3.01.14 Inventaris van het archief van Johan van Oldenbarnevelt, 1586-1619

Ofschoon Johan van Oldenbarnevelt zelf de stukken steeds tekende met "Van Oldenbarnevelt" en derhalve ook zo genoemd zou moeten worden, houden wij ons hier aan de in de historiografie gebruikelijke benaming "Oldenbarnevelt". Oldenbarnevelt werd op 14 september 1574 in Amersfoort of omgeving geboren als zoon van Gerrit van Oldenbarnevelt Reyerszn. en Diana van Weede Johansdr.

Fölting, p. 35; Den Tex, dl. I, p. 15; idem, dl. IV, pp. 25-28; Melles, p. 47; Brugmans, pp. 235-236.

Daar bezocht hij de Latijnse school, waarna hij achtereenvolgens aan de universiteiten te Leuven (1566), Bourges (september 1567), Keulen (oktober 1567), Heidelberg (1569) en vermoedelijk te Padua (1569-1570) studeerde.

Idem, p. 35; Den Tex, dl. I, pp. 46-48; idem, dl. IV, pp. 37-48; Melles, pp. 48-49; Brugmans, p. 237; Wiersum, pp. 15-40.

Oldenbarnevelts trouw aan Willem van Oranje in 1572, die hij bewees door niet met het Hof van Holland, waarin hij als advocaat geadmitteerd was, naar Utrecht uit te wijken, werd niet met een aanstelling in het nieuwe rechtscollege te Delft beloond.

Historie, pp. 6-7; Den Tex, dl. I, p. 70; Fölting, p. 35. Uitgebreid over dit onderwerp, Smit, Bijdrage tot de geschiedenis, pp. 31-43; idem, De omzetting.

Hij hield zich toen nog voornamelijk met de advocatuur bezig.

Zie de inv. nrs. 3362-3506. Dit materiaal vormde de basis voor Hoeks artikel in Jaarboek Die Haghe (1966).

Wel was hij vanwege zijn specialisatie op het gebied van het leenrecht en in waterschapszaken reeds in 1575 door de Staten van Holland en West-Friesland als landsadvocaat bij het Hof van Holland gecommitteerd.

Resoluties van de Staten van Holland en West-Friesland (RSvH), 2 maart 1575.

Door zijn huwelijk met de Delftse regentendochter Maria van Utrecht in november 1575 verwierf hij een aantal niet onbelangrijke heerlijkheden.

Fölting, p. 38; Den Tex, dl. I, p. 91; Melles, p. 51; Brugmans, p. 236. Zie verder met name voor de bezittingen: Den Tex, dl. IV, pp. 49-50, 53, 59. Verder raadplege men het persoonlijk archief van Oldenbarnevelt, dat in het Rijksarchief in Zuid-Holland (RAZH) berust. Hiervan zal een aparte inventaris verschijnen, waarin ook de stukken verwerkt worden, die momenteel nog in het Archief van de Staten van Holland en West-Friesland, 1572-1795, onder de inv. nrs. 2636-264O zijn te vinden. Deze bleken namelijk niet tot Oldenbarnevelts ambtelijke stukken te behoren.

Op 24 december 1576 werd hem nauwelijks een jaar later, nadat Pieter van der Meer, raadpensionaris van Delft, eerder voor de eer had bedankt, verzocht of hij pensionaris van Rotterdam wilde worden. Deze benoeming nam hij reeds op 28 december aan. In deze functie zou hij het stadsbestuur gaan adviseren, terwijl hij ook namens de magistraat de vergadering van de Staten van Holland en West-Friesland respectievelijk van de Staten-Generaal zou gaan bijwonen.

Melles, pp. 47, 52-53; Wiersum, p. 21; Den Tex, dl. I, p. 104. Laatstgenoemde merkt ten onrechte op dat Oldenbarnevelt op 25 december 1576 voor het pensionarisschap van Rotterdam werd benaderd. Zie hiervoor de resolutieboeken van Rotterdam. Hoewel Oldenbarnevelts instructie verloren ging is zijn taakomschrijving redelijk zeker vast te stellen. De Rotterdamse instructie was namelijk ontleend aan de Goudse, waarvan de inhoud door Huges in zijn werk op pp. 13-16 uitgebreid werd behandeld.

Het was in deze tijd, dat het langdurig geschil begon tussen de handelssteden Amsterdam en Rotterdam enerzijds en Gouda, Dordrecht, Leiden en Haarlem anderzijds over het gebruik van de Hildam bij Gouda in verband met ontduiking van tolgelden. Het zou tot 1613 duren alvorens Amsterdam en Rotterdam in het gelijk werden gesteld, hetgeen overigens meer samenhing met invloed van de twee grootste handelssteden dan met echt recht. Ook tijdens zijn landsadvocaatschap had Oldenbarnevelt nog persoonlijke bemoeienis met dit geschil.

Zie de inv. nrs. 955-986; GA Rotterdam, Oud Archief van de stad Rotterdam, 1340-1813, inv. nrs. 2329-2335. Voor literatuur zie men: Beekman, pp. 365-396; Tersteeg, pp. 169-187; Te Lintum; Huges, pp. 88-91; Den Tex, dl. I, pp. 116-118.

Oldenbarnevelt droeg eveneens veel bij aan de totstandkoming van de Satisfactie van Amsterdam van 8 februari 1578, waarbij de katholieke magistraat na overgave van de stad aan de Staten van Holland en West-Friesland toch nog uiterst gunstige voorwaarden wist af te dwingen. Weliswaar was hij zelf de eerste om, na de daarop volgende magistraatwisseling ten voordele van de Geuzen, de rechtsgrond van deze Satisfactie aan te vechten, maar het zou tot 20 december 1581 duren alvorens tot werkelijke opheffing hiervan kon worden overgegaan.

Zie de inv. nrs. 3512-3513. RAZH, Archief van de Staten van Holland en West-Friesland, 1572-1795, inv. nr. 1281 , passim. Verder raadplege men Coops; Den Tex, dl. I, p. 152-162; RGP 80, pp. XXIV, 40-54, 57-58, 108-110.

Wel was het hierdoor mogelijk dat de steden Haarlem, Amsterdam, Schoonhoven, Heusden, Weesp, Muiden en Naarden die inmiddels ook de zijde van Oranje hadden gekozen, zich bij de Unie van Delft van 25 april 1576 aansloten.

Zie voor een toelichting hierop: Kaajan, De Unie.

Dit toenemende streven naar eenheid maakte op 23 januari 1579 het sluiten van de Unie van Utrecht mogelijk. Een bundeling van krachten tegenover de afvallige gewesten die zich op 9 januari 1579 in de Unie van Atrecht hadden verenigd, vroeg om een duidelijke stellingname van de overige gewesten. Zoals uit het archief blijkt, woonde Oldenbarnevelt een groot aantal vergaderingen van de Staten-Generaal bij, waarin het sluiten van de Unie van Utrecht werd voorbereid. In hoeverre de redactiewijzigingen van de hand van Oldenbarnevelt persoonlijk zijn dan wel van de Staten van Holland is moeilijk vast te stellen, zoals in de literatuur al eerder werd opgemerkt.

Zie voor verschillende ontwerpen de inv. nrs. 3536-3539. Deze werden afgedrukt en becommentarieerd in: RGP 80, pp. 16-33. Verder zij verwezen naar de artikelen van Trosée en Winter. De definitief vastgestelde tekst is te vinden in: Groenveld, Leeuwenberg, De Unie van Utrecht, pp. 29-40. Voor meer algemene inlichtingen over dit onderwerp raadplege men: Van den Bergh, De Binnenlandsche Staatkunde, pp. 77-79; Fruin, De staatkunde, waar hij Van den Berghs opvattingen over Oldenbarnevelt als tegenstander van de Unie bestrijdt; Den Tex, dl. I, pp. 124-144.

Daarnaast had Oldenbarnevelt ook bemoeienis met de fiscaliteit zoals blijkt uit de lijst van rijke inwoners van Rotterdam, die in de jaren 1576-1578 onder zijn toezicht werd opgesteld. Het was mede als gevolg van een op 24 maart 1579 aan de magistraat uitgebracht rapport inzake verbeteringen van de stadsfinanciën, dat Rotterdam nadien grote invloed heeft kunnen krijgen op de heffing der gemenelands middelen

Historie, p. 11; Wiersum, pp. 57-58; Hazewinkel, p. 198; Den Tex, dl. I, 121.

Het was eveneens tijdens het pensionarisschap van Oldenbarnevelt dat Rotterdam op 13 februari 1580 een stadsreglement verwierf op grond waarvan zij op 20 mei 1580 als lid tot de Staten van Holland en West-Friesland werd toegelaten.

Wiersum, p. 33; Meiles, pp. 56-57; Hazewinkel, p. 198. Laatstgenoemde noemt ten onrechte 1581 als jaar, waarin Rotterdam tot de Staten van Holland toetrad.

Als afgevaardigde van Rotterdam was Oldenbarnevelt ook betrokken bij de onderhandelingen van de Staten van Holland met Willem van Oranje over het aanbieden van de grafelijkheid. Dit wilden zij onder meer bereiken door de beperkende bepaling met betrekking tot de titel van Hoge Overigheid, die Oranje bij de Unie van Dordrecht (1575) en de Unie van Delft (1576) enkel voor de duur van de oorlog was toegekend, in een onbeperkte volmacht te wijzigen.

Zie noot 11.

Daar de Staten-Generaal op 26 juli 1581 na "de Verlatinge" het nog niet aandurfden om Oranje in de plaats van Philips II te benoemen, ondervond dit onnodige vertraging.

Zie voor de tekst van dit plakkaat: Mout, pp. 94-127.

In plaats van hem zochten zij Anjou als gouverneur aan, ondanks het verzet van Holland en Zeeland hiertegen. Door de mislukte staatsgreep van Anjou in Antwerpen in januari 1583 raakte hij in discrediet, waardoor de oude plannen om aan Oranje de grafelijke waardigheid aan te bieden onverwacht opnieuw een kans kregen. Het was met name het verzet van de steden Gouda en Amsterdam dat hierbij voor oponthoud zorgde. Uiteindelijk vonden de beide partijen elkaar op 4 juni 1584, maar de fatale moordaanslag van Balthasar Gerardszn. op de Prins op 10 juli 1584 deed dit aanbod te niet.

RAZH, Archief van de Staten van Holland en West-Friesland, 1572- 1795, Collectie Bruine Kastje, inv. nr. 31, waarvan in dit archief onder inv. nr. 463 een afschrift is te vinden, toont aan dat Holland en Zeeland op 29 maart 1580 reeds een geheim verdrag aangingen om de soevereiniteit aan Oranje aan te bieden. Zie verder: RAZH, Archief van de Staten van Holland en West-Friesland, 1572- 1795, inv. nr. 1281, passim en in dit archief, inv. nr. 3550. Voor literatuur zij verwezen naar: Kluit, pp. 198-252, 280-366; Muller, De Staat, pp. 255-325; Blok, Willem, pp. 205-207; De Vrankrijker, De Motiveering, pp. 123-132; Van Alfen, pp. 448-452; Kernkamp, De houding van Amsterdam; Geurts, pp. 106-113; Swart, p. 76; RGP 41, pp. 277-278, 286-287, 292-296.

In 1582 adviseerde Oldenbarnevelt bij het opstellen van de instructie voor de Hoge Raad van Holland. Dit rechtscollege zou na "de Verlatinge" de taken van de Grote Raad van Mechelen in de opstandige gewesten moeten overnemen. In 1586 was hij opnieuw bij de uitbreiding van de jurisdictie van voornoemd college met die van de Raad van Zeeland betrokken.

RSvH, 21 februari 1582. De inv. nrs. 539-547. Bakhuizen van den Brink, p. 197; Van den Bergh, De Binnenlandsche Staatkunde, p. 79; De Blécourt; Den Tex, dl. I, pp. 172-173.

Het duurde evenwel tot 1585 dat hij voor het eerst als afgevaardigde van de Staten-Generaal zitting kreeg in een gezantschap, maar dit was wel direct één van de belangrijkste gezantschappen van die jaren. Nadat eerdere pogingen waren mislukt om de soevereiniteit aan koning Hendrik III van Frankrijk aan te bieden, ging men ertoe over met koningin Elizabeth van Engeland te onderhandelen. Hoewel zij de soevereiniteit afwees, zei zij wel op basis van het verdrag van Nounce van 20 augustus 1585 financiële en militaire hulp aan de Republiek toe.

Zie voor de onderhandelingen in Frankrijk: Algemeen Rijksarchief (ARA), Regeringsarchieven van de Geünieerde en van de Nader-Geünieerde Provinciën (1576 september - 1588 mei), I De Staten-Generaal, 1576-1588, inv. nrs. 86-88. Van Reyd, Boek 5, fo. 75. Voor de onderhandelingen in Engeland: ARA, Regeringsarchieven, I De Staten-Generaal, 1576-1588, inv. nrs. 95A-102; RSvH, 16, 18, 25 april,1, 2, 4, 7, 8,11, 29 en 30 mei, 3, 4, 5, 24 en 25 juni, 8, 10, 16, 22, 27 en 28 juli, 9 augustus en 5 september 1585; RGP 80: pp. 86-106; RGP 47, pp. 44-73. Zie voor de tekst van het verdrag van Nounce: Bor, Het Twintichste Boek, pp. 639-645. Voor beide soevereiniteitsaanbiedingen zie men: Muller, De Staat, pp. 336- 347; Van Everdingen, pp. 109-114; Den Tex, dl. I, pp. 219-238.

Door deze verschillende opdrachten nam Oldenbarnevelts ervaring in politieke en diplomatieke zaken toe. Hier kwam nog bij dat de Staten van Holland sinds 1585 een vacature hadden voor het ambt van landsadvocaat als gevolg van de geschillen met Paulus Buys.

RSvH, 1 september en 5 oktober 1584. Op deze data diende Buys ontslagaanvragen in. Zie: Van Everdingen, p. 114; Den Tex, dl. I, pp. 217-222.

