Verantwoording van de bewerking
In 2005 zijn door het Ministerie van Defensie ter bewerking aan de Centrale Archief Selectiedienst te Winschoten aangeboden het archief van het voormalig Bureau Registratie Verdedigingswerken van het 2e Geniecommandement, 'Bunkerarchief' over de periode
(1923 -) 1946 - 1987 (1992). Weliswaar is het archief in 1987 afgesloten, maar daarna zijn er toch stukken toegevoegd betreffende de overdracht van archieven en het slopen van werken. Het jaartal 1923 verwijst naar stafkaarten uit die periode.
Doel van de bewerking was het archief in een zodanige staat brengen, dat het voldoet aan de normen voor de goede, geordende staat en het overgebracht kan worden naar het Nationaal Archief.
Met het Nationaal Archief is afgesproken dat gevouwen kaarten en tekeningen gevouwen blijven. De vlak geborgen kaarten en tekeningen zijn niet per formaat verzameld maar blijven geordend in de oorspronkelijke volgorde en verpakt in het grootste formaat affichemap.
Er heeft geen selectie en vernietiging plaatsgevonden omdat de gehele collectie als oorlogsgerelateerd beschouwd wordt, met dien verstande dat identieke kaarten en tekeningen als dubbelen zijn aangemerkt en vernietigd. Dat geldt tevens voor de stafkaarten vervaardigd door de voormalige Topografische Dienst van het Ministerie van Defensie, mits er niets op ingetekend is. Topografische kaarten uit buitenlandse bron zijn bewaard, aangezien niet zeker is of deze kaarten in Nederland elders nog aanwezig of te verkrijgen zijn.
Naast de Nederlandse taal zijn ook de archiefbescheiden in de Duitse taal aangetroffen in het archief.
Als bijlagen zijn opgenomen een overzicht van de Regelbauten en een verklarende woordenlijst van Duitse termen
Voor de bewerking bestond het archief uit 37,5 strekkende meter en ca. 10.000 gevlakte kaarten en tekeningen. Na bewerking en materiële verzorging is er 32 strekkende meter over gebleven. Het aantal gevlakte kaarten en tekeningen is verminderd met een zeer beperkte hoeveelheid dubbelen. Er zijn uiteindelijk ca. 9850 kaarten en tekeningen bewaard gebleven.
Het archief is na bewerking verzonden naar het Nationaal Archief te 's-Gravenhage.
Voor de materiële staat van het archief is de bewerking van het te bewaren gedeelte uitgevoerd conform artikel 11 van het Archiefbesluit en de Regeling Duurzaamheid Archiefbescheiden.
Ordening van het archief
Bij het beschrijven en toegankelijk maken is deels gebruik gemaakt van de reeds door de Werkgroep Verdedigingswerken in Nederland 1915 - 1945 aangebrachte ordening en de gemaakte toegangen. Deze toegangen zijn als bijlagen achter de inventaris opgenomen en dienen als nadere beschrijving van de kaarten en tekeningen en neveningang op het archief.
Zoals reeds bij de Geschiedenis en de Geschiedenis van het archief omschreven werd het BRV in de jaren vijftig opgericht, met als taken het in kaart brengen, opmeten en tekenen van alle verdedigingswerken in Nederland, alsmede het administratief ondersteunen van het proces vergunningverlening voor sloop of hergebruik. Deze werkzaamheden resulteerden in series ingekomen en minuten van uitgaande stukken, registers en kaarten en tekeningen.
De series ingekomen en minuten van uitgaande stukken zijn of direct toegankelijk omdat alfabetisch op plaatsnaam is geordend, of indirect toegankelijk via neveningangen zoals agenda's en klappers. De neveningangen zijn onder de rubriek voor de daarbij behorende ingekomen en minuten van uitgaande stukken geplaatst.
De registers zijn geografisch ingedeeld met een verwijzing naar de daarbij behorende tekeningen. Per gemeente zijn alle verdedigingswerken vermeld en beschreven met een verwijzing naar de kaarten en tekeningen waarop het werk is getekend of ingetekend.
De kaarten en tekeningen zijn, met uitzondering van serie topografische kaarten van het Amerikaanse leger, onderverdeeld in Nederlands en Duits materiaal.
Nederlands materiaal:
Blokkaarten (Rubriek 2.3).
Kaarten waarop het Nederlandse grondgebied in blokken is ingedeeld. Deze volgorde (1e - 7e urgentie) kwam overeen met militaire gezagsgebieden. Blokkaarten zijn in zwart/grijs-wit gedrukte topografische kaarten van Nederland. Hierop zijn de gemeentegrenzen met rode stippellijnen aangeduid. Per gemeente zijn de complexen, stellingen en losstaande werken in rood ingetekend. De kaarten zijn geordend volgens het urgentienummer.
Als bijlage 1 bij deze inventaris is opgenomen de neveningang op deze kaarten. Het is alfabetisch geordend op plaatsnaam/gemeentenaam met vermelding van het urgentienummer en een verwijzing naar het betreffende inventarisnummer.
Overzichtskaarten (Rubriek 2.4).
Tekeningen waarop de gemeentegrenzen met stippellijnen zijn aangeduid. Per gemeente zijn de complexen, stellingen en losstaande werken ingetekend. Dit bestand is eerst gebruikt maar deze systematiek is losgelaten voor het blokkaartensysteem.
