2.19.183 Inventaris van het archief van Vereniging van Rijksgesubsidieerde Musea (VRM), 1991-2001

1 Betrokken partijen IO/VRM

De archieven van de Verenging Rijksgesubsidieerde Musea (VRM) en het Instellingenoverleg (IO) tussen 1991-1994 behelzen de verzelfstandiging van rijksmuseale instellingen die plaats vond van 1985 tot 1995. De instellingen die hier bij betrokken waren zijn:

Rijksmuseum voor de geschiedenis van de natuurwetenschappen en van de geneeskunde "Museum Boerhaave" te Leiden;
Rijksmuseum Het Catharijneconvent. Museum voor de christelijke Cultuur in Nederland te Utrecht;
Rijksdienst Kastelenbeheer te 's-Gravenhage, waarvan deel uitmaken:
- Rijksmuseum Gevangenpoort te 's-Gravenhage
- Rijksmuseum Muiderslot te Muiden
- Slot Loevestein te Brakel
- Kasteel Radboud te Medemblik
- Ruïne van Brederode te Santpoort
- Ruïne van de Jacobaburcht te Oostvoorne
- Ruïne van Strijen te Oosterhout
- Ruïne van Teylingen te Voorhout;
Rijksmuseum Kröller-Müller te Otterloo;
Koninklijk Kabinet van Schilderijen "Mauritshuis" te 's-Gravenhage;
Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum (Museum van het Boek) te 's-Gravenhage;
Rijksmuseum Hendrik Willem Mesdag te 's-Gravenhage;
Nationaal Natuurhistorisch Museum te Leiden;
Rijksmuseum van Oudheden te Leiden;
Rijksmuseum Paleis Het Loo te Apeldoorn;
Rijksmuseum het Koninklijk Penningkabinet te Leiden;
Rijksmuseum te Amsterdam;
Rijksmuseum Nederlands Scheepvaartmuseum te Amsterdam;
Rijksmuseum Twenthe, museum voor kunst- en cultuurgeschiedenis te Enschede;
Rijksmuseum Vincent van Gogh te Amsterdam;
Rijksmuseum voor Volkenkunde te Leiden;
Rijksmuseum Het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen;
Centraal Laboratorium voor onderzoek van voorwerpen van kunst en wetenschap te Amsterdam;
Opleiding Restauratoren te Amsterdam;
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie te 's-Gravenhage;
Rijksdienst Beeldende Kunst te 's-Gravenhage.

2 Voorgeschiedenis

De archieven van het IO/VRM vormen een belangrijke bron om de verandering van het Nederlandse cultuurbeleid dat zich eind jaren '70 inzette te kunnen duiden. Het klassieke cultuurbeleid dat in Nederland door de Rijksoverheid werd nagestreefd was dat van volksverheffing. De opkomende verzorgingsstaat en het idee van de maakbare samenleving creëerde de functie die cultuur bekleedde in het naoorlogse Nederland van de jaren '50 en '60. Deze functie was een publieksfunctie. De rijksmuseale instellingen werden ontmoetingsplekken voor de Nederlandse bevolking en moesten een sterk transparant karakter toegeschreven worden door haar taken af te dragen aan het volk: de democratische overheid.

D. Elshout, "Museumbeleid nader belicht", Boekmancahier 1-2 (1989) 107.

In andere woorden: tot de verzelfstandiging in 1994 droeg de overheid, het ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC), zorg voor cultuurbeleid alsmede de uitvoering daarvan. De verzelfstandiging van de rijksmuseale instellingen alsmede het Deltaplan Cultuurbehoud kunnen geplaatst worden in een kentering van dit cultuurbeleid en de bureaucratisering van de overheid in de jaren '80. Alvorens in te gaan op de redenen tot verzelfstandiging is het zaak te benoemen dat in de samenleving een groeiend kritiek ontstond op onpraktische overheidsorganen en de maakbaarheid van de samenleving. De kernwoorden in het debat werden: eigen initiatief, decentralisatie en bedrijfsmatig denken.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging: waarom en hoe de rijksmusea zelfstandiger werden (2011) 39.

Een nadere uitwerking van deze ideeën werd geformuleerd in de Nota museumbeleid van 1985 uitgegeven door het WVC. Democratiseringsdoelstelling die de verregaande invloeden van het ministerie legitimeerden werden expliciet verlaten. Er werd een nadruk gelegd op verzakelijking en decentralisatie.