Men was niet van plan om onmiddellijk een opvolger aan te stellen. In deze interimperiode trad Oldenbarnevelt regelmatig op als waarnemer. De Staten van Holland kregen kennis van de inhoud van een geheime instructie van Leicester. Hieruit bleek dat hij ambities had naar het ambt van stadhouder van Holland en Zeeland. Dit ondanks het feit dat hij in de eerste plaats als opperbevelhebber van de Engelse troepen naar de Nederlanden werd gezonden.

Zie voor de tekst van de instructie: Bor, Het Eenentwintichste Boek, pp. 688-690; Arend, pp. 114-117.

In reactie hierop stelden de Staten voor Dirk Nieuwburg en Johan van Banchem, raadsheren van de Hoge Raad van Holland, Pieter van der Meer, pensionaris van Delft, en Johan van Oldenbarnevelt voor deze vacature kandidaat te stellen. Aangezien geen van hen bij de stemming de meerderheid behaalde, besloten zij op 11 februari 1586 met algemene stemmen om Oldenbarnevelt voor dit ambt te vragen. Deze diende vervolgens in februari 1586 zijn ontslag in bij de magistraat van Rotterdam.

RSvH, 11 en 13 februari 1586. Bor, Het Twintichste Boek, p. 647; Wiersum, pp. 34-36; Hazewinkel, p. 202; Melles, pp. 63-65; Den Tex, dl. I, p. 121; idem, dl. IV, pp. 458-461.

Hoewel de Staten nog met de magistraat van Rotterdam over de voorziening in de vacature onderhandelden, stemde Oldenbarnevelt zelf reeds op 6 maart, na eerst geweigerd te hebben, op aandrang van de Staten van Holland met het verzoek in. Zijn commissie en instructie werden nog tijdens dezelfde zitting goedgekeurd, zodat de beëdiging op 8 maart kon plaatsvinden. Op 28 maart verleende de Rotterdamse magistraat Oldenbarnevelt alsnog in het landsbelang eervol ontslag.

RSvH, 6 en 8 maart 1586. De tekst van de commissie en van de instructie zijn te vinden in de resoluties van 6 maart. De commissie is ook opgenomen in: Bor, Het Eenentwintichste Boek, p. 700. Groenveld noemt ten onrechte in: De kogel door de kerk?, p. 118 november 1585 als datering voor Oldenbarnevelts benoeming.

Direct al aan het begin van zijn nieuwe loopbaan zag de nieuw gekozen landsadvocaat kans om de hem bij instructie toegekende bevoegdheden uit te breiden.

Zie voor de instructie van Buys, Oldenbarnevelts voorganger: RSvH, 23 maart 1581.

Zo mocht hij voortaan wel advies inwinnen van particuliere ingezetenen van Holland (art. 2).

RAZH, Archief van Pieter Steyn, 1749-1772, inv. nr. 499. Deze merkte als enige in een studie over het ambt van landsadvocaat/raadpensionaris de redactiewijziging in art. 2 op.

Tevens kreeg hij het recht om in de Statenvergaderingen de stemmen op te nemen. Hierdoor werd hij in de Statenvergadering meer voorzitter dan secretaris. Dit was tevens mogelijk doordat het Statencollege sinds 1572 naast de landsadvocaat nog afzonderlijk een secretaris benoemde (art. 10).

Van Deventer, dl. I, pp. LVII-LIX; Den Tex, dl. I, p. 256. Tijdens Oldenbarnevelts ambtelijke loopbaan waren de volgende personen secretaris van de Staten van Holland: D.J. Coornhert (1572-1574), M.A. Bennink (1574-1577), P. Purtuyk (1577), C. de Rechtere (1578- 1619). De Rechtere ook nog nadien.

In het vervolg kon ook de klerk van de landsadvocaat op een reiskostenvergoeding rekenen (art. 20), terwijl het zijn meester was toegestaan om kleine giften te ontvangen (art. 21).

Zie verder over de redactiewijzigingen: Den Tex, dl. I, pp. 255- 263; Greve, pp. 378-379; Fruin, Geschiedenis, p. 237. Voor meer algemene achtergronden over voornoemd ambt raadplege men: Antheunissen.

Op grond van instructies van voorgangers in het ambt van landsadvocaat mag worden aangenomen, dat Oldenbarnevelt eveneens een beperkt aantal werkzaamheden voor de Ridderschap van Holland en West-Friesland verrichtte. Na zijn officiële benoeming als lid van dit college in 1604 zal dit wellicht zijn toegenomen. Maar er zijn van deze werkzaamheden dermate weinig stukken bewaard gebleven, dat helaas niet met zekerheid valt vast te stellen of dit ook al in de functie van pensionaris van de Ridderschap was, zoals meestal is aangenomen.

Greve, pp. 369-371; Antheunissen, pp. 306-307; Fruin, Geschiedenis, p. 78; Meilink, Ridderschap, p. 88; Brokken, Koolen, p. VII. Onder inv. nr. 74 is een lijst te vinden, waarin staat vermeld dat Oldenbarnevelt op 4 oktober 1604 tot lid van dit college werd aangesteld. Verder is enkel een bemoeienis als zodanig van hem bekend van 12 november 1608. Zie hiervoor inv. nr. 1025, dat ook is afgedrukt in: RGP 108, p. 260. Over dit onderwerp ook nog Den Tex, dl. I, p. 255. Op grond van het voorgaande zal duidelijk zijn, dat Föltings veronderstelling dat Oldenbarnevelt in 1586 dit ambt tegelijk met dat van de landsadvocaat verkreeg onjuist is.

Geheel anders lag dit ten aanzien van het recht tot het bijwonen van vergaderingen van een aantal andere belangrijke bestuurscolleges, waaraan hij ambtshalve mocht deelnemen. Allereerst natuurlijk de vergaderingen van de Gecommitteerde Raden van het Zuiderkwartier, die sinds 1582 het dagelijks bestuur van het Statencollege vormden.

Uitgebreid over het ontstaan van dit college: Smit, Inventaris, pp. XV-XVIII. Van deze inventaris is enkel een getypte versie in het Algemeen Rijksarchief en in het Rijksarchief in Zuid-Holland aanwezig. De instructies van dit college zijn te vinden in: RSvH, 19 februari 1585 en 22 januari 1590. Voor een minder bekende instructie van 22 juli 1586 zie men inv. nr. 23. Van Leeuwen, p. 1454; Fruin, Geschiedenis, pp. 237-238; Lutters, p. 3, dateren met 1584 en 1590 de aanvangsperiode van dit college in beide gevallen te laat.

Aanvankelijk woonde hij ook de vergaderingen van de Raad van State bij. Maar ingevolge de nieuwe instructie van 1588, aan de opstelling waarvan hij overigens zelf meewerkte, werden hem en de andere Hollandse afgevaardigden de vrije toegang ontzegd. Van 1590 af moesten zij vooraf hun komst aankondigen.

Van Deventer, dl. II, p. LXXV; Antheunissen, p. 238; Fruin, Geschiedenis, p. 238; Fontaine, p. 285. De tekst van de instructie is te vinden in: Cau, pp. 120-125. Verder zie men: Japikse. Voor een concept-instructie, die nu te vinden is onder inv. nr. 2597, raadplege men: Den Tex, dl. IV, pp. 471-475. De resolutie van 9 januari 1590 is te vinden in: RAZH, Archief van de Raad van State, inv. nr. 9.

Het is hoogst onwaarschijnlijk dat een soortgelijke beperking hem ook zou zijn opgelegd voor het bijwonen van de vergaderingen van de Admiraliteitscolleges. De grote hoeveelheid bewaard gebleven archivalia wijzen althans niet in deze richting. Zo dit wel het geval mocht zijn geweest, dan geldt dit nog enkel voor de periode van 1588 tot 1593 waarin de Admiraliteitscolleges onder de Raad van State ressorteerden. Het toezicht op deze colleges werd vervolgens tot 1593 door het speciaal hiervoor ingestelde College van Superintendentie uitgeoefend. Tenslotte kwam het in handen van de Staten-Generaal, zoals ook uit de instructie van 13 augustus 1597 blijkt.

Zie de inv. nrs. 3169-3361. Fruin, Geschiedenis, pp. 203-205. Zie voor de tekst van de instructie van de Staten-Generaal inv. nr. 3175.

Tenslotte was het ook de landsadvocaat, die als leider optrad van de Hollandse afvaardiging ter Staten-Generaal. Als zodanig zat hij namens Holland regelmatig, wanneer dit gewest bij toerbeurt voor een week het voorzitterschap kreeg opgedragen, de vergaderingen voor. Oldenbarnevelt was de laatste landsadvocaat die aanvankelijk niet krachtens zijn instructie verplicht was tot het bijwonen van deze vergaderingen.

Van Deventer, dl. II, p. LXXV; Greve, pp. 386-388; Antheunissen, p. 313; Fruin, Geschiedenis, p. 184; Vreede, pp. 168-431. In zijn functie van landsadvocaat verscheen Oldenbarnevelt op 10 juli 1586 voor het eerst in de vergadering van de Staten-Generaal. Hij trad die dag direct op als voorzitter van de vergadering. Zie hiervoor RGP 47: pp. 207, 209.

Zijn verstandhouding met de griffier van de Staten-Generaal, Cornelis van Aerssen, was zodanig dat hij menigmaal ongehinderd in de resolutie-registers verbeteringen kon aanbrengen.

Den Tex, dl. II, p. 51; idem, dl. IV, pp. 130-132.

Belangrijke zaken werden vaak uitgesteld tot het moment waarop Oldenbarnevelt de vergadering voorzat. Zijn invloed in dezen is wel het grootst geweest ten tijde van de onderhandelingen die vooraf gingen aan het Twaalfjarig Bestand.

Zie verder de inv. nrs. 2165-2445 en hiervan met name de inv. nrs. 2335-2372.

Regelmatig rapporteerde de landsadvocaat namens de gedeputeerden in de Statenvergadering over buitenlandse zaken.

Zie hiervoor bijv. RSvH 27 augustus 1597. Vreede, pp. 249-250.

Zijn officieuze functie van "minister van buitenlandse zaken" hield enerzijds verband met het feit dat Holland en Zeeland als eerste gewesten waren overgegaan tot het aanstellen van Joachim Ortell in Engeland als agent in het buitenland; anderzijds als gevolg van het feit dat Holland de meeste inkomsten voor de Republiek opbracht en derhalve in ruil hiervoor zijn invloed op de besteding daarvan kon aanwenden.

Zie de inv. nrs. 404, 422, 503, 504.

Het is minder bekend dat Oldenbarnevelt wegens zijn overige drukke werkzaamheden in 1604, 1605 en 1606 verzocht van de verplichting tot het bijwonen der vergaderingen van de Staten-Generaal vrijgesteld te mogen worden.

RSvH, 24 februari 1604, 1 maart 1605 en 15 februari 1606. Van Deventer, dl. II, p. LXXV; Den Tex, dl. II, p. 514.

Het was niet ongebruikelijk dat de landsadvocaat voor het ambt van grootzegelbewaarder van de lenen van Holland werd aangezocht. Het was een combinatie van functies die deed denken aan het pensionarisschap van de Ridderschap en de functie van landsadvocaat. Hoewel het dus meer voorkwam, was er wel een afzonderlijke aanstelling vereist. In 1593 verkreeg Oldenbarnevelt het ambt van grootzegelbewaarder doordat er door het overlijden van Abraham, heer van Almonde, een vacature was ontstaan.

RSvH, 5-27 januari 1593. Fölting, pp. 36, 42, merkte ten onrechte op dat Oldenbarnevelt dit ambt al in 1586 officieus verkreeg. Ook de datering van 1600 voor de officiële aanstelling is onjuist. Zie voor de argumentatie hiervan behalve de eerder genoemde resolutie de inv. nrs. 1036 en 1053.

Hij oefende dit ambt overigens uit in samenwerking met de met de reeds eerder aangestelde Johan, heer van Mathenesse. Zoals gezegd was deze combinatie gebruikelijk, maar in de archieven van Oldenbarnevelts opvolgers in dit ambt, zoekt men veelal tevergeefs naar archiefmateriaal dat betrekking heeft op deze nevenactiviteiten. In dit archief is daarentegen daarover het nodige terug te vinden, zodat een beter inzicht in deze nevenfunctie kan worden verkregen.

Zie hiervoor de inv. nrs. 1028-1106.

Oldenbarnevelt oefende overigens dit ambt tot het laatst toe uit, met als gevolg dat het zegel nog in zijn huis berustte toen hij was gearresteerd. Hierdoor zagen de Staten van Holland zich genoodzaakt zich tot zijn vrouw te wenden om weer in het bezit van hun eigen grootzegel te komen.

RSvH 22 en 23 november 1618. Een brief van Suriano d.d. 4 september 1618 in: Brieven van Lionello (WHG, Nieuwe Serie, no. 37), p. 285.

Uit dank voor eerder bewezen diensten werd hij voorts op 15 oktober 1604 tot registermeester van de lenen aangesteld.

RSvH, 15 oktober 1604.

Dit ambt was wegens de daaraan verbonden emolumenten uiterst lucratief. Het eigenlijke werk werd door Laurens van der Goes, griffier van de lenen, gedaan.

Zie de inv. nrs. 1040-1042, 1057-1059, 1103.

Door zijn huwelijk met Maria van Utrecht, de kleindochter van de dijkgraaf mr. Jan van Utrecht, raakte Oldenbarnevelt in 1589 betrokken in een geschil tussen de hoofdingelanden van Delfland enerzijds en de hoogheemraden van Delfland anderzijds. Als hoofdingeland wist hij zijn invloed bij de Staten van Holland en het Hof van Holland, waarvoor het proces diende, dusdanig aan te wenden dat de hoofdingelanden wel moesten winnen. Dit weerhield hem er echter niet van om op 14 april 1595, na aanvankelijk geweigerd te hebben, de in 1593 door het overlijden van de hoogheemraad Abraham, heer van Almonde, ontstane vacature in te nemen.

