B. Geschiedenis.
Op 10 mei 1940 vielen de Duitse troepen ons land binnen. Zij hadden daarbij de bedoeling in een bliksemaktie Den Haag te veroveren. Voor de Nederlandse Regering dreigde het gevaar, dat zij voor de keus zou komen te staan zich over te geven of gevankelijk te worden weggevoerd naar Berlijn. Op een bijeenkomst van alle ministers ten huize van de minister van algemene zaken, tevens voorzitter van de ministerraad, jhr.mr. D.J. de Geer, kwamen zij al spoedig tot de overtuiging, dat de raad zoveel mogelijk bijeen moest blijven om snel beslissingen te kunnen nemen. Het gebouw aan de Bezuidenhoutseweg, waarin de Ministeries van Economische Zaken en Sociale Zaken waren gehuisvest, werd als voorlopig verblijf aangewezen. Dezelfde dag nog vertrokken de ministers van buitenlandse zaken en van koloniën, mr.E.N. van Kleffens en Ch.J.I.M. Welter, naar Londen om steun te zoeken bij de bondgenoten Groot-Brittannië en Frankrijk. Inmiddels deed zich de vraag voor of en waarheen de regering zou moeten uitwijken, indien de vooruitzichten op een gunstige afloop van de militaire gebeurtenissen volstrekt hopeloos zoudenworden. Ook de leden van het Koninklijk Huis mochten onder geen beding in handen van de vijand vallen. Op 12 mei 1940 vertrok prinses Juliana met haar kinderen uit Den Haag. De volgende dag begaf H.M.de Koningin zich naar Hoek van Holland en vandaar met een torpedobootjager naar Engeland. Dezelfde dag gingen de overige ministers eveneens naar Hoek van Holland om verder met een Britse torpedobootjager naar Engeland gebracht te worden. Onder dit gezelschap bevond zich G. Bolkestein, minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen. Devolgende morgen op 14 mei 1940 was de gehele Nederlandse regering in Londen. Het Nederlandse Gezantschap aldaar had reeds kamers gereserveerd in Grosvenor House, Gedurende de eerste weken na haar vertrek uit het vaderland hield de gehele regering in dat gebouw haar verblijf. Behalve van Nederland waren ook van de onderstaande landen regeringen in ballingschap te Londen gevestigd: België, Tsjechoslowakije, Griekenland, Luxemburg, Noorwegen, Polen, Joegoslavië. Frankrijk was in Londen vertegenwoordigd door een Comité National, later door het Comité Français de la Libération Nationale.
Nu moest spoedig worden voorzien in de behoefte aan voldoende kantoorruimte, opdat de werkzaamheden een aanvang konden nemen. Mr.dr. A.A.van Rhijn, die één dag voor de Duitse inval minister van landbouw en visserij was geworden, wist deze te vinden in een gebouw op de hoek van Strattonstreet en Piccadilly: Stratton House. Hier was gedurende de gehele oorlog de zetel van de Nederlandse Regering inballingschap gevestigd.
De beschikbare werkruimte bleek echter na verloop van tijd niet toereikend te zijn, zodat verscheidene departementen elders in de stad hun intrek moesten nemen. In de tweede helft van 1941 verhuisden de Ministeries van Algemene Oorlogvoering, Oorlog, Sociale Zaken en Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen naar Arlington House, evenals het Kabinet van de Koningin.
Het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen was tot mei 1945 in dat gebouw gehuisvest. Het reeds eerder genoemde Londens Bureau bleef daar, totdat het werd opgeheven. De omvang van de werkzaamheden was, zoals blijkt uit de agendaboeken van mei 1940 tot december 1941, zo klein dat er behalve de minister niemand aan het departement verbonden behoefde te zijn.
Daar komt nog bij, dat de heer Bolkestein, die in het begin van de oorlog de leeftijd van 70 jaren bereikte, veelvuldig ziek was.
Zie bv. de verhoren van dr. G.Bolkestein, oud-minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, in: Enquêtecommissie Regeringsbeleid 1940-1945, verslag houdende de uitkomsten van het onderzoek, deel 2c, blz.53, 73-81, en 529-531 en deel 5c, blz. 247-255.
Pas in juli 1941 werd een administratieve kracht aangetrokken.
In december 1941 werd te Londen het Nederlandse Instituut voor Onderwijs opgericht, waarvan mevrouw R.Marsman-Barendregt, weduwe van de omgekomen dichter, directrice werd.
