Stappenplan inrichten en periodiek uitvoeren hotspotmonitor
Alles uitklappenVoor het doelmatig inrichten van de hotspotmonitor is het nodig de juiste mensen op het juiste moment bij elkaar te zetten. En gebruik te maken van bestaande bronnen binnen je organisatie.
Richt het proces in voor de organisaties of organisatieonderdelen die onder de reikwijdte van het selectiebesluit van de organisatie vallen.
Leg in de hotspotmonitor de volgende zaken vast:
Regisseur
De verantwoordelijkheid voor de periodieke uitvoering van het proces beleg je bij een specifiek bedrijfsonderdeel. Het ligt voor de hand de regierol te beleggen bij het organisatieonderdeel dat verantwoordelijk is voor het informatiebeheer. De regisseur zorgt ervoor dat het proces doorlopen wordt en verzorgt het contact tussen de organisatie, de archiefdienst en andere (externe) partijen.
Frequentie
Bepaal hoe vaak de periodieke hotspotmonitor herhaald wordt. Gangbaar is eens in de één tot drie jaar. Het is ook mogelijk om hiervan af te wijken als zich een belangrijke hotspot voordoet.
Expertpanel
Een expertpanel bepaalt periodiek welke hotspots er zijn of zijn geweest.
De regisseur betrekt functionarissen bij het expertpanel die goed op de hoogte zijn van wat er leeft binnen de organisatie en die een goed overzicht hebben van het hele werkterrein van de organisatie. Dat zijn bijvoorbeeld medewerkers van communicatie-, staf- en bestuursdiensten.
In het expertpanel zit daarnaast iemand die op de hoogte is van het informatiebeheer en de informatiehuishouding van de organisatie.
Andere mogelijke leden van het expertpanel zijn de externe deskundige, een functionaris gegevensbescherming of een (eigen) historicus.
Inrichting van het proces
Bepaal hoe het signaleren van hotspots in zijn werk gaat. De deelnemers aan het expertpanel kunnen bijvoorbeeld op voorhand een bijdrage leveren aan een longlist van hotspots. Vervolgens beoordeelt het expertpanel welke zaken wel en niet als hotspot worden beschouwd. En dus wel of niet op de shortlist, oftewel de hotspotlijst, komen.
Bepaal ook op welk moment in het proces de regisseur advies vraagt aan de archiefdienst. Dit moment is bij voorkeur nadat de longlist is opgesteld. Dan kan de (vertegenwoordiger van de) archivaris van de archiefdienst advies geven om de toepassing van de criteria en de verantwoording te toetsen.
Bepaal vervolgens hoe de besluitvorming plaatsvindt. Hét gremium voor de vaststelling van een hotspotlijst is een bestaand of nog in te richten strategisch informatieoverleg (SIO). Voor de inrichting van een SIO kunnen decentrale overheidsorganisaties gebruik maken van een handreiking die is opgesteld door de VNG, IPO en de UvW. Rijksorganisaties stellen de hotspotlijst vast in overeenstemming met het Nationaal Archief. Heeft de organisatie nog geen strategisch informatieoverleg, stel dan een alternatieve besluitvormingsroute voor waarbij de inbreng van de archiefdienst geborgd is.
Een hotspot voldoet altijd aan een of meer van de onderstaande criteria:
| Criterium | Toelichting | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Maatschappelijke beroering/media-aandacht | Er is sprake van een (schokkende) gebeurtenis of reeks van gebeurtenissen die voor veel maatschappelijke beroering zorgt. En waarvoor uitzonderlijk veel aandacht bestaat in de media. | Neerstorten vlucht MH17, kindertoeslagenaffaire, pandemie COVID-19, aardbeving(en) als gevolg van gaswinning, viering kampioenschap |
| Tegenstellingen tussen burgers/emoties | Er is sprake van een gebeurtenis of kwestie die belangrijke principiële tegenstellingen tussen burgers aan het licht brengt. Het debat over de kwestie maakt veel emoties los. | Kindertoeslagenaffaire, gemeentelijke herindeling |
| Debat functioneren overheid | Er is sprake van een gebeurtenis of kwestie die aanleiding is voor een intensief publiek debat over het functioneren van de overheid. | Kindertoeslagenaffaire, pandemie COVID-19 |
| Positie politiek verantwoordelijke(n | Er is sprake van een politieke kwestie waardoor de positie van politiek verantwoordelijke(n) ernstig is bedreigd of juist wordt onderstreept. | Kindertoeslagenaffaire |
Bij het uitvoeren van de hotspotmonitor kun je gebruikmaken van deze praktische tips:
- Je haalt als regisseur input op bij de experts, maar je kunt zelf ook andere bronnen raadplegen. Bijvoorbeeld kranten of nieuws- en jaaroverzichten. Ook kun je al gepubliceerde hotspotlijsten van andere overheden bekijken.