J. E. Bos, Openbare schatkamers in verandering: musea in Nederland in een tijd van verzelfstandiging en privatisering (2001) 42.

3 Redenen tot verzelfstandiging rijksmuseale instellingen

De relatie tussen de rijksmuseale instellingen tot de overheid bleek in de jaren '80 problematisch. Ten eerste verliep de uitvoering van het cultuurbeleid langzaam, aangezien de rijksmuseale instellingen niets zonder toestemming van het WVC mochten uitvoeren. In de praktijk hield dit in dat de museumdirecteuren voor vrijwel elke beslissing naar de Centrale Directie Algemene Zaken op het ministerie moest om toestemming te vragen.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 38.

Ten tweede was het ministerie, en daarmee de minister van WVC, verantwoordelijk voor de rijksmuseale instellingen. Exemplarisch is de diefstal van drie Van Gogh-schilderijen uit het Kröller Müller-museum in 1988. Toen de beveiliging van het museum onvoldoende bleek werd de toenmalige minister van WVC, L. Brinkman, daarvoor verantwoordelijk gehouden. Minister Brinkman gebruikte de diefstal en de verontwaardiging hierover om aan te geven niet voor elk incident aangesproken te willen worden.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 37.

Ten derde verscheen naar aanleiding van dit incident een rapport van de Algemene Rekenkamer in 1988 getiteld Rijksmusea. Uit het rapport bleek dat er grote gebreken bestonden bij de bedrijfsvoering van de rijksmuseale instellingen. Door een gebrek aan deskundigheid was er onvoldoende aandacht voor zakelijk management waardoor de rijksmuseale instellingen te afhankelijk waren van het WVC. Er was een groot personeelstekort waardoor er achterstanden ontstonden in restauratie, conservering en registratie. Voorts bleek de bewaking en beveiliging onvoldoende en was er een te grote verwevenheid tussen steunstichtingen en vriendenverenigingen.

Elshout, "Museumbeleid nader belicht", 108.

Ten vierde werd de samenleving complexer en moest hierdoor het beleid van de rijksmuseale instellingen grondig worden herzien. Er werden andere eisen aan musea gesteld. De overheid kampte met groeiende uitgaven dat gecontroleerd moest worden door een groeiend aantal ambtenaren.

Bos, Openbare schatkamers in verandering, 43.

Daar kwam bij dat er in 1990 een geraamd begrotingstekort van 412 miljoen gulden was ontstaan bij de conservering en registratie van museumobjecten, het ministerie stelde 310 miljoen gulden beschikbaar waardoor een tekort bleef.

"Eerste fase 'Deltaplan cultuurbehoud': prioriteit conservering kunstcollecties; WVC: 310 miljoen voor achterstanden bij musea" NRC, 13 december 1990.

4 Initiatieven tot verzelfstandiging

Dat het museumbeleid van het WVC moest worden aangepast bleek noodzakelijk om de problemen bij de rijksmuseale instellingen op te lossen. Op 15 december 1988 werden door minister Brinkman alle museumdirecteuren en hun plaatsvervangers uitgenodigd op het ministerie in Rijswijk. De directe aanleiding was het rapport dat werd uitgebracht door de Algemene Rekenkamer. De term verzelfstandiging kwam echter onverwacht en werd geopperd door de minister. De verzelfstandiging die Brinkman voor ogen had was van een dergelijk karakter waarin de rol van de overheid als beleidsmaker bleef, maar de uitvoer en verantwoordelijkheid van dit beleid terecht kwam bij de verzelfstandigde musea.

PMZ Jaarverslag 1994-1995 ('s-Gravenhage september 1995) 24.

In de woorden van Brinkman ging het om het afsluiten van een contract waarbij de overheid producten afneemt.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 80.

De reacties op de aankondiging van de museumdirecteuren om de rijksmuseale instellingen te laten verzelfstandigen waren gematigd positief. De manier waarop de musea werden beheerd moest drastisch worden veranderd en de manier waar die verandering uit bestond moest blijken uit de mate van zelfstandigheid en in welke vorm deze verzelfstandiging zou bestaan. Bovendien waren er extra kosten die de transformatie van de verzelfstandiging met zich mee zou brengen. Een belangrijk persoon die dit proces zou gaan leiden was J. Riezenkamp, de directeur-generaal Culturele Zaken.