Van Deventer, dl. II, p. LXXV; Fölting, p. 36; Den Dolk, pp. 197- 227; Den Tex, dl. II, pp. 508-510; idem, dl. IV, pp. 137-142.

Deze functie vervulde hij weliswaar tot aan zijn dood, maar zijn zoon Reinier nam reeds sinds 11 april 1611 voor hem waar als hoogheemraad.

Den Dolk, p. 236.

Na het ambt van de landsadvocaat en daarmee samenhangende nevenfuncties te hebben geschetst, willen wij aandacht schenken aan enkele zaken die hij als zodanig behartigde.

Nauwelijks beëdigd kwam Oldenbarnevelt met de nieuwe gouverneur-generaal Leicester in conflict. De aanleiding moet worden gezocht in enkele anti-Hollandse maatregelen die door hem op instigatie van zijn adviseurs, Reingoudisten geheten naar hun leider Jacques Reingoud, waren genomen. Leicester verscherpte dientengevolge het toezicht op de naleving van het verbod van de handel op de vijand op 14 april 1586.

Zie voor de tekst van dit handelsverbod: Bor, Het Eenentwintichste Boek, pp. 703_701; Kernkamp, De handel, pp. 186-196. Het feit dat hier 4 april in plaats van 14 april staat als datum van de uitvaardiging van dit handelsverbod houdt verband met de Paasstijl. Den Tex, dl. I, pp. 276-278.

Bovendien liet hij zich influisteren dat een Kamer van Financiën, die belast moest worden met het toezicht op dit handelsverbod en het onderzoek naar frauduleuze praktijken van met name Hollanders, hierbij een goede rol kon spelen.

Muller, De Staat, p. 398, deelt mee dat Reingoud al eerder tevergeefs gepoogd had om Requesens voor dit plan te interesseren.

Dit college toonde de nodige overeenkomsten met de Raad van Financiën, waar Reingoud tot begin 1585 had gewerkt alvorens hij daar zijn ontslag kreeg.

Zie uitgebreider over de Raad van Financiën: Baelde, pp. 29-31, 93-97; De Schepper, AGN; idem, Raad van State, p. 5.

Aanvankelijk stond Oldenbarnevelt machteloos maar bij de arrestatie van Reingouds vriend Steven Perret in augustus 1586 kwam aan het licht, dat de Reingoudisten - een groep van uitgeweken Vlamingen en Brabanders - op eigen winstbejag uit was. Reingouds arrestatie volgde in september 1586.

Den Tex, dl. I, pp. 294-300, en de aldaar aangehaalde literatuur.

Bij die gelegenheid werd met het oog op het voor het Hof van Holland te voeren proces een grote hoeveelheid belastend materiaal in beslag genomen. Dit had merendeels betrekking op de ambtsperiode van Reingoud bij de Raad van Financiën. Als zodanig verschaft dit materiaal een waardevolle aanvulling op onze kennis van de bestuurs- en rechtscolleges in de periode van 1563-1586. Er werden ook nog de nodige stukken met betrekking tot zijn persoonlijke bezittingen in aangetroffen, waardoor het mogelijk werd zijn maatschappelijke positie beter in te schatten.

Zie voor het bij die gelegenheid in beslag genomen materiaal de inv. nrs. 548-940. Kaajan baseerde op de ambtelijke papieren hiervan zijn artikel: Tussen winstbejag en staatsgezag.

Eind 1586 ontstond er een stevig conflict tussen het Engelse lid van de Raad van State, Thomas Wilkes, en de Staten van Holland. Hij beschuldigde in een schriftelijk betoog de Staten-Generaal van machtsoverschrijdingen ten nadele van de Raad van State. François Francken schreef hierop in 1587 in opdracht van de Staten van Holland en van Oldenbarnevelt zijn bekende weerwoord "De Corte Vertoninghe", waarin hij de soevereiniteit van de Staten verdedigde. Behandeling van dit stuk zou door de komst van Edward Norrits uiteindelijk achterwege blijven.

Zie inv.nr. 2005, waarin zich onder meer een gedrukt exemplaar van "De Corte Vertoninghe" bevindt met daarin verbeteringen en wijzigingen van de hand van Johan van Oldenbarnevelt, François Francken en Joost Menijn. Er is ook een Latijnse versie van aanwezig. Verder is deze tekst te vinden in: Bor, Het Tweeentwintichste Boek, pp. 921-929. Zie verder over dit onderwerp: Muller, De Staat, pp. 482-483; Fruin, Geschiedenis, pp. 34, 214; Gosses, p. 420; Den Tex, dl. 1, pp. 356-357; Veen.

Koningin Elizabeth van Engeland was na de mislukte aanslag van de Spaanse Armada op Engeland bereid om meer militaire steun aan de Nederlanden te geven. Hier was de militaire situatie namelijk na het ontslag van Leicester op 1 april 1588 eerder verslechterd dan verbeterd.

RGP 51: pp. 64-65.

Holland was het enige gewest dat nog enigszins zijn financiële verplichtingen voor het onderhoud van de Staatse troepen nakwam. Wel zag Oldenbarnevelt hierdoor kans om als een "minister van defensie" op te treden, samen met prins Maurits wist hij te bemiddelen bij de belegering van Bergen op Zoom, zodat de Spanjaarden op 13 november 1588 deze stad moesten prijsgeven.

Den Tex, dl. II, p. 14

Minder succesvol was hun inmenging in de aangelegenheden binnen Geertruidenberg, waar sinds 1587 muiterij onder de troepen werd gepleegd als gevolg van achterstallige soldij en de slechte verhouding met de gouverneur van deze stad, Philips, graaf van Hohenlohe. De aldaar gelegerde Duitse, Franse en Nederlandse troepen onttrokken zich aan het gezag van Maurits en stelden hun vertrouwen op koningin Elizabeth en haar vertegenwoordiger Peregrine Barty, bannerheer van Willoughby.

Zie de inv.nrs. 405, 406, 409, 411-415, 419, 435. Zie verder: Fontaine, pp. 70-83; Den Tex, dl. II, pp. 8-13. Uit inv.nr. 402 blijkt dat er ook Franse troepen waren ingekwartierd.

De Staten van Holland onderhandelden aanvankelijk pro forma met het muitende garnizoen dat de stad aan Parma dreigde uit te leveren, door bemiddeling van voornoemde Willoughby. Dit had echter evenmin als de aanstelling van Johan Winckfeld, de zwager van Willoughby, het gewenste resultaat.

Zie de inv.nrs. 396, 434, 436, 437. Muller, De Staat, p. 486; Fontaine, p. 71; Den Tex, pp. 10-11.

Ook een poging om dit garnizoen in te schakelen voor een Engelse strafexpeditie tegen Spanje als vergelding voor de aanval van de Armada mislukte. Het was de bedoeling dat hierdoor de verdreven Portugese vorsten Don Antonio en Don Emanuel weer aan de macht geholpen zouden worden.

Zie de inv.nrs. 2125, 2126. Muller, De Staat, p. 488; Fontaine, p. 74; Den Tex, dl. II, pp. 18-19; Van der Kamp, pp. 77-83; RGP 51: pp. 575-577.

Tenslotte kwam Oldenbarnevelt met Maurits en enkele vertrouwensmannen overeen om Geertruidenberg te laten belegeren, hetgeen door de slechte weersomstandigheden mislukte.

Den Tex, dl. II, pp. 21-22.

Hierdoor werd de reputatie van Oldenbarnevelt overigens minder geschaad dan men aanvankelijk zou vermoeden. Van 1593 af behoorde hij zelfs tot de vaste gedeputeerden van de Raad van State die te velde trokken om ter plaatse met de legeraanvoerders te overleggen.

RGP 57: p. IX.

Bij het uitbreken van de Opstand werd Willem van Oranje het opperbevel over de zeezaken opgedragen.

De Hullu, p. 3.

Verschillende bestuurshervormingen gingen er aan vooraf voordat men in 1581 opnieuw koos voor een college, bestaande uit een Raad nevens Zijne Excellentie, een Raad van Justitie en een Raad van Admiraliteit, zoals deze voor het eerst in 1574 was ingesteld. Voortaan viel de rechtspraak die bij het Hof van Holland had berust, rechtstreeks onder de Raden ter Admiraliteit.

Idem, pp. 3-6.

Door het instellen van een Raad van State nevens Maurits op 18 augustus 1585 kwam de superintendentie in admiraliteitszaken bij dit college te berusten.

Muller, De Staat, p. 332.

In 1586 was Leicester tijdens de bestuurlijke reorganisatie van de Admiraliteitscolleges aanvankelijk van plan geweest er slechts twee in Holland in te stellen: één voor het Noorderkwartier en één voor het Zuiderkwartier. Aangezien de Zuiderzeesteden de behartiging van hun admiraliteitszaken echter enkel aan de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier wensten toe te vertrouwen, kwam er dientengevolge onbedoeld ook nog het College ter Admiraliteit van Amsterdam bij.

Idem, De Staat, pp. 393-394; De Hullu, pp. 26-30; Fontaine, p. 228.

Tot het uitvaardigen van de nieuwe instructie voor de Raad van State van 12 april 1588 stonden deze Colleges onder het toezicht van voornoemd College.

Fontaine, pp. 6-16; Van Deursen, AGN, pp. 366-367; De Schepper, Raad van State, pp. 27-33; Van Deursen, Raad van State, pp. 66-73.

Van die tijd af namen de Staten-Generaal de verantwoordelijkheid op zich, hetgeen correspondeerde met de toenemende pogingen om eenparige regelingen te treffen voor de financiering van de verschillende Colleges. Deze bestreden namelijk hun onkosten hoofdzakelijk met de inkomsten die uit de convooien en licenten werden verkregen. In het eerste geval betrof het belastinggelden die werden geïnd op de in- en uitvoer van goederen, die naar Spanje, Portugal en neutrale landen werden verscheept. In het tweede geval betrof het heffingen bij het verlenen van vergunningen aan kooplieden voor de uitvoer van goederen naar voornoemde landen.

Zie de inv.nrs. 3179-3217. Zie voor de verschuivingen in betekenis van de begrippen convooien en licenten: Kernkamp, De handel, pp. 26-33. De in de tekst opgenomen definiëring werd ontleend aan: Jansma, AGN, pp. 218-219. Voor de aanvankelijke betekenis zie men: Kernkamp, De handel, pp. 32-33.

De eerste poging tot centralisatie van de Staten-Generaal in 1589 door de oprichting van een College van Superintendentie moest in december 1593 wegens aanhoudend verzet van Zeeland voortijdig worden opgegeven.

Tangelder; Den Tex, dl. II, pp. 257-262.

Wel werd er op 17 april 1590 ter bevordering van een meer eenparige regeling met moeite een provisioneel akkoord tussen Holland en Zeeland gesloten waarbij werd bepaald dat zowel in de haven van inscheping als in de haven van uitscheping een gedeelte van de verschuldigde convooien en licenten betaald moest worden. De kommiezen van de Rekenkamers van de beide gewesten stond het vrij de naleving van dit akkoord op elkaars kantoren te controleren, waarvoor ook functionarissen werden benoemd.

Zie de inv.nrs. 3223, 3245. Verder ook noot 64.

Het was in 1596 wederom Zeeland dat voorkwam, dat de bestaande Admiraliteitscolleges door één Admiraliteitscollege met één centrale kas werden vervangen.

Zie de inv.nrs. 3229-3231, 3249. Tangelder, p. 212.

Uiteindelijk werd op 13 augustus 1597 gekozen voor een regeling waarbij vijf Admiraliteitscolleges werden ingesteld. De bij die gelegenheid uitgevaardigde instructie was gebaseerd op het akkoord van 17 april 1590.

Zie voor de tekst inv.nr. 3175. De Hullu, pp. 58-60. Voor meer algemene informatie: Fockema Andreae, pp. 26-29.

Elk college kreeg de bewaking van de zee en de binnenrivieren voor een gedeelte van de Noordelijke Nederlanden opgedragen. De indeling van het territoir is tot 1795 als volgt geweest:

1. Het College ter Admiraliteit op de Maze, residerende in Rotterdam: Het Zuiderkwartier van Holland, een gedeelte van Staats-Brabant en het kwartier van Nijmegen.
2. Het College ter Admiraliteit van Amsterdam: De stad Amsterdam, het gewest Utrecht en de kwartieren van Zutphen en van Arnhem.
3. Het College ter Admiraliteit van het Noorderkwartier, dat wisselend in Hoorn of Enkhuizen resideerde: Het Noorderkwartier, de Hollandse Waddeneilanden en het gewest Overijssel.
4. Het College ter Admiraliteit van Zeeland, residerende te Middelburg: Het gewest Zeeland, Staats-Vlaanderen en het andere gedeelte van Staat-Brabant.
5. Het College ter Admiraliteit van Friesland, dat wisselend in Dokkum of Harlingen resideerde: De gewesten Friesland, Groningen en de landschappen Westerwolde en Drenthe.

Na het overlijden van Willem van Oranje op 10 juli 1584 kampten zijn nabestaanden met grote financiële lasten als gevolg van de kostbare hofhouding, de huwelijken en de leningen, die o.a. met Johan en Lodewijk, graven van Nassau, voor de oorlogvoering waren aangegaan.

Scherft, pp. 1, 15-21. De inv.nrs. 1420-1423.

Het sterfhuis werd eerst onder curatele gesteld van voorlopige administrateurs, die daartoe door het Hof van Holland werden benoemd. Bij de boedelscheiding, die uiteindelijk tot het sluiten van het Twaalfjarig bestand van 9 april 1609 tot stand kwam, zouden zich om verschillende redenen in de loop der jaren geschillen tussen de broers en zusters voordoen.

Idem, pp. 21-30.

