2.04.01 Inventaris van het archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, 1813-1848 (1864)

Na het herstel van de onafhankelijkheid werd op 1 december 1813 H. van Stralen benoemd tot commissaris-generaal voor Binnenlandse Zaken, met een zeer breed takenpakket: binnenlands bestuur (in engere zin: toezicht op lagere overheden), waterstaat en publieke werken, justitie, kerkelijke zaken, nationale militie en schutterijen, onderwijs, kunsten en wetenschappen, landbouw en nijverheid, armwezen, volksgezondheid, toezicht op de Staatscourant. Nog in 1813 echter werd de justitie opgedragen aan de Eerste president van het Hooggerechtshof en in januari 1814 ging de waterstaat over naar de Generale Directie van de Waterstaat. De ambtenaren van de intendance van Binnenlandse Zaken werden van Amsterdam naar Den Haag overgeplaatst.

Op 29 maart 1814 verving Willem I Van Stralen door W.F. Röell, die de titel secretaris van staat voor de Binnenlandse Zaken mocht voeren. Onder Röell werd in februari 1815 de organisatie van het departement bepaald: naast de secretaris (vanaf 1816 de secretaris-generaal) kwamen er vijf commissarissen, elk belast met een deeltaak en wel voor het binnenlands bestuur, het onderwijs, de geneeskunde, de landbouw en de kerkelijke zaken. In de Zuidelijke Nederlanden fungeerde in 1814-1815 een afzonderlijke commissaris-generaal voor Binnenlandse Zaken. Na de vereniging van Nederland en België werden beide administraties samengevoegd tot één departement, nu onder leiding van een minister, maar met een enigszins ingekrompen takenpakket, omdat de erediensten en onderwijs, kunsten en wetenschappen zelfstandige administraties gingen vormen. Anderzijds werd in 1816 een nieuwe commissaris voor militie en de schutterijen benoemd, belast met de uitvoering van de Militiewet van 1815.

Om de integratie van Noord en Zuid te bevorderen, wenste de Koning het aantal Belgische ministers te vergroten. In februari 1817 werd bij Binnenlandse Zaken de Belg P.C. de Coninck benoemd. Deze signaleerde in een reorganisatievoorstel aan de Koning, dat ten gevolge van het groeiend aantal zaken, te weinig personeel en een onjuiste organisatie veel stukken onbewerkt en onbeantwoord bleven. De Coninck kreeg van Willem I het groene licht voor een interne reorganisatie: er kwamen naast een Generale Secretarie en een Kabinet nu zes afdelingen (zie de bijlage na deze paragraaf), elk onder een commissaris. Van belang was, dat nu voor het eerst het algemeen archief in afdelingsarchieven werd gesplitst, een splitsing die sindsdien permanent gehandhaafd zou blijven.

Al in de loop van 1818 ging de zorg voor nijverheid en landbouw over op het in dat jaar opgerichte departement van 'Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën'. Eind 1819 besloot Willem I het departement van Waterstaat op te heffen en deze administratie per 1 januari 1820 onder te brengen bij Binnenlandse Zaken. Deze samenvoeging was een van de aanbevelingen van de in augustus 1818 ingestelde geheime staatscommissie-Repelaer, die als taak had gekregen na te gaan hoe de departementen het meest doelmatig en het zuinigst konden worden georganiseerd. Latere voorstellen van deze commissie hadden ook voor Binnenlandse Zaken consequenties. Ingevolge het befaamde KB van 4 september 1823 nr.7 betreffende de organisatiestructuur van de departementen ging ook bij Binnenlandse Zaken de interne structuur op de schop.

Nog in september 1823 werd besloten, dat de ambtelijke top naast de minister zou bestaan uit een Raad van administrateurs, met de secretaris-generaal (met raadgevende stem) als secretaris. Deze Raad zou wekelijks bijeenkomen om onder voorzitterschap van de minister alle concept-wetten en besluiten met een 'algemeene werking' te bespreken. De administrateurs waren bevoegd rechtstreeks met andere autoriteiten te corresponderen, buiten de minister om, en desgevraagd de Koning te adviseren. Aanvankelijk fungeerden vier administrateurs, te weten voor het binnenlands bestuur, voor waterstaat en publieke werken, voor het armwezen en de (van het departement van Justitie overgekomen) gevangenissen, en voor militie en schutterijen. Voor de geneeskunde werd geen afzonderlijke administratie nodig geacht: dit taakonderdeel werd, nogal merkwaardig, toegewezen aan de afdeling Algemene Zaken.

