Deze handreiking is nog in ontwikkeling. Naast de hier gepubliceerde modules volgt medio voorjaar 2027 nog de module Algoritmische verantwoordingsinformatie.
Deze module gaat over de duurzame toegankelijkheid van algoritmes die gebruikt worden door de overheid. Dat gaat over meer dan het archiveren van een algoritme in de beperkte zin van bijvoorbeeld een broncode. Het gaat erom hoe je overheidsinformatie duurzaam toegankelijk kunt maken die tot stand is gekomen met het gebruik van een algoritme. En hoe neem je daarbij passende maatregelen. De module maakt deel uit van de handreiking Duurzame toegankelijkheid van algoritmes.
Waarom deze module?
Algoritmes worden bij een grote verscheidenheid aan taken van de overheid ingezet. Het gebruik van algoritmes door de overheid kan impact hebben op burgers of de overheidsorganisatie zelf. Wanneer er sprake is van een grote impact moeten meer maatregelen worden genomen voor duurzame toegankelijkheid van overheidsinformatie dan bij beperkte impact. Naast de taak waarvoor het algoritme wordt gebruikt, zijn de specifieke toepassing en de gebruikte techniek aanknopingspunten voor welke maatregelen passend zijn. Een risicobeoordeling helpt om tot de juiste maatregelen te komen.
Wat zijn passende maatregelen?
Het nemen van passende maatregelen betekent dat de technische en organisatorische maatregelen om overheidsinformatie duurzaam toegankelijk te maken proportioneel zijn. De waarde van informatie en gegevens kan per organisatie en per doel verschillen. Bij het nemen van passende maatregelen houd je rekening met concrete behoeften die er spelen. Denk hierbij aan behoeften van burgers, medewerkers, ketenpartners en andere belanghebbenden.
In de Archiefwet 2026 wordt bepaald dat overheden passende maatregelen moeten nemen om hun documenten (informatieobjecten in deze handreiking) duurzaam toegankelijk te maken. De maatregelen die genomen worden, moeten in lijn zijn met het belang dat met de informatie wordt gediend. Door een risicobenadering toe te passen, kun je bepalen welke passende maatregelen nodig zijn.
Scope van deze module
De module Passende maatregelen voor duurzame toegankelijkheid van algoritmes richt zich specifiek op de risico’s voor duurzame toegankelijkheid bij het gebruik van algoritmes. Het gebruik van algoritmes kan op zichzelf andere risico’s met zich meebrengen, zoals het schenden van grondrechten van burgers. Die risico’s vallen buiten de directe scope van dit kennisproduct. Wel wegen deze risico’s mee bij het bepalen van passende maatregelen. De gemaakte afwegingen en risicobeoordelingen moeten ook zelf duurzaam toegankelijk zijn. Denk daarbij bijvoorbeeld aan een Impactassesment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA). Het opstellen van een IAMA is geen onderdeel van deze handreiking, maar het duurzaam toegankelijk maken ervan wel.
Deze module beschrijft:
- Wat een risico is.
- Wat de relatie is tussen een DUTO-risicobeoordeling en het nemen van passende maatregelen voor duurzame toegankelijkheid van algoritmische verantwoordingsinformatie.
- Wat de relatie is tussen de levenscyclus van een algoritme en het nemen van passende maatregelen.
Deze module legt de basis voor module Algoritmische verantwoordingsinformatie. In die module wordt ingegaan op de algoritmische verantwoordingsinformatie die nodig is voor het duurzaam toegankelijk maken van algoritmes.
Algoritmische verantwoordingsinformatie: Alle informatie die gedurende de levenscyclus van een algoritmisch systeem wordt opgemaakt of ontvangen en bijdraagt aan het afleggen van verantwoording over het ontwerp en toepassing van het algoritmisch systeem.
De module Algoritmische verantwoordingsinformatie schenkt ook kort aandacht aan paradata als onderdeel van algoritmische verantwoordingsinformatie. En het geeft een voorbeeld van een risicobenadering bij het passend duurzaam toegankelijk maken van algoritmische verantwoordingsinformatie.
