3.01.09 Inventaris van het archief van de Gedeputeerden van Haarlem ter Dagvaart van de Staten van Holland, (1589) 1603-1787

Download inventaris als:PDF|XML Download inventaris Download inventaris
Sluiten
Taalgebruik in onze archieven Taalgebruik in onze archieven

Op onze website kunt u archieven doorzoeken met behulp van inventarissen (beschrijvingen van archieven, ook wel toegang genoemd). Deze inventarissen zijn vaak net zo oud als de archieven zelf. De mogelijkheid bestaat dat u woorden tegenkomt die vroeger gewoon waren, maar nu als kwetsend, racistisch of discriminerend ervaren worden.

Het Nationaal Archief onderzoekt momenteel de mogelijkheden om dit taalgebruik in inventarissen aan te passen, te verklaren of te voorzien van hedendaagse alternatieven.

Sluiten

Zoekhulpen bij dit archief

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Praktische inlichtingen voor de gebruiker.

Het gebruik van de ontwikkelingsstadia is als volgt:
  • klad = aantekeningen van de gedeputeerden,
  • concepten = door de gedeputeerden opgestelde rapporten of adviezen,
  • net = de rekesten of stukken (rapporten en brieven) die toegestuurd zijn door de Staten van Holland of door derden naar aanleiding van de zaak.
  • afschriften = veelal die stukken die door de commissies als documentatie verzameld zijn.
  • uittreksel = van zichzelf al een afschrift. Daarom dat dit niet aan het einde van de beschrijving nog eens wordt vermeld.
Het gebruik van de jaartallen is als volgt:
Als na een beschrijving een jaartal en daarna afschrift staat en niet opnieuw een jaartal, betekent dit dat het afschrift vervaardigd is in hetzelfde jaar als het originele stuk. De stukken zijn chronologisch geordend op het jaar waarin zij vervaardigd zijn. Voor een afschrift is dus de datum van het afschrift en niet de datum van het origineel richtsnoer geweest bij de indeling.
Nadat de inventaris uitgetypt was en de index vervaardigd, werd geconstateerd dat een aantal stukken niet in de juiste rubriek was opgenomen. De beschrijvingen van deze stukken zijn daarom, met behoud van hun oude nummer geplaatst in de goede rubriek. Op de plaats van het oude nummer waar men numeriek deze beschrijving zou verwachten, is een verwijzing opgenomen.
In de index zijn slechts die namen opgenomen, die in de beschrijvingen in deze inventaris voorkomen. Dit houdt in dat noch de namen uit de inleiding, noch die in de opmerkingen onder de beschrijvingen staan vermeld, zijn opgenomen. Voor de spelling van de eigennamen is de schrijfwijze uit de archiefstukken gehanteerd. Het was, met zoveel particulieren uit zoveel verschillende plaatsen, ondoenlijk om de juiste spelling voor alle namen te achterhalen. Voor namen van gezanten is voornamelijk gebruik gemaakt van de repertoria van O. Schutte.
O. Schutte, Repertorium der Nederlandse vertegenwoordigers, residerende in het buitenland, 1584-1810, `s-Gravenhage, 1976, en O. Schutte, Repertorium der buitenlandse vertegenwoordigers, residerende in Nederland, 1584-1810, `s-Gravenhage, 1983.
De spelling van de eigennamen is verder geconformeerd aan die in de andere inventarissen van de Staten van Holland. Voor aardrijkskundige namen is gebruik gemaakt van A.J. van der Aa, Beknopt aardijkskundig woordenboek der Nederlanden, Gorinchem, 1855.
Als laatste punt moet men bedacht zijn op het feit dat overal waar in deze inventaris Staten van Holland getypt is, gelezen moet worden: Staten van Holland en West-Friesland. Dit zelfde geldt voor het Hof van Holland en de Hoge Raad. Ook van deze colleges zijn in deze inventaris de volledige namen, te weten Hof van Holland, Zeeland en West-Friesland en Hoge Raad van Holland en Zeeland weggelaten.

Aanwijzingen voor de gebruiker.

Schema van de loop van een ingekomen stuk na binnenkomst bij de Staten van Holland.