Per 1 april 1824 kwam er een vijfde administrateur bij, namelijk voor onderwijs, kunsten en wetenschappen, welke taakonderdelen waren afgesplitst van het 'verzameldepartement' Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën. In april 1825 moest dit laatste ministerie opnieuw een taakgebied afstaan aan Binnenlandse Zaken, namelijk de nijverheid (inclusief de landbouw), waarvoor een zesde administrateur werd benoemd. Anderzijds verloor Binnenlandse Zaken in april 1824 het toezicht over de openbare middelen van vervoer, zoals postwagens, diligences, beurtveren e.d., die naar Financiën (de administratie der Posterijen) over gingen.

In juni 1825 werd De Coninck als minister opgevolgd door Van Gobbelschroy, eveneens een Zuid-Nederlander. Op zijn voorstel werd in 1826 de administratie voor Armwezen en Gevangenissen gesplitst in verband met de 'uitgebreidheid en het gewigt der zaken van het Armwezen'. Vanaf april 1826 fungeerden, naast de afdeling Centraal Beheer een zevental administraties die met een letter werden aangeduid (zie de bijlage na deze paragraaf). In juli 1826 kwam daar Rooms-Katholieke Eredienst nog bij, een nogal opportunistische toevoeging aan het toch al zo heterogene takenpakket van het departement.

Ook in 1826 werd de Commissie voor de Algemeene Statistiek opgericht, waarvan de minister van Binnenlandse Zaken als voorzitter en drie van zijn administrateurs als leden deel uitmaakten. Vanaf begin 1829 ten slotte fungeerde een afzonderlijke administratie voor de mijnen, afgesplitst van die voor de nijverheid. Met ingang van het jaar 1830 verloor Binnenlandse Zaken een drietal beleidsterreinen: R.K. Eredienst werd weer een zelfstandig departement, terwijl de waterstaat en de nijverheid (het laatste inclusief de landbouw) overgingen naar het nieuw gevormde ministerie Waterstaat, Nationale Nijverheid en Koloniën.

Na de Belgische opstand en de feitelijke afscheiding van de zuidelijke provincies installeerde Willem I in oktober 1830 een nieuwe bezuinigingscommissie. Deze adviseerde onder meer om veel zaken te decentraliseren naar de provincies en gemeenten, waardoor vooral Binnenlandse Zaken minder werk zou krijgen. Ook de nieuwe bewindsman, Van Doorn, installeerde begin 1832 een commissie, die de mogelijkheden tot vereenvoudiging en bezuiniging in 'alle vakken van het Binnenlandsch beheer' moest inventariseren. Van de aanbevelingen van beide commissies kwam in de praktijk weinig terecht. Wel gerealiseerd werd de aanbeveling om de functie van de te zelfstandig geachte administrateurs op te heffen. Ook werd de formatie van het ministerie fors ingekrompen door het ontslag van de Zuid-Nederlandse ambtenaren, die ruim 40% van het personeel uitmaakten.

Per 1 oktober 1831 ten slotte keerde de administratie van de Waterstaat terug naar Binnenlandse Zaken.

In september 1831 werd de organisatiestructuur van Binnenlandse Zaken vastgelegd, die in grote lijnen tot 1877 gehandhaafd zou blijven De functie van administrateur werd opgeheven. Ten hoogste vier raadadviseurs zouden de minister bijstaan. Naast de Generale Secretarie en het Kabinet kwamen er nu acht afdelingen, die (als regel) onder leiding stonden van een referendaris en met een nummer werden aangeduid (zie de bijlage na deze paragraaf).