Om te kunnen bepalen welke passende maatregelen je gaat nemen voor duurzame toegankelijkheid van algoritmes, moet je weten welke risico’s er zijn op dit gebied. Dit kun je doen met een DUTO-risicobeoordeling.
Algoritmische verantwoordingsinformatie is in twee opzichten belangrijk bij een risicobeoordeling:
- Het bepalen van de noodzakelijke informatie voor reconstructie en verantwoording is al een passende maatregel. Welke algoritmische verantwoordingsinformatie nodig is, verschilt per soort algoritme.
- Het ontbreken van deze algoritmische verantwoordingsinformatie vormt een risico. Het is een risico voor duurzame toegankelijkheid als deze informatie zelf niet duurzaam toegankelijk is. Ook daarvoor moet je passende maatregelen treffen.
In deze module leggen we eerst uit wat een risicobeoordeling is en welke invalshoeken er vanuit het perspectief van duurzame toegankelijkheid zijn om een risico te bepalen. Daarbij geven we voorbeelden van type risico’s die zich kunnen voordoen. Vervolgens leggen we de relatie uit met de levenscyclus van een algoritme; tijdens de levenscyclus wordt de algoritmische verantwoordingsinformatie gecreëerd waarvoor de passende maatregelen getroffen moeten worden.
Wat is een risico?
In de handreiking DUTO-risicobeoordeling gebruiken we de volgende definitie van een risico:
Een risico is het gevolg van onzekerheid op het behalen van je doelen.
Deze definitie is afgeleid uit NEN-ISO norm 31000 (Risicomanagement – Richtlijnen)
Voor uitgebreide informatie over wat een risico voor duurzame toegankelijkheid is, kun je de module Wat is een risico lezen van de handreiking DUTO-risicobeoordeling.
Wat is het verschil tussen een risicobeoordeling en een DUTO-risicobeoordeling?
- Een risicobeoordeling is een methode die zorgt voor inzicht in welke risico’s er bestaan, hoe groot deze risico’s zijn en welke maatregelen genomen kunnen worden.
- Een DUTO-risicobeoordeling is een risicobeoordeling met een specifieke focus op risico’s die ontstaan wanneer overheidsinformatie niet duurzaam toegankelijk is.
Voor meer informatie over een DUTO-risicobeoordeling, kun je de modules Stappenplan en Quickscan van de handreiking DUTO-risicobeoordeling lezen.
Welke type risico’s bestaan op het gebied van duurzame toegankelijkheid van algoritmes?
Er zijn verschillende type risico’s die een organisatie kan lopen als de duurzame toegankelijkheid van algoritmische verantwoordingsinformatie niet op orde is. Deze risico’s kunnen worden afgeleid van de drie kernwaarden die het belang van duurzame toegankelijkheid weergeven. Deze zijn afkomstig uit module 1 van het DUTO-raamwerk over het belang van DUTO.
| Kernwaarde | Element kernwaarde | Toelichting |
|---|---|---|
| Publieke waarde (de open overheid) | onderzoek doen | Burgers en andere doelgroepen moeten kennis kunnen nemen van de algoritmes die gebruikt worden bij het leveren van diensten en hoe deze van invloed zijn op de uitvoering daarvan. Daarnaast kan informatie over algoritmes een bron zijn voor onderzoek door journalisten of wetenschappers. |
| Legitimiteit (de betrouwbare overheid) | Controleren handelen van de overheid. | Wanneer een organisatie besluiten neemt of nieuw beleid opstelt op basis van informatie die met algoritmes is gecreëerd, hoort daar een specifieke verantwoording bij. Denk hierbij aan hoe een algoritme werkt en welke maatregelen zijn genomen om onrechtmatig en schadelijk handelen te voorkomen. Voorbeelden van belanghebbenden: volksvertegenwoordigers, journalisten, auditors. |
| Organisatie (de presterende overheid) |
| Om dienstverlening waarbij algoritmes worden gebruikt te optimaliseren, moet documentatie daarover duurzaam toegankelijk zijn. Dit draagt bij aan het mogelijk maken van gezamenlijke ontwikkelen en hergebruiken van oplossingen op het gebied van algoritmes. Denk hierbij aan de Nederlandse Digitaliserings Strategie (NDS). Het nemen van passende maatregelen op het gebied van duurzame toegankelijkheid kan bijdragen aan het verminderen van de klimaatbelasting (energiegebruik). |
Bij alle kernwaarden speelt algoritmische verantwoordingsinformatie een belangrijke rol. Als deze verantwoordingsinformatie niet beschikbaar is ontstaan risico’s.