- Ga niet al te ver terug in de tijd. Het uitgangspunt is om hotspots ‘kort achteraf’ te identificeren. Kijk je verder dan enkele jaren terug, dan is de herinnering vermoedelijk al vervaagd. En is vluchtige, digitale informatie misschien al verloren gegaan. Bovendien blijft het mogelijk om ook informatie over markante personen, locaties, precedenten, enz. uit te zonderen van vernietiging.
- Houd het verschil in de gaten tussen enerzijds hotspots en anderzijds bredere thema’s en trends. Hotspots kunnen op een bredere trend wijzen, maar zijn in principe kortere en in de tijd goed af te bakenen gebeurtenissen. Omgekeerd kan een trend als haakje dienen om hotspots te identificeren.
- Hotspots kunnen ook positieve gebeurtenissen zijn, zoals de viering van een kampioenschap. Vaak bestaat de neiging om alleen negatieve gebeurtenissen te vermelden, zoals rampen.
- Het identificeren van hotspots is en blijft een subjectief proces. Een organisatie kan dus ook iets als een hotspot identificeren waar maar een minderheid van het expertpanel zich achter schaart. Zolang je maar met elkaar in gesprek gaat over de waarde van een hotspot. En je de keuze kunt verantwoorden.
- Hotspots kunnen (ook) betrekking hebben op personen. Je kunt persoonsnamen vermelden als de naam van de betrokken persoon algemeen bekend is. Bijvoorbeeld in de media. In alle andere gevallen kun je in de gepubliceerde versie van de hotspotlijst de bewuste persoonsgegevens niet vermelden. Maak ook gebruik van de hotspotmonitor om samen met het expertpanel ook de eerder vastgestelde hotspots zonder einddatum te bekijken. En voor elk van deze hotspots te beslissen of de beschrijving verder aangevuld moet worden of dat deze helemaal afgesloten kan worden. Het bijbehorende actuele informatieoverzicht is daarbij een nuttig hulpmiddel.
Een belangrijk aandachtspunt is dat elke hotspot voldoende onderbouwd en van een context is voorzien. Beschrijf duidelijk wat de rol van je organisatie is bij de hotspot. Dan wordt ook voor buitenstaanders duidelijk waarom een gebeurtenis door je organisatie tot hotspot wordt bestempeld.
Maak gebruik van de model-hotspotlijst, met bijhorende toelichting. De toelichting van de hotspotlijst vul je voor je eigen organisatie aan. Vervolgens vul je voor elke hotspot de volgende velden in:
- uniek volgnummer;
- een beknopte omschrijving;
- een start- en einddatum, als die laatste al bekend is;
- de relevante criteria door deze aan te kruisen;
- een korte beschrijving van de hotspot die het verband legt met de datering en de criteria;
- de rol van de organisatie bij de hotspot;
- mogelijk andere betrokken organisaties.
Maak als er meer bekend is over eerder vastgestelde hotspots gebruik van de hotspotmonitor om de beschrijving en onderbouwing aan te vullen met nieuwe informatie of met een einddatum.
Fictief voorbeeld - Hotspots Nederlandse Organisatie voor Fictieve Zaken (NOFZ)
| Uniek nummer | 1 |
|---|---|
| Hotspot | De protestcampagne van D. Quichot |
| Datering | 1 februari 2021 - 2 mei 2021 |
| Criteria | Maatschap. beroering/media-aandacht ☒ Tegenstellingen tussen burgers/emoties ☒ Debat functioneren overheid ☐ Positie bestuur ☐ |
| Nadere omschrijving | De NOFZ voerde vanaf februari 2021 onderzoek naar de denkbeelden van D. Quichot en bestempelde deze op 18 april als fictief. D. Quichot organiseerde daarop via sociale media een protestcampagne tegen de Wet aangaande Fictieve Zaken. Hoogtepunt was de protestactie op 1 mei in de gemeente Windmolens, die ontaardde in hevige rellen tussen voor- en tegenstanders van de Wet aangaande Fictieve Zaken. In reactie op deze rellen zette D. Quichot op 2 mei zijn campagne stop. De gebeurtenissen kregen heel wat weerklank in de nationale en internationale media. |
| Rol organisatie | De NOFZ was verantwoordelijk voor de controle en beoordeling van denkbeelden van D. Quichot als een fictieve zaak, het behandelen van openbaarheidsverzoeken, het behandelen van vragen en klachten van burgers, het beantwoorden van persvragen, het voorzien van extra beveiliging. |
| Andere organisaties | Gemeente Windmolens. |
Een belangrijk aandachtspunt is dat elke hotspot voldoende onderbouwd en van een context is voorzien. Beschrijf duidelijk wat de rol van je organisatie is bij de hotspot. Dan wordt ook voor buitenstaanders duidelijk waarom een gebeurtenis door je organisatie tot hotspot wordt bestempeld.