Tom-Jan Meeus en Alfred van Cleef, "Jan Riezenkamp, directeur-generaal Culturele Zaken; Competitief, mondain, provocerend; 'Door types zoals hij was de PvdA begin jaren '70 echt links" NRC 15 april 1991.

Riezenkamp was de overste omdat de museumdirecteuren in wezen ambtenaren waren die enkel beleid konden opvolgen. Dit maakte de verzelfstandigingen een merkwaardig fenomeen. Het werd zowel geïnitieerd als uitgevoerd door het ministerie.

4.1 Interne en externe verzelfstandiging

Vrij snel na de eerste bespreking werd op 3 januari 1989 een indeling in werkgroepen gemaakt en werd de verdere bespreking geleid door Riezenkamp's compagnon J. Jessurun, de hoofddirecteur cultuurbeheer.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 91.

Een aantal musea werd via de werkgroepen betrokken bij een door het WVC ingesteld onderzoek getiteld Zoeklicht op verzelfstandiging: een verkenning van de mogelijkheden tot verzelfstandiging van de rijksmuseale en overige museale instellingen dat in augustus van dat jaar werd gepubliceerd. In het onderzoek werd uitgegaan van twee vormen van verzelfstandiging. Ten eerste zou er een interne verzelfstandiging mogelijk zijn. Hierbij zou een zelfstandig bestuursorgaan als tussenpersoon moeten fungeren tussen de overheid en de rijksmuseale diensten. Dit zou betekenen dat de musea alsnog onderdeel zouden blijven van het ministerie. Ten tweede was er een mogelijkheid tot externe verzelfstandiging. Bij een externe verzelfstandiging zouden de rijksmuseale instellingen moeten werken als private rechtspersonen. Hier waren vier mogelijke vormen van, namelijk twee publiekrechtelijke rechtsvormen, het agentschap en het zelfstandig bestuursorgaan (ZBO), en twee privaatrechtelijke rechtsvormen, de stichting en de naamloze vennootschap. Deze zouden dan het beheer van de collecties in een pachtovereenkomst moeten plaatsen.

Elshout, "Museumbeleid nader belicht", 110.

Beide mogelijkheden tot verzelfstandiging werden in twee werkgroepen gesimuleerd. De interdepartementale overleggroep Onderzoek Externe Verzelfstandiging Rijksmusea en overige museale instellingen (OEVeR) zou de externe verzelfstandiging onderzoeken en het Projectgroep Maximale Zelfstandigheid (PMZ) de variant waarbij de rijksmuseale instellingen zoveel mogelijk vrijheid binnen de bestaande wetten, rijks- en departementsregelgeving zouden krijgen. Het OEVeR publiceerde een rapport Externe verzelfstandiging belicht en de PMZ publiceerde Vierende teugels in september 1990. Uit deze rapporten besloot de nieuwe minister van WVC, H. d'Ancona, de voorkeur uit te laten gaan naar een externe verzelfstandiging zoals was onderzocht door de PMZ. De ministerraad stemde op 22 februari 1991 in met haar voorstel. Een onderzoek naar verschillende mogelijke rechtsvormen werd ingesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1991-1992, 22 771, A.

5 Oprichting Projectgroep Maximale Verzelfstandiging (PMZ)

De personen die zes rijksdiensten in de werkgroep PMZ vertegenwoordigden waren:

Gerrit Veeneman (Museum Boerhaave),
Jan Verwers (Rijksmuseum voor Oudheden),
Ronald de Leeuw (Van Goghmuseum),
Robert de Haas (Rijksdienst Beeldende Kunst),
Willemien ´t Hooft (Opleiding Restauratoren),
Dorothée Cannegieter (Twenthe).

Deze instellingen zouden een voortrekkersrol krijgen in de verdere ontwikkeling van de verzelfstandiging. Jessurun besloot dat de PMZ een kantoor aan het Lange Voorhout in Den Haag moest gaan gebruiken zodat er veel contact met het ministerie mogelijk was.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 113.

De zes rijksdiensten werden 'het sextet' genoemd en zouden per 1 januari 1993 verzelfstandigen.

