In 1855 werd bij wet vastgelegd dat iedereen in Nederland een vereniging mag oprichten. Hier was geen speciale toestemming voor nodig. Wel moesten verenigingen die als rechtspersoon wilden optreden tussen 1855 en 1976 hun statuten door de koning(in) laten goedkeuren. Als de statuten werden goedgekeurd, werd een vereniging 'erkend' als rechtspersoon. De goedgekeurde statuten werden vervolgens in de Staatscourant gepubliceerd.
Dossiers van verenigingen die in de periode 1855 t/m februari 1874 werden erkend als rechtspersoon bevinden zich in het Centraal Archief Vennootschappen van het ministerie van Justitie, archiefnummer 2.09.46.
De dossiers van ruim 80.000 verenigingen, die tussen 1874 en 1976 erkenning hebben aangevraagd, vindt u in het verenigingenregister uit het archief van het ministerie van Justitie, archiefnummer 2.09.12.01. Als u onderzoek wilt doen in het verenigingenregister heeft u de volgende informatie nodig:
De vestigingsplaats (volgens de statuten) van de vereniging.
De naam van de vereniging ten tijde van de goedkeuring van de statuten.
De dossiers van verenigingen die goedkeuring van hun statuten hebben gekregen in de periode 1855 t/m februari 1874 vindt u in het Centraal Archief Vennootschappen van het ministerie van Justitie, archiefnummer 2.09.46. U kunt binnen het archief zoeken op naam van de vereniging. Let er wel op dat 'vereeniging' in deze periode met dubbel 'ee' wordt gespeld.
In de inventarisnummers 81583F1 - F108 uit het archief van het Verenigingenregister 1874-1976 (archiefnummer 2.09.12.01) vindt u verwijskaarten naar de verenigingsdossiers. Deze kaarten zijn digitaal beschikbaar. Ze zijn alfabetisch geordend op vestigingsplaats van de vereniging, en daarbinnen op trefwoord. Zoek in dit kaartsysteem de verwijskaart van de vereniging.
Op elke verwijskaart staan de letters VER en een nummer (zie: afbeelding A). Dit is het inventarisnummer van het dossier over de vereniging. De dossiers zijn nog niet digitaal beschikbaar. U kunt het dossier in onze studiezaal komen bekijken.
Wilt u het dossier in onze studiezaal komen bekijken?
Zoek het inventarisnummer dat u op de verwijskaart aantrof in de inventarisnummers 1-4999 en 5001-81559 uit het archief van het Verenigingenregister (archiefnummer 2.09.12.01).
Klik op het inventarisnummer en reserveer het archiefstuk. Om inventarisnummers te reserveren moet u een account hebben bij het Nationaal Archief. Heeft u nog geen account? Dan kunt u direct een account aanmaken. U kunt ook scans bestellen van het inventarisnummer. Kies dan de optie 'Scans bestellen'.
De vereniging die u zoekt heeft geen goedkeuring van de statuten aangevraagd (1874-1976)
Het verenigingenregister (1874-1976) bevat alleen dossiers van verenigingen die goedkeuring van de statuten hebben aangevraagd. Het aanvragen van goedkeuring van de statuten was niet verplicht.
De vereniging is vóór 20 mei 1855 opgericht
Verenigingen van vóór 20 mei 1855 werden opgericht en beoordeeld naar de wetten waaronder zij tot stand kwamen. Ze konden niet erkend worden op basis van de wet van 1855. In de eerste helft van de negentiende eeuw moest de oprichting van iedere vereniging met meer dan twintig leden goedgekeurd worden door de koning. Die goedkeuring werd lang niet altijd verleend.
In het Gidsje Verenigingen- en Stichtingenregistratie van Jan H. Kompagnie (bibliotheek Nationaal Archief V 269.2) staat wat informatie over verenigingen van vóór 1855. Meer informatie vindt u ook in de inleiding van het archief van het Ministerie van Justitie: Verenigingenregister (archiefnummer 2.09.12.01).
De vereniging is na 1 juli 1976 opgericht
Vanaf juli 1976 is elke vereniging automatisch rechtspersoon. Koninklijke goedkeuring van de statuten is sindsdien niet meer nodig. Het verenigingenregister van het ministerie van Justitie werd daarom in 1976 afgesloten. Ook verschenen de statuten van verenigingen niet meer in de Staatscourant.