Dit schema is opgesteld om de plaats en de positie van de verschillende colleges binnen het Staten-complex tussen 1572 en 1795 duidelijk te maken. Elke resolutie van de Staten van Holland werd genomen op basis van ingekomen stukken. Met ingekomen stukken worden niet alleen ingekomen brieven bedoeld, maar ook ingekomen rapporten, (interne) adviezen, memories, rekesten en resoluties van andere organen.
verklaring bij het schema
1 Alle stukken bestemd voor de Staten van Holland kwamen binnen bij de secretarie van de Staten of bij de raadpensionaris.
2 Iedere vergadering begon met het opnoemen door de raadpensionaris van de sinds de vorige vergadering binnengekomen stukken. De vergadering besloot daarop wat er met het stuk moest gebeuren. Voor de meerderheid van de stukken was het duidelijk of ze meteen afgehandeld konden worden of om advies doorgestuurd. Voorbeelden van ingekomen stukken en hun wijze van afhandeling zijn veelvuldig te vinden in de "particuliere notulen van de stemhebbende steden".
3 Deliberatie = beraadslaging.
Daar de gedeputeerden van de Ridderschap en de steden echter alleen met last en ruggespraak van de rest van de Ridderschap of het stadsbestuur mochten stemmen, kon het gebeuren dat een stuk "aangehouden" moest worden tot iedereen een stemopdracht had. Vòòr iedere vergadering werd een agenda (de "punten van beschrijving") met de bijbehorende bijlagen aan de Ridderschap en de steden toegezonden, zodat de gedeputeerden over de te behandelen onderwerpen een stemopdracht mee konden krijgen. Door deze manier van werken bleef het tussen 1572 en 1795 altijd moeilijk snel op crisissituaties of plotselinge gebeurtenissen te reageren. Anderzijds kon op deze wijze een controversieel onderwerp zodoende lang aangehouden worden.
4 Aan degene die het ingekomen stuk aan de Staten had doen toekomen werd een schriftelijk besluit gestuurd. Aan personen en lagere organen altijd in de vorm van extract-resoluties, aan gelijkwaardige of hogere colleges meestal middels een brief met de extract-resolutie. Dit verklaart waarom de serie minuten van uitgaande brieven verhoudingsgewijs in vergelijking met de series ingekomen stukken zo klein is.
5 Advies vragen kon op twee verschillende manieren :
Een stuk werd "commissoriaal gemaakt", dat wil zeggen het werd naar een vaste of ad-hoc commissie gestuurd. Deze commissies bestonden louter uit gedeputeerden uit de Staten-vergadering. Dit leverde een "politiek" advies op.
Een stuk werd "om consideratie en advies" aan Gecommitteerde Raden van het Zuiderkwartier of van het Noorderkwartier, aan ambtenaren dan wel aan colleges gestuurd om een deskundig advies in te winnen. De commissies en de Gecommitterde Raden konden op hun beurt weer advies inroepen van deskundigen. In het geval van de commissie van justitie meestal commissarissen uit het Hof van Holland en de Hoge Raad. Ook kon Gecommitteerde Raden het ingekomen stuk in handen geven van een uit haar gelederen ingestelde vaste of ad-hoc commissie.
6,7 Voor een uitleg over de vaste en ad-hoc commissies: zie de inleiding op deze inventaris, p. xiii - xv.
11 Het advies van 6-10 werd schriftelijk uitgebracht aan de Staten van Holland en kwam daar dus weer als ingekomen stuk binnen. Zo kon het gebeuren dat een ingekomen stuk, met steeds meer nieuwe adviezen en toelichtingen, gedurende zeer lange tijd in behandeling bleef. Dit was een tweede methode om een beslissing te vertragen (voor de eerste zie hierboven bij 3).
afkortingen
rp raadpensionaris
cie commissie
SvH Staten van Holland
ambt ambtenaren
GR Gecommitteerde Raden van het Zuider- of het Noorderkwartier
coll college
(((( = Stukken die men aan kan treffen in deze inventaris.

Verantwoording van de bewerking

Inventarisatie.

