Direct na de Tweede Wereldoorlog bevinden zich duizenden Nederlanders in Duitsland en in het voormalig door Duitsland bezette gebied. Een deel van dit gebied is door de Sovjet-Unie veroverd. Het Sovjetleger neemt veel soldaten mee als krijgsgevangenen en sluit ze op in Sovjet-strafkampen. Onder de krijgsgevangenen bevinden zich ook Nederlandse SS-soldaten én Nederlandse dwangarbeiders die op de verkeerde tijd op de verkeerde plaats zijn.
Lot van dwangarbeiders
Vooral het lot van de dwangarbeiders is pijnlijk: eerst door de Duitse bezetter naar het oosten gestuurd (vaak om dwangarbeid te doen voor het leger), om na de bevrijding in een Sovjetkamp gevangengezet te worden. De Sovjets maken weinig onderscheid tussen Duitsers en Nederlanders: iedereen die in voormalig Duits gebied wordt opgepakt moet wel schuldig zijn.
Meegenomen door het Rode Leger
Dit lot treft ook een niet met naam genoemde 24-jarige Rotterdamse vrouw. In juli 1951 schrijft een Duitse diplomaat aan de Nederlandse ambassade in Berlijn dat hij de vrouw anderhalf jaar eerder, in januari 1950, sprak in een strafkamp ten noorden van Magadan, Siberië. De Rotterdamse vertelde tijdens de bezetting als dwangarbeidster naar Duitsland te zijn gestuurd. In de chaos direct na het einde van de oorlog was ze door het Rode Leger meegenomen als gevangene. In de Sovjet-Unie had ze nog vijf jaar extra straf opgelegd gekregen vanwege diefstal.
Poolcirkel
De Rotterdamse heeft de pech om in Magadan terecht te komen: een stad in onherbergzaam gebied waar het in de winter altijd vriest. Ze is niet de enige. In het archief van het Nederlandse Rode Kruis wordt melding gemaakt van Nederlandse krijgsgevangenen en voormalige dwangarbeiders in de Oeral, Odessa of Vorkuta, 160 kilometer ten noorden van de poolcirkel.
"Hoereren" om in leven te blijven
Ook een aantal Nederlanders dat in 1944 bij de razzia’s in Rotterdam en Den Haag wordt opgepakt en naar het oostfront gestuurd, komt terecht in de Sovjet-Unie. Zij zitten daar na de oorlog nog jaren gevangen. Onder hen bevinden zich niet alleen mannen, maar ook vrouwen. Over die laatste groep schrijft de voormalig Nederlandse ambassadeur in Moskou veroordelend, dat ze zich “hoereerden” om in leven te blijven.
Dood achtergelaten
In het archief van het Nederlandse Rode Kruis vinden we informatie over de Nederlandse krijgsgevangenen in de Sovjet-Unie. Vaak gaat het alleen om persoonsgegevens, maar soms vinden we ook extra informatie. Zo kan er vermeld zijn dat iemand in dienst is geweest bij het Duitse leger of bij de SS. Of er staat dat iemand onderweg van het ene naar het andere kamp dood is achtergelaten. Compleet is de informatie helaas niet.
Moord en chaos
De Russen gebruiken voormalige naziconcentratiekampen om hun gevangenen in op te sluiten. Zo komt de Haagse apotheker Wijnmalen, die in 1936 naar Polen was gegaan om daar een praktijk op te zetten, na de bevrijding in het concentratiekamp Majdanek terecht. Hij weet uiteindelijk relatief snel vrij te komen. Via het Rode Kruis rapporteert hij onder meer over de tienduizenden in het kamp vermoorde Joden en over de chaos na de bevrijding.
Terug
Direct na de bevrijding probeert de Nederlandse regering landgenoten uit de Sovjet-Unie weg te halen, onder de vlag van het Rode Kruis. Zo komt in 1951 een groep terug met daarbij Hendrik Mussert, een neef van de geëxecuteerde NSB-leider Anton Mussert.
‘Repatriëring’, het naar Nederland terughalen, wordt eind jaren veertig moeilijker, omdat Den Haag weigert Russen terug te sturen naar de Sovjet-Unie. Nederland krijgt daardoor ook geen toegang meer tot de Sovjet-Unie om te zoeken naar landgenoten in Russische kampen. Deze taak moet overgelaten worden aan de Franse en Britse autoriteiten die nog wel binnen mogen.
Lot onbekend
Pas in 1955 komen de laatste gedetineerden terug. Maar lang niet alle gevangenen komen weer thuis. Van een aantal van hen blijft het lot onbekend; zo ook van de 24-jarige Rotterdamse in Magadan.
Zelf onderzoek doen?
Bekijk voor meer informatie over krijgsgevangen in de Sovjet-Unie het archief van het Nederlandse Rode Kruis - Informatiebureau: Nederlandse krijgsgevangenen in de Sovjet Unie, archiefnummer 2.19.299.
Voor uitleg over het Oorlogsarchief van het Nederlandse Rode Kruis (NRK), bekijkt u de themapagina: Oorlogsarchief Nederlandse Rode Kruis (NRK) | Nationaal Archief