Het grootste meningsverschil was er tussen Maurits, prins van Oranje, en Maria, gravin van Nassau, over de vraag wie met de administratie van verschillende bezittingen van Philips Willem, prins van Oranje, belast moest worden. Deze medeërfgenaam leefde zelfs sinds 1568 in Spanje in ballingschap. Maurits dreigde deze situatie uit te buiten - daarin aanvankelijk redelijk gesteund door Holland en Zeeland - door zich allerlei rechten en titels toe te eigenen, zoals in 1585 het markiezaat van Bergen op Zoom

Idem, pp. 67-68, 99-100. Inv.nr. 1341.

en in 1588 als markiezaat van Veere en Vlissingen.

Idem, pp. 104-109. Inv.nr. 1343.

Dit conflict escaleerde toen Maria na de herovering van Breda er de rechten van haar broer Philips Willem begon te behartigen. Hiermee hoopte zij eindelijk ook een aantrekkelijke bruidsschat te verwerven voor Philips, graaf van Hohenlohe, luitenant-generaal van Holland en Zeeland.

Idem, pp 121-122, 151-159. De inv.nrs. 1352, 1446.

Zij doorkruiste daarmee echter volledig Maurits' plannen met deze stad. Hij was uit op een herstel van de Brabantse Statenvergadering als volwaardig lid der Staten-Generaal om zodoende zelf eerste edele van Brabant te worden.

Idem, pp. 148-149. Brabant had reeds in 1586 een dergelijke poging ondernomen, zoals uit de inv.nrs. 1286, 1287 blijkt. Zie hierover ook: Scherft, pp. 101-103, 148-149.

Aangezien Maria van Nassau en Philips van Hohenlohe aanvankelijk het sluiten van hun huwelijk lieten afhangen van een uitspraak over dit competentiegeschil door de Hoge Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland, namen de spanningen nog meer toe.

Idem, pp. 161-168, 174-179. De inv.nrs. 1429-1431.

Een poging om in die tijd door middel van een inpoldering van Noord-Beveland de positie van Philips Willem als eerste edele in de Staten van Zeeland te versterken was bij voorbaat gedoemd te mislukken.

Idem, pp. 180-181. De inv.nrs. 1451-1453.

Desalniettemin kon op 30 juli 1594 wel door bemiddeling van Diederick, graaf van Egmond, Johan van Oldenbarnevelt en Leonard Casembroot een in principe gunstige regeling voor een afbetaling in termijnen van de schulden van het sterfhuis aan Johan en Willem Lodewijk, graven van Nassau, voor de met Willem van Oranje aangegane leningen worden getroffen (Het Haags akkoord).

Idem, pp. 131-135. Inv.nr. 1362.

Naderhand verkregen Maria en Philips van Hohenlohe de gewenste toestemming van de Staten-Generaal voor hun huwelijk.

Idem, pp. 177-178. Inv.nr. 1358.

Inmiddels wijzigden de omstandigheden zich doordat Philips Willem, na het overlijden van Ernst van Oostenrijk, in 1596 met diens opvolger Albert van Oostenrijk mee naar Brussel kwam.

Idem, p. 202.

Zijn bemoeienissen met het sterfhuis bleven aanvankelijk nog gering, daar de Staten-Generaal die inmiddels de curatele uitoefenden, hem wantrouwden zolang hij in Brussel verbleef. In zijn poging om in 1598 de macht in Orange op Maurits te heroveren slaagde hij tenslotte wel, zij het dat hij dientengevolge in 1606 met Eleonora van Bourbon-Condé moest huwen.

Idem, pp. 212, 245. De inv.nrs. 1374, 1380, 1381.

Het getij veranderde echter ten gunste van hem toen zowel de Staten-Generaal als Oldenbarnevelt met angst zagen dat Maurits het curatorschap van het sterfhuis in 1601 aan zich trok, nadat de voormalige curator Pijll was overleden. Hierdoor lag de weg naar de soevereiniteit voor hem open.

Idem, pp . 235-236. Inv.nr. 1435.

Desalniettemin werd op 3 november 1601 een voorlopige overeenkomst tussen Philips Willem en Philips, graaf van Hohenlohe, gesloten.

Idem, p. 241. Inv.nr. 1439.

Oldenbarnevelts belangen bij het sterfhuis namen in de komende jaren toe: allereerst doordat hij zelf in 1604 een stuk land daarvan kocht

Idem, p. 245.

; vervolgens doordat hij in 1606 één der drie executeurs-testamentair van het sterfhuis van Philips van Hohenlohe werd

Zie de inv.nrs. 1469, 1473, 1474, 1476, 1480. RAZH, Archief van het Hof van Holland, 1428-1798, inv.nr. 5213, dossier 2.

; tenslotte ook omdat het driemanschap Willem Lodewijk van Nassau, Oldenbarnevelt en Walraven van Brederode het sterfhuis van Willem van Oranje bij de vredesonderhandelingen betrokken.

Scherft, pp. 256-278. De inv.nrs. 1387, 1399-1405, 1409, 1410, 1413, 1415-1419, 1427, 1444, 1445. Zie verder nog de inv.nrs. 2227, 2236, 2237, 2263, 2267, 2310.

Het is zeker dat dit alles tevens de verstandhouding tussen Maurits en Oldenbarnevelt blijvend heeft verslechterd.

Aan het einde van de zestiende eeuw was de Republiek nauw betrokken bij een tweetal buitenlandse zaken, te weten het conflict tussen de handelsstad Embden en de graven van Oost-Friesland en de erfopvolgingskwestie te Gulik, Kleef en Berg.

In het eerste geval waren er gemeenschappelijke godsdienstige, Politieke en militaire belangen.

Boer, p. 5; König, p. 374.

In 1571 werd in Embden de eerste synode van vluchtelingenkerken gehouden, waaraan ook verschillende Nederlandse predikanten en ouderlingen deelnamen. Onder leiding van de predikant Menso Altingh groeide deze stad naderhand uit tot een calvinistisch bolwerk temidden van het graafschap, waar het lutheranisme als staatsgodsdienst gold.

Rutgers, pp. 12-23; De Jong, pp. 132-135; De Synode van Embden.

Hoewel dit na de reductie van de stad Groningen in 1594

Fockema Andreae, p. 65; Den Tex, dl. II, pp. 93-95. De inv.nrs. 1, 1184, 2911, 2920, 2980-2983.

van minder belang werd, bleef de politieke en militaire waarde zeker tot het sluiten van het Twaalfjarig Bestand in 1609 van belang, daar de Republiek vanuit Oost-Friesland gemakkelijk kon worden aangevallen. De stad Embden fungeerde door zijn bijzondere positie in dit graafschap als een welkome operatiebasis voor de Republiek voor de oorlog tegen Spanje.

Wiemann, Zannekin, pp. 58-59.

Tenslotte was er een duidelijke correlatie tussen de handelsbelangen van de Hollandse en Zeeuwse steden en die van Embden, waarbij de opkomst van de één veelal de neergang van de ander inhield.

Boer, pp. 8-9.

De oorsprong van alle conflicten was gelegen in het feit dat Anna, gravin van Oost-Friesland, zowel haar calvinistische zoon Johan als haar lutherse zoon Edzard in 1566 met de grafelijke waardigheid bekleedde. Keizer Rudolf II trachtte in 1589, als leenheer, door middel van een decreet het inmiddels door partijtwisten onbestuurbare geworden graafschap onder de broers te verdelen.

Idem, p. 11; König,p. 463.

Het overlijden van graaf Johan in 1591 bracht hierin geen verandering, omdat graaf Edzard inmiddels moeilijkheden had met de Stenden over het instellen van een gerechtshof. Uiteindelijk zeiden laatstgenoemden hun vertrouwen in hem op.

Wiemann, pp. 17-25; König, pp. 374, 471.

Zijn bemoeienissen met godsdienstige zaken in Embden waren ook niet zonder gevolgen gebleven. Hier was men overgegaan tot het instellen van een burgerwacht en het benoemen van een nieuw stadsbestuur. Ten einde raad riepen beide partijen niet de hulp van de keizer maar van de Republiek in, wat resulteerde in het sluiten van het verdrag van Delfzijl. Hierbij garandeerden de Staten-Generaal door mee te ondertekenen dat zij op de naleving van het verdrag zouden toezien.

Boer, pp. 13-20; Wiemann, p. 34.

Het onderling wantrouwen bleef, zoals blijkt uit de troepenwervingen van de stad Embden nadien. Bovendien voorzag het voornoemde verdrag niet in een verbetering tussen de graaf en de Stenden. Het uitvaardigen van een keizerlijke resolutie van 13 oktober 1597 en het sluiten van het Embdense concordaat, als bevestiging van de Embder en Norder executierecessen van 1590 en 1593, brachten daarin geen verandering. Terwijl de graaf steeds meer privileges verloor, kreeg Embden onder andere toestemming om een eigen leger te werven en werden de belastingheffingen aan het toezicht van de Stenden toevertrouwd. De steden kregen zelfs de vrijheid om te bepalen welke godsdienst zij binnen hun stad zouden toelaten.

Idem, pp. 22-23; König, pp. 374-375; Wiemann, pp. 32-37; idem, Zannekin, p. 60. Zie voor de tekst van dit verdrag: Bor, Het twee-en-dertigste Boek, pp. 60-61; Van Meteren, Het achttiende Boeck, fo. 356ro-356vo; Wiemann, pp. 115-137. Inv.nr. 1562. Verder over dit onderwerp: RGP 57, pp. 486-489. De inv.nrs. 1553-1561.

De keizer dacht graaf Enno, die inmiddels Edzard was opgevolgd, te helpen door desondanks bij decreet de belastingen gebiedend voor te schrijven en de ontbinding van de conventiculen te gelasten. Toen graaf Enno vervolgens ook nog de stad Embden begon te belegeren, duurde het niet lang voordat de eerste Staatse troepen binnen Embden verschenen om te assisteren. Deze behaalden eind 1602 een overweldigende overwinning op de graaf die zich genoodzaakt zag zich bij de bepalingen van het verdrag van 's-Gravenhage van 8 april 1603 neer te leggen. Nu mocht Embden zelfs op kosten van het graafschap troepen gaan werven, waardoor het een staat in de staat werd. Wel verloor het hierdoor in de ogen van de Spanjaarden zijn toch al dubieuze status van neutrale plaats.

Idem, pp. 23-26; Wiemann, pp. 37-48; idem, Zannekin, p. 61. Zie voor de tekst van deze resolutie en van dit concordaat: Wiemann, pp. 140-159, 162-194. Verder: RGP 71, p. 557. De inv.nrs. 1563- 1565, 1630-1632, 1653.

De strijd ging met de komst van een tweede leider, de staatstheoreticus Johannes Althusius, een nieuwe fase in. Graaf Enno zocht sindsdien met succes steun bij Jacobus 1, koning van Engeland. Zodoende nam in 1606 naast een Nederlandse afvaardiging ook de Engelse gezant in de Republiek, Ralph Winwood, aan de besprekingen deel. Het werd echter opnieuw een winst voor de Stenden, die wisten te regelen dat de belastingheffingen enkel door het door hen voordien ingestelde administratorencollege geheven mochten worden.

Idem, pp. 27-28; p. 375; Wiemann, pp. 51-64; idem, Zannekin, pp. 61-62; Den Tex, dl. II, pp. 237-241. Zie voor de tekst van het verdrag: Van Meteren, Het vijfentwintichste Boeck, fo. 502ro- 503vo; Wiemann, pp. 198-211. Inv.nr. 1600. Verder nog de inv.nrs. 1573-1599, 1601-1608, 1634-1639, 1673-1677.

De affaire van de "zeebrieven", paspoorten die de kooplieden voor de handel op Spanje nodig hadden, bracht hierin bepaald geen verbetering. Graaf Enno gaf namelijk aan de Embdense schippers paspoorten mee die niet aan de vereisten voldeden, waardoor zij in Spanje werden gearresteerd. Het gevolg was dat de inwoners van Embden het vertrouwen in hem opzegden en zelfs overgingen tot het plunderen en bezetten van de steden Aurich en Greetsiel. Pas op last van de Staten-Generaal maakten zij hieraan een einde om vervolgens op de landdag te Embden te proberen tot een overeenkomst met graaf Enno te komen. Dit mislukte echter. Nadat er op 25 januari 1611 een overeenkomst tussen de graaf en de Staten-Generaal was gesloten, waarbij hij alle medewerking had toegezegd, ging het aanzienlijk vlotter.

Idem, pp. 29-36; Wiemann, pp. 73-108; idem, Zannekin, pp. 62-63, 65-66.

Op 21 mei 1611 kon het verdrag van Oosterhuusen worden gesloten, dat werkelijk het einde van dit langdurig conflict betekende.

Idem, p. 37; König, p. 375; Wiemann, pp. 108-110; Zannekin, pp. 215-261. Verder: Van Meteren, Het Twee-en-dertighste Boeck, fo. 666ro-vo. De inv.nrs. 1618, 1619.

Opmerkelijk hierbij was dat onder invloed van het Twaalfjarig Bestand de verlangens van de stad Embden in veel mindere mate waren ingewilligd dan voorheen. Wel mochten de Staten-Generaal krachtens de overeenkomst van 25 januari 1611 voor vijf jaar Staatse troepen in Leerort legeren. Door verlenging van dit privilege zou er tot 1744 een band tussen de Republiek en het graafschap Oost-Friesland blijven bestaan.

Wiemann, Zannekin, p. 65 noemt in tegenstelling tot Boer een termijn van drie jaar voor de verlenging van de overeenkomst van 1611.

De Bestandsonderhandelingen in 1609 waren nog niet ten einde, toen de Staten-Generaal in een nieuwe oorlog verwikkeld dreigden te raken. Oorzaak hiervan was het overlijden op 25 maart 1609 van Johan Wilhelm, hertog van Gulik, Kleef en Berg, die geen mannelijke erfgenaam naliet. Karel V had de hertogen echter al toegestaan dat bij zo'n gelegenheid de vererving via de vrouwelijke lijn mocht doorgaan. Hierdoor kwamen er twee pretendenten voor in aanmerking, die met vrouwen uit het Gulik-Kleefse huis waren gehuwd, te weten: Johan Sigismund, keurvorst van Brandenburg, als echtgenoot van Anna, hertogin van Gulik, Kleef en Berg (1576-1625), en Philips Lodewijk als echtgenoot van Anna, hertogin van Gulik, Kleef en Berg (1552-1632). De oudste zuster van wijlen Johan Wilhelm, Maria Eleonora, was namelijk in 1608 overleden en haar man Albrecht Friedrich, hertog van Pruisen, was zwakzinnig, zodat de rechten op hun dochter Anna en haar man Johan Sigismund van Branden- burg waren overgegaan. De tweede nog levende zuster van de overleden hertog van Gulik, Anna, pretendeerde echter samen met haar man gelijke aanspraken te kunnen doen gelden.