Nadat in 1865 een kist met papieren uit Haarlem ontvangen was, werd deze in 1867 beschreven. De aanvulling uit 1870 is, voorzover nu bekend, niet in de tijd zelf beschreven , terwijl de beschrijvingen uit 1867 helaas verloren zijn gegaan.
VROA, 1867, p. 40...."ofschoon de inhoud niet altijd even belangrijk voor kwam, behoorlijk geordend en beschreven, zoodat zij voor het gebruik geschikt gemaakt zijn."
Pas in de jaren dertig van deze eeuw heeft men zich weer bezig gehouden met dit archief. In 1931 en 1932 heeft mw. M.A.P. Meilink-Roelofsz, toen zij nog werkzaam was bij het Rijksarchief in Zuid-Holland, de toenmalige Derde afdeling van het Algemeen Rijksarchief, beschrijvingen gemaakt van alle stukken in dit archief.
VROA tweede serie, IV, 1931 p. 40 en VROA, tweede serie, V, 1932 p. 21.
 Na 1932 zijn deze echter blijven liggen, zonder dat dit tot een inventaris geleid heeft.
In verband met de verhuizing van het Algemeen Rijksarchief naar het nieuwe gebouw aan de Prins Willem Alexanderhof in 1979 is er weer iets met het archief gebeurd. Het is bij die gelegenheid verpakt en geëtiketteerd volgens de nummering, die mw. Meilink al in 1932 op de omslagen van de stukken had aangebracht. In de nieuwe huisvesting kwamen haar fiches op mijn kamer terecht, zonder dat duidelijk was bij welk archief ze hoorden. Onderzoek in 1982 wees uit dat het ging om het archief van de gedeputeerden van Haarlem ter dagvaart, een archief waar eigenlijk zeer weinig over bekend was. Nadat de centrale typekamer van het Algemeen Rijksarchief de fiches had uitgetypt, werd een aanvang gemaakt met het controleren van de beschrijvingen. Hoewel deze voor een deel in essentie juist waren, voldeden ze niet aan de eisen die tegenwoordig aan beschrijvingen gesteld worden. Daarnaast bleek ook een aantal beschrijvingen onjuist of onvolledig te zijn. Het spreekt vanzelf dat deze zijn aangepast aan de nu geldende richtlijnen.

Herkomst en bestemming van de stukken.