De administratie van de Nijverheid (inclusief de landbouw), die eind 1829 aan Binnenlandse Zaken was onttrokken, keerde begin 1841 als 9e afdeling Nijverheid terug naar het ‘moeder-departement’. In hetzelfde jaar werd de Opperhoutvesterij (jacht en visserij), die vanaf 1814 steeds een zelfstandige administratie had gevormd, onder verantwoordelijkheid van Binnenlandse Zaken gebracht, als afdeling Opperhoutvesterij, ook wel Jacht en Visserij geheten. Anderzijds verloor het departement in 1842 het beheer over de gevangenissen en het toezicht over de openbare orde en veiligheid aan het departement van Justitie. Men bleef in deze jaren schuiven met taken, want met ingang van 1 januari 1846 kreeg Binnenlandse Zaken (de afdeling Nijverheid) het toezicht over de middelen van vervoer zoals postwagens, diligences en trekschuiten, dat in 1824 was afgestaan aan Financiën, terug van dat ministerie.

Nadat de beide afdelingen voor het binnenlands bestuur al in 1840 onder éénhoofdige leiding waren geplaatst, werden ze medio 1848 verenigd tot de 2e afdeling Binnenlands Bestuur. Twee jaar later kreeg de geneeskunde weer een eigen afdeling: Medische Politie, welke benaming de politie in de oude betekenis van beleid en toezicht betreft. Ook bij het Generaal Secretariaat en de Comptabiliteit werden reorganisaties doorgevoerd (nijverheid viel zelfs korte tijd onder het Generaal Secretariaat), terwijl de afdeling Waterstaat van 1847-1856 in twee sub-afdelingen was verdeeld. Ook werden de nummers van de afdelingen nogal eens gewijzigd.

Met ingang van 1857 ging de jacht en visserij over naar het ministerie van Justitie. Drie jaar later nam Justitie ook de bemoeienis met adelszaken over, waarvoor in 1852 bij Binnenlandse Zaken een afzonderlijke afdeling was opgericht, na de overgang van bevoegdheden van de Hoge Raad van Adel naar het departement. In 1852 werd het beheer van de nieuwe dienst van de Rijkstelegraaf bij wet opgedragen aan Binnenlandse Zaken; met de uitvoering werd de afdeling Nijverheid belast. Vanaf 1857 fungeerde een afdeling Statistiek, een opwaardering van het gelijknamige Bureau dat vanaf 1848 ressorteerde onder het Generaal Secretariaat en vanaf 1851 onder de afdeling Binnenlands Bestuur.

In de jaren-1860 wist Binnenlandse Zaken zich met succes te verzetten tegen pogingen het departement een aantal taken te ontnemen. Tweede-Kamerlid Van Nierop schetste de bewindsman van Binnenlandse Zaken als rechter in administratieve zaken, 's lands opperburgemeester, opperarmenverzorger, opperschoolmeester, oppermilitiecommissaris, oppermedicijnraad, opperdijkgraaf en opperbouwheer tegelijk. Het was vooral Thorbecke, van 1862-1866 weer minister van Binnenlandse Zaken, die zich in de Kamer fel verzette tegen inkrimping van het takenpakket.

Het departement van Binnenlandse Zaken is vanaf het begin belast geweest met het toezicht op de bestuurlijke en financiële organisatie van de lagere overheden, de provincies, gemeenten en waterschappen. In de eerste helft van de 19de eeuw was die bemoeienis vrij intensief. Na de Grondwet van 1848, die voor het eerst provincie en gemeente als organen van openbaar bestuur noemde, nam de bemoeienis enigszins af.