6 Doelstelling bij verzelfstandiging

Kort na de oprichting van de PMZ kwam minister d'Ancona met een ontwerpnota Kiezen voor kwaliteit waarin de doelstellingen voor verzelfstandiging duidelijk werden. Een belangrijke conclusie uit de nota was dat de verzelfstandiging ondersteund moest worden met een nieuw cultuurbeleid dat de Rijksmuseale instellingen zou moeten voorzien in voldoende financiële middelen om de door de Algemene Rekenkamer aangekaarte problemen op te lossen. Deze problemen zouden alleen aangepakt kunnen worden met een nieuw rijkssubsidiebeleid dat geld beschikbaar stelde om de achterstand van meer dan een miljard gulden in behoud en beheer van de rijksmuseale instellingen in te halen. Het Deltaplan Cultuurbehoud heeft van 1990 tot 1994 gelopen en vormde een wezenlijke ondersteuning voor de verzelfstandiging van de rijksmuseale instellingen. Het Deltaplan ging namelijk uit van een beleid waarin de Rijksmuseale instellingen zelfstandig konden opereren. Om de toegankelijkheid en de kwaliteit van het behoud van de collecties te waarborgen bleven de collecties eigendom van de overheid. Minister d'Ancona spreekt zelfs van een nationale collectie. De beheer en exploitatie van de collectie werd echter verzelfstandigd conform de externe verzelfstandiging van de betrokken rijksdiensten.

Quirine van der Hoeven, De grens als spiegel: een vergelijking van het cultuurbestel in Nederland en Vlaanderen (2005) 102.

Bovendien zag de Tweede Kamer het als een voorwaarde om de rijksmuseale instellingen eerst financieel sterk en goed uitgerust te maken alvorens zou worden overgegaan op verzelfstandiging.

Steven Engelsman, "Dutch Museums go private", Museum International 48-4 (1996) 51.

7 Oprichting Instellingenoverleg (IO)

In 1991 ontstond er onvrede over geplande bezuinigingen van 4,5 miljoen gulden die minister d'Ancona wilde doorvoeren op de toegezegde 40 miljoen gulden uit het Deltaplan. Dit hield bijvoorbeeld in dat 2,2 miljoen gulden voor versterking bedrijfsvoering door de rijksmuseale instellingen zelf moest worden betaald. Henk van Os, de directeur van het Rijksmuseum en Gerrit Veeneman, directeur van Museum Boerhaave, hadden in die zomer het initiatief genomen tot de oprichting van een overkoepelend overlegorgaan. Dit overlegorgaan vloeide voort uit het Directeurenconvent (ook wel Directeurenoverleg genoemd) dat bestond uit alle 22 betrokken rijksdiensten. Het overkoepelend overlegorgaan kreeg de naam Instellingenoverleg (IO). De motivatie tot oprichting van het IO is te vinden in de geplande bezuinigingen en om participatie van rijksdiensten die niet in de PMZ zaten te initiëren.

Marianne Vermeijden, "Verzet tegen bezuinigingen van WVC op cultuurbeheer; Museumdirecteuren "komen in opstand" NRC 31 oktober 1991.

Henk van Os en Gerrit Veeneman achtte het IO noodzakelijk om door te kunnen gaan als werkgeversorganisatie. Henk van Os, als voorzitter van het IO, was tegen de verzelfstandiging. Toch benadrukte hij het belang van samenwerking omdat hij de verzelfstandiging eerder als een last dan een lust ervoer.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 46.

8 Taken IO

8.1 IO als werkgeversorganisatie

Het IO als werkgeversorganisatie was vooral belast met zakelijke en inhoudelijke facetten die de verzelfstandiging met zich meebracht. Bij het veranderend management-beleid hoorde ook de toekomstige programmering van tentoonstellingen, de marketing, nieuwe educatieve diensten, arbeidsvoorwaarden en nieuwe CAO's aangezien het museumpersoneel bij de verzelfstandiging geen ambtenaren in dienst van het rijk meer was, maar bedrijfsmedewerkers van de verzelfstandigde rijksmuseale instellingen. Het samenwerken tijdens de CAO-onderhandelingen middels het IO heeft de rijksmuseale instellingen slagkracht gegeven om betere voorwaarden te krijgen. Naast de CAO-onderhandelingen is een voorbeeld van het opereren in gezamenlijk verband het opzetten van een Raad van Toezicht, dat na de verzelfstandiging veel macht overgeheveld van het ministerie zou krijgen als een Raad van Commissarissen bij naamloze vennootschappen. Waar de PMZ zich bezighield met pionierswerk werd het IO middels PMZ-themabijeenkomsten hierover periodiek ingelicht. Er ontstond echter een informatiekloof tussen het sextet van de PMZ en het IO waardoor de bijeenkomsten het karakter kregen van voorlichting.