Vreede, pp- 349-352; Schöffer, p. 26; Den Tex, dl. III, p. 82; idem, dl. V, Stambomen IX en X. Zie in dit verband ook de inv. nrs. 1801, 1802. Van Deursen, De val, pp. 5-6

Omdat hertog Johan Wilhelm al lang zwakzinnig was en een conflict over de opvolging voorzien werd, hadden de Staten-Generaal op 25 juli 1605 reeds voor drie jaar een verdrag met de keurvorsten ten gunste van de Brandenburgers gesloten.

Idem, p. 349; Den Tex, dl. II, p. 522; idem, dl. III, p. 84. Zie voor de tekst van het verdrag: Van Aitzema, pp. 1086-1087. inv. nr. 1709.

De voorkeur van Hendrik IV, koning van Frankrijk, ging daarentegen meer naar Neuburg uit.

Den Tex, dl. III, pp. 84-85.

Toch zouden de Republiek en Frankrijk elkaar vinden. Nadat de Duitse protestantse vorsten zich op 15 mei 1608 in een Unie hadden verenigd

Idem, dl. II, pp. 190, 611; Gerlach, AGN, p. 301.

, werd dit voorbeeld op 10 juli 1609 door de katholieke vorsten nagevolgd.

Idem, dl. III, 190; Gerlach, AGN, p. 301.

Dit verontrustte Frankrijk zo zeer dat er zelfs extra Franse troepen naar de Republiek werden gezonden om bij een mogelijke invasie in Gulik te helpen.

Schöffer, p. 26; Den Tex, dl. III, p. 91; Gerlach, AGN, p. 301. De inv.nrs. 2897, 2898-2906. Uit de inv.nrs. 2897B-2897F blijkt dat de militaire hulp van Frankrijk aan de Republiek in 1614 weer werd hervat.

Hier kwam na 14 mei 1610 een einde aan, doordat Hendrik IV overleed en Maria de Medici een geheel andere politiek zou volgen, waarbij door de zogenaamde Spaanse huwelijken de banden met Spanje werden aangehaald.

Vreede, p. 352; Schöffer, p. 26; Den Tex, dl. III, pp. 103, 116; Gerlach, AGN, p. 303; Van Deursen, TvG. Inv.nr. 1766.

Bij het uitbreken van het conflict om de erfopvolging hingen de twee pretendenten beiden nog het lutheranisme aan. De bevolking van de door hen omstreden hertogdommen was merkwaardig genoeg echter merendeels katholiek.

Den Tex, dl. III, p. 83.

Nog voordat keizer Rudolf II, als leenheer van de voornoemde hertogdommen, een uitspraak had kunnen doen, waren Brandenburg en Neuburg op 10 juni 1609 met elkaar overeengekomen dit gebied als condominium te besturen, waarbij Düsseldorf als residentie werd aangewezen.

Schöffer, p. 26; Den Tex, dl. III, p. 86; Van Deursen, De val, p. 6. De inv.nrs. 1713-1715.

Hierop maakte aartshertog Albert van Oostenrijk op 23 juli inbreuk door de stad en vesting Gulik te bezetten.

Idem, p. 26; Den Tex, dl. III, pp. 90-91.

De Staten-Generaal berustten hierin omwille van de vrede. Oldenbarnevelt wist vervolgens in 1611 te voorkomen dat keizer Rudolf II en de keurvorsten alsnog deze zaak zouden beslechten, waarbij zij Wilhelm, keurvorst van Saksen, als derde pretendent naar voren wilden schuiven.

Den Tex, dl. III, pp. 112-113. De inv.nrs. 1717, 1804.

In de loop der tijd voldeed de condominiumregeling steeds minder, zodat de pretendenten zich ieder van een eigen partij begonnen te verzekeren. Het kwam tot een uitbarsting, toen in 1612 een protestantse regering in Aken met behulp van Brandenburg aan de macht werd geholpen. De stad werd voor straf door keizer Rudolf II in de ban gedaan en het leek er even op dat het door de possiderende vorsten gestichte Mühlheim hier ook voor zou moeten boeten.

Idem, dl. III, p. 113. Inv.nr. 1807.

Inmiddels raakte ook Engeland meer bij de erfopvolging betrokken, aangezien Frederik V, keurvorst van de Palts en een voorman van de Unie, de dochter van koning Jacobus 1 van Engeland huwde. Op aandrang van Engeland ging de Republiek ertoe over om met deze Unie een verdrag te sluiten. Dit verdrag werd overigens pas in 1614 door de Duitsers geratificeerd.

Idem, dl. III, pp. 114-115; Gerlach, AGN, p. 302. Inv.nr. 1757.

In 1613 deden zich ontwikkelingen voor waardoor de tegenstellingen tussen de pretendenten zich aanzienlijk zouden verscherpen. Johan Sigismund ging over tot het calvinisme, dat zijn zoon Georg Wilhelm al sinds 1613 beleed.

Idem, dl. III, p. 113; Van Deursen, De val, p. 7.

Wolffgang Wilhelm verruilde daarentegen in juli 1613 door zijn huwelijk met Maximiliana van Beieren het lutherse voor het katholieke geloof. Had hij voordien naast luthers ook al de nodige katholieke aanhang, nu kon hij zelfs op steun van koning Philips III van Spanje en van paus Paulus V rekenen.

Schöffer, p. 27; Den Tex, dl. III, pp. 115-116; Van Deursen, De val, pp. 10-11. Inv.nr. 1829.

Een mislukte aanslag van de Staatse troepen op de gezamenlijke residentie Düsseldorf in maart 1614 dwong Georg Wilhelm van Brandenburg wegens het uitblijven van extra militaire steun om veiligheidsredenen naar Kleef uit te wijken. Düsseldorf werd kort nadien door Neuburg gewapenderhand ingenomen. Hieraan was overigens in mei 1614 een door Pithan met behulp van Brandenburg uitgevoerde bezetting en versterking van de stad en vesting Gulik voorafgegaan.

Vreede, p. 359; Schöffer, p. 27; Den Tex, dl. III, p. 116; Gerlach, AGN, p. 301; Van Deursen, De val, pp. 9-10. De inv.nrs. 1725, 1729, 1732, 1788, 1810, 1825. Zie voor inv.nr. 1788 ook: Blok, Mededeelingen, met name pp. 175-177 en voor een becommentarieerde versie Jansens artikel.

Dit waren duidelijk incidenten die tot een hervatting van de oorlog konden leiden. Alles wees erop dat de tot dusverre met succes gevolgde non-interventiepolitiek van de Republiek niet langer meer zou voldoen. Oldenbarnevelt trachtte echter het geven van militaire hulp om verschillende redenen te voorkomen. Dit zou namelijk onherroepelijk leiden tot een bestandsbreuk, waardoor de kostbare oorlog tegen Spanje hervat zou moeten worden. Enkel prins Maurits zou hierbij gebaat zijn. Het kwam juist op een moment dat de gewesten Zeeland en Friesland niet meewerkten aan de betaling der consenten. Interne conflicten in het buitenland zorgden ervoor dat de pretendenten enkel hulp van de Republiek mochten verwachten. Hoewel de Staten-Generaal er toch toe overgingen om Staatse troepen in Gulik in te kwartieren, bleven zij hopen het geschil nog langs diplomatieke weg op te kunnen lossen. De tegenpartij vond hun eisen tijdens de op 10 juni 1614 te Wezel begonnen onderhandelingen te hoog.

Den Tex, dl. III, pp. 116-119; Van Deursen, De val, pp. 12-13. De inv.nrs. 1726-1728, 1730, 1731, 1788.

Zo kon het gebeuren dat ondanks allerlei beloften Ambrosius Spinola eind augustus bij Maastricht de grens overtrok om vervolgens een reeks Duitse steden te bezetten. De Staten-Generaal gingen onmiddellijk over tot een tegenoffensief, maar de voorbereidingen namen te veel tijd in beslag. Er kon niet voorkomen worden dat het calvinistische bolwerk Wezel in september 1614 door Spinola veroverd werd. Hiermee had hij zich een vuistpand verworven, dat hij pas wilde ontruimen wanneer de Staatse troepen uit Gulik zouden worden teruggetrokken. Toch waren beide partijen te zeer bevreesd voor een openlijke oorlog, zodat hun troepen zich tot aan de voorlopige wapenstilstand van 1 oktober 1614 beperkten tot het innemen van nog niet bezette steden. Een eerder op 22 september 1614 te Bislich gesloten neutraliteitsverdrag had wegens vele schendingen praktisch niets geholpen.

Vreede, p. 359; Schöffer, pp. 27-28; Den Tex, dl. III, p. 119; Van Deursen, De val; pp. 14-16; Gerlach, AGN, pp. 302-303. Voor de schuldvraag omtrent het verlies van Wezel zie men verder: Vreede, pp. 355-357; Den Tex, dl. IV, pp. 161-167; Van Deursen, De val, pp. 17-20. De inv.nrs. 1735-1741, 1758, 1779, 1813-1816, 1826-1828, 1830-1831.

Op 12 november kon, mede dankzij de bemoeienissen van de Engelse vertegenwoordiger Henry Wotton, het verdrag van Xanten worden goedgekeurd. Dit betekende dat het Kleef-Markse gebied door Brandenburg vanuit Kleef zou worden bestuurd, terwijl Neuburg te Düsseldorf zou blijven zetelen om vandaar uit het Gulik-Bergse gebied te beheren. De ratificatie van dit verdrag zou nog voor de nodige moeilijkheden zorgen, terwijl de overeengekomen ontruiming van Gulik en Wezel pas vijftien jaar later gerealiseerd zou worden.

Vreede, p. 360; Schöffer. p. 28; Den Tex, dl. III, p. 122; Gerlach, AGN, p. 303. De inv.nrs. 1742-1756, 1762, 1763, 1767, 1784, 1787-1789, 1817-1824, 1836, 1836A, 1841.

In het voorafgaande is herhaaldelijk gesproken over het Twaalfjarig Bestand. Een afzonderlijke behandeling van dit onderwerp lijkt ondanks de complexiteit ervan binnen deze Inleiding onmisbaar. Het was juist deze zaak die de verhouding tussen Maurits en Oldenbarnevelt blijvend zou schaden, nadat er na de slag bij Nieuwpoort in 1600 al een verkoeling was ingetreden.

Onder de historici wordt verschillend gedacht over het tijdstip waarop de verstandhouding tussen Maurits en Oldenbarnevelt verslechterde. Voor deze uiteenlopende visies zie men het artikel van Haak respectievelijk dat van Den Tex, Maurits en Oldenbarnevelt.

De totstandkoming van het voornoemde Bestand was mede te danken aan de bemoeienissen die met name de ambassadeurs van Frankrijk en Engeland zich hiervoor hebben getroost, ofschoon ook een zekere mate van eigenbelang niet vreemd was aan hun bemiddeling. Van 1596 af was de Republiek door het Drievoudig Verbond voor zijn militaire financiering op deze landen aangewezen.

Van Deventer, dl. II, p. XIV-XX; Van Eysinga, pp. 27-31; Den Tex, dl. II, pp. 162-199. Zie voor de tekst van het Verbond: Du Mont, dl. V, I, pp. 531-541. Inv.nr. 2052. Voor een vertaling in het Nederlands zie men: Bor, Het drie-en-dertigste Boeck, pp. 262-267.

Frankrijk ging echter niet in 1598 over tot het sluiten van de vrede van Vervins met Spanje

De Pater, Maurits, p. 24; Van Eysinga, pp. 35-50; Den Tex, dl. II, pp. 295-333; Barendrecht, pp. 24-33. Zie voor de tekst: Bor, Het drie-en-dertigste Boeck, pp. 445-450; Du Mont, dl. V, II, pp. 566- 567.

, terwijl Engeland in 1604 met het sluiten van het verdrag van Westminster dit voorbeeld volgde.

Van Eysinga, pp. 63-64; Den Tex, dl. II, pp. 499-502; Barendrecht, pp. 143-144. Zie voor de tekst van het verdrag van Westminster van 28 augustus 1604 :Du Mont, dl. V, II, pp. 32-36.

Nochtans bleef de Republiek krachtens het verdrag van Hamptoncourt

Van Deventer, dl. III, pp. 10-14; Van Eysinga, p. 64; Den Tex, dl. II, pp. 491-495; Barendrecht, pp. 141-143. Zie voor de tekst van het verdrag van Hamptoncourt van 30 juli 1603: Du Mont, dl. V, II, pp. 30-31.

subsidies uit Frankrijk en Engeland ontvangen.

Zie o.a. De Pater, Maurits, pp. 24-26. Voor de Franse subsidies de inv.nrs. 2896, 2897, 2898-2906.

In ruil hiervoor stelde koning Hendrik IV voor dat de Republiek offensieven zou uitvoeren, die Frankrijk ten goede zouden moeten komen. Aan deze voorwaarden werd begrijpelijkerwijs geen gehoor gegeven. In september 1605 werd bij geruchte vernomen dat hij zelfs de soevereiniteit van de Republiek verlangde. Dit bericht werd overigens ontkend door de Nederlandse agent in Frankrijk François van Aerssen.

Barendrecht, p. 156.

Toen hij echter in maart 1606 in het geheim namens Hendrik IV een bijzondere propositie aan de Staten-Generaal deed, bleek het bericht maar al te juist te zijn.

Van Deventer, dl. III, pp. XV, XXI; De Pater, Maurits, pp. 27-30; Van Eysinga, pp. 75-86; Den Tex, dl. II, pp. 533-535; Barendrecht, p. 161.