Niet alle archivalia in dit archief waren van de gedeputeerden van Haarlem afkomstig. Er was een aantal stukken van personen in ambtelijke functies, waarvan het verband met dit archief niet duidelijk was, namelijk van Gerard en Cornelis Colterman en van Mattheus en Mattheus Willem van Valckenburg. Deze zijn opgenomen in aparte inventarissen. Gezien hun inhoud leken deze archiefjes op hun plaats bij de Eerste Afdeling van het Algemeen Rijksarchief. De belangrijkste stukken gaan namelijk over het functioneren van deze personen in het Admiraliteitscollege van Amsterdam. In 1988 zijn in de akte van overdracht van deze archivalia aan de Eerste Afdeling de oude, voorlopige "Meilink-nummers" opgenomen.
Ook een pak met stukken beschreven als "stukken betreffende het geslacht de Mortaigne" bleek niet in dit archief thuis te horen. Onderzoek kon noch met het archief van de Staten van Holland noch met dat van de gedeputeerden van Haarlem noch met dat van de stad Haarlem verband aantonen. Daarom is besloten ook deze stukken op te nemen in een afzonderlijke inventaris. De leden van het geslacht De Mortaigne, voorzover in deze inventaris voorkomend, hebben zich vooral met Generaliteitsaangelegenheden bezig gehouden. Daarom is besloten deze stukken, tesamen met een aantal in het stadsarchief van Haarlem over deze familie achtergebleven stukken eveneens aan de Eerste Afdeling van het Algemeen Rijksarchief over te dragen. Ook bij deze overdracht zijn de oude nummers van de stukken in de bijbehorende akte vermeld.
In het stadsarchief van Haarlem bevinden zich stukken die onmiskenbaar thuis horen in het archief van de gedeputeerden van Haarlem. Klaarblijkelijk is na de scheiding van de archieven in 1865 en 1870 toch een gedeelte, voornamelijk losse stukken, in Haarlem achtergebleven. Helaas is het nu niet mogelijk aan te geven welke stukken het betreft, aangezien de inventaris van het stadsarchief van Haarlem nog in bewerking is.
Het tegenovergestelde is ook het geval met het archief van de gedeputeerden van Haarlem, waarin stukken uit het stadsarchief zijn terecht gekomen. Deze zijn apart achterin deze inventaris opgenomen en zullen te zijner tijd in de nieuwe inventaris van het stadsarchief van Haarlem, die mw. dr. F.W.J. Koorn aan het samenstellen is, worden opgenomen.
Zoals al eerder opgemerkt werd bevat dit archief vele stukken ontvangen en opgemaakt door de Staten van Holland. Een duidelijk voorbeeld hiervan is het archief van de commissie tot onderzoek naar herstel van de beschadigde Westfriese zeedijken, gevormd omstreeks 1732. De ene helft van het archief van de commissie bevindt zich in het archief van de Staten van Holland, namelijk in het gedeelte van het Statenarchief dat de stukken afkomstig van de Gecommitteerde Raden van het Zuiderkwartier bevat onder inv. nr. 3942. De andere helft is te vinden in het onderhavige archief onder inv. nr. 1237. Hiervoor kan als verklaring dienen dat de pensionaris van Haarlem, Jacob Gillis, deel van deze commissie uitmaakte.
Een ander voorbeeld zijn de brieven over goedgekeurde loterijen. Aan het begin van de achttiende eeuw wilden de Staten van Holland inventariseren aan welke plaatsen toestemming was verleend voor het houden van een loterij, waarvan de baten zouden mogen worden aangewend voor het onderhoud van kerkelijke gebouwen. Na een resolutie waarin ze op-riepen mede te delen of en zo ja, wanneer een plaats deze toestemming verkregen had, kregen ze in 1712 uit heel Holland de akten van goedkeuring voor loterijen, met geleidebrieven toegezonden. Hoe dit pak, beschreven onder inv. nr. 243,in het archief van de gedeputeerden terecht gekomen is, is voorshands een raadsel. Archivistisch hoort het in ieder geval in het archief van de Staten van Holland thuis.
Een laatste voorbeeld betreft de akte, opgestuurd aan de Staten van Holland, waarbij verschillende boekverkopers in Holland verklaren dat het recht van "Copy", het anderen uitsluitende recht om boeken na te drukken, tegelijk met het verkrijgen van een octrooi om te drukken verkregen wordt. Dit impliceerde dat wanneer twee drukkers dit aanvragen, na octrooiverlening slechts één drukker een bepaald boek mag uitgeven. Ook deze originele akte bevindt zich in deze inventaris (inv. nr. 1073), maar hoort hier zeker niet thuis.
Het is mogelijk om veel meer voorbeelden te geven van stukken die ten onrechte niet zijn geretourneerd aan de secretarie van de Staten en daarom niet zijn opgenomen in het archief van de Staten van Holland. Men dient er dus steeds op bedacht te zijn dat dit archief niet alleen stukken van en aan gedeputeerden van Haarlem bevat, maar ook een groot aantal originele stukken, dat in het archief van de Staten van Holland thuishoort.