Onder het Binnenlands Bestuur viel vanouds ook de verantwoordelijkheid, in nauw contact met provinciale en gemeentelijke besturen, voor de handhaving van de openbare orde en veiligheid. In een rapport aan de Koning, maart 1826, wees minister van Binnenlandse Zaken Van Gobbelschroy erop, dat de administratie van het Binnenlands Bestuur bemoeienis had met een 'groote verscheidenheid der onderwerpen ... als bevattende niet alleen die van het eigenlijk gezegd Binnenlandsch bestuur, maar ook de geheele Administratieve Policie'. Onder 'administratieve policie' verstond men in de eerste helft van de 19de eeuw zaken als: toezicht op markten en kermissen, toezicht op schouwburgen, toezicht op de uitoefening van het 'kopijregt' van drukwerken, verlening van vergunningen voor bedrijven die gevaar, schade of hinder konden opleveren, verlening van vergunningen voor vervoersdiensten met postwagens, diligences en andere middelen van vervoer; toezicht op begraafplaatsen, op vervoer van buskruid, op de strandvonderij, op de ijk van maten en gewichten.

Enkele van de onderwerpen hadden raakvlakken met de nijverheid en gingen in de loop van de 19de eeuw over naar de afdeling Nijverheid Bij zaken als verstoring van de openbare orde had ook het Kabinet van Binnenlandse Zaken een taak, in nauw samenspel met de gouverneurs/commissarissen des Konings.

In verband met de intensieve bemoeienis met organisatie en taken van de provincies en de gemeenten wordt hierna (globaal) ingegaan op organisatie en taken van deze lagere overheden (voor de waterschappen zie het hoofdstuk Waterstaat).

'Als eene zaak van hoog belang wordt ook het armbestuur en de opvoeding der arme kinderen aan de aanhoudende zorg der Regering bevolen. De Koning doet van de inrigtingen dienaangaande jaarlijks een uitvoerig verslag aan de Staten-Generaal geven', aldus artikel 228 van de Grondwet van 1815. De armenzorg is vanaf het begin van het Koninkrijk een beleidsterrein van het ministerie van Binnenlandse Zaken geweest.

De feitelijke uitvoering van de armenzorg was bij de aanvang van de regering van Willem I een zaak van plaatselijke kerkbesturen en (in mindere omvang) van burgerlijke armbesturen. Naar de mening van de Koning ontbrak het bij de bestaande armenzorg aan een 'algemeen plan' en aan samenwerking van de verschillende armbesturen. Wel waren landelijk regels gesteld voor aan- en verkoop, ruil e.d. van onroerende goederen en voor het aanvaarden van legaten en giften door instellingen van weldadigheid: hiervoor was toestemming nodig van de centrale overheid. Ook voor de (veelal gemeentelijke) banken van lening was in 1826 een landelijk reglement afgekondigd, dat oprichting afhankelijk stelde van goedkeuring door de Kroon. Ten behoeve van de samenstelling van het sinds 1815 verschijnende jaarlijkse verslag over het armwezen had Binnenlandse Zaken behoefte aan meer informatie over de lokale armenzorg. Onder de regering van Willem I werden kerkelijke armbesturen aangemoedigd subsidie aan te vragen bij het gemeentebestuur in ruil voor inzage in de administratie en meer invloed van de overheid.

Een zaak die acuut geregeld diende te worden, was de kwestie van het domicilie van onderstand ofwel de vraag in welke gemeente de bedeelde een uitkering zou moeten krijgen. In 1818 werd daarover bepaald, dat dit de geboorteplaats zou zijn, dan wel de gemeente waarin de bedeelde vier jaar achtereen had gewoond en belasting (sic) had betaald, en dat elders gemaakte kosten door het domicilie van onderstand moesten worden terugbetaald. Deze regeling leidde tot talloze geschillen tussen gemeenten en tot het heen en weer afschuiven van armen. De geschillen werden in eerste instantie beslist door Gedeputeerde Staten, maar beroep was mogelijk via de minister van Binnenlandse Zaken, die ook besliste bij geschillen tussen gemeenten in verschillende provincies.

Behalve het verlenen van onderstand in geld of natura aan armen, werden wezen, bejaarden en bedelaars opgenomen in gestichten en werd gedaan aan werkverschaffing in speciale werkinrichtingen. Omdat rondzwervende bedelaars een gevaar konden vormen voor de openbare orde, bepaalde de regering in 1822, dat alle valide en voor veldarbeid geschikte bedelaars vanuit de bestaande bedelaarsgestichten in de steden moesten worden overgebracht naar de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. De regering sloot met deze maatschappij contracten af over aantallen te leveren werkkrachten, voor wie werd betaald door de gemeente van domicilie van onderstand. Men mocht de kolonies pas verlaten na toestemming van de minister van Binnenlandse Zaken. Ook weeskinderen en behoeftige huisgezinnen werden in de kolonies opgenomen. In 1827 werden de rijksbedelaarswerkhuizen te Hoorn en Veere opgeheven en Ommerschans en Veenhuizen aangewezen als vervangende locaties.