Daarbij kun je gebruik maken van een model-hotspotlijst, met bijhorende toelichting. De toelichting van de hotspotlijst vul je voor je eigen organisatie aan. Vervolgens vul je voor elke hotspot de volgende velden in:
- Uniek volgnummer;
- Een beknopte omschrijving;
- Een start- en einddatum, als die laatste al bekend is;
- De relevante criteria door deze aan te kruisen;
- Een korte beschrijving van de hotspot die het verband legt met de datering en de criteria;
- De rol van de organisatie bij de hotspot;
- Mogelijk andere betrokken organisaties.
Maak eventueel van de hotspotmonitor gebruik om de beschrijving en onderbouwing van de eerder vastgestelde hotspots aan te vullen met nieuwe informatie of met een einddatum.
Fictief voorbeeld - Hotspots Nederlandse Organisatie voor Fictieve Zaken (NOFZ)
| Uniek nummer | 1 |
|---|---|
| Hotspot | De protestcampagne van D. Quichot |
| Datering | 1 februari 2021 - 2 mei 2021 |
| Criteria | Maatschap. beroering/media-aandacht ☒ Tegenstellingen tussen burgers/emoties ☒ Debat functioneren overheid ☐ Positie bestuur ☐ |
| Nadere omschrijving | De NOFZ voerde vanaf februari 2021 onderzoek naar de denkbeelden van D. Quichot en bestempelde deze op 18 april als fictief. D. Quichot organiseerde daarop via sociale media een protestcampagne tegen de Wet aangaande Fictieve Zaken. Hoogtepunt was de protestactie op 1 mei in de gemeente Windmolens, die ontaardde in hevige rellen tussen voor- en tegenstanders van de Wet aangaande Fictieve Zaken. In reactie op deze rellen zette D. Quichot op 2 mei zijn campagne stop. De gebeurtenissen kregen heel wat weerklank in de nationale en internationale media. |
| Rol organisatie | De NOFZ was verantwoordelijk voor de controle en beoordeling van denkbeelden van D. Quichot als een fictieve zaak, het behandelen van openbaarheidsverzoeken, het behandelen van vragen en klachten van burgers, het beantwoorden van persvragen, het voorzien van extra beveiliging. |
| Andere organisaties | Gemeente Windmolens. |
Dat er een hotspotlijst is, garandeert nog niet dat alle informatieobjecten over een hotspot blijvend bewaard worden. De gesignaleerde hotspots vormen slechts het startpunt voor het bepalen welke informatieobjecten van vernietiging worden uitgezonderd. Je wilt immers ook alleen de relevante informatieobjecten uitzonderen van vernietiging.
- Bekijk samen met de (andere) informatieadviseur(s) van je organisatie(onderdelen) welke informatieobjecten, binnen welke informatiesystemen, binnen welke werkprocessen en bij welke actoren relevant kunnen zijn. Neem daarbij de nadere omschrijving in de hotspotlijst als uitgangspunt. Gebruik eventueel zoekopdrachten (query’s) om te kijken waar relevante informatieobjecten zich bevinden. Betrek ook de proceseigenaar bij het identificeren van relevante informatie. Door samen de keuze(s) te maken of door eerst zelf de keuzes(s) te maken. En vervolgens de resultaten met de proceseigenaar te bespreken en waar nodig aan te passen en/of aan te vullen.