PMZ Jaarverslag 1994-1995, 26.

8.2 IO als Belangenorganisatie

Het IO daarentegen positioneerde zich tevens als belangenorganisatie die moest ageren tegen de overheid. Gerrit Veeneman gaf in het NRC in 1991 een motivatie voor de oprichting van het IO die hij als volgt formuleerde: “Niet elk rijksmuseum realiseert zich het belang van het Instellingen-Overleg. Iedereen voelt zich voorlopig rijk en blij straks baas in eigen huis te zijn. Maar op langere termijn zal de onderlinge samenwerking van steeds groter belang worden. Wij hebben ontdekt dat het loont om gezamenlijk te 'schreeuwen' in de richting van de minister. Zij zal nog veel van ons horen.”

Vermeijden, "Verzet tegen bezuinigingen van WVC op cultuurbeheer".

9 Verhouding IO tot PMZ en overheid

Een belangrijk verschil tussen het IO en de PMZ was dat het IO werd opgericht door de rijksmuseale instellingen terwijl de PMZ door Jessurun in 1990 werd opgericht vanuit het ministerie. De voorzitter van de PMZ, Cees van 't Veen had daardoor direct contact met Jessurun en Riezenkamp en mocht aanschuiven bij besprekingen met de minister. De PMZ kan dus ook gezien worden als een intermediair tussen de overheid en het IO. Het IO overlegde met de vakbonden over het nieuwe CAO en kon daarna in overleg met de PMZ over de financiering. Via van 't Veen kon het IO dit soort kwesties bespreken met Riezenkamp en minister d'Ancona.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 112.

10 Positie van IO bij CAO-onderhandelingen

In 1991 verzelfstandigde het eerste rijksmuseum, het Openluchtmuseum te Arnhem. Dit betekende voor het IO echter vrij weinig. Het IO zag zich niet als doel opgelegd om te kijken naar de verzelfstandiging van het Openluchtmuseum maar om het Museum Boerhaave, het Scheepvaartmuseum en het van Goghmuseum als ijkpunt te nemen in onderhandelingen over de CAO's. Die onderhandelingen liepen met bedrijven die daarin gespecialiseerd waren en een systeem van functiewaarderingen die goedgekeurd was door de bonden zoals het Abvokabo. Voor het IO was het uitgangspunt dat er voor de rijksmuseale instellingen betere voorwaarden uit de onderhandelingen gehaald konden worden als er met veel instellingen tegelijk werd onderhandeld. Pas in 1995 kon het Openluchtmuseum profiteren van de betere voorwaarden met betrekking tot de CAO's toen het toetrad tot de Vereniging voor Rijksgesubsidieerde Musea (VRM).

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 126.

De CAO-onderhandelingen waren van groot belang bij de verzelfstandiging omdat, waar voorheen personeel door het ministerie werd aangesteld, de rijksmuseale instellingen nu zelf personeel mocht gaan aannemen. De voorwaarde bleef een zogenoemd netto-nettogarantie dat een gelijkblijvend niveau van de netto salarissen voorschreef. Deze onderhandelingen hebben van 1991 tot februari 1994 geduurd, wat het belang van deze onderhandelingen voor het IO onderstreept samen met de subsidieregeling.

Kitty Kilian, "Rijksmusea en WVC eens over subsidiëring" NRC 22 februari 1994.