In de onderstaande tabel zijn voorbeelden van generieke risico’s beschreven die zijn afgeleid van de DUTO-kernwaarden. Het is raadzaam om bij het beschrijven van risico’s rekening te houden met de context van jouw organisatie en aan te sluiten bij wat daar speelt.
| Type | Doordat (bron)... | Wordt het waarschijnlijker dat (gebeurtenis)… | Met als gevolg dat (implicatie)... |
|---|---|---|---|
| Controleren van het handelen van de overheid (legitimiteit) | Er geen verantwoordingsinformatie is over de noodzaak en werking van het algoritme… | de betreffende overheidsorganisatie negatief in de belangstelling komt, omdat niet voldaan wordt aan informatieverzoeken over zorgvuldig overheidshandelen. |
|
| Voldoen aan wet- en regelgeving (legitimiteit) | de informatie over waar, waarom en hoe algoritmes zijn toegepast binnen een overheidsorganisatie niet duurzaam toegankelijk is. | een organisatie niet ‘in control’ is bij het voldoen aan Europese en nationale wetgeving, zoals AI-verordening, AVG, Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO), Archiefwet, etc. | de rechten van burgers geschonden worden, en sancties opgelegd worden door toezichthoudende instanties. |
| Verminderen klimaatbelasting door datagebruik en -opslag (organisatie) | de informatie over algoritmes niet conform wettelijke bewaartermijnen wordt beheerd. | er geen gegevens conform wettelijke bewaartermijn worden vernietigd | de gegevensopslag blijft groeien en daarmee het energieverbruik en de belasting voor het milieu. |
| Taken efficiënt en effectief uitvoeren (organisatie) | de informatie over de ontwikkeling en realisatie van een algoritme niet duurzaam toegankelijk is. | overheden individueel het wiel opnieuw moeten uitvinden wanneer zij algoritmes willen gebruiken voor gelijksoortige processen. | gemeenschapsgeld niet effectief benut wordt, en ontwikkeltrajecten langer en complexer zijn dan nodig. |
| Beheersen van risico’s (organisatie) | de informatie over waar, waarom en hoe algoritmes zijn toegepast binnen een overheidsorganisatie niet duurzaam toegankelijk is. | er geen informatie vindbaar en beschikbaar is die risico’s in kaart kan brengen. | de kans wordt vergroot dat een overheidsorganisatie op grond van de AI-verordening verboden AI in gebruik heeft of onvoldoende maatregelen heeft getroffen voor geoorloofd gebruik van hoog-risico-AI. |
Het is ook mogelijk om de risico’s uit te drukken in positieve zin, dus als kansen. Daarmee kun je de mogelijke voordelen voor een organisatieonderdeel benadrukken. Door de risicobron te koppelen aan gebeurtenissen en gevolgen die leiden tot kwalitatieve of financiële baten, kan de winst worden benadrukt die wordt behaald door het verkleinen van de risico’s. Als je algoritmes duurzaam toegankelijk zijn en bijvoorbeeld samen met andere overheden kunt hergebruiken of doorontwikkelen, dan is dat ook een kans.
In de module Algoritmische verantwoordingsinformatie (module 3) laten we in een voorbeeld zien hoe een risicobeoordeling gebruikt kan worden om passende maatregelen te nemen.
Een risico heeft impact op een kernwaarde. Als het zwaartepunt bij een bepaald risico ligt, is dat ook bepalend voor de passende maatregelen die je wilt treffen.
Als er bijvoorbeeld grotere risico’s zijn voor de bedrijfsvoering en minder voor de dienstverlening aan de burger, dan kunnen maatregelen die een nadruk leggen op de interne auditfunctie een hogere prioriteit krijgen. Er zal dan ook een zwaarder niveau van maatregelen nodig zijn. Maatregelen die de vindbaarheid en beschikbaarheid voor externe gebruikers verbeteren, kunnen in dit geval een lagere prioriteit krijgen, en is een lichter niveau van maatregelen proportioneel.