De Kamers van Koophandel registreerden voortaan verenigingen. Meer informatie over onderzoek in de archieven van de Kamer van Koophandel vindt u in de zoekhulp Bedrijven in Zuid-Holland (Kamers van Koophandel), 1921-1995. Voor meer recente Kamer van Koophandel-dossiers kunt u terecht bij de Kamer van Koophandel zelf.
In een verenigingsdossier treft u meestal de volgende stukken aan:
- Het verzoek van het verenigingsbestuur om goedkeuring van de statuten, ondertekend door alle bestuursleden
- Een uittreksel uit de notulen van de ledenvergadering, waarin besloten is om goedkeuring van de statuten aan te vragen
- Ambtelijke adviezen
- Eventuele correspondentie tussen het ministerie en het bestuur van de vereniging
- De ter goedkeuring voorgelegde (handgeschreven) statuten, ondertekend door alle bestuursleden
- Een afschrift van het Koninklijk Besluit waarbij de statuten goedgekeurd zijn, of een verwijzing naar de datum en het nummer van dit KB
In een verenigingsdossier kunt u ook stukken aantreffen over wijzigingen van de statuten. Verder vindt u er soms verzoeken om de goedkeuring van de statuten te verlengen, omdat die goedkeuring (en daarmee de erkenning als rechtspersoon) maar voor maximaal 30 jaar kon worden aangevraagd.
De oprichtingsakte zit bijna nooit in een verenigingsdossier. In de periode 1855-1976 was een officieel oprichtingsdocument namelijk niet nodig voor verenigingen. Zo'n document is er dus mogelijk nooit geweest.
Welke informatie over de oprichting vindt u wel in een verenigingsdossier?
Vaak vindt u in het verenigingsdossier wel de oprichtingsdatum van de vereniging, bijvoorbeeld in de goedgekeurde of gewijzigde statuten of (soms) in het ingediende verzoekschrift.
Belangrijk om te weten:
De oprichtingsdatum is iets anders dan de datum van het verzoekschrift om de statuten goed te keuren. Tussen deze twee data kunnen zelfs vele jaren zitten.
Opgeheven vereniging
Het Nationaal Archief kan niet zeggen of de vereniging nog steeds bestaat. Is de vereniging opgeheven vóór augustus 1976 dan zou dit vermeld kunnen staan in het verenigingsdossier. Voor de periode daarna informeert u bij de Kamer van Koophandel.
Verenigingsarchief
Bent u op zoek naar het archief van een vereniging? Een verenigingsdossier is niet hetzelfde als het eigenlijke verenigingsarchief. Als de vereniging nog bestaat zal dáár het archief aanwezig zijn. Soms ligt een verenigingsarchief in een openbare archiefbewaarplaats. Kijk hiervoor op www.archieven.nl. Lang niet alle verenigingsarchieven zijn bewaard gebleven.
Database erkende verenigingen 1855-1903
In de database Erkende verenigingen 1855-1903 van het Huygens Instituut vindt u bijna 9000 bij Koninklijk Besluit erkende verenigingen. In de database vindt u de volgende gegevens:
- Naam van de vereniging
- Doelstelling
- Datum en nummer van het Koninklijk Besluit waarbij de statuten zijn goedgekeurd
- Datum van publicatie van de statuten in de Staatscourant
- Datum van erkenning
Staatscourant
Via delpher.nl kunt u de goedgekeurde statuten vinden uit de periode 1855-1950, die zijn gepubliceerd in de Staatscourant. Voor de periode 1950-1976 kunt u de statuten uit de Staatscourant bekijken bij de Koninklijke Bibliotheek of bij een universiteitsbibliotheek. U moet dan wel het jaar van de goedkeuring weten.
- Het Nationaal Archief bewaart Staatscouranten uit de periode 1856-1903 (bibliotheek Nationaal Archief V 1002).
- Ook heeft het Nationaal Archief de volledige serie aparte bijvoegsels van de Staatscourant met de statuten over de periode 1904-1976 (bibliotheek Nationaal Archief signatuur V 996).
Het is niet mogelijk om op de website van het Nationaal Archief hiervan scans te bestellen. U kunt boeken uit de bibliotheek in de studiezaal aanvragen en bekijken.