Zij was lerares in de Nederlandse taal en letterkunde geweest.
Het personeel van het ministerie en dat van het instituut, dat als een onderdeel van het departement werd beschouwd, is daarna geleidelijk uitgebreid, zodat het aantal werkkrachten in de jaren 1943 en 1944 gemiddeld ongeveer zeventien bedroeg.
In oktober 1944 begon dit aantal terug te lopen mede door het feit, dat het genoemde instituut zijn werkzaamheden slechts op beperkte schaal kon blijven verrichten. Het werd per 1 oktober 1945 opgeheven. In verband met het vooruitzicht op een spoedige bevrijding van geheel Nederland, waartoe het verloop van de oorlogshandelingen aanleiding scheen te geven, werden reeds in het najaar van 1944 voorbereidingen getroffen voor de terugkeer van de regering. Bij Koninklijk besluit van 17 september 1944, Stb. no. E 121, werd de taak van de minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen, zodra deze weer in staat was de leiding van zijn departement in Nederland op zich te nemen, omschreven. Gedurende de periode september 1944 tot mei 1945 zijn in het bevrijde deel van Nederland het onderwijs en de andere aangelegenheden, die tot het werkterrein van het departement behoren, geregeld vanuit Londen in samenwerking met het Militair Gezag, dat zich ter plaatse bevond, en enkele inspecteurs.
C. Organisatie.
Het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen te Londen kon men splitsen in twee gedeelten en wel het deel dat werd gevormd door de minister en de ambtenaren, die hem assisteerden, het ministerie in enge zin en het ministerie in ruime zin, het departement, waarbij nog behoorde het Nederlands Instituut voor Onderwijs. De Engelse benaming Netherlands Institute of Tuition werd eveneens gebruikt. Dit instituut werd soms genoemd de "afdeling lager onderwijs", van het departement. Dit was echter niet juist. De gelden uitgetrokken voor het instituut en het personeel daarvan stonden dan ook niet op de begroting o.a. onder hoofd "personeel ministerie", maar onder "lager onderwijs". Deze benaming werd later niet meer gebruikt. Gedurende de tweede helft van 1940 en de eerste helft van de 1941 werd, zoals gemeld, het ministerie slechts bemand door de minister. Pas per 1 juli 1941 werd een administratieve kracht aangetrokken. Met ingang van 1 juli 1942 werd luitenant-kolonel C.A.F.W. Sicherer aangesteld als secretaris van het ministerie, terwijl op 17 mei 1943 prof.dr. M. Bokhorst als raad-adviseur in dienst trad. Deze laatste heeft zich op het werkterrein van het ministerie uiterst aktief betoond. Vóór zijn tewerkstelling ten departemente was hij sous-chef van de Regeringsvoorlichtingsdienst van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Uit de stukken in zijn eigen archief blijkt welke aktiviteiten hij ontplooide. Talloze lezingen en voordrachten heeft hij gehouden, artikelen (ook in boeken) geschreven en radiotoespraken voorbereid. Hij was voor Nederland o.a. lid van de studiegroep voor Reconstructieproblemen, lid van de Emigratiecommissie van deze studiegroep, lid van de Subcommissie Onderwijs,van de Commissie inzake de Bestudering van Engelse Sociale en Sociaal-economische Maatregelen, Nederlands vertegenwoordiger in de London International Assembly and Council for Education in World Citizenship en voorzitter van de Nederlandse groep van deze Assembly, lid van de United Nations University Centre Special Advisory Committee, lid van de Commission for Protection and Restitution of Cultural Material, van de Conference of Allied Ministers of Education.
Tenslotte vertegenwoordigde hij Nederland in de Groupement Interallié pour l'étude des Activités des Allemands et de leurs Satellites.
Uit deze cumulatie van lidmaatschappen blijkt mede het gebrek aan werkelijk bekwame Nederlandse ambtenaren in Londen.
Voor speciale taken was een aantal andere Nederlanders aangetrokken. Zo werd E.G.Schurmann, pianist en componist, als war-artist belast met muziekaangelegenheden.
Mevrouw J.A.Boogerd verzorgde de filmafdeling van het ministerie.
Zie inv.nrs. 336, 337, 397.
.
Na het vertrek van de heren Sicherer en Bokhorst met het Militair Gezag naar het vasteland nam in oktober 1944 J.E.A.Reyneke van Stuwe hun werk over.