- Gebruik opnieuw de vier bewaarcriteria als leidraad om relevante informatie uit te zonderen van vernietiging. Denk bijvoorbeeld aan besluitvorming op lagere niveaus, die je voor een hotspot wel wilt bewaren. Of registraties die de hotspot goed blijken te documenteren. Ook hier kun je gebruik maken van de blijvende bewaring van een steekproef of van voorbeelddossiers. Daarnaast kun je besluiten om bepaalde informatie niet uit te zonderen van vernietiging en dus niet af te wijken van het selectiebesluit. Je kunt de hotspot dan wel aangrijpen om de duurzame toegankelijkheid van deze informatie te controleren en actiever te bewaken.
Mogelijk worden beveiliging en privacybescherming aangehaald als argumenten om relevante informatie niet uit te zonderen van vernietiging. Maar de vastgestelde hotspot biedt juist een grondslag om ook vertrouwelijke gegevens en persoonsgegevens (mee) uit te zonderen van vernietiging. En om dat te kunnen verantwoorden.
Voor elke hotspot wil je een overzicht hebben van alle relevante informatieobjecten. Dan is het duidelijk waar deze zich bevinden en waar door uitzonderen van vernietiging wordt afgeweken van het selectiebesluit. Dit helpt je organisatie ook bij het nemen van bijkomende maatregelen om de duurzame toegankelijkheid te verzekeren.
Verwerk voor elke hotspot alle gegevens en selectiebeslissingen in een informatieoverzicht. Voor grotere organisaties zoals ministeries kan dat in één overzicht per concernonderdeel.
Maak gebruik van het sjabloon informatieoverzicht
Voor elke actor, elk werkproces en bijvoorbeeld elk informatieobject vul je de onderstaande velden in. Daardoor leg je uiteindelijk het verband met het selectiebesluit.
Actor
- Naam actor
- Afkorting naam actor
- (Permalink naar) Beschrijving taken actor
- Toelichting
Bij de beschrijving van de taken van de actor is het mogelijk alleen een link naar een bestaande beschrijving te vermelden. Bijvoorbeeld op de website of in het actorenregister. Voorwaarde is wel dat het een permalink is.
Werkproces
- Beschrijving werkproces
- Start- en einddatum werkproces
- Toelichting
Bij de beschrijving van de werkprocessen verduidelijk je voor overlegorganen of de actor voorzitter, secretaris of lid is. Bijvoorbeeld: ‘verzorgen van het secretariaat van het directieoverleg (DO)’.
Informatie
- Informatievormen
- Informatiesystemen
- Locatie
- Beheerder
- Titel selectiebesluit
- URL selectiebesluit
- Categorie selectiebesluit
- Waardering selectiebesluit
- Afwijking selectiebesluit
- Indien afwijking selectiebesluit, de nieuwe selectiebeslissing Toelichting
Fictief voorbeeld
Informatieoverzicht hotspot 1 D. Quichot, Nederlandse Organisatie voor Fictieve Zaken
(NOFZ)
Actor
- Naam: Afdeling Communicatie
- Afkorting: Com
- Beschrijving taken: https://hdl.handle.net/10648/d9987c0-b91e-4cd1-9e4e-2d70c
Werkproces
- Beschrijving: Opstellen en verspreiden van persberichten
- Start- en einddatum: 20 april 2021 - 2 mei 2021
Informatie
- Informatievormen: Persberichten, e-mail
- Informatiesysteem: Document Management Systeem
- Locatie: Rubriek E.6.2
- Beheerder: Woordvoerder
- Selectiebesluit: Selectiebesluit NOFZ 2020
- Categorie: Geven van publieksvoorlichting
- Waardering: Vernietigen 5 jaar na afsluiten dossier
- Afwijking selectiebesluit?: Ja
- Nieuwe selectiebeslissing: Bewaren
Mogelijk stel je na verloop van tijd vast dat voor je organisatie vaak hetzelfde type hotspots wordt vastgesteld. Of dat in het informatieoverzicht regelmatig dezelfde werkprocessen en informatieobjecten opduiken en van vernietiging worden uitgezonderd. Dat wijst er misschien op dat incidentele gebeurtenissen een structureel karakter hebben. Of dat bepaalde categorieën toch aan een bewaarcriterium voldoen. Bijvoorbeeld omdat ze toch een systematische registratie vormen. Neem dat mee wanneer je een nieuw selectiebesluit wilt opstellen en in dat kader opnieuw gaat waarderen. Mogelijk voordeel is dat je na die bijsturing minder informatieobjecten van vernietiging moet uitzonderen. Omdat ze nu in het selectiebesluit gewaardeerd worden als blijvend te bewaren.