11 Invloed Deltaplan Cultuurbehoud op verzelfstandiging

Het Deltaplan Cultuurbehoud, dat naast financiële middelen ook voorzag in het beschikbaar stellen van restaurateurs en andere medewerkers, moesten de verschillen tussen de rijksmuseale instellingen weg zien te nemen. Hierdoor konden alle rijksmuseale instellingen financieel gezond worden om te verzelfstandigen. Het pionierswerk dat werd gedaan door het sextet kon worden overgenomen door rijksmuseale instellingen die in een vroeger stadium naar zelfstandigheid zaten. Hierdoor werden de verschillen getracht zo minimaal mogelijk te krijgen. Zoals het Volkenkunde in Leiden dat kampte met een grote achterstand in onderhoud en waarvoor het maken van een ondernemingsplan een zware opgave was. Ook het Rijksmuseum in Amsterdam had problemen met de organisatie aangezien het hier ging om een groot personeelsbestand. Naast het sextet dat in 1993 zouden verzelfstandigen werden andere rijksmuseale instellingen in verschillende categorieën ingedeeld. Het vijfspan, het dubbeltrio en het octet, waarvan de laatste de rij sloten door in 1995 verder te gaan als zelfstandige musea. Ter vergelijking, terwijl het sextet verzelfstandigd was, lag het ondernemingsplan van het Volkenkunde pas bij de Hoofddirecteur Cultuurbeheer Jessurun. Door het werk op het gebied van behoud in het Deltaplan kon het Volkenkunde weer financieel sterk en goed uitgerust worden. Hierdoor ontstond uiteindelijk de mogelijkheid om te verzelfstandigen wat vrij snel kon worden doorgevoerd dankzij het pionierswerk van de PMZ en de onderhandelingen zoals uitgevoerd in het IO.

PMZ Jaarverslag 1994-1995, 26.

11.1 Financiële rol overheid naast het Deltaplan

Waar het Deltaplan verder van uitging was een doorgaande rol van de overheid in de financiering van de rijksmuseale instellingen. Op het gebied van gebouwen kwam de constructie er zo uit te zien dat het ministerie van Financiën geld beschikbaar stelde aan het ministerie van Cultuur die het in de vorm van subsidies aan de rijksmuseale instellingen gaf. Deze instellingen betalen van dat geld de huur aan de Rijksgebouwendienst die het geld weer doorstuurt naar het ministerie van Financiën. Deze constructie lijkt misschien ingewikkeld maar plaatste de rijksmuseale instellingen in een betere positie als voorheen. Ze hadden nu de mogelijkheid om niet te betalen als de staat van gebouwen slecht bleek te zijn.

Steven, "Dutch Museums go private", 52.

In de beleidsnota Kiezen voor Kwaliteit stond naast het Deltaplan ook een opzet voor toekomstig beleid voor de financiering van de rijksmuseale instellingen. De instellingen moesten, als ze in aanmerking wilden komen voor de overheidssubsidies, kunnen aantonen op welke manier het overheidsbeleid uit vierjaarlijkse totaalplannen werd ingevuld. Dit betekende een strenge voorwaarde aan hun zelfstandigheid aangezien de rijksmuseale instellingen nu verantwoordelijk werden gesteld op de invulling van het beleid. Toch was deze verschuiving van verantwoordelijkheid een wezenlijk onderdeel van zelfstandigheid. In het museum moest veel veranderen, directeuren moesten managers worden die om konden gaan met bedrijfsplannen, beleidsnota's opstellen of marktonderzoek doen als een bedrijf. Dit had uiteraard een grote cultuuromslag tot gevolg waarin de ruim duizend voormalige ambtenaren zich in moesten weten te vinden.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 141.

Hevige discussie ontstond tussen het PMZ, waar inmiddels de twee rijksdiensten waren afgevallen, en de overheid over de bepaling van de hoogte van de subsidies. Als de rijksmuseale instellingen stichtingen zouden worden moesten ze subsidies aanvragen in het kader van de Cultuurnota. De hoogte van de subsidies zou blijken uit een controle over hoe het beleid werd uitgevoerd. Echter, de belangen die de instellingen hadden in wetenschappelijk onderzoek en behoud stonden op gespannen voet met de nieuwe nadruk op de publieksfunctie die het museum toegediend kreeg, onder meer omdat hier tussen de musea verschillen in bestonden.

van der Hoeven, De grens als spiegel, 102.

Het PMZ pleitte voor het verlenen van subsidies naar mate van output, omdat volgens het bureau de hele verzelfstandiging gebaseerd was op het ondernemersdenken waarin de overheid producten afneemt.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 185.

Uiteindelijk werd besloten om van output-resourcing af te zien omdat dit te lastig te berekenen zou zijn en er binnen het IO geen consensus over de kwestie bestond wat bleek tijdens de besprekingen uit 1993.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 190.

Wel kon het PMZ een compromis sluiten over een beloning waarbij goede beleidsplannen meer geld zouden ontvangen.