Hij was en bleef hoofd van de bibliotheek van het Ministerie van Oorlog te Londen. Ook hij hield veel lezingen over de Nederlandse cultuur. Na het vertrek van de minister naar Nederland in mei 1945 werd hij hoofd van het Londens Bureau van het ministerie ten einde de lopende zaken af te wikkelen.
De afwikkeling had nogal veel voeten in de aarde, zodat pas op 1 januari 1947 het Londens Bureau werd opgeheven. Na het vertrek van prof. Bokhorst nam hij diens plaats in de talloze commissies, waarin Nederland vertegenwoordigd diende te worden, in en bovendien was hij, na de oprichting van de Unesco, de Nederlandse afgevaardigde bij dit orgaan, totdat de zetel daarvan werd verplaatat naar Parijs. Van 23 april tot 25 juni is M. Quint te Londen werkzaam geweest als referendaris. Hij moest hiervoor overkomen uit het bevrijde deel van Nederland.
Nadat het zuiden van ons land was bevrijd begaven zich een aantal ministers-"kwartiermakers", zoals Gerbrandy hen noemde op 25 november 1944 naar Nederland. Hierbij was niet minister Bolkestein, hoewel hij toch één van de vier "trouwe medewerkers" van Gerbrandy was. Tot woon- en werkgelegenheid van de overgekomen leden der regering werd uitgekozen het pension "Bosch en Ven", te Oisterwijk. De minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen vertoefde daar voor het eerst op 2 februari 1945. Ook in april verbleef hij enige dagen in Nederland. Bij de verhoren van de Enquêtecommissie op 30 november 1948 zei minister Bolkestein: " Ik ben herhaalde malen in Nederland geweest en heb heel Zuid-Nederland doorgereisd. Er was ook een sectie Onderwijs bij het Militair Gezag en de chef van die sectie Onderwijs was degeen, die mij vergezelde bij mijn bezoeken aan Brabant en Limburg, zo ver ik kon komen; wij hebben dat tezamen in de meeste en volkomen overeenstemming kunnen doen. Ik heb de grote dienst van de chef van de sectie onderwijs, dat hij we bracht, waar ik wezen wilde". En verder: ".... omdat ik vanaf die datum (nl. 2 februari 1945) voortdurend in Zuid-Nederland ben geweest; ik ben maar sporadisch in Londen teruggeweest". Thans het verslag verder op de voet volgend:
"De voorzitter: En hoe ging het, als U iets wilde op het terrein van de zorg, waarmede U belast was?
A. (minister Bolkestein): Daarbij heb ik niet de minste tegenwerking gehad.
De voorzitter: Maar hoe deed U dit dan? Tot wie wendde U zich, als U iets wilde?
A. Tot de inspecteurs van het onderwijs, die in Brabant of Limburg.
De voorzitter: Hebt U zich in februari 1945 wel eens zelf per circulaire of andere wijze tot deze inspecteurs gewend?
A. Neen, want ik heb ze opgezocht, voor zover ik ze nodig had, en mondeling de zaken besproken. Om een voorbeeld te noemen. Ik kwam in februari 1945 in Nederland; Brabant en Limburg waren toen bevrijd; en ik heb toen in overleg met de inspecteurs, die daar aanwezig waren, de eindexamens voor het jaar 1945 geregeld en besproken op welke wijze men zich tot de scholen moest richten om dit tot stand te brengen.
De voorzitter: En deed U dit dan over het hoofd van de sectie onderwijs van het Militair Gezag of in overleg met hem?
A. Die was er altijd bij.
De voorzitter: Wie was dat?
A. De heer Kok, nu chef van de afdeling Voorbereidend Hoger en Middelbaar Onderwijs van het Departement van Onderwijs".
Zie de verhoren van de Enquêtecommissie, nr.35379 e.v.
.
Ook in mei verbleef de minister weer in ons land. De oud-minister van Sociale Zaken, J.van den Tempel, schrijft in zijn boek "Nederland in Londen, ervaringen en beschouwingen" (blz.240): "Eerst vrijdag 11 mei gelukte het de reis voort te zetten; een kapitein van het Militair Gezag bracht minister Bolkestein en mij naar Amsterdam. Over Den Bosch en Nijmegen, dwars door de Betuwe en door naar Arnhem".