wet ingetrokken.

Ik wil mij in deze inleiding verder alleen bezighouden met de Afdeling voor de Geschillen van Bestuur en de Afdeling Rechtspraak van de Raad van State.

Op het taakgebied administratieve rechtsbescherming, doet deze afdeling sinds 1861 de voorbereiding van de koninklijke uitspraak in publiekrechtelijke geschillen, waarvan de beslechting in afzonderlijke wetten aan de Kroon is opgedragen. De Afdeling draagt de uitspraak voor, de Kroon beslist.

Voor 1976 werd de instructiefase uitgevoerd op het betreffende ministerie. Zodra een dossier kompleet was en niet ingetrokken, werd dit gehele dossier "aanhangig gemaakt" bij de Afdeling voor de Geschillen van Bestuur van de Raad van State. Omdat de gehele instructiefase op het departement plaatsvond, kwam het slechts zelden voor dat een aanhangig gemaakte zaak nog werd ingetrokken.

Wanneer een zaak ter zitting was geweest, werd het ontvangen dossier tesamen met het advies van de Afdeling voor de Geschillen van Bestuur naar het betreffende ministerie retourgezonden. De stukken die in het dossier van de Raad van State achterbleven betroffen voornamelijk de intern opgemaakte stukken, zoals nota's, opmerkingen van de leden, notulen, presentielijst en concept-advies. (N.B. Notulen en presentielijsten werden niet in het dossier gelaten, doch in aparte series geplaatst.)

In 1976 trad de Wet AROB inwerking. De administratie ten behoeve van de Afdeling Rechtspraak werd onafhankelijk van de Afdeling Geschillen van Bestuur opgezet, waarbij werd besloten een zaak vanaf het ingestelde beroep tot en met de intrekking danwel uitspraak, in de eigen administratie op te nemen. Tevens werd besloten dat ook de Afdeling Geschillen van Bestuur de instructiefase zelf zou gaan doen.

De Afdeling Rechtspraak heeft als taak het nemen van beslissingen in geschillen die haar door de Wet administratieve rechtspraak overheidsbeschikkingen (AROB) zijn opgedragen. Deze Wet Arob van 1 mei 1975 (Stb. 1975, 284) is op 1 juli 1976 in werking getreden (Stb. 1976, 234). De Afdeling voor de Geschillen van Bestuur blijft als vanouds belast met het adviseren van de Kroon inzake administratieve beroepszaken, die niet onder de werking van de Wet Arob vallen. De Wet Arob maakt beroep mogelijk tegen alle beschikkingen van de overheid. Niet langer is het de Kroon, die beslist na advies van de Raad van State. De Raad van State wordt een zelfstandige administratieve rechter.

De Secretarie werd in 3 kamers verdeeld. Deze kamers werden weer verdeeld in vooronderzoek en voortgezet onderzoek die weer in secties werden ingedeeld.