Een inmiddels in Frankrijk zelf ontstane machtsstrijd tussen Hendrik IV, koning van Frankrijk, en Hendrik, hertog van Bouillon, stond de uitvoering hiervan in de weg.

Den Tex, dl. II, p. 533; Barendrecht, p. 161.

Ongewild bewerkstelligden deze spanningen in Frankrijk wel dat de aartshertogen zich kort nadien bereid verklaarden om vredesonderhandelingen met de Republiek te beginnen.

Van Deventer, dl. III, pp. XXII-XXIII; Van Eysinga, pp. 77-78; Den Tex, dl. II, p. 542; Barendrecht, pp. 165-166.

Zij beschikten over voldoende autoriteit om zonder toestemming van koning Philips III van Spanje tot onderhandelingen over te gaan, daar laatstgenoemde zelf de Zuidelijke Nederlanden in 1598 bij het huwelijk van zijn dochter Isabella met Albert, aartshertog van Oostenrijk, aan hen als soevereine vorsten had toevertrouwd.

Van Eysinga, p. 15; Den Tex, dl. II, p. 290.

Het voortzetten van de oorlog was wegens de grote tekorten in de militaire kas en de nadelen van de oorlog voor de handel en landbouw onmogelijk geworden.

Van Deventer, dl. III, pp. XXII, XXV; Van Eysinga, p. 73; Den Tex, dl. II, p. 542.

Het zou echter onjuist zijn om nu te denken dat in de Republiek de vredesplannen overal gunstig werden ontvangen. Onder leiding van prins Maurits waren vele militairen van oordeel dat met doorvechten betere eisen bedongen konden worden. Een groot aantal kooplieden die belangen in de Oost-Indische Compagnie hadden, verwachtten een achteruitgang van hun inkomsten. Plannen tot het oprichten van een West-Indische Compagnie zouden eveneens onmogelijk verder uitgewerkt kunnen worden. Vooral Zeeland vreesde niet langer inkomsten uit de convooien en licenten te krijgen, terwijl de haven van Antwerpen weer opengesteld zou worden en wellicht naar het noorden uitgeweken kooplieden naar hun vaderland zouden terugkeren. Tenslotte was er ook verzet van de kant der predikanten, daar het onduidelijk was in hoeverre de rooms-katholieken oude rechten voor de godsdientsoefeningen zouden herkrijgen.

Idem, dl. III, p. XXXV; De Pater, Maurits, pp. 36-42; Den Tex, dl. II, pp. 545, 562-563, 574-588, De inv.nrs. 2281, 2283, 2285, 2286, 2288.

In januari 1607 deed Van Aerssen namens de Franse koning in verband met de nieuw te verstrekken subsidies een vergaand voorstel. Oldenbarnevelt werd verzocht naar Parijs te komen om te onderhandelen, terwijl opnieuw aangedrongen werd op de aanbieding van de soevereiniteit. Verder vroeg Hendrik IV aan de Staten-Generaal een akte waarin zij hem beloofden niet zonder zijn voorkennis vrede met Spanje en de aartshertogen te zullen sluiten.

Idem, dl. III, pp. XXXII-XXXIII; De Pater, Maurits, pp. 31-34; Van Eysinga, p. 79; Den Tex, dl. II, pp. 554-556; Barendrecht, pp. 173- 174. Inv.nr. 2387.

Dit bericht kwam ook de agenten van de aartshertogen ter ore, die kort voordien te 's-Gravenhage waren gearriveerd. Zij wensten daardoor snel met de onderhandelingen te beginnen, maar moesten hiervóór eerst een wapenstilstandsverdrag sluiten. Daarbij bedongen de Staten-Generaal krachtens de akte van "Verlatinge" van 1581 dat zij als vrije onafhankelijke staat erkend zouden worden. Vanwege het belang moest koning Philips III van Spanje door een akte van aggreatie hiermee zijn instemming betuigen. In afwachting hiervan ging zonder vooroverleg met Frankrijk overigens op 12 april 1607 een wapenstilstand voor acht maanden in.

Idem, dl. III, pp. XXXIII-XXXV; De Pater, Maurits, p. 34; Van Eysinga, pp. 80-81; Den Tex, dl. II, pp. 558-559, 578-579, 585-586,591; Barendrecht, p. 174. Zie voor de tekst van het wapenstilstandsverdrag: Van Meteren, fo. 568vo-569ro. De inv.nrs. 2165- 2167, 2169 -2172, 2177, 2179, 2181, 2274, 2276, 2278, 2336-2338, 2342-2346.

Dit verdrag werd op 1 juni al op enkele punten aangepast en uitgebreid.

Van Eysinga, p. 93; Van Meteren, fo. 569ro-vo.

De gevraagde akte van aggreatie werd op 23 juli 1607 pas door de Staten-Generaal ontvangen, maar zij vertoonde zoveel gebreken dat om een tweede werd verzocht. Deze werd uiteindelijk op 20 december 1607 onder druk van de Franse en Engelse ambassadeurs onder protest aanvaard, daar ook hierin nog een duidelijke erkenning van de soevereiniteit ontbrak.

Idem, dl. III, p. XL; De Pater, Maurits, pp. 53-58; Van Eysinga, pp. 104, 108-109; Den Tex, dl. II, pp. 585-591; Barendrecht, pp. 184, 192. De inv.nrs. 2168, 2182-2187, 2347-2349.

Naast de Franse ambassadeurs die reeds vanaf maart en september in de Republiek waren, kwamen in december 1607 ook nog ambassadeurs uit Denemarken en krachtens het Haags Verdrag van 1605 uit enkele protestantse Duitse staten om te assisteren bij de eigenlijke besprekingen.

Van Eysinga, p. 91; Den Tex, dl. II, pp. 571, 583, 595-596; Barendrecht , p. 184. De inv.nrs. 2168, 2338, 2339, 2380.

Reeds in september 1607 trachtte de Republiek naar aanleiding van een voorstel van koning Hendrik IV van Frankrijk om het Drievoudig Verbond te hernieuwen en de betrekkingen met deze voormalige bondgenoten te verbeteren. Dit was mogelijk doordat Frankrijk sinds 1606 een geschil met paus Paulus V had over de excommunicatie van de Republiek Venetië en daarnaast Engeland zich door Spanje in recent gevoerde onderhandelingen bedrogen voelde.

Van Deventer, dl. III, p. XXXI. De inv.nrs. 2464-2465.

Bovendien hoopten de Staten-Generaal zich zo te ontdoen van de verplichtingen die Frankrijk in ruil voor de subsidies verlangde. Vrees om opnieuw met Spanje in oorlog te komen weerhield Frankrijk en Engeland ervan om een of- en defensief verbond met de Republiek aan te gaan. In plaats daarvan werd voor een defensief verbond gekozen, dat pas zou ingaan, wanneer door de Republiek met Spanje een vredesverdrag gesloten was. Aangezien Engeland eerst een gunstige regeling voor achterstallige betalingen van de Republiek wenste en ook handelsbelangen wilde garanderen, tekende Frankrijk op 23 januari 1608 tenslotte als enige het door Oldenbarnevelt ontworpen defensief verbond. Engeland ging hier pas op 26 juni 1608 toe over. Beide landen hoopten op hun beurt door deze twee afzonderlijke verdragen de Republiek te verhinderen om zelfstandig een vredesverdrag met Spanje of met de Zuidelijke Nederlanden te sluiten.

De Pater, Maurits, pp. 59-61; Van Eysinga, pp. 105-107, 111, 123; Den Tex, dl. II, pp. 584-585, 596-597; Barendrecht, pp. 185, 191- 197. Zie voor de tekst van het Nederlands-Franse verdrag: Du Mont, dl. V, II, pp. 89-91. Inv.nr. 2392. Voor de tekst van het Nederlands-Engelse verdrag zie men: Du Mont, dl. V, II, pp. 94-95. mv. nr. 2381.

Alvorens hieraan aandacht te besteden, moet eerst een bestaand misverstand rond een veelal verkeerd geïnterpreteerde memorie van 1607 worden rechtgezet. Bedoeld wordt een eigenhandig afschrift van Oldenbarnevelt van een stuk dat volgens sommigen aan Hugo de Groot, maar volgens Den Tex aan François van Aerssen toegeschreven moet worden. Van Deventer en in navolging van hem De Pater lieten zich door het feit dat het door Oldenbarnevelt gesteld is misleiden en wekten hiermee de indruk als zou Oldenbarnevelt aanvankelijk evenals Maurits een voorstander van voortzetting van de oorlog zijn geweest.

Inv.nr. 2345. Zie voor de tekst van de desbetreffende memorie: Van Deventer, dl. III, pp. 137-147 en zijn commentaar pp. XXVI-XXXVIII, Fruin, Van Deventer's Gedenkstukken, p. 467; De Pater, Geschiedenis, pp. 37-40; idem, Maurits, p. 4o; idem, AGN, p. 321; Van Eysin- ga, p. 93; Den Tex, dl. II, p. 564; idem, dl. IV, pp. 142-145; Barendrecht, p. 186, met name noot 4.

Nadat op 4 januari 1608 het wapenstilstandsverdrag weer verlengd was, wat nadien nog herhaalde malen nodig zou zijn

De andere verlenging van het wapenstilstandsverdrag hadden plaats op 20 maart en 20 mei 1608, 27 februari, 21 maart en 2 april 1609. Zie hiervoor bijv. :Van Eysinga, pp. 109, 117, 120- 121, 147-149. De inv.nrs. 2189, 2201.

, konden de eigenlijke vredesonderhandelingen op 6 februari 1608 beginnen. In het jaar 1607 was het met name Ambrosius Spinola geweest die als woordvoerder van de agenten van de aartshertogen was opgetreden. In 1608 was het in het bijzonder Jean Grusset (= Richardot) die een vergelijkbare rol bij de onderhandelingen innam. Nieuw was ook dat de Spanjaard Mancicidor de gelederen van de aartshertogen was komen versterken. Daar prins Maurits voor de eer bedankte, stond de Nederlandse delegatie onder leiding van Willem Lodewijk, graaf van Nassau, terwijl Oldenbarnevelt opnieuw als haar woordvoerder optrad. François van Aerssen speelde hierin een geheel eigen rol, waarbij hij zich minder tegen Oldenbarnevelt keerde dan de literatuur veelal doet vermoeden, zoals mevrouw Barendrecht in haar dissertatie aantoonde. De bespreking van het ontwerp-vredesverdrag zorgde al spoedig voor moeilijkheden. Allereerst doordat Philips III, ondanks zijn erkenning van de soevereiniteit, hierbij voor de godsdienst een uitzondering wilde maken.

Van Eysinga, pp. 112-114; Den Tex, dl. II, pp. 559-602; Barendrecht, p. 185. Laatstgenoemde noemt ten onrechte 1 februari als datum van de eerste zitting. Voor argumentatie zie men: RGP 131, pp. 353-355. De inv.nrs. 2190-2194.

Hoewel deze kwestie in Spinola's instructie was opgenomen, trachtte deze dit onderwerp zo lang mogelijk buiten de onderhandelingen te houden. Bij het indienen van een lijst van gesprekspunten op 7 maart 1608 kwam de waarheid echter aan het licht.

Van Deventer, dl. III, p. XLI; De Pater, Maurits, pp. 64, 69; Van Eysinga, pp. 114-115; Den Tex, dl. II, pp. 602-603; Barendrecht, p. 185; RGP 131, pp. 384-385. Inv.nr. 2198.

Daar de gewesten dit hadden voorzien, waren zij in december 1607 een "akte van verbintenisse" aangegaan, waarbij was bepaald dat kerkelijke zaken ook tot de staatszaken behoorden.

Idem, dl. II, pp. 591-592; RGP 131, p. 106.

Vervolgens bleek toen dat de Spanjaarden in ruil voor hun erkenning van de soevereiniteit verlangden dat de handel van de Republiek op Spanje en de andere landen van Philips III vrij zou zijn met uitzondering van de zo belangrijke vaart op Oost en West-Indië. Men beargumenteerde dit door te zeggen dat het niet om het landsbelang ging, maar om particuliere belangen. Dit standpunt werd aanvankelijk ook door de landgewesten ondersteund. Vanwege de eigen handelsbelangen hoefde de Republiek hierbij al evenmin op steun van de Franse en Engelse ambassadeurs te rekenen. Frankrijk voerde zelfs geheime onderhandelingen met Isaäc le Maire over het verplaatsen van de Oost-Indische Compagnie naar zijn neutrale grondgebied.

Van Deventer, dl. III, p. XLII, De Pater, Maurits, pp. 64, 68- 69; Van Eysinga, pp. 115-117; Den Tex, dl. II, pp. 602-606; Barendrecht, p. 185. De Inv.nrs. 2195, 2197-2199, 2203, 2351, 2393.

Hoewel er ook al meer ondergeschikte punten ter sprake kwamen, ging Neyen begin april 1608 toch nadere instructies in Spanje halen. Hij zou op zijn doortocht tevens koning Hendrik IV bezoeken. Desondanks gingen de onderhandelingen gewoon door.

De Pater, Maurits, pp. 69-70; Van Eysinga, pp. 116-117, 119- 120; Den Tex, dl. II, pp. 606-608.