De Grondwet van 1848 bepaalde, dat het armbestuur bij wet moest worden geregeld. Thorbecke stelde als minister van Binnenlandse Zaken een ontwerp van wet op, dat regels wilde stellen voor de verhouding tussen kerkelijke en burgerlijke armbesturen. Als de wet niet van toepassing zou zijn op de diaconieën, dan zou zij haar doel grotendeels missen. Zijn ontwerp ontketende een krachtige oppositie: de tegenstanders meenden dat de overheid ingevolge de grondwettelijke scheiding van kerk en staat in het geheel geen recht had zich met de kerkelijke armenzorg te bemoeien. Door de val van het ministerie-Thorbecke in 1853 moest zijn opvolger aan Binnenlandse Zaken, G.C.J. van Reenen, een nieuw ontwerp indienen, dat in 1854 werd aangenomen en als de Armenwet van 1854 tot 1912 van kracht zou blijven.

Deze wet liet de kerkelijke en bijzondere armbesturen volledige vrijheid en bracht alleen een zeker toezicht op de burgerlijke en gemengde armbesturen. Wel werd voorgeschreven, dat alle instellingen hun statuten moesten overleggen en jaarlijks bepaalde statistische gegevens; deze laatste verplichting met het oog op het door Binnenlandse Zaken op te stellen verslag over het armwezen. De wet liet het verlenen van onderstand primair over aan de particuliere instanties, pas als die hulp tekort schoot mocht het burgerlijk armbestuur hulp geven op kosten van de gemeenten, die daartoe soms subsidie kregen van het Rijk. In de praktijk nam het aandeel van de burgerlijke armbesturen in de steunverlening steeds meer toe. Als domicilie van onderstand koos de wet voor de geboorteplaats, terwijl de verrekening werd afgeschaft. De politionele armenzorg, het weren van bedelarij en landloperij, bleef een taak van het Rijk

De zorg voor krankzinnigen werd beschouwd als onderdeel van de armenzorg. Al vrij vroeg in de 19de eeuw ging het Rijk over tot ondersteuning van armlastige krankzinnigen in de vorm van rijksbijdragen aan gemeenten in de kosten van verpleging. Het toezicht op de gestichten was in 1818 opgedragen aan Gedeputeerde Staten. De Krankzinnigenwet van 1841 vormt de eerste codificatie. Deze wet stelde dat het doel van de opname in gestichten moest zijn: genezing van de patiënt door geneeskundige behandeling. Bepaald werd, dat de bestaande en nieuw op te richten gestichten nu onder het oppertoezicht vielen van de regering die, gehoord het college van Gedeputeerde Staten, zonodig tot sluiting van een gesticht kon overgaan.

Vanaf 1813 vielen de militie- en schutterijzaken onder de verantwoordelijkheid van het departe-ment van Binnenlandse Zaken, waar een afdeling Nationale Militie en Schutterijen fungeerde tot het begin van de 20ste eeuw.

Al vanaf 1798 werd de zorg voor onderwijs, kunsten en wetenschappen als taak van de nationale overheid beschouwd. De Staatsregeling van dat jaar voorzag in de instelling van een Agentschap van `Nationale Opvoeding’. De grondwetten van 1814 en 1815 bevestigden het openbaar onderwijs als `aanhoudend voorwerp van de zorge der Regering'. De in de Bataafse tijd tot stand gekomen Lager Onderwijswet van 1806 zou ruim een halve eeuw stand houden en eerst in 1857 worden vervangen. Het middelbaar en hoger onderwijs kregen pas in de tweede helft van de 19de eeuw hun wettelijke basis.