In het geval van grote risico’s bij dienstverlening naar de burger, kan de organisatie maatregelen treffen waarbij een grotere focus ligt op externe transparantie. Dan is het van belang om op een geschikte manier te kunnen uitleggen aan deze doelgroep hoe algoritmes werken, welke invloed ze hebben op overheidshandelen en deze informatie beschikbaar te stellen aan burgers. Een zwaarder niveau van maatregelen is in dit geval proportioneel.
Bij lage risico’s kan (beredeneerd) besloten worden om bepaalde risico’s te accepteren. Bijvoorbeeld als de relatieve kosten van het nemen van maatregelen hoger zijn dan de kans dat een risico zich voordoet en de impact die het zou hebben . Het uitgangspunt bij de passende maatregelen blijft wel dat binnen de kaders van de Archiefwet wordt gehandeld.
Om algoritmes duurzaam toegankelijk te maken, moet een overheidsorganisatie tijdens de levenscyclus doorlopend passende maatregelen nemen. Door hier in alle fasen rekening mee te houden, kun je beter bepalen welke maatregelen nodig zijn (en wanneer) om reconstructie, verantwoording en naleving van wetgeving mogelijk te maken.
Wij maken hierbij gebruik van de levenscyclus zoals die wordt gebruikt in het algoritmekader van Binnenlandse Zaken. Dit onderscheidt de volgende levensfasen:
| Fase | Omschrijving |
|---|---|
| Fase 0 | Organisatieverantwoordelijkheden (betreft randvoorwaarden: zie module 1)<link> |
| Fase 1 | Probleemanalyse |
| Fase 2 | Ontwerp |
| Fase 3 | Dataverkenning en datapreparatie |
| Fase 4 | Ontwikkelen |
| Fase 5 | Verificatie en validatie |
| Fase 6 | Implementatie |
| Fase 7 | Monitoring en beheer |
| Fase 8 | Uitfaseren |
Voor het bepalen van passende maatregelen is Fase 1 Probleemanalyse met name van belang. In deze fase worden vragen beantwoord die de informatieprofessional helpen bij het bepalen van risico’s. Zoals om welk proces het gaat, welk probleem het oplost en wat de doelen daarbij zijn.
In elke fase van de levenscyclus wordt algoritmische verantwoordingsinformatie gecreëerd. Die informatie kan verantwoording geven over waarom het algoritme nodig is, de gemaakte keuzes en het gedrag van het algoritme gedurende het gebruik. Deze documentatie moet duurzaam toegankelijk zijn. Het algoritmekader biedt bij elke levensfase een opsomming van maatregelen. Dit zijn voorbeelden van het soort informatie dat van belang is om te documenteren.
In de module Algoritmische verantwoordingsinformatie gaan we hier verder op in (deze module volgt nog medio voorjaar 2027).
Voorbeelden (niet uitputtend) van formele documentatie bij algoritmes op basis van de maatregelen in het algoritmekader zijn:
| Fase levenscyclus | Omschrijving | Voorbeelden documentatie (zie ook algoritmekader) |
|---|---|---|
| Fase 0 | Organisatieverantwoordelijkheden |
|
| Fase 1 | Probleemanalyse |
|
| Fase 2 | Ontwerp |
|
| Fase 3 | Dataverkenning en datapreparatie |
|
| Fase 4 | Ontwikkelen |
|
| Fase 5 | Verificatie en validatie |
|
| Fase 6 | Implementatie |
|
| Fase 7 | Monitoring en beheer |
|
| Fase 8 | Uitfaseren |
|
De verantwoordelijkheid voor het goed documenteren van verantwoordingsinformatie rondom de inkoop of de ontwikkeling en het gebruik van een algoritme ligt bij de opdrachtgever. De betrokken informatieprofessionals doen voorstellen voor noodzakelijke maatregelen.
Het uitvoeren van een DUTO-risicobeoordeling door de informatieprofessional, geeft richting aan de passende maatregelen die nodig zijn om algoritmische verantwoordingsinformatie - die gedurende de gehele levenscyclus wordt gecreëerd - duurzaam toegankelijk te maken.