Toen ook Jeannin eind mei 1608 in verband met een nieuwe standpuntbepaling aan het Franse hof voor overleg werd teruggeroepen, ontstond alsnog vertraging. Aangezien de afloop van de vredesonderhandelingen onzeker was geworden, liet Frankrijk zich in diezelfde tijd ertoe bewegen openlijk met de Spaanse gezant Don Pedro de Toledo over een mogelijk dubbelhuwelijk van de beide vorstenhuizen te onderhandelen. Spanje hoopte hiermee alsnog op de vredesvoorwaarden te kunnen afdingen. Frankrijk wenste daarentegen echter de vrede eerder te bevorderen. Dit bleek uit Jeannins inspanningen hiervoor na zijn terugkeer op 14 augustus 1608 toen Richardot op 25 augustus 1608 weigerde om op het punt van de vrije vaart toe te geven. Hij trachtte de situatie te redden door op 27 augustus 1608, mede namens de Engelse ambassadeurs een voorstel voor een langdurig bestand in te dienen. Op dit voorstel werd niet meteen gunstig gereageerd. De Staten-Generaal verbonden er op 30 augustus 1608 al voorwaarden aan. Ook het door de buitenlandse ambassadeurs op 9 september 1608 aan de Staten-Generaal gedane voorstel hield niet meer in dan een verlenging van de wapenstilstand. Hiermee waren de besprekingen in een impasse geraakt, zodat eind september werd besloten om ze voorlopig af te breken. Wel werden er eind december 1608 van Spaanse zijde nieuwe pogingen gedaan om koning Jacobus I van Engeland voor een verlenging van een wapenstilstand te interesseren. Dit deed het wantrouwen van Frankrijk jegens Engeland enkel weer toenemen.

Van Meteren, fo. 607vo-608vo; Van Deventer, dl. III, pp. XLIII- XLVIII; De Pater, pp. 71-87; Van Eysinga, pp. 121-130, 140-141; Den Tex, dl. II, pp. 612-628; Barendrecht, pp. 204-214. De inv.nrs. 2206-2208, 2294, 2323-2325, 2353-2355, 2393-2395, 2411- 2413.

Inmiddels hadden de Deense gezanten de Republiek op 2 augustus 1608 verlaten, daar zij niet langer van dienst konden zijn. Het overlijden van de belangrijkste vertegenwoordigde Duitse vorst, Joachim Frederich, keurvorst van Brandenburg, op 18 juli 1608 resulteerde in het vertrek van de Duitse gezanten op 4 december 1608; zij meenden eveneens niet langer bij de bestandsonderhandelingen te kunnen assisteren.

Van Eysinga, p. 130; Den Tex, dl. II, p. 619; RGP 131, pp. 438- 439, 465-467.

In de tussenliggende periode had prins Maurits pogingen gedaan om zijn aanhang onder de Hollandse steden te versterken, wat hem uiteindelijk niet lukte. Tegen zijn zin werd besloten om de akte met de erkenning van de soevereiniteit van 1607, waarin een minder duidelijke omschrijving was opgenomen, als uitgangspunt voor een hervatting van de onderhandelingen te accepteren. Maurits' zending van Gaston de Lambert naar Hendrik IV en Maximiliaan de Bethune (= Sully) bracht hierin geen verandering, maar veroorzaakte eerder een verharding tussen de voorstanders van de oorlog en van het bestand.

De Pater, Maurits, pp. 90-98, 112-113; Van Eysinga, p. 131; Den Tex, dl. II, pp. 633-635; Barendrecht, pp. 215-218. De inv.nrs. 2208, 2326.

Maurits en Oldenbarnevelt bestreden elkaar in oktober 1608, elk met hun eigen aanhang, om het hevigst met memories. Beide partijen namen hierbij de hofpredikant Johannes Uuttenbogaert in vertrouwen, maar het was uiteindelijk toch Jeannin die hen weer tot elkaar bracht. Op 31 oktober 1608 overhandigde hij aan de Staten-Generaal een brief van koning Hendrik IV, die door hem zelf was opgesteld, waarin deze met Jeannins bestandsvoorstel van 27 augustus 1608 instemde. Dit wilde overigens niet zeggen dat Frankrijk de hoop om de Republiek in te lijven en Maurits met de heerschappij te belenen geheel had opgegeven. Door deze brief overtuigd, stemden Maurits, graaf Willem Lodewijk van Nassau en de Raad van State op 14 november 1608 in met de voortzetting van de bestandsonderhandelingen. Ook het wantrouwen over Spanjes bereidheid om werkelijk aan de totstandkoming van een bestand mee te werken was sinds Richardots brieven van 16 oktober 1608 nog niet geheel verdwenen.

Van Deventer, dl. III, pp. XLVII, XLIX; De Pater, Maurits, pp. 104-107, 113-121. A. Colli's opvatting, zoals weergegeven bij De Pater op p. 105, dat Maurits in deze tijd slecht contact met de Ridderschap van Holland onderhield, lijkt niet geheel juist. Reden voor deze veronderstelling wordt gevonden in de aanwezigheid van de inv.nrs. 2325, 2326. Verder zie men over dit onderwerp: Van Eysinga, pp. 132-144 Den Tex, dl. II, pp. 636-659; Barendrecht, pp. 214, 217-218, De inv.nrs. 2209, 2295-2298, 2326-2329, 2396, 2397.

Door onvoorzichtige uitlatingen van Maurits over de Spaansgezindheid van de Engelse koning Jacobus I werd de Republiek nog meer dan voorheen afhankelijk van Frankrijk. Met uitzondering van Zeeland en de steden Amsterdam én Rotterdam, die pas later toestemden, kwamen de overige gewesten op 11 januari 1609 overeen dat het bestandsvoorstel van Jeannin in aangepaste vorm als uitgangspunt voor de onderhandelingen kon dienen. Dankzij Spinola's bemoeienis verzette Spanje zich niet langer, zodat de onderhandelingen op 9 februari 1609 te Antwerpen weer hervat konden worden. Hoewel de gezanten van de aartshertogen nieuwe bezwaren naar voren brachten, adviseerde Jeannin de onderhandelingen toch voort te zetten. Met het oog op de laatste ronde van de besprekingen verplaatste de Staten-Generaal en de Raad van State hun zetel naar Bergen op Zoom, terwijl ook een afvaardiging van de Staten van Holland afreisde. Uiteraard waren Maurits, Willem Lodewijk, graaf van Nassau, en Oldenbarnevelt meeverhuisd. Aangezien er op het laatste moment moeilijkheden dreigden over het sluiten van de Schelde, werd besloten om deze kwestie na de bestandsovereenkomst te regelen. Wel diende al Maurits' particuliere belangen reeds zoveel mogelijk gehonoreerd te worden. Nu er geen inkomsten uit brandschattingen van grensdorpen meer toegestaan waren zou het huis Nassau daarvoor een schadeloosstelling ontvangen. Hierbij was wel bedongen dat de bij de bezette vestingen in Brabant behorende dorpen tot het Staatse gebied zouden behoren, zij het met behoud van de katholieke godsdienst. Als gevolg van de confiscatie had ook prins Willem van Oranje geen inkomsten uit de jaar gelden van de Brabantse en Vlaamse lenen genoten. Deze zouden alsnog aan zijn erfgenamen worden betaald. Dit hield verband met de afwikkeling van het hiervoor besproken sterfhuis van Willem van Oranje. Gelukkig waren de voorbereidingen op 25 maart 1609 al zo ver gevorderd dat het overlijden van Johan Wilhelm, hertog van Gulik, Kleef en Berg, hierin nog verandering kon brengen. Frankrijk dat belang had hij zijn erfenis, voorzag terecht dat hierover moeilijkheden konden komen met Spanje. Het had zich graag voor een mogelijke oorlog van militaire steun van de Republiek verzekerd. Wanneer de Republiek echter een wapenstilstand met Spanje had gesloten, zou dit voor Frankrijk moeilijker worden. Na het overwinnen van de laatste hindernissen werd het bestand dan toch op 9 april 1609 getekend, om vervolgens op 17 juni 1609 door de buitenlandse ambassadeurs te worden gegarandeerd.

Idem, dl. III, p. XLIX; De Pater,Maurits, pp. 120-131; Van Eysinga, pp. 139, 145-15O, 153; Den Tex, dl. II, pp. 662-674, 676; Barendrecht, pp. 222, 226. De inv.nrs. 2212-2229, 2234, 2330- 2332, 2356-2372, 2383, 2418-2422, 2424-2428.

Hoe zwak de basis van dit bestand nog was bleek wel uit de talrijke besprekingen die tot 1610 nodig waren voor nadere uitwerking van bepaalde artikelen en het bemiddelen bij schendingen. Op 7 januari 1610 sloten de Staten-Generaal met agenten van de aartshertogen hiervoor nog een afzonderlijk verdrag, dat op 24 juni 1610 werd aangevuld

Zie voor de tekst van de verdragen: Du Mont, dl. V, II, pp. 119- 120, 140-142. De inv.nrs. 2235-2237, 2239-2244, 2246-2250, 2254,2256-2258, 2260-2271, 2301,2302, 2304, 2306-2316, 2321, 2371, 2399, 2401, 2430. Uit inv.nr. 2235 blijkt de juistheid van de noot van Van Eysinga op p. 149 omtrent de datering van de verlenging van het bestandsverdrag.

.

Nog voor de aanvang van de bestandsonderhandelingen ontstond er aan de Leidse universiteit een theologisch geschil over de predestinatieleer tussen de hoogleraren Jacobus Arminius en Johannes Comarus.

Zie voor monografieën van deze hoogleraren o.a. de werken van Bangs en Van Itterzon.

Dit veroorzaakte aanvankelijk enkel onder het kerkvolk verdeeldheid. Van het moment af dat prins Maurits in juli 1617 als reactie op de politieke steun die Oldenbarnevelt van het begin af aan de remonstranten verleende, partij koos voor de contra-remonstranten, was het definitief een politiek conflict. Even leek zelfs een burgeroorlog voor de Republiek onvermijdelijk. Dit kon worden voorkomen, maar de politieke val van Oldenbarnevelt c.s. kon niet langer uitblijven. De Arminianen verzochten de Staten-Generaal op 15 maart 1606 om een nationale synode uit te schrijven die over de predestinatieleer een uitspraak zou moeten doen.

Meindersma, p. 22; Den Tex, dl. III, p. 70; De Jong, p. 183; Van Deursen, Bavinanen, p. 245.

De behandeling van andere belangrijke staatszaken, waaronder de bestandsonderhandelingen, zorgden voor een vertraging. De Staten van Holland riepen op 30 mei 1608 een voorbereidend convent voor een nationale synode bijeen, dat echter mislukte. Hierin verdedigden beide professoren hun opvattingen, elk gesteund door vier predikanten, in aanwezigheid van leden van de Hoge Raad van Holland en Zeeland.

Kaajan, De groote synode, pp. 8-9; Meindersma, p. 29; Den Tex, dl. III, pp. 77-78; Bangs, pp. 297-298. Laatstgenoemde auteur is een van de weinige, die erop wijst dat het initiatief hiertoe niet van de Hoge Raad van Holland, maar van de Staten van Holland uitging. Wel lag de eindbeslissing bij het eerstgenoemde college. Aantekeningen hiervan werden overigens niet in de resoluties aangetroffen. De Jong, p. 183; Van Deursen, Bavinanen, pp. 249-250.

Arminius werd op 30 oktober 1608 door de Staten van Holland opnieuw in de gelegenheid gesteld zijn leer nader toe te lichten.

Zie voor de tekst van Arminius' rede: Hoenderdaal, Verklaring, pp. 45-138.

Daarom vroeg ook Gomarus een audiëntie aan, die hij op 12 december 1608 verkreeg. Dit baatte hem overigens niet, daar de Staten reeds hun keuze hadden gemaakt.

Den Tex, dl. III, p. 81.

In 1608 hadden vijf predikanten in de classis Alkmaar geweigerd de Confessie en de Heidelbergse catechismus te ondertekenen. Tot hen behoorde de Alkmaarse predikant Venator. Na tijdelijk afgezet te zijn geweest, werden zij in 1610 door de Staten van Holland in hun ambt hersteld.

Idem, dl. III, pp. 157-165; Van Deursen, Bavianen, p. 255.

Zonder dat er een uitspraak in voornoemd geschil was gedaan, was Arminius inmiddels op 19 oktober 1609 overleden.

De Jong, p. 183; Hoenderdaal, Begin, pp. 27, 34.

Zijn plaats werd door Johannes Uuttenbogaert ingenomen. In hem kreeg de Arminiaanse partij een echte leider. Samen met drie en veertig aanhangers diende hij op 14 januari 1610 bij de Staten van Holland een remonstrantie in.

Zie voor de tekst van de remonstrantie: Trigland, pp. 522-534. Verder: Kaajan,De groote synode, p. 10; Meindersma, p. 30; Den Tex, dl. III, pp. 133-135; De Jong, p. 183; Van Deursen, Bavianen, pp. 250-252; Hoenderdaal, Begin, pp. 10, 13-16.

Zij wenden zich tot dit college, omdat dit krachtens artikel 13 van de Unie van Utrecht het recht had om zelfstandig in religiezaken te beslissen.

De Jong, p. 187. Zie voor de tekstuitgave van de Unie noot 12.

De voornoemde Arminianen, die sinds de indiening van de remonstrantie in 1610 remonstranten heetten, waren van mening dat de confessie en belijdenis altijd aan revisie onderworpen moesten kunnen worden in een door de overheid uitgeschreven synode. Verder hadden zij in vijf punten hun opvattingen over de geloofsleer samengevat. Deze waren overigens alle ontleend aan de door Arminius in 1608 voor de Staten van Holland gehouden rede.

Zie voor de tekst hiervan noot 154. Verder Hoenderdaal, Begin, pp. 23-24.

Het betrof de leerstukken omtrent de verkiezing en verwerping van gelovigen, de algemene verzoening en de daarmee samenhangende wedergeboorte, alsmede de mogelijkheden van het afwijzen van Gods genade en van het door eigen schuld afvallig worden van gelovigen. Een door Oldenbarnevelt aangepaste versie van deze remonstrantie werd na behandeling door de Staten naar de verschillende classes doorgezonden met het oog op een conferentie, waar zes voorstanders en zes tegenstanders hierover met elkaar konden disputeren.

Den Tex, dl. III, pp. 141-143; Hoenderdaal, Begin, pp. 16, 36.

Voordat deze conferentie op 11 maart 1611 te 's-Gravenhage plaats vond, stelden de Gomaristen een contra-remonstrantie op, waarin zij de leeropvattingen uit de remonstrantie van 1610 weerlegden.

