2.11.03 Inventaris van het archief van de Directie van de Landbouw: Afdeling Domeinen, Staatsbosbeheer en Cultuurtechnische Zaken, 1898-1941

Gedurende de negentiende eeuw was de bemoeiing van de rijksoverheid met de landbouw beperkt. En waar die bestond, was deze bij verschillende ministeries ondergebracht. De grote economische landbouwcrisis tijdens het laatste kwart van deze eeuw werd de noodzaak gevoeld om de overheid een actievere rol toe te bedelen op het gebied van de landbouw. Daarbij werd het als wenselijk geoordeeld de zorg voor de landbouw aan één minister toe te vertrouwen. Zo werd per 1 februari 1898 bij het Ministerie van Binnenlandse Zake de Afdeling Landbouw opgericht. Deze afdeling werd belast met de taken op landbouwgebied die daarvoor werden verricht door de ministeries van Binnenlandse Zaken, van Waterstaat, Handel en Nijverheid, van Financiën en van Justitie. Van het Ministerie van Financien kwam de zorg over voor de ontginning van de staatsduinen op Texel en bij Schoorl, het beheer der duinen tussen Wassenaar en Scheveningen, het beheer van het Haagse Bos en het beheer van de bossen en landerijen in westelijk Noord-Brabant, behoord hebbend tot de voormalige dotatiegoederen van Prins Frederik (de staatslandbouwdomeinen).

De Afdeling Landbouw, onder leiding van een directeur-generaal, werd in maart 1906 omgezet in de Directie van de Landbouw. De afdeling en directie hebben achtereenvolgens tot verscheidene ministeries behoord:

1898-1901	Binnenlandse Zaken
1901-1905	Waterstaat, Handel en Nijverheid
1905-1922	Landbouw, Nijverheid en Handel
1923-1932	Binnenlandse Zaken en Landbouw
1932-1933	Economische Zaken en Arbeid
1933-1935	Economische Zaken
1935-1937	Landbouw en Visserij
1937-1940	Economische Zaken
1940-1945	Landbouw en Visserij

Als directeur-generaal hebben achtereenvolgens gefunctioneerd:

1898-1901	mr C.J. Sickesz
1901-1909	dr H.J. Lovink
1910-1925	dr P. van Hoek
1925-1931	dr A.J. Swaving (waarnemend)
1931-1934	ir Th.J. Mansholt (waarnemend)
1934-1934	mr J.J. Wintermans (waarnemend)
1935-1941	ir A.L.H. Roebroek

De Directie van de Landbouw was onderverdeeld in een aantal afdelingen, in de tijd variërend in aantal van vier tot twaalf. De taken op gebied van het domein- en bosbeheer, alsmede van natuurbescherming, ontwatering, ruilverkaveling en de algemene landbouwwetgeving, werden uitgevoerd door de afdeling, genaamd:

1906-1910	afdeling Domeinen
1910-1920	4e afdeling Algemene Landbouwwetgeving, Bosbouw en Domeinen
1920-1921	4e afdeling bureau A Juridische zaken; bureau B Staatsbosbeheer en Rentambten
1921-1922	4e afdeling bureau A Juridische zaken; bureau B Staatsbosbedrijf en Rentambten
1922-1924	4e afdeling Staatsbosbedrijf en Rentambten
1925-1935	2e afdeling, bureau Domeinen
1935-1937	6e afdeling Domeinen, Staatsbosbeheer en Cultuurtechnische Zaken
1937-1941	6e afdeling Staatsbosbeheer en Cultuurtechnische Zaken

In 1937 werd het beheer van de staatslandbouwdomeinen in westelijk Noord-Brabant overgedragen aan het Ministerie van Financiën, afdeling Domeinen. In 1941 volgde de overdracht van de zorg voor het natuurschoon aan het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming, waarna in datzelfde jaar ook de bemoeienis met het boswezen en het Staatsbosbeheer werd afgesplitst van de afdeling. De resterende werkzaamheden, die betreffende de zorg voor de Cultuurtechnische Dienst, de ontwatering, ontginning en ruilverkaveling van landbouwgronden, bleef tenslotte sinds 28 juli 1941 over als taak voor de 6e afdeling van de Directie van de Landbouw.

De Afdeling Domeinen, Staatsbosbeheer en Cultuurtechnische Zaken was belast met de overheidszorg voor en het overheidstoezicht op het bezit en beheer van gronden in gebruik voor land- en bosbouw. Dat leidde ondermeer tot de totstandkoming en uitvoering van de Tiendwet, de Landarbeiderswet, de (Crisis)Pachtwet en de Bodemproductiewet 1939. Een Landbouwarbeidswet werd wel voorbereid, maar kwam niet tot stand.

De afdeling was ook belast met het eigenaarsbeheer van de staatslandbouwdomeinen en van de staatsbossen. Dat hield in het verlenen van machtiging aan de rentmeesters en de directeur van het Staatsbosbeheer voor het verwerven, vervreemden, verpachten en verhuren van gronden en andere objecten, voor de verkoop van producten, voor het verlenen van vergunningen tot het gebruik van staatsgronden en voor het doen van uitgaven voor de instandhouding, beveiliging en onderhoud van de staatseigendommen. De feitelijke werkzaamheden werden verricht door de rentmeesters, houtvesters en boswachters.

Ook bevorderde de afdeling de bosbouw en houtproductie door particulieren, alsmede de bescherming van bossen en natuurschoon. Zij deed dit door wetgeving, het verlenen van vergunningen en ontheffingen en door het verstrekken van financiële bijdragen (subsidies en renteloze voorschotten).

De cultuurtechnische verbetering van landbouwgronden behoorde eveneens tot de taak van de afdeling. De werkzaamheden bestanden uit onteigening van gronden ten behoeve van ontginning, stichting van boederijen op woeste gronden, regulering van wateronttrekking uit de bodem, verbetering van bemaling en de waterkwaliteit. Als instrumenten werden wetgeving, financiële ondersteuning (subsidies en renteloze voorschotten), bemiddeling en advisering gebruikt.