Ordening van het archief

Het grootste probleem bij het inventariseren was de ordening van de stukken. Dit kwam door de complexiteit van het archief. Al snel bleek, dat de gedeputeerden van Haarlem zich hadden beziggehouden met een groot aantal onderwerpen. Veel stukken betreffen justitiële zaken, wellicht als gevolg van het voorzitterschap van Haarlem van de commissie van justitie. Maar het was onmogelijk om voor het gehele archief te achterhalen als lid van welke commissie de gedeputeerden de stukken ontvangen hadden. Dit werd mede veroorzaakt door het feit dat in de resoluties vaak alleen vermeld stond dat stukken "commissoriaal" gemaakt werden, zonder vermelding van de commissie die het moest behandelen. Daarnaast kwam het ook voor dat op de stukken de naam stond van de commissie die de zaak moest behandelen, maar het gebeurde ook dat was volstaan met "omme de heren van Haarlem". Gebleken is dat laatstgenoemde soort stukken ook wel degelijk toe te schrijven zijn aan commissies, en dat deze niet ter informatie aan de gedeputeerden van Haarlem toegezonden werden.
Oorspronkelijk had het archief een eigen oude ordening. Immers hiervoor was al sprake van de loketkast. Dit blijkt bovendien uit de eigentijdse inventarissen.
Zie noot 13.
Maar helaas is deze indeling van de stukken door verhuizingen in de negentiende eeuw naar Haarlem en weer terug naar Den Haag alsmede door de inventarisatie in de jaren dertig verloren gegaan. Het bleek onmogelijk deze oude orde te herstellen. Om deze reden is gekozen voor de vervaardiging van een geheel nieuwe indeling.
Besloten werd de stukken naar onderwerp in te delen. De volgorde van de hoofdrubrieken is alfabetisch, mijns inziens een minder subjectieve indeling dan naar belangrijkheid.
Voor de indeling in hoofdrubrieken en subrubrieken is gebruik gemaakt van een groot aantal hulpmiddelen:
De hoofdindeling is vooral gebaseerd op die van de inventarissen van het archief van raadpensionaris Pieter van Bleiswijk en van de Aanvulling op het archief van de Staten van Holland na 1572.
W.E. Meiboom, Archief van Pieter van Bleiswijk, 1772-1787, (voorlopige inventaris), `s-Gravenhage, 1982 en R. Kramer, W.E. Meiboom, Aanvulling op de archieven van de Staten van Holland en West-Friesland en van Gecommitteerde Raden in het Zuiderkwartier en op daarmee samenhangende archieven, 1572-1795, (voorlopige inventaris), `s-Gravenhage , 1985.
Voor de indeling binnen de verschillende rubrieken is gebruik gemaakt van literatuur en kennis van anderen:
  • De indeling in belastingsoorten in de rubriek "financiële zaken" is ontleend aan het schema in A.C. de Vrankrijker, Geschiedenis van de belastingen, Bussum, 1969, p. 51.
  • De indeling van de rubriek "juridische zaken" is voornamelijk ontleend aan de inhoudsopgave van de Catalogus van de bibliotheek van het Ministerie van Justitie, 's-Gravenhage 1946-1950, samengesteld door W.A. Kelder. 2 delen.
  • De indeling van de rubriek "kerkelijke zaken" is gebaseerd op O.J. de Jong, Nederlandse kerkgeschiedenis, Nijkerk, 1972.
  • De indeling van de rubriek "waterstaat" is gebaseerd op informatie verstrekt door J. de Jong, die tijdens een gedeelte van de inventarisatie van dit archief medewerker inventarisatie was bij het Rijksarchief in Zuid-Holland en die o.a. belast was met het inventariseren van de archieven van Rijkswaterstaat in de negentiende en twintigste eeuw.
  • Incidenteel is gebruik gemaakt van indelingsschema's voorkomend in de Basis Archiefcode van de VNG uit 1982.
Het moge duidelijk zijn, dat waar de inhoud van de stukken vaak zeer complex was, het regelmatig mogelijk was de stukken in diverse rubrieken te plaatsten. Getracht is zo logisch mogelijk voor het belangrijkste gezichtspunt te kiezen. Zo staan nalatenschappen van joden, aangezien hun religie in dit geval niet ter zake deed, in de rubriek juridische aangelegenheden onder de subrubriek nalatenschappen. Verzoeken van katholieke parochies om belastingvermindering c.q. kwijtschelding staan niet onder katholieke aangelegenheden, maar onder de desbetreffende subrubriek in de rubriek financiële zaken en zo verder.
In een beperkt aantal gevallen, is verwezen naar andere rubrieken zodat stukken onder meer gezichtspunten terug te vinden zijn.
Bij het nakijken van de beschrijvingen van mw. Meilink is er een aantal aangetroffen, waarbij geen archiefstukken meer gevonden konden worden. Twee nummers zijn weer teruggevonden in de collectie afgedwaalde stukken van de Eerste Afdeling (Centrale overheidsarchieven tot 1796).
Deze stukken bevinden zich in: Algemeen Rijksarchief, Eerste Afdeling, Collectie afgedwaalde stukken van de Eerste Afdeling: Onder inv. nr. 10: Brieven en journaal van Cornelis van Beeck van zijn reis naar de kust van Guinee, 1732, net. Onder inv. nr. 69: Stukken betreffende verzoeken om geldelijke ondersteuning van de kolonisatie aan de rivier de Wiapoco in Guyana door ds. John Price a Apricus en zijn vol-gelingen, 1675, 1676, klad, net en afschriften.
Mogelijk zijn deze stukken meegenomen door mw. Meilink toen ze van de Derde Afdeling overging naar de Eerste Afdeling. De overige moeten als verloren gegaan worden beschouwd.
Zie voor de oude nummering en de beschrijvingen van de verloren gegane stukken: Het dossier over het archief onder nummer 3.01.09 in het archief van het Rijksarchief in Zuid-Holland.