Zie voor de tekst van de contra-remonstrantie: TrigLand, pp. 545-552. Verder hierover: Kaajan,De groote synode, p. 11; Meindersma, p. 33; Den Tex, dl. III, pp. 149-151; De Jong, p. 184.

Hierdoor verkregen zij de naam van contra-remonstranten. De conferentie bracht hen overigens niet nader tot elkaar, hetgeen mede werd veroorzaakt door het feit dat Coenraad Vorstius kort tevoren als opvolger van Arminius te Leiden was benoemd. Deze was toen al vanwege zijn afwijkende leeropvattingen een omstreden figuur. Uit ongenoegen besloot Gomarus zijn ambt neer te leggen. Door tussenkomst van de Engelse gezant Dudley Carleton werd dit op verzoek van koning Jacobus in september 1611 weer ongedaan gemaakt. Engeland was namelijk beducht dat de Republiek eenmaal verdeeld door deze godsdiensttwisten, niet langer een betrouwbare bondgenoot zou blijven. In dat geval zou Spanje ongestoord nieuwe betrekkingen met Frankrijk kunnen aanknopen.

Kaajan, De groote synode, pp. 9-10; Meindersma, p. 34; Den Tex, dl. III, pp. 191-223; De Jong, p. 185.

Op 26 en 27 februari 1613 werd krachtens een resolutie van de Staten van Holland een nieuwe verzoeningspoging ondernomen door te Delft een zogenaamde schriftelijke conferentie te beleggen. De daar aanwezige predikanten wisselden door middel van geschriften van gedachten. Het bleef evenwel zonder resultaat, daar de contra-remonstranten enkel in een nationale synode een oplossing zagen.

Idem, p. 10; Meindersma, p. 34; Den Tex, dl. III, pp. 293-301; Van Deursen, Bavianen, pp. 260-261; Hoenderdaal, Begin, p. 36.

Het kwam steeds vaker voor dat de contra - remonstranten niet langer onder het gehoor van remonstrantse predikanten wensten te zitten. Met name bij de Avondmaalsviering kwamen zij in gewetensnood. Het beleggen van eigen godsdienstoefeningen buiten de steden waar remonstrantse magistraten het bewind in handen hadden, werd als noodmaatregel ervaren. Zij wensten een gelijkwaardige erkenning en eigen kerkgebouwen. Wanneer de Staten van Holland hierin zouden toestemmen, hield dit tegelijk een erkenning van de scheiding binnen de kerk in.

Zie uitgebreid hierover: Den Tex, dl. III, pp. 157-223, 262- 304, 396-438; Van Deursen, Bavianen, pp. 241-268.

Oldenbarnevelt bleef hopen op een oplossing toen hij op 4 maart 1614 door de Staten een door Hugo de Groot ontworpen resolutie deed aannemen, waarbij beide partijen "dwingend" werd voorgeschreven om elkaar te dulden (de tolerantie-resolutie).

Zie voor de tekst van de tolerantie-resolutie: Brant, dl. II, pp. 232-235. Kaajan, De groote synode, p. 10; Meindersma, p. 34; DenTex, dl. III, pp. 262-304,Van Deursen, Bavianen, pp; 261-263. Inv.nr. 526.

Deze wakkerde de tegenstellingen eerder aan dan dat zij ooit functioneerde. Ook had dit zijn neerslag in de Statenvergadering waar Oldenbarnevelts aanhang langzamerhand afnam. Op kritieke momenten begon hij ontslagaanvragen in te dienen, juist toen hij onmisbaar was.

Den Tex, dl. III, pp. 436, 460, 485; idem, dl. IV, pp. 105-106.

Overigens was Holland niet het enige gewest dat met de gevolgen van deze godsdienstconflicten te maken had. Dit was al evenzeer het geval in Overijssel, Gelderland en Utrecht. In maart 1616 bleek dat het de Staten van Holland allereerst om de macht was te doen, toen zij aandrongen op de invoering van de kerkenordening van 1591, waarbij de electie van de kerkeraadsleden in handen van de magistraat was gelegd.

Idem, dl. III, pp. 428-429; Van Deursen, Bavianen, p. 300.

Verzet van de contra-remonstrantse steden Dordrecht, Amsterdam, Hoorn, Enkhuizen en Medemblik bleef niet uit. In tegenstelling tot de Staten ondervonden de contra-remonstranten van de zijde van het Hof van Holland en van de Hoge Raad van Holland en Zeeland wel de nodige erkenning en medewerking. Dit kwam doordat prins Maurits van beide rechtscolleges in naam voorzitter was, terwijl er ook de nodige contra-remonstrantse leden zitting in hadden.

Idem, dl. III, p. 457; Van Deursen, Bavianen, p. 306.

Nadat de Staten van

Holland eerst vrij snel, zij het onder bepaalde voorwaarden, aan de contra-remonstranten het gebruik van de Kloosterkerk te 's-Gravenhage hadden toegezegd, begonnen zij dit vervolgens door allerlei procedure- kwesties eindeloos te vertragen. Het resultaat was dat de contra-remonstranten niet langer meer wachtten, maar zich op 9 juli 1617 van dit gebouw meester maakten. Op aandrang van Willem Lodewijk, graaf van Nassau, ging Maurits hier vervolgens op 23 juli 1617 in 's lands belang ter kerke.

Meindersma, pp. 34-35; Den Tex, dl. III, pp. 439-487; De Jong, p. 187; Van Deursen, Bavianen, pp. 267, 269, 271; Hoenderdaal, Begin, p. 37.

Dit bracht hem wel in direct conflict met Oldenbarnevelt, die naar aanleiding daarvan op 4 augustus 1617 de "scherpe resolutie" in de Staten deed aannemen, waarbij het aan de magistraten werd toegestaan om zelf naast de bestaande troepen, die onder Maurits' bevel stonden en die uit de kas van de Staten werden bekostigd, eigen troepen (waardgelders) te recruteren. Hij voelde zich hiertoe gerechtigd omdat Maurits, als bevelhebber van de troepen, al verschillende malen geweigerd had om met militaire hulp de door de Staten tegen de contra-remonstranten uitgevaardigde resoluties ten uitvoer te brengen.

Idem, p. 38; Den Tex, dl. III, pp. 441-442, 488-530; De Jong, p. 187; Van Deursen, Bavianen, p. 269; Hoenderdaal, Begin, p.37.

Hoewel een directe reactie van prins Maurits voorlopig uitbleef, correspondeerde hij van die tijd af veelvuldig met verschillende Hollandse stadsmagistraten.

Zie voor deze correspondentie Smit, Prins Maurits, Inv.nr. 528.

In september 1617 voorkwam hij in Den Briel het aannemen van waardgelders.

Den Tex, dl. III, pp. 515-517.

Zijn bezending in november 1617 langs een aantal Hollandse steden bracht enkel Schiedam aan zijn zijde.

Kaajan, De groote synode, p. 12; Den Tex, dl. III, pp. 540-541; Smit, Prins Maurits, pp.46-47.

De toenemende onrust binnen de kerk dreigde blijvende schade binnen de Republiek aan te richten. Bij herhaling kon aan buitenlandse verzoeken om hulp niet voldaan worden. Bovendien diende de rust in 1621 op zijn laatst weergekeerd te zijn, omdat dan het wapenstilstandsverdrag zou aflopen.

Den Tex, dl. III, pp. 555-556, 558-560.

Het uitschrijven van een nationale synode leek hiervoor nog de enige oplossing. Om steun te verkrijgen, begon Maurits verschillende stappen te ondernemen. In januari 1618 verzette hij de wet te Nijmegen.

Kaajan, De groote synode, p. 13; Den Tex, dl. III, pp. 547-551; De Jong, p. 188; Hoenderdaal, Begin, p. 38.

Vervolgens woonde hij op 22 maart en op 14 mei 1618 de landdagen te Arnhem en te Deventer bij, waardoor hij zich voortaan door de Staten van Gelderland en Overijssel gesteund mocht weten.

Den Tex, dl. III, pp. 563-564, 574-578; De Jong, p. 188.

Op 9 juli 1618 trad hij voor het eerst daadwerkelijk tegen de waardgelders op, toen hij deze tot woede van Oldenbarnevelts persoonlijke vriend Gillis van Ledenberg, secretaris van de Staten van Utrecht, in de stad Utrecht afdankte.

Kaajan, De groote synode, p. 13; Den Tex, dl. III, pp. 596-600; De Jong, p. 188; Hoenderdaal, Begin, p. 38. De inv.nrs. 1328, 2542-2544., 2546.

Inmiddels vergaderden de verschillende Statencolleges regelmatig over een nationale synode, terwijl de provinciale synodes hun gravamina opstelden en afgevaardigden aanwezen. Ook werden er in deze tijd uitnodigingen naar buitenlandse kerkelijke gedeputeerden verzonden. Desondanks weigerden de Staten van Holland op 6 en 11 juli 1618 op de beschrijvingen te reageren.

Idem, pp. 11-12; Meindersma, pp. 4O-41; Den Tex, dl. III, pp. 595-596; De Jong, p. 188; Hoenderdaal, Begin, p. 38. De inv.nrs. 528A, 2545.

Toen zij half augustus dreigden niet eerder aan de consenten te voldoen voordat eerst de Staten-Generaal achterstallige betalingen aan hen hadden voldaan, liep de landsverdediging zelfs even gevaar.

Den Tex, dl. III, p. 620.

Door al deze zaken, waarin Oldenbarnevelt veelal de hand had, werd hij op 29 augustus 1619 op bevel van de Staten-Generaal gearresteerd. Zijn vrienden Hugo de Groot, Rombout Hogerbeets en Gillis van Ledenberg ondergingen hetzelfde lot.

Kaajan, De groote synode, p. 13; Meindersma, p. 39; Den Tex, dl. III, pp. 620-621; De Jong, p. 188.

Door al deze zaken, waarin Oldenbarnevelt veelal de hand had, werd hij op 29 augustus 1619 op bevel van de Staten-Generaal gearresteerd. Zijn vrienden Hugo de Groot, Rombout Hogerbeets en Gillis van Ledenberg ondergingen hetzelfde lot.

Kaajan, De groote synode, p. 13; Meindersma, p. 39; Den Tex, dl. III, pp. 620-621; De Jong, p. 188.

Op 13 november 1618 werd tenslotte de nationale synode te Dordrecht officieel geopend. Dat het kerkelijk getij geheel ten nadele van de remonstranten was gekeerd bleek wel uit het feit, dat alleen de classis Utrecht naast contra-remonstranten ook twee remonstranten naar de synode had afgevaardigd. Het politieke karakter van deze synode kwam tot uitdrukking door de aanwezigheid van achttien door de Staten-Generaal aangestelde politieke commissarissen. Hoewel een bespreking van de remonstrantie direct aan de orde werd gesteld, leek dit enkel zinvol wanneer hierbij remonstrantse predikanten aanwezig waren. De bekendste werden voor dit doel speciaal gedagvaard. In afwachting van hun komst behandelde de synode eerst een aantal andere belangrijke zaken. Het bekendst is wel het besluit om een nieuwe Bijbelvertaling uit te geven.

Zie uitgebreid over de eerste zittingsperiode: Kaajan, De Pro-Acta; idem, De groote synode, p. 13; Meindersma, pp. 59-63. Voor het belang van de Statenvertaling raadplege men het gedenkboek De Statenvertaling.

Nadat de remonstranten begin december te Dordrecht waren gearriveerd, woonden zij van 6 december tot 14 januari 1619 de zittingen bij. Hierbij deden zich veel conflicten voor, aangezien zij de synode niet als rechtbank in geloofszaken erkenden en niet op de werkelijke leergeschillen wensten in te gaan. Daarom besloot de voorzitter Johan Bogerman, na eerst hierover vooroverleg te hebben gepleegd, op 14 januari 1619 hen weg te zenden. Zij moesten wel in Dordrecht blijven om de eindbeslissing af te wachten. Over dit onderwerp werd zonder hun aanwezigheid nog tot 21 maart 1619 vergaderd. Daarna werd overgegaan tot het opstellen van de Dordtse leerregels en het herzien van de Nederlandse geloofsbelijdenis en van de Heidelbergse catechismus. Alvorens tot een afronding van dit onderdeel van de synode te komen werd eerst nog een "akte van stilstand" ter discussie gesteld, waarin het de remonstranten op straffe van verbanning verboden werd om nog langer hun ambt uit te oefenen. Uiteindelijk zou slechts één predikant deze tekenen, toen de Staten-Generaal op 2 juli 1619 tot de uitvoering hiervan overgingen. Hiermee had de synode aan haar belangrijkste opdrachten voldaan, zodat de buitenlandse vertegenwoordigers konden vertrekken.

Kaajan, De groote synode, pp. 103-173; Meindersma, pp. 42-51; De Jong, pp. 191-192; Hoenderdaal, Begin, pp. 42-44.

De achtergebleven theologen en de politieke commissarissen van de Staten-Generaal vergaderden nog van 13-28 mei 1619 over enkele kerkelijke zaken van meer landelijk belang.

Uitgebreid over deze laatste zittingsperiode de dissertatie van Kuyper. Verder: Kaajan, De groote synode, pp. 175-178; Meindersma, pp. 50-56; De Jong, pp. 194-195.

Het godsdienstgeschil was hiermee na jarenlange strijd ten einde. Voorlopig waren de remonstranten uitgeteld. Het trof echter, zeker voor de uiteindelijke uitspraak, ongelukkig dat vrijwel gelijktijdig met de voornoemde synode te Dordrecht te 's-Gravenhage het proces tegen Oldenbarnevelt c.s. werd gevoerd. Een bespreking van dit proces in deze Inleiding is om tweeërlei reden achterwege gelaten. Allereerst omdat Gerlach en Den Tex deze van verschillende zijden op de hun eigen wijze hebben belicht.

Gerlach, Het proces; Den Tex, dl. III, pp. 675-747.

Vervolgens omdat er over dit onderwerp in dit archief niets te vinden valt, daar Oldenbarnevelt op 29 augustus 1618, de datum van zijn arrestatie, opgehouden was om nog langer ambtshalve archief te vormen.