Zuid-Afrika 1652-1902

Zuid-Afrika en Nederland delen een stuk geschiedenis. Deze gedeelde geschiedenis begint in 1652 als de VOC een handelspost sticht op Kaap de Goede Hoop. Op deze themapagina vindt u informatie over de manier waarop u in het Nationaal Archief onderzoek kunt doen naar de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, de Nederlandse aanwezigheid in Zuid-Afrika en naar de (politieke) verhoudingen tussen Nederland en Zuid-Afrika. 

De Tafelbaai

Zuid-Afrika en de VOC (1652-1795)

In 1652 sticht Jan van Riebeeck voor de VOC een verversingsstation op Kaap de Goede Hoop. VOC-schepen stoppen hier om voedsel en water in te slaan voor de lange reis naar Indië. Al snel groeit de VOC-vestiging uit tot een soort kolonie. In het VOC-archief (archiefnummer 1.04.02) is daarom veel informatie te vinden over Kaap de Goede Hoop.

In de volgende zoekhulpen leggen wij uit hoe u onderzoek kunt doen in (delen van) de VOC-archieven:

Oorspronkelijke bewoonster Zuid-Afrika, 'In search of the San', Paul Weinberg

In search of the San, Paul Weinberg, Wiki Commons

Zoeken naar informatie over de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika en slaafgemaakten

Oorspronkelijke bewoners

Informatie over de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika, zoals de Khoisan, de Zulu en de Xhosa, is lastig terug te vinden in het VOC-archief. Dit archief is immers in eerste instantie een bedrijfsarchief, met correspondentie, besluiten, soldijboeken, etc.

Toch komen de oorspronkelijke bewoners wel voor in de archiefstukken. Ze worden bijvoorbeeld beschreven in brieven en scheepsjournalen van VOC-dienaren. 

Slaafgemaakten

Tussen 1652 en 1795 houden de Nederlanders aan de Kaap ruim 60.000 mensen in slavernij. De tot slaafgemaakten zijn voornamelijk afkomstig uit Madagaskar, India en Indonesië. Informatie over hen is niet altijd makkelijk te vinden in het VOC-archief. Bekijk de zoekhulp:

Zoeken in transcripties van VOC-archief

Website Nationaal Archief

Van de ingekomen stukken bij de Heren XVII en de kamer Zeeland (inventarisnummers 7527-9540) uit het VOC-archief (archiefnummer 1.04.02) zijn transcripties gemaakt met behulp van automatische tekstherkenning (ATR) en artificial intelligence (AI). Deze transcripties zijn te doorzoeken via de zoekfunctie op onze website. Als een zoekterm voorkomt in een transcriptie, dan wordt dit getoond bij de zoekresultaten. U kunt vervolgens doorklikken naar de scan en de transcriptie.  Zoek bijvoorbeeld op namen van stammen of op koloniale termen voor bevolkingsgroepen, of zoek op koloniale termen, zoals ‘slaven’, ‘slaaf’ etc. 

Website Globalise Project

Op de website van het Globalise Project zijn de transcripties van het Nationaal Archief ook te doorzoeken, samen met nog meer transcripties van ingekomen stukken uit het VOC-archief (inventarisnummers 1053-4464 en 9541-11029). Hiervoor gebruikt u de Globalise Transcriptions Viewer. 

Kwetsend taalgebruik en terminologie

Koloniale archieven zitten vaak boordevol termen en denkbeelden die we nu als bijzonder kwetsend beschouwen, zoals beledigende omschrijvingen van personen uit bepaalde etnische en culturele groepen.

Het Nationaal Archief is de bewaarplaats van archieven. Wij kunnen én mogen de teksten van de archiefstukken niet aanpassen, omdat dan de historische werkelijkheid wordt aangetast.

Wel kunnen én willen wij u waarschuwen dat u beledigend taalgebruik kunt aantreffen in archiefstukken, maar ook in bepaalde oudere inventarissen. Bekijk voor meer informatie de themapagina Kwetsend taalgebruik en terminologie.