Het bestond uit 3 series: Noord- en Midden-Nederland, Zuid-Nederland en kaarten met ingetekende waterhindernissen. De kaarten zijn voorzien van een overzichtskaartnummer en een nummer in blauw geschreven. De kaarten zijn geordend op gebied, daarbinnen op het 'blauwe' nummer. Zuid-Nederland bestaat uit Gelderland, Limburg, Noord-Brabant en Zeeland en de kaarten met de waterhindernissen zijn voor Zeeland geplaatst.
Als bijlage 2 is opgenomen de neveningang op dit bestand. Het is alfabetisch geordend op plaatsnaam/gemeentenaam met vermelding van de overzichtskaartnummers en de 'blauwe' nummers en een verwijzing naar het betreffende inventarisnummer.
Situatietekeningen (Rubriek 2.5).
Tekeningen, op diverse schalen variërend van 1:500 - 1:2500, van een (deel van) gemeente waarop de complexen, stellingen of losstaande werken zijn aangegeven. Doorgaans zijn de afzonderlijke werken grofweg aangegeven.
Veldversterkingen, maar ook gemetselde onderaardse gangen enz. zijn minder algemeen aangegeven. Opgemerkt moet worden, dat de tekeningen gemiddeld 5 jaar na de bevrijding zijn verkend. De stellingen/complexen zijn per gemeente getekend. Een stelling, die zich over het grondgebied van meerdere gemeenten uitstrekt zal daarom op de situatietekeningen moeilijk in zijn tactische eenheid te onderkennen zijn. Ten aanzien van de aanduiding van de gemeenten, geldt dat hierbij de gemeentelijke indeling uit de periode 1945 - 1950 is gehanteerd.
De tekeningen van Noord en Midden-Nederland zijn genummerd van 1-1160. Zuid-Holland van 1.1.2 - 6.9.1 Daarbij geeft het eerste cijfer de verwijzing naar een map, het tweede de plaats (alfabetische volgorde) aan en het derde is het nummer van de tekening. Er zijn afdrukken en calques aanwezig en deze zijn beide op bovengenoemde wijze geordend.
Als bijlage 3 is opgenomen de neveningang op dit bestand. Het is alfabetisch geordend op gemeentenaam met de aanduidingen van de stellingen, een eventuele omschrijving, het tekeningnummer en een verwijzing naar het betreffende inventarisnummers, zowel afdruk als calque. Staat er een nul vermeld dan is de kaart niet aanwezig.
Registratietekeningen (Rubriek 2.6).
Tekeningen van vrijwel alle afzonderlijke werken, zowel doorsneden, plattegronden en details. Deze tekeningen werden per gemeente en per complex ingedeeld. De tekeningen zijn oorspronkelijk op calque getekend. Ook zijn Nederlandse verdedigingswerken van vóór mei 1940 opgenomen. Duitse aanpassingen van die werken werden zorgvuldig ingemeten. De tekeningen, de afdrukken, zijn per gemeente gebundeld in een map. De mappen van Noord- en Midden Nederland zijn apart geïndexeerd en alfabetisch opgeborgen. Zuid-Nederland is geordend op geografische volgorde. De calques zijn alfabetisch geordend op gemeentenaam.
Als bijlage 4 is opgenomen de neveningang op dit bestand. Het is alfabetisch geordend op gemeentenaam, met vermelding binnen de gemeente van een volgnummer, een oud nummer, een omschrijving van het werk en een verwijzing naar het betreffende inventarisnummer van de afdrukken en de calques.
Duits materiaal:
Regelbauten (Rubriek 2.7.2).
Tekeningen (Regelbauten) van bunkers die volgens een standaard 'Regelbau' ontwerp zijn gemaakt om de bouw van bunkers te versnellen. Van deze bunkerontwerpen stond dus voor de bouw al vast hoeveel beton, staal, arbeiders en welke ventilatiesystemen en pantserdelen er nodig waren. De wanden en dekkingen van deze Regelbauten waren uitgevoerd in (gewapend) beton en konden variëren in diktes van 30 cm (de veldstellingen) tot de U-bootbunkers waar de dekkingen al vaak tegen de zeven meter liepen. Verder werd er naast het beton ook veel pantserstaal verwerkt bijvoorbeeld in de vorm van profielbalken ter ondersteuning van het dak, pantserkoepels en pantserplaten.
De tekeningen zijn numeriek geordend op het Regelbaunummer voorafgegaan door een letter. De L voor coördinatiecentra luchtverdediging van de 'Luftwaffe', de R staat voor het 'Heer', de FL voor 'FlaK.', luchtafweergeschut van de 'Kriegsmarine', de M en S voor kustbatterijen van de 'Kriegsmarine', en de V voor vuurleidingsposten, hoofdkwartieren en radarstations van de 'Kriegsmarine'. Per Regelbaunummer zijn er van alle onderdelen tekeningen
Als bijlage 5 is opgenomen de neveningang op dit bestand. Het is numeriek geordend op Regelbaunummer met vermelding van een letter, of het een calque of afdruk is, omschrijving van de tekening en het betreffende inventarisnummer.
Stellingen (Rubriek 2.7.3).
Tekeningen met daarop ingetekend de complexen, stellingen en losstaande werken. Alfabetisch geordend op plaatsnaam.
Als bijlage 6 is opgenomen de neveningang op dit bestand. Het is ook alfabetisch geordend op plaatsnaam, met vermelding van de stelling of het complex, is het een afdruk of een calque, een omschrijving en het betreffende inventarisnummer.
Tenslotte zijn onder rubriek 2.8 de kaarten en tekeningen geplaatst die niet onder één der andere rubrieken te plaatsen zijn.