Tijdens de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog worden Joodse burgers stap voor stap uitgesloten van de samenleving. Tegelijkertijd neemt ook het geweld tegen Joden toe. In 1941 trekken mannen van de Weerbaarheidsafdeling (WA), de gewapende tak van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB), naar de Amsterdamse Jodenbuurt om Joden te mishandelen en hun winkels en huizen te vernielen. De politie mag niet ingrijpen van de Duitse bezetter, dus komen Joodse knokploegen samen om de buurt te beschermen. Bij een groot gevecht tussen de WA en de knokploegen komt een WA-man om het leven.
Razzia
De Duitse bezetter treedt vervolgens gewelddadig op. Wanneer de Duitse politie op 19 februari een inval doen bij ijssalon Koko, verdedigen de Joodse eigenaren zich met ammoniakgas. Als wraak arresteren de Duitsers op 22 en 23 februari 427 jonge Joodse mannen, drijven hen met grof geweld naar het Jonas Daniël Meijerplein en deporteren 389 van hen naar concentratiekampen. Slechts twee van hen overleven de oorlog. Deze eerste razzia in Nederland roept bij veel Amsterdammers heftige verontwaardiging op. Dat is de aanleiding tot de Februaristaking: de enige grootschalige verzetsactie in Europa tegen de Jodenvervolging en de eerste grote verzetsactie in Nederland.
Foto's
Een onbekende Duitser maakt foto's van de razzia voor interne verslagen van de bezetter. Wanneer hij de negatieven naar een fotohandel brengt voor ontwikkeling, maakt een medewerker in een daad van verzet stiekem kopieën. De foto's worden aan het einde van de oorlog gepubliceerd in verzetsblad 'Vrij Nederland'. Na de oorlog proberen nabestaanden mannen op de foto's te identificeren. De tweede man rechts op de eerste foto wordt door zijn vrouw herkend. Hij heet Meier Vieijra, is klerenmaker en is op 17 september 1941 vermoord in concentratiekamp Mauthausen.
De staking wordt opgezet door de Communistische Partij van Nederland (CPN). Hoewel de Duitse bezetter de CPN onmiddellijk na de Nederlandse overgave heeft verboden, is de partij ondergronds doorgegaan met haar activiteiten. Ter voorbereiding op de staking drukt de CPN pamfletten met de kreet: 'STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!!'. Het is een oproep tot een algehele staking en solidariteit met Nederlandse Joden. De partij hoopt met de staking een einde te maken aan de Jodenvervolging. Zoals in het pamflet te lezen is, vrezen de communisten daarnaast dat de nazi's de NSB aan de macht willen brengen. Door de kracht van de arbeidersklasse te laten zien, hopen zij ook daar een stokje voor te steken.
In de ochtend van 25 februari staan de trams in Amsterdam stil. Ondertussen verspreiden de communisten hun pamfletten. Duizenden gemeente- en fabrieksarbeiders leggen het werk neer. Rond twaalf uur is de algehele staking een feit. Amsterdam ligt plat.
De vonk slaat over
Vanuit Amsterdam slaat de vonk over naar onder andere Haarlem, de Zaanstreek, het Gooi en Utrecht. In een politierapport uit Zaandam is te lezen hoe de staking daar begint bij de fabriek van Albert Heijn en zich vervolgens verspreidt over de stad. Er ontstaan volksoploopjes die door de politie uiteen worden gejaagd en in het centrum komt een grote massa demonstranten bijeen. Dezelfde taferelen doen zich ook in andere steden in de omgeving voor. Zo groeit de staking uit tot een nationale beweging.
Gevolgen
De Nederlandse politie laat de staking grotendeels gaan. Dat accepteert de Duitse bezetter niet. Duitse politietroepen breken de staking met geweld op. Meerdere stakers komen daarbij om het leven of raken zwaargewond. Velen worden gearresteerd. Na twee dagen is de staking weer voorbij. Steden waar de staking plaats heeft gevonden, krijgen torenhoge boetes. Onder andere de burgemeester en politiecommissaris van Zaandam worden ontslagen. De gevolgen voor de organisatoren van de staking zijn nog veel zwaarder. Drie stakers worden samen met een verraden verzetsgroep geëxecuteerd en tweeëntwintig anderen worden tot jarenlange gevangenisstraffen in Duitsland veroordeeld.
Onderstaande gegevens zijn nodig om de archiefstukken op te vragen in het Nationaal Archief. Gedigitaliseerde stukken kunnen in hoge kwaliteit gedownload worden.
Foto razzia: mannen onder schot (februari 1941)
Fotocollectie Spaarnestad. Fotograaf onbekend.
7.000SPABB, 185093
Foto razzia: vluchtende man (februari 1941)
Fotocollectie Spaarnestad. Fotograaf onbekend.
7.000SPABB, 11784
Foto oproep staking CPN (25 februari 1941)
Fotocollectie Spaarnestad. Fotograaf onbekend.
7.000SPABB, 6302
Politieverslag Februaristaking (26 februari 1941)
Inventaris van het archief van J. in 't Veld [levensjaren 1895-1981], 1918-1980
2.21.183.86, inventarisnummer 1
Nog niet digitaal beschikbaar