Hoe vindt u informatie over de Boerenrepublieken (1795-1902) en de Boerenoorlogen (1880-1902)?

In 1806 nemen de Britten definitief het bestuur over in de Kaapkolonie. Vanaf 1835 verlaten veel Boeren (nakomelingen van de Nederlandse kolonisten) de Kaapkolonie om in het binnenland van Zuid-Afrika eigen republieken te stichten, zoals Transvaal en Oranje Vrijstaat.

Tussen 1880 en 1902 vechten Boeren en Britten twee oorlogen uit: de Eerste Boerenoorlog (1880-1881) en de Tweede Boerenoorlog (1899-1902). Tijdens de Tweede Boerenoorlog reizen vrijwilligers uit verschillende landen naar Zuid-Afrika om de Boeren te steunen in de strijd.  

De meeste archiefstukken over de Boerenrepublieken en de Boerenoorlogen vindt u in Engeland bij het Nationaal Archief in Londen en in Zuid Afrika bij het Nationaal Archief van Zuid-Afrika.

Bekijk voor informatie over de Boerenrepublieken en de Boerenoorlogen in het Nationaal Archief de zoekhulp:

Boerenfamilie met een huifkar circa 1900, Tinus le Roux (Photos Redux - Colourising History)

Boerenfamilie met een huifkar circa 1900 Tinus le Roux (Photos Redux - Colourising History)

Apartheid in Zuid-Afrika (1948-1990)

Eind jaren 40 komt in Zuid-Afrika de Nasionale Party aan de macht. Deze partij voert een actieve apartheidspolitiek, wat nationaal en internationaal veel kritiek oproept.  In veel landen worden anti-apartheidsbewegingen opgericht, zoals de Vereniging Lagere Overheden Tegen Apartheid (LOTA), waarvan het Nationaal Archief het archief bewaart: LOTA, archiefnummer 2.19.193. Meer archieven van de anti-apartheidsbeweging in Nederland zijn te vinden bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam.

Binnen Zuid Afrika zelf strijdt het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) tegen de apartheid. De militaire tak van de partij wordt geleid door Nelson Mandela. In 1964 wordt hij gevangengezet op Robbeneiland. Daar groeit hij uit tot het symbool van de anti-apartheidsbeweging.

Informatie over de houding van de Nederlandse regering tegenover de apartheidspolitiek vindt u in de archieven van Buitenlandse Zaken. Uitleg over het onderzoek in deze archieven vindt u in de zoekhulp:

Verzet tegen apartheid: Zuid-Afrikaanse vrouw van kleur in een trein bestemd voor witte Zuid-Afrikanen (2-9-1952)

Zwarte Zuid-Afrikaanse vrouw in trein voor witte Zuid-Afrikanen 1952 Anefo

Hoe vindt u informatie over migranten naar Zuid-Afrika?

Na de Eerste Boerenoorlog laat de Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM) zo'n 1.500 Nederlandse werknemers overkomen om de spoorlijn van Pretoria naar Lourenço Marques aan te leggen. Informatie hierover vindt u in het archief van de Nederlands-Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij (NZASM) (2.18.18.02).

Na 1945 komt de emigratie vanuit Nederland naar Zuid-Afrika pas echt op gang. Uitleg over het onderzoek naar emigranten vindt u in de zoekhulp:

Vertrek Tabinta met emigranten voor Zuid-Afrika 1948

Websites en online bronnen

Kaart van Afrika van Kaap de Goede Hoop tot Kaap Delgado en het eiland Madagaskar (collectie Leupe, 4.VELH, inventarisnummer 619.4)

Kaart van Afrika van Kaap de Goede Hoop tot Kaap Delgado en het eiland Madagaskar (collectie Leupe, 4.VELH, inventarisnummer 619.4)

In welke collecties bevinden zich kaarten van Zuid-Afrika?