De vierjaarlijkse subsidies werden onderbouwd met een aan het beleid gekoppelde kostprijsberekening, waar het PMZ mee experimenteerde. Dit hield in dat voor elk museaal product, zoals een educatief programma of een tentoonstelling, de reële kosten moesten worden vastgesteld. Hier behoorden personeelskosten en andere vaste lasten ook toe. Een probleem zou ontstaan wanneer het ministerie besluit dat een museaal product niet bij het beleid past. In dat geval zouden bijvoorbeeld de personeelskosten ongedekt blijven. Het ministerie compromitteerde het IO door slechts een globale kostprijsberekening te geven over vaste lasten en specifiek gesplitste kosten over een tentoonstelling. De rijksmuseale instellingen konden dus vrij hun inkomen besteden, maar dienden rekening te houden met een eventuele strafkorting als de doelstellingen niet gehaald zouden worden.

Kilian, "Rijksmusea en WVC eens over subsidiëring.

12 Door de overheid gestelde voorwaarden tot verzelfstandiging

Het wetsvoorstel voor de verzelfstandiging werd in 1992 door het kabinet ingediend. De voorwaarden aan de verzelfstandiging lieten zien dat de rijksmuseale instellingen veel minder zelfstandigheid zouden krijgen als de PMZ voor ogen heeft gehad. Dit kwam vooral door de subsidieregeling waarin de minister zich nog een zekere mate van verantwoordelijkheid toegeëigende met betrekking tot de bepaling van de doelstellingen, de bepaling van de bestuursstructuur, de opname van een liquidatiebepaling en de regeling van de betrokkenheid van de minister bij de benoeming van leden van de Raad van Toezicht en directeuren. Hiermee bleven de musea de facto overheidsinstellingen maar met een grotere bewegingsvrijheid en nieuwe taken.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 193.

Een andere voorwaarde was de budget-neutrale regeling die overheid nastreefde bij het ontwerpen van het CAO. Een zogenoemde netto/netto garantie waar het IO, de Abvakabo en de overheid langer over moesten door onderhandelen. Hiermee werd de streefdatum 1 januari 1993 niet gehaald en werden de eerste vier rijksmuseale instellingen verzelfstandigd op 1 juli 1994.

"Verzelfstandiging van zes rijksmusea gaat 1 juli door" NRC 28 april 1994.

Op 1 januari 1995 werd er nog een reeks van zes instellingen verzelfstandigd en het proces werd afgesloten op 1 juli van datzelfde jaar waarmee de verzelfstandiging een kleine zeven jaar heeft geduurd.

"Nieuwe reeks rijksmusea verzelfstandigd" Volkskrant 20 december 1994.

13 Wet verzelfstandiging rijksmuseale instellingen 24 juni 1993

Op 24 juni 1993 werd de wet tot verzelfstandiging rijksmuseale diensten geratificeerd.

14 Oprichting VRM

Met de verzelfstandiging veranderde veel in de bestaande hiërarchische structuur tussen de museumdirecteuren. Henk van Os bleek voorheen de logische primus inter paris als ambtenaar van de grootste instelling. Na de verzelfstandiging veranderde die rol binnen het IO. De museumdirecteuren waren geen ambtenaren meer maar bedrijfsleiders bij deze verzakelijking speelde kennis van bedrijfsprocessen een belangrijke rol. Henk van Os had nooit grote belangstelling getoond voor bedrijfsprocessen en stelde zich liever beschikbaar voor de kunst. Bovendien werd de directeur van het Rijksmuseum niet geschikt meer geacht als voorzitter omdat door de grootte van de instelling het een te grote overwicht zou hebben. Daarom werd met de oprichting van het VRM, waar het IO in 1994 in overging, gekozen voor iemand buiten de sector.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 262.

Het VRM ontwikkelde zich, meer dan het IO, als een werkgeversorganisatie waar niet meer over de belangen van de kunst werd gesproken. Hoewel de VRM permanent slechts drie personen in dienst had ontwikkelde het zich toch tot een sterke organisatie waar de zelfstandige instellingen veel baat bij hadden.

Manus Brinkman, De verzelfstandiging, 224.

15 Verantwoordelijkheden overheid

De rijksmuseale instellingen werden dus stichtingen. De verantwoordelijkheid voor de collecties en de gebouwen bleef bij de overheid liggen. Toezicht op het beheer werd gedaan door de Inspectie cultuurbezit en de minister van Cultuur subsidieerde de verzelfstandigde rijksmuseale instellingen op basis van vierjarige beleidsplannen gekoppeld aan de Cultuurnota.

Niet beschikbaar voor download

Download afbeelding

Left panel

Transcriptie