Marens Engelhard verdiepte zich in de koloniale psychiatrie in Nederlands-Indië aan de hand van de geschiedenis van zijn grootvader Christiaan Frederik Engelhard, die van 1916 tot 1925 werkte als psychiater op Java. De auteur combineerde brieven en dagboeken van zijn grootouders met psychiatrische vakliteratuur en plaatste dat in de context van de koloniale periode. Hij deed in 2024 archiefonderzoek in de ‘krankzinnigengestichten’ op Oost-Java waar zijn grootvader werkte en bij het Nationaal Archief in Jakarta
Inrichtingen in Nederlands-Indië
Aan het einde van de koloniale periode waren er vier grote inrichtingen in Nederlands-Indië. Nederlandse psychiaters worstelden ermee inzicht te krijgen in de geestesziekten van de inheemse bevolking en zochten daarbij voortdurend naar psychologische en neurologische verschillen tussen de Oosterling en Westerling. De vakliteratuur beschreef specifiek ‘Javaanse syndromen’ zoals Amok Koro, Lattah en bezetenheid. Ondanks sociaal-humanitaire intenties ontkwamen koloniale psychiaters niet aan het racistische en oriëntalistische perspectief van die tijd.
De 'Javaanse psyche'
Psychiatrie en koloniale politiek raakten elkaar op diverse manieren. Het krankzinnigengesticht Sabang op Noord-Sumatra werd gebouwd in de nasleep van de Atjeh-oorlog om te helpen bij het herstel van rust en orde. De Nederlandse psychiaters P.H.M. Travaglino en F. Van Loon waarschuwden rond 1920 dat de bevolking geestelijk nog niet aan onafhankelijkheid toe was. Hun theorieën over de ‘kinderlijke, impulsieve en suggestibele’ Javanen vielen in goede aarde bij conservatieve politieke partijen zoals de Politiek Economische Bond en het Indisch Genootschap in Den Haag, een informeel voorportaal van de Nederlandse Tweede Kamer. Met hun analyse van de ‘Javaanse psyche’ verleenden deze psychiaters een wetenschappelijke aura aan racistisch gedachtengoed. De eerste generatie Indonesische artsen en psychiaters, waaronder Jonas Latumeten, beseften terdege de politieke implicaties en protesteerden furieus en welsprekend tegen dergelijke theorieën, onder andere in het verenigingsorgaan Indonesia Merdeka. Het progressieve tijdschrift De Taak repte zelfs van ‘psychiatrisch fascisme’.
De ‘Javaanse psyche’ volgt het leven in Indië van de jonge psychiater Chris Engelhard, zijn vrouw Amy Knappert, beiden opgegroeid in de Nederlandse ‘imperial space’, en hun gezin. We zien Chris’ pogingen om geestesziekten bij de cultureel zo verschillende patiënten beter te begrijpen, en zijn getuige van het moeizame leven van Amy als vrouw in de kolonie. Na veel persoonlijk verdriet keert het gezin in 1925 terug naar Nederland. Niet lang daarna volgt een pijnlijke echtscheiding. Chris Engelhard wordt bijna dertig jaar lang de geliefde en gerespecteerde geneesheer-directeur van de Willem Arntszhoeve in Den Dolder.
Over Marens Engelhard
Marens Engelhard (1955) studeerde Moderne Aziatische Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en werkte circa tien jaar op diverse projecten in Zuidoost Azië. Vanaf 2010 tot 2022 was hij achtereenvolgens directeur van het Stadsarchief Amsterdam en het Nationaal Archief in